www.mustafayagci.

com, 2005

Cebir Notları
Mustafa YAĞCI, yagcimustafa@yahoo.com

Karmaşık Sayılar
x + 2 = 0 gibi denklemler doğal sayılar kümesinde ( ) çözülemeyince, buna duyulan gereksinim gereği, küme genişletilerek, tamsayılar kümesi ( ) bulunmuştur. Artık bu bir icat mıydı, keşif mi, o benim boyumu aşar. Daha sonra 3x + 17 = 0 gibi denklem çözümleri için rasyonel sayılar kümesine ( ), x2 – 6 = 0 gibi denklem çözümleri için de reel sayılara gereksinim duyulmuştur. Reel sayılar ( ), şu ana kadar bildiğimiz en büyük sayı kümesiydi. Şimdi onu da genişleteceğiz. Çünkü reel sayılar, karşılaştığımız x2 + 1 = 0 gibi bir denklemi çözmeye yetmiyor. x2 = –1 çıkıyor ya, daha önceki bilgilerimiz bize bunun anlamsız olduğunu söylüyor. Karesi çift olan sayılarla ile ilgili ilk bilgilere M.S.1’inci yüzyılda Heron’un çalışmalarında rastlanmıştır. Heron’u, üç kenarı bilinen üçgenlerin alanlarını hesaplamak için bulduğu formülünden hatırlarsınız zaten. Oluşturulması imkansız bir kesik piramidin hacmini hesaplamaya çalışırken böyle sayıların olabileceğini farketmiş, ama o kadarla kalmış. Elle tutulur gelişmeler, taa ki 16’ıncı yüzyılda, daha önce ikinci dereceden denklemler dersinde isimlerini zikrettiğimiz Niccolo Fontana Tartaglia ve Gerolamo Cardano tarafından üçüncü ve dördüncü dereceden denklemlerin köklerini veren kapalı formüllerin bulunmasına rastlar. Tabii milleti inandırmak ne mümkün. Analitik Geometri dersinde tanıştığımız Rene Descartes, 17’inci yüzyılda bu sayıların olabileceğine inanıyormuş, fakat kurduğu koordinat sisteminde onlara yer bulamayınca, bu sayılara ‘’sanal’’ adını koymuş. Hatta ‘’sanal’’ Fransızca ‘’imaginaire’’ demek olduğundan, bu sanal sayıya ‘’i’’ demiş ve bu ‘’i’’ günümüze kadar da gelmiş. Daha neye benzedikleri, nasıl bir şey oldukları bilinmeden i’li eşitlikler bulunur olmuş. 18’inci yüzyılda (1730) Abraham De Moivre, sayesinde meşhur olduğu
£ ¢ ¡  

(cos θ + i⋅sin θ)n = cos nθ + i⋅sin nθ eşitliğini, 1748’de de Leonard Euler cos θ + i⋅sin θ = eiθ eşitliğini bulmuş. Buradaki e, doğal logaritmanın tabanı olan ünlü sabit sayı e değil, exponansiyel fonksiyonun kısa gösterimi olan exp kısaltmasının kısaltılmışıdır. ☺ Tabii bulunan bulunuyormuş ama, inanan olmayınca yol katetmek de zor. 1685’de De Algebra tractatus isimli eserinde ‘‘Bunun bir geometrik açıklaması olmalı’’ diye direten Wallis’ten 114 yıl sonra 1799’da Caspar Wessel açık bir tarafı olmayacak şekilde karmaşık sayıları geometrik olarak göstermeyi başarınca, yavaş yavaş inatlar da kırılmaya başlamış. Yeterince eksiksiz ve olabildiğince sade bu çalışması, küresel trigonometrinin bulunmasına da yol açmıştır. Daha sonra birçok matematikçi bu konuya el etmış. Hatta gelmiş geçmiş en büyük matematikçi kabul edilen Carl Friedrich Gauss’da Wessel’dan yıllar sonra karmaşık düzlemi tekrar keşfederek, yayımladığı Karmaşık Sayılar Teorisi isimli makalesiyle hem konunun gelişmesini hem de popüler olmasını sağlamış. Gauss bu, boru değil! Yeter ki el atsın… Kaldığımız yerden devam edelim: x2 + 1 = 0 ise x2 = –1 demiş ve reel sayılarda buna bir çözüm bulamamıştık. Şu an da bulmuş değiliz zaten. nsanın x2 belliyken x’i bulmak için her iki tarafın karekökünü alası geliyor ama negatif bir sayının karekökü de alınmaz ki! Çözülemiyor deyip, bir kenara atacak halimiz de yok. şte, insansoyu tam bu noktada karesi –1 eden bu sayıya, yani bu denklemin köküne i veya –i deyivermiş. Bu değerlerden i olanına1 sanal sayı birimi denir. ‘’Sanal’’ yerine
1

Dikkat edin, ′′i olanına′′ dedik, ′′pozitif olanına′′ demedik, çünkü reel olmayan bir sayıda pozitiflik negatiflik ne arar! Zaten i ile –i arasında da bir fark yoktur!

Dikkat edin. Her ne kadar a + bi sayısının kendisi reel olmasa da. tamsayılar aslında imajiner kısımları sıfır olan karmaşık sayılardır. Karmaşık düzleme azami ölçüde önem vermek ve anlamaya çalışmak lazım. varlığını inkar etmişler. x2 – 2x + 7 = 0 denkleminin tüm köklerini bulalım. Çözüm: Düne kadar böyle denklemlerin çözüm kümelerine boş dediğimizi hatırlayın. o günler geride kaldı.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar ‘’imajiner’’ dendiği de olur. Toplamları 8. Zira. adı üstünde sayılar ‘’sanal’’ olduğundan. şimdi de bu sayılar var demiyoruz ki. işlemler sadece zihinde. karmaşık sayılar doğal bir sıra içinde değillerdir. üzerlerinde düşünebilmek için tek çıkar yol burasıdır. x2 = –4 = 4⋅(–1) = 4⋅i2 olduğundan x = 2i veya x = –2i’dir. Film burada kopuyor aslında. Örnek. Reel sayıların aksine. karmaşık sayılar kümesi bildiğimiz diğer tüm sayı kümelerini kapsar. Yanlış değildi. b reel sayı ve i2 = –1 iken a + bi şeklindeki sayılara karmaşık sayılar denir. 2 − 16 gibi bir ifadenin yazılması bile sakıncalıdır. çünkü o zamana kadar en büyük küme o idi. Karmaşık sayıların geometrik gösterimi. x2 + 7 = 0 ise x2 = –7 = 7⋅(–1) = 7⋅i2 x = ± 7 ⋅i Örnek. Böyle bir mefhum yoktur. Artık. Biz hepten boş demiyorduk ama. Karesi –4 olan sayıları bulunuz. bu sayılar 4 – 2i ve 4 + 2i’ymiş2. Bu yüzden içinde karmaşık sayı içeren eşitsizlikler yazılamaz. Denklemin diskriminantı ∆ = (–8)2 – 4⋅1⋅20 = –16 olduğundan. çarpımları 20 olan iki sayı bulunuz. z = a + bi karmaşık sayısında a’ya z karmaşık sayısının reel kısmı denir ve Re(z) ile gösterilir. Oy eksenine de sanal eksen diyeceğiz. Örnek. reel sayılar kümesinde denklemimizin çözümü yok. Analitik düzlemdeki her Sanal y P(a. olup bitecek. b) noktasını. herhangi bir şey söylenmediği takdirde bildiğimiz en geniş sayı kümesinde yani karmaşık sayılar kümesinde sorulduğunu farzedeceğiz. a. Siz benim yazdığıma bakmayın☺ . − (−8) ± − 16 8 ± 4i = = 4 ± 2i x1. Çözüm: Eskiden olsa diskriminant negatif diye boş küme der geçerdik. z 1 + 2i –3 – 5i 4 –6i Re(z) 1 –3 4 0 Im(z) 2 –5 0 –6   (x – 1)2 = –6 = 6⋅i2 x – 1 = ± 6 ⋅i x = 1 ± 6 ⋅i Demek ki biri x1 = 1 + 6 ⋅ i . diğeri x2 = 1 – 6 ⋅ i olmak üzere iki farklı kökü var. Bu sayıların tümünün oluşturduğu kümeye de Karmaşık sayılar kümesi adı verilir ve ile gösterilir. Unutmayalım ki. x2 – 2x + 7 = 0 x2 – 2x + 1 + 6 = 0 x2 – 2x + 1 = –6 2 Uyarı. b’ye de z karmaşık sayısının sanal (imajiner) kısmı denir ve Im(z) ile gösterilir. a + bi sayısını göstermek için analitik düzlemi kullanabiliriz. Hatta karmaşık düzlem inşa edilene dek birçok matematikçi böyle sayıları kabul etmemiş. Aksi iddia edilmedikçe çözüm kümesinin reel sayılar kümesinde sorulduğunu farzederdik. a ve b sayıları reel olduğundan.2 = 2 2 bulunur ki. Ox eksenine reel eksen. Örnek. Bu düzleme de karmaşık düzlem deriz. x2 + 7 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz. Reel sayılar kümesinde çözümünün olmadığını söylüyorduk. z = a + eksen A(x1. Hatta ikinci isminin baş harfi olan ‘’i’’ ile gösterilir.y1 ) y bi karmaşık sayısıyla bire1 x bir eşleştirirsek. üzerinde x1 Reel O çalışmak için yeni bir düzeksen lemimiz olur. Çözüm: Bu sayılar x1 ve x2 olsun x1 + x2 = 8 ve x1⋅x2 = 20 olduğundan x1 ve x2 sayılarının x2 – 8x + 20 = 0 denkleminin kökleri olduğunu söyleyebiliriz. Örneğin. Çözüm: O sayı veya sayılara x diyelim.

–11) olduğunu anlarız. Apsis ve ordinatların artış miktarından yararlanarak noktanın (4.i1 = i i-80 = 1 i-17 = i-20. 1) noktasının (3.i2 = –1 i101 = i100. Bu nokta da karmaşık düzlemde 4 – 11i sayısının görüntüsüdür. onlara alıştırma olacak. z + 2i = 3z + 4 ise Re(z) kaçtır? Çözüm: ki farklı şekilde çözeceğiz. Analitik düzlemdeki her noktanın da karmaşık düzlemde bir sayı belirtebileceğine değinmiştik. i’nin herhangi bir kuvvetini bulmak istediğimizde.i = 1 Güzeeel. Analitik düzlemde iki noktanın çakıştığını yani aslında aynı nokta olduğunu nerden anlıyorduk. Bu durum bize şöyle bir genelleme yapma hakkı veriyor:   n Anlayacağınız.i2 = –1 i4n+3 = i4n. Demek ki.i = –i i4 = i3. i’nin kuvvetleri her dört tanede bir devrediyor. i4n+1 = i4n.i3 = –i Örnek. kuvvetin 4’e bölümünden kalanı i’ye kuvvet yazsak da olur. z – 3z = 4 – 2i olduğundan –2z = 4 – 2i yani z = –2 + i olur. Karmaşık sayıların eşitliği. koordinatlarından değil mi? ki noktanın da hem apsisi. 4’ün katı olduğunda in = 1 olacağından 1 – in = 0 olur. z = x + yi olsun. Bu iki denklem ortak çözülürse m = 1 ve n = 4 olarak bulunur. her iki tarafın reel kısımları eşitlenirse x = 3x + 4 olduğundan x = Re(z) = –2 bulunur. apsisi y 2’den büyük ve ordinatı 1’den x=2 küçük veya eşit olan noktaların y=1 1 oluşturduğu bölge soruluyor. i’nin gücü 4’e bölündüğü zaman değeri 1 oluyor. O halde Re(z) = –2 bulunur. Bunun için sırasıyla güçlerini yazmaya başlayalım bakalım: i1 = i i2 = –1 i3 = i2. Karmaşık düzlemde 2 + i sayısının görüntüsünün 3 – 5i sayısının görüntüsüne göre simetriği hangi sayısının görüntüsüdür? Çözüm: (2.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nanması zor ama 2i + 3 sayısı i + 1’den büyük değildir! Ama küçük de değildir! Hatta eşit hiç değil! Örnek. hem ordinatı eşitse. –5) noktasına göre simetriğinin hangi nokta olduğunun sorulduğunu anlamışsınızdır. a. (1 – i)⋅(1 – i2)⋅(1 – i3)⋅…⋅(1 – i49) = ? Çözüm: in sayısında n. bu noktalar aynı demekti. z + 2i = 3z + 4 eşitliği x + yi + 2i = 3x + 3yi + 4 eşitliğine dönüşür ki. b. karmaşık düzlemdeki reel ve sanal kısımlar demek olduğundan. O halde yukarda anlattığımız gibi apsisi 3’ten küçük veya eşit olan noktaların oluşturduğu bölge istenilen cevap olacaktır. 1’i yakaladık. Şimdi i’nin çok büyük güçlerini kolaylıkla hesaplamayı öğreneceğiz. Çözüm: Uzatmayalım. Sanal birimin kuvvetleri. Örnek. kinci yol. O halde analitik düzlemdeki apsis ve ordinat. Çözüm: Sanalı önemli değil diyor. z1 = a + bi ve z2 = c + di iken z1 = z2 isse a = c ve b = d’dir. iki karmaşık sayının eşit olması için her ikisinin de reel ve sanal kısımlarının eşit olması lazım diyeceğiz.i1 = i i4n+2 = i4n. Aşağıda bunlara ait örnekler bulacaksınız: i70 = i68. Re(z) > 2 ve Im(z) ≤ 1 koşullarını sağlayan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. bu da tüm çarpımın sonucunun sıfır olması demektir.i3 = –i i4n+4 = i4n. Im(z1) = Im(z2) olması gerektiğinden –n = m – 5 olur. 3 Örnek. c. Birinci yol. reeli 3’ten küçük veya eşit olsun yeter. Örnek. yani ay-   olmak üzere.i4 = 1 . i + i2 + i3 + i4 + i5 + … + i99 = ? Çözüm: Biraz önce gösterdiğimiz üzere. Örnek. Tavsiyemiz birinci yol tabii ki ama ikinci yol da birazdan göreceğimiz başka soru tiplerinde kullanacağımız bir metot olduğundan. z1 = 3 + m – ni ve z2 = n + mi – 5i karmaşık sayıları birbirine eşit ise m ve n kaçtır? Çözüm: Re(z1) = Re(z2) olması gerektiğinden 3 + m = n. lk x veride eşitlik olmadığı için x = 2 2 O doğrusunu kesik kesik çizdiğimizi fark ettiniz değil mi? Örnek. d birer reel sayı olmak üzere. Re(z) ≤ 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz.

a ve b birer reel sayı olduğundan a2 + b2 sayısı da reel olur. Örnek. z 2–i –3 – i 4i 5 z 2+i –3 + i –4i 5 Eğer z bir reel sayı ise. a ve b reel sayılar olmak üzere. Örnek. S = Karmaşık sayılar. O halde bu 99 terimin ilk 96 tanesinin (4’ün katı olduğundan) toplamı sıfırdır. Dikkat ettiyseniz sadece sanal kısmının işareti değiştiriyoruz. ′′x ile f (x). (gof)(i) = g(f(i)) = g(i3 – 3i) = g(–4i) = 2(–4i) + 3 = –8i + 3.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nı sonuçları veriyor. a + b 2 ve a – b 2 sayıları ’ye (ya da ’ya) göre eşleniktirler. (x + i ) = –i eşitliğini sağlayan bir x değeri bulunuz. (3 – 3i)5 = 35⋅(1 – i)5 = 243⋅[(1 – i)2]2⋅(1 – i) = 243⋅(–2i)2⋅(1 – i) = 243⋅(–4)⋅(1 – i) = –972 + 972i.f (y) ve eğer x elemanı ’deyse f (x) = x. S’den S’ye giden ve ’nin elemanlarını yerinden oynatmayan otomorfizmalara     ¡ bakalım.’’ ¡ ¡ ¡ ¢ 4 £   Örnek. S = [ 2 ]. 1− i 1+ i = (–i)2006 = ¡   19 99 Sanal sayıların eşleniği3. Yani f : S S bir bijeksiyon ve f (x + y) = f (x) + f (y) ve f (x. Örnek. f(z) = z3 – 3i ve g(z – 1) = 2z + 1 fonksiyonları için (gof)(i) kaçtır? Çözüm: g(z) = 2(z + 1) + 1 = 2z + 3 olduğunu baştan kenara not edelim. (1 + i)9 = (1 + i)8⋅(1 + i) = [(1 + i)2]4⋅(1 + i) = (2i)4⋅(1 + i) = 16⋅(1 + i) = 16 + 16i. Çözüm: Önce i19 sayısını hesaplayalım: i19 = i16⋅i3 = i3 = –i. a + bi ve a – bi karmaşık sayıları ’ye göre eşleniktir. Uyarı. eşleniğinin yine kendisi olduğunu fark etmişsinizdir. Sadeleştirilirse z = –i olur. n olmak üzere. (1 + i)⋅z + i = 1 ise z2006 kaçtır? Çözüm: (1 + i)⋅z = 1 – i olduğundan z = olur. Bir önceki örnekte i99 = –i olduğunu bulmuştuk. (1 + i)4 = [(1 + i)2]2 = (2i)2 = 4⋅i2 = –4. Diğer taraftan a + bi + a – bi = 2a da reeldir. 3 Ali Nesin: ‘’S bir halka ve R de bunun bir alt halkası olsun. z karmaşık sayısının eşleniği z ile gösterilir. 19 99 (x + i ) = –i eşitliği (x – i)99 = –i halini aldı. Bu soruyu çözerken sırtımızı bu özeliğe yaslayacağız. Gerçek tanımının bu olmadığını bilerek. Özdeşlik fonksiyonu (Id) bunlardan biridir. Böylelikle (a + bi)⋅(a – bi) = a2 – (bi)2 = a2 – b2i2 = a2 + b2 bulunur ki.y) = f (x). ’ye göre eşleniktir′′ denir. R = Gercel sayılar gibi. (1 + i)2 = 1 + 2i + i2 = 2i. istersek de şöyle: 2i 50 (2i ) 50 2 50 ⋅ i 50 ) = z50 = ( = 1− i (1 − i ) 50 ((1 − i ) 2 ) 25 = 2 50 ⋅ i 2 2 25 2 25 ⋅ i − 2 50 = = 2 = −2 25 ⋅ i = 25 25 25 i (−2i ) − 2 ⋅i i Örnek. Yani eşleniklik göreceli bir kavramdır. i + i2 + i3 + i4 = i – 1 – i + 1 = 0 olduğundan baştan itibaren her dört terimin toplamı sıfır olur.. (1 – i)20 = [(1 – i)2]10 = (–2i)10 = (–2)10⋅i10 = 1024⋅i2 = –1024. nanmayan dener☺ Örnek. (1 – i)2 = 1 – 2i + i2 = –2i. z = 2i ise z50 kaçtır? 1− i . Örneğin. Çözüm: ster bir önceki soruda yaptığımız gibi önce ifadeyi sadeleştiririz. Sanal iki sayının toplamı ve çarpımı reel ise bu sanal sayılara birbirlerinin eşlenikleri denir. z2006 i2006 = i2004⋅i2 = –1.. R = olsun. Örnek. bu tanımı sadece anlaşılır olmak için yaptığımı hatırlatırım. Bunu da yerine yazalım: (x – i)99 = i99 olduğundan x – i = i olur ki x = 2i denklemin çözümlerinden biridir. Son üç terim toplamı bize cevabı verir: i97 + i98 + i99 = i – 1 – i = –1. Eğer yukardaki özelliği sağlayan sadece bir tane daha fonksiyon varsa ve bu fonksiyona f dersek. a + bi şeklindeki bir karmaşık sayının eşleniği a – bi’dir. 2n (a ± ai) = [(a ± ai)2]n = (a2 ± 2⋅a2⋅i + a2⋅i2)n = (± 2⋅a2⋅i)n.

z – 2 = 2 ⋅ z ⋅i + i olur. kesri paydanın eşleniği ile genişleterek paydanın bir rasyonel sayı olmasını sağlarız. . z2 Çözüm: z1 ve z2 sayılarını sırasıyla hesaplanması istenen ifadelerde yerlerine yazalım: z1 + z2 = (3 + i) + (5 – 12i) = (3 + 5) + (i – 12i) = 8 – 11i. Çıkarma zaten tersiyle toplama demek olduğundan ayrıca izaha gerek yok sanırım. 169 169 169 Örnek. z − 2 ⋅ z ⋅i = 2 + i olduğundan ( 2 + i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) 2 +i = z= 1− 2 ⋅i (1 − 2 ⋅ i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) = 2 + 2i + i − 2 3i = =i. z ile z sayılarının reel kısımları aynı olup. Çözüm: z = x + yi olsun. z – 2 = ( 2 ⋅ z + 1)⋅i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Parantezi açarsak. ki veya daha çok karmaşık sayı toplandığında ortaya çıkan karmaşık sayının reel/sanal kısmı. 3 1 − 2i 2 Karmaşık sayılarda dört işlem. farkları da. 5 Örnek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar y y z = x+yi O -y x x Olayı bir de grafik olarak yorumlayalım. z1 = 3 + i ve z2 = 5 – 12i ise z1 + z2. z = x yi z1 (3 + i ) ⋅ (5 + 12i ) 3+i = = z2 5 − 12i (5 − 12i ) ⋅ (5 + 12i ) 15 + 36i + 5i − 12 = 25 + 60i − 60i + 144 3 + 41i 3 41 = + = i. z1 – z2 = (3 + i) – (5 – 12i) = 3 + i – 5 + 12i = (3 – 5) + (i + 12i) = –2 + 13i. x O Im[x + (y + 2)i] = y + 2 ≤ 1 vey = -1 -1 rildiğinden y ≤ –1 aranılan bölgedir. 2⋅z – 1 = 3⋅ z + 2i ise Im(z) kaçtır? Çözüm: Şimdi daha önce bahsettiğimiz metoda geldik. Buna göre P(i) kaçtır? Çözüm: P(i) = i4 – 3⋅i3 + 4⋅i2 + 2i = 1 – 3(–i) + 4⋅(–1) + 2i = 1 + 3i – 4 + 2i = –3 + 5i. z1 – z2. z = x – yi olur. Bize Im(z) = y sorulduğundan sadece sanal kısımları eşitlesek yetecek: 2y = –3y + 2 olur 2 ki buradan y = olarak bulunur. Örnek. Karmaşık sayıların toplamları da. z = x + yi dersek. çarpımları da bir karmaşık sayıdır. Şimdi bu değerleri denklemde yerlerine yazacağız: 2z – 1 = 3 z + 2i eşitliği 2x + 2yi – 1 = 3x – 3yi + 2i halini alır. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2. Karmaşık sayıları çarparken de çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliğini kullanırız. z1⋅z2 = (3 + i)⋅(5 – 12i) = 3⋅5 – 3⋅12i + 5⋅i – i⋅12i 5 Teorem. görüntüleri birbirlerinin reel eksene göre simetrikleri olur. Im(z + 2i) ≤ 1 koşuluna uyan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. Bölmeyi yapmak için de bölümü merak edilen sayıları kesirli olarak yazdıktan sonra. a + bi ve c + di şeklindeki iki karmaşık sayının dört işlemine dair formüller: (a + bi) + (c + di) = (a + c) + i(b + d) (a + bi) – (c + di) = (a – c) + i(b – d) (a + bi)⋅(c + di) = (ac – bd) + i(ad + bc) a + bi (ac + bd ) + i (bc − ad ) = c + di c2 + d 2 Birkaç örnek verelim: Örnek. Sonrası zaten bildiğiniz gibi. toplama katılan karmaşık sayıların reel/sanal kısımlarının toplamıdır. z z1⋅z2 ve 1 sayılarını hesaplayalım. z + 2i y = x + (y + 2)i olur. sanal kısımları ters işaretli olduklarından. Toparlayalım. Eğer bölen sıfır değilse bölümleri de. = 15 – 36i + 5i + 12 = 27 – 31i. z = x + yi ise z⋅ z = x2 + y2. P(x) = x4 – 3⋅x3 + 4⋅x2 + 2x polinomu veriliyor. Örnek.

z = x – yi olur. z 2 = x2 – y2i ve z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)⋅i olur. z 2 = x2 – y2i ve z1 x + y1i ( x1 + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 = z 2 x 2 + y 2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) x x + y1 y 2 + ( x 2 y1 − x1 y 2 )i olur. Bize ne lazım? z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)i. z1. Kanıt: z = x + yi olsun. z 2 = x2 – y2i ve z1⋅z2 = x1⋅x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i olur. Örnek. 2i 2 2 Teorem. z1 = x1 – y1i. (z ) = z.z 2 olduğundan kanıt biter. Çözüm 2: z ⋅ z = z ⋅ z olduğundan z ⋅ z = (3 + 1 2 1 2 1 2 4i)⋅(–5 – 12i) = –15 – 36i – 20i + 48 = 33 – 56i.(3 − 4i ) z = = =6– = 3 + 4i (3 + 4i ). z1 ). z1 . y z2 x1 Teorem. z1 = x1 – y1i. Dersimiz olmadığı için ayrıntıya girmeyeceğim.(3 − 4i ) 25 8i olduğundan z = 6 + 8i. y1. O halde z1 . Kanıt: lerde anlatılacak. z 2 = x1x2 – y1y2 – (x1y2 + x2y1)⋅i = z1 . z 2 = x2 – y2i ve z1 – z2 = x1 – x2 + (y1 – y2)⋅i olur. ( z )n = z n . z1 =( = x1 x 2 + y1 y 2 − ( x 2 y1 − x1 y 2 )i x2 + y 2 2 2 =( z1 ) z2 Teorem. Toplama ve çıkarmanın geometrik yorumu. y1+y2 y z1+z2 z1 x x2 x1+x2 y z2 z1+z2 z1 x 1 y2 O O z2 z1 z2 Örnek. Bunu hemen üst sol şekildeki gibi resmedelim. z1 = x1 – y1i. O halde z1 – z 2 = x1 – y1i – (x2 – y2i) = x1 – x2 – (y1 – y2)⋅i = z1 − z 2 olduğundan kanıt biter. z1 + z 2 = z1 + z 2 .Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. birkaç küçük geometrik özelikler (eşlik) kullanarak O. = 1 2 2 2 x2 + y 2 O halde z1 x − y1i ( x1 − y1i )( x 2 + y 2 i ) = = 1 x 2 − y 2 i ( x 2 − y 2 i )( x 2 + y 2 i ) z2 Teorem. O halde (z ) = x − yi = x + yi = z. zira çıkarma dediğin ters işaretlisiyle topla6 . Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. O halde Re(z) = 6. şu formül manyaklarını unutmayalım: z+z Re(z) = ve 2 z−z 1 1 Im(z) = = − ( z − z )i = ( z − z )i . z2. z 2 = z1 . z . Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z1 – z 2 = z1 − z 2 . z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise z1 ⋅ z 2 kaçtır? Çözüm 1: Madem sayıların çarpımının eşleniği soruluyor. ki karmaşık sayının cebirsel işlemlerle toplanmasını ve çıkarmasını biraz önce öğrenmiş olduk. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z1⋅z2 = (3 – 4i)⋅(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan z1 ⋅ z 2 = 33 – 56i. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. O halde z1 + z 2 = x1 – y1i + x2 – y2i = x1 + x2 – (y1 + y2)⋅i = z1 + z 2 olduğundan kanıt biter. z1 + z2 noktalarının bir paralelkenar köşesi olduğunu görürüz.z 2 . Çıkarmayı her zamanki gibi yine kaale almayacağız. Şimdi buna geometrik izah getireceğiz. Hazır eşlenik konusunu da anlatmışken. z1 = x1 – y1i. y2 değerleri belli olduğundan hemen x1 + x2 ve y1 + y2 değerlerini hesaplar ve z1 + z2’yi resmederiz. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. 50 150 − 200i 50. x1. Teorem. 50 z = 3 + 4i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Eşleniğini hesaplayabilmek için 50 sayısını x + yi şekline getirmekle işe 3 + 4i başlayalım. x2. z sayısının eşleniği demek olsun.

a 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin köklerinin −b− ∆ −b+ ∆ ve x2 = x1 = 2a 2a olduğunu daha önce kanıtlamıştık. eşleniğiyle tersi z çarparak paydada irrasyonel ifade bırakmamaya gayret ederdik. değinmek istediğim şu: O zaman kökler. Dediklerimiz şöyle bir formüle götürür bizi: z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayı için x − yi z-1 = 2 . Mutlak değeri veya büyüklüğü dendiği de olur. a x1 + x2 = m = (3 + i) + (3 – i) = 6 ve x1⋅x2 = n = (3 + i)⋅(3 – i) = 9 – i2 = 10 olduğundan m + n = 6 + 10 = 16 olur. |z| = x 2 + y 2 olduğu rahatlıkla bulunabilir. Öyle olmalı ki denklemin katsayıları reel olsun. Şimdi de bu –z2’yi gösterdiğimiz paralelkenar metoduyla z1 ile toplayacağız. x2 – (β – 3)x + 15 = 0 denkleminin bir kökü 2 + αi ise β kaçtır? Çözüm: Bir kökü 2 + αi ise diğer 2 – αi’dir. ax3 + bx2 + cx + d = 0 denkleminin bir köb oranı kaçtır? kü 1. Kökler x1. Örnek. Eğer ∆ < 0 olursa. ya 4 tane. burada da aynı gayreti paydada sanal bir sayı bırakmamak için vereceğiz. x + y2 Örnek. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının modülünün. z = 2 + i ise Re(z-1) kaçtır? 1 2−i Çözüm: z = 2 + i ise z-1 = = = 2 + i (2 + i )(2 − i ) 2−i 2−i 2 1 2 = = − i diye Re(z-1) = ’tir. bir kökü de 1 – i ise d Çözüm: Reel katsayılı bir polinom denkleminin hiçbir zaman tek sayıda sanal kökü olamaz. |z|’in değeri.   y y |z| O z = x+yi x x Bir karmaşık sayının modülü. 4 = β – 3 diye β = 7’dir. yan şekilde gördüğünüz taralı üçgende Pisagor Teoremi uygulanarak. Nasıl ki reel sayılarda. şte bu yüzden denklemin üçüncü kökü 1 + i olmalıdır. 7 . Çarpma ve bölme işlemlerini nasıl yapacağımızı öğrendiğimize göre ters alma işlemini de öğrenme vakti geldi. Sayı karmaşık diye çarpmaya göre tersi değişmez.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar madan başka bir şey değil! O halde derhal z2’nin ters işaretlisi olan –z2’yi çizelim. hala bir z sayısının çarpmaya göre 1 ’dir. Bunu yaparken sadece z2’nin orijine göre simetriğini çizmek yeter. bulduğumuz şey z1 – z2 olacak. o karmaşık sayının modülü denir. Bir karmaşık sayının karmaşık düzlemdeki görüntüsünün (ona karşılık gelen noktanın) orijine olan uzaklığına. a ≠ 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin −b ve x1⋅x2 = kökleri olan x1 ve x2 için x1 + x2 = a c olduğunu hatırlayarak. x2 ve x3 olsun. Siz de çarpma işlemine geometrik bir yorum getirmeye çalışınız. Bunu da yine eşleniklerinden biriyle çarparak yapacağız. x2 – mx + n = 0 denkleminin bir kökü 3 + i ise m + n kaçtır? Çözüm: x1 = 3 + i ise x2 = 3 – i olur. Örnek. a d x1⋅x2⋅x3 = 1⋅(1 – i)⋅(1 + i) = 2 = – a b = 3/2’dir. 2 5 5 5 5 4−i Sanal köklü denklemler. Karmaşık bir sayının çarpmaya göre tersi. Bunu zaten biliyorsunuz da. birbirlerinin eşlenikleri olur. b x1 + x2 + x3 = 1 + (1 – i) + (1 + i) = 3 = – . |z| ile gösterilir. Yani sanal kökü varsa ya 2 tanedir. Bunu da üst sağ şekilde çoktan göstermiştik. O halde bu denklemin kökler toplamı (2 + αi) + (2 – αi) = 4 olur. olduğundan d Örnek. ya 6 tane… Ayrıca sanal kökler daima birbirlerinin eşlenikleri olur. denklemin köklerinin sanal olacağı aşikar. çünkü hem reel hem de sanal işaret değiştiriyor.

z2| kaçtır? Çözüm: ki farklı yol göstereceğiz. |z| = | z | = |–z| = |– z |. Çözüm: z = x + yi olsun. |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. = x1 + y1 2 2 2 2 = z1 z2 .( x 2 + y 2 ) ( x1 + y1 ). x − yi z ⋅|z|–2 = (x – yi)⋅( x 2 + y 2 )–2 = 2 = z–1. y 2 + x 2 . z1 = 3 – 4i ise |z10| kaçtır? Çözüm: |z10| = |z|10 = 510. |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. 2 x +y Teorem.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar z 3 + 4i –5 – 12i –8 + 15i 7 – 24i Teorem. –z ve – z sayılarının karmaşık düzlem-x x O x |-z| deki görüntüleri orijin |z| merkezli bir dikdörtgen z = x yi -y z = x yi oluştururlar ki. – z = –x + yi ve x 2 + y 2 z1 z1 |= . Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z ⋅|z|–2 sayısının sadeleştirilmiş biçimini yazınız. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise |z1. Birinci yol.( x 2 + y 2 ) + y1 . |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| olduğundan |z1⋅z2| = 5⋅13 = 65. | olduğundan | z1 |=? z2 z1 z1 | = z2 z2 z1 5 . Bu kanıtla birlikte bir karmaşık sayının ters işaretlisinin görüntüsünün.i olur. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2 olduğunu daha önce kanıtlamıştık zaten. x2 + y2 = |z|2 olduğundan kanıt biter. |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2|. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. |z| 5 13 17 25 |z1⋅z2| = 33 2 + 56 2 = 3035 = 65. kendisinin orijine göre simetriği olduğunu da anlamış olduk. x 2 + y 2 olduğunu ka- z = x – yi.x 2 + y1 . Kanıt: lerde kanıtlanacak. dikdörtgende köşegenlerin merkeze olan uzaklıklarının eşit olduğunu bildiğimizden kanıt tamamlanmış olur. –z = –x – yi. z1⋅z2 = (3 – 4i)(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan . z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2). | = = x 2 + (− y ) 2 = (− x) 2 + (− y ) 2 = olduğundan eşitlikler doğrudur. Kanıt: z = x + yi ise |z| = nıtlamıştık zaten. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise | Çözüm: |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. z . ikincinin kıymetini anlayıp unutmayın diye vereceğiz. z⋅ z = |z|2. Madem sayıların çarpımının modülü soruluyor.( x 2 + y 2 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 = x1 + y1 . |= z2 13 Teorem. y 2 + x1 . Teorem. |z1⋅z2| = |x1x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i| = = = = ( x1 x 2 − y1 y 2 ) 2 + ( x1 y 2 + x 2 y1 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Örnek. x 2 + y 2 = |z1|⋅|z2| Örnek. y (− x) 2 + y 2 x1 x 2 + y1 y 2 − ( x1 y 2 − x 2 y1 )i x2 + y 2 2 2 Bu durumu bir de yanz = x+yi y z = x+yi daki gibi grafikle açıklayalım: |-z| |z| z. kinci yol. |zn| = |z|n. |z1 + z2| = ( x1 + x2 ) 2 + ( y1 + y 2 ) 2 |z1 + z2|2 = (x1 + x2)2 + (y1 + y2)2 8 x1 . y1 x1 . z x + y1i ( x + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 | 1 |= 1 z2 x2 + y2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) Teorem. x2 + y 2 Örnek. Örnek. lk çözümü. Teorem.

dik koordinat sistemindeki x2 O x1 noktalar gibi düşünülebileceğinden. O halde bu sayıya k + 0i diyelim. Yorumlayalım: (4. a ile b’nin farkının. 5 Birinci yol. Dolayısıyla a ile b’nin farkını |a – b| ile gösteririz. diğer deyişle analitik düzlemdeki (3.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar = (x12 + y12) + (x22 + y22) + 2x1x2 + 2y1y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 ≤ |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 + 2x1y1 + 2x2y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2. b) merkezli r yarıçaplı bir çemberin denklemi (x – a)2 + (y – b)2 = r2’dir. yani aralarındaki uzaklığın 3 birim olduğunu anlatır. O diğer başka başka noktalar da çemberin ta kendisi. şimdiki konuya lütfen geçmeyin. O halde |z – 5 – 12i| ≤ |z| + 13 olduğundan |z|’i ne kadar büyük tutarsak. . 5) nokta9 Örnek. Hangisi pozitifse o. O halde z sayıları. Bu çözümde anlamadığınız yer varsa. 132 = (3 – k)2 + (5 – 0)2 olması gerektiğinden 3 – k = 12 veya 3 – k = –12 olur ki buradan k = –9 veya k = 15 bulunur. O noktaların geometrik yer denklemi nedir demek. |z| en çok 3 olduğundan sorulan değer de en çok 16 olabilir. Karmaşık sayıların z karmaşık düzlemdeki görüntüley1 1 x ri. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çember denklemi de (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 olur. bu çemberin denklemi nedir demek. Teorem. y) noktalarının oluşturduğu şeyin denklemi budur demek olur. iki nokta arasındaki uzaklık formülünü kullanacağız: y y2 z2 Örnek. O halde |z – z0| = r eşitliğini şöyy le yorumlamak gerekir: z ile z0 r z0 sayıları arasındaki uzaklık r bix rimdir.|z1|.|z2| = (|z1| + |z2|)2. 4) noktasına 2 birim uzaklıkta olan noktaya (x. Uyarlarsak. a ile b’nin farkı nasıl gösterilir? a – b ya da b – a. Kanıt: Bir önceki teoremin kanıtında kullandığımız metodun aynısını kullanarak kanıtlayabilirsiniz. sabit uzaklık da yarıçaptır. ben çember denklemini bilmeseydim n’olacaktı?’’. Örnek. 5) noktası arasındaki uzaklık 2’ymiş. Bilenler şurdan çözmeli: O(a. |a – b| = c eşitliği de bize. x |z – 4 – 5i| = |z – (4 + 5i)| = 2 ol4 O duğundan z ile 4 + 5i sayıları arasındaki uzaklık 2’ymiş. koşulları sağlayan tüm (x. ki karmaşık sayı arasındaki uzaklık. Burada doğal olarak bana şunu sorabilirsin: ‘’Hocam. O halde (3. Reel eksenin pozitif tarafı üzerinde ve 3 + 5i sayısına uzaklığı 13 birim olan sayı kaçtır? Çözüm: Sayı reel eksen üzerindeyse sanalı sıfırdır. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i ise yan şekildeki taralı dik üçgende Pisagor Teoremi’ni kullanarak z1 ve z2 sayıları arasındaki uzaklığın ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 kadar olduğunu bulmak hiç de zor olmasa gerek. olur. z1 2 + 4i –2 + 3i 1+i –7 – 5i z2 5 + 8i 4 – 5i 6 + 13i –15 + 10i Uzaklık 5 10 13 17 Karmaşık sayıların görüntüleri. Örnek. |z| ≤ 3 ise |z – 5 – 12i| ifadesinin alabileceği en büyük değer kaçtır? Çözüm: |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2| olduğunu biliyoruz. |z – 4 – 5i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının geometrik yeri nedir? Çözüm: ki yol göstereceğiz. ki nokta arasındaki uzaklık formülünden yine (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 bulursun ki. |z + (–5 – 12i)| ≤ |z| + |–5 – 12i| olur. Hayax linizde canlanan şey çember de3 O ğil mi? lk aldığımız nokta çemberin merkezi. ona sabit uzaklıkta baş4 ka başka noktalar varmış. 2 y lki tanımı kullanacak. Analitik düzleme geçelim: z ile (4. 3 + 4i karmaşık sayısına 2 birim uzaklıkta olan noktaların geometrik yer denklemi nedir? Çözüm: Düzlemde bir nokta y 2 varmış. z0 O merkezli r yarıçaplı çemberi oluşturur. ‘’Şimdi dediğimi yaparsan bir şey olmaz!’’ derim ben de: Karmaşık düzlemdeki 3 + 4i karmaşık sayısına. Pozitif olması gerektiğinden k = 15. y) diyelim. istenileni o kadar büyütmüş oluruz. |z1 – z2| ≥ |z1| – |z2|.

O halde |z – z0| ≤ r olsaydı. 5) merkezli 2 birim yarıçaplı çembermiş. |z| = |z + 2| koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. Buradan 2 < |z| ≤ 3 oldu2 3 -3 O ğunu buluruz. Yandaki grafikten takip edebilirsiniz. y . |z| = |z + 2| olduğundan z = z + 2 veya z = –z – 2 olmalıdır. y r z0 x O |z z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü |z y r z0 x O z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü   Örnek. Çözüm: |z + 2 – i| = |z – (–2 + y 1⋅i)| ≤ 3 olduğundan z sayılarının (–2. Biz de o zaman hiç kar-1 O maşık sayıları karıştırmayıp bir çözelim bakalım. 5 O Çözüm: Şekildeki daire (5. y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü Örnek. |x + yi| = |x + 2 + yi| olduğundan x2 + y2 = (x + 2)2 + y2 olması gerekir. Benzer şekilde. Bu reel kısımları –1 olan tüm karmaşık sayıların iş göreceğini anlatır. kendini taca atabilir.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar sına uzaklığı 2 birim olan noktalar z sayılarını oluştururmuş. Şöyle ki: 2 = |z – 4 – 5i| = |x + yi – 4 – 5i| = |(x – 4) + (y – 5)i| olduğundan (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22. Bu da orijine olan -3 uzaklığı 2’den büyük ama 3’den küçük veya eşit olan noktalar kümesi demektir. hem çemberin iç bölgesini hem de çemberin kendisini alacaktık. Dikkat edin üzerindeki demedik. O halde 4 2 < z⋅ z ≤ 9 demek 4 < |z|2 ≤ 9 dex mektir. 1) noktalarına uzaklığı3 1 x nın 3 birimden küçük veya eşit -2 olduğunu anlıyoruz. |z + 2 – i| ≤ 3 eşitsizliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. |z – z0| ≥ r olsaydı da hem çember dışını hem de çemberin kendisini almalıydık. z0 sayılarına uzaklığı r birimden küçük olan sayılardır. o halde cevap analitik düzlemdeki x = –1 doğrusudur. 0) merkezli 3 birim yarıçaplı yandaki çemberi çizmeli. Örnek. z = x + yi olsun. |z| = 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. hemen z = x + yi diyerek. yani bu z noktaları (–2. lk çözümdeki mantık silsilesini kurmakta zorlanan öğrenci. yani z sayıları (4. O halde bu şekil soldaki şekilden başkası olamaz. |z – z0| > r olsaydı çember dışını. x2 = (x + 2)2 eşitliği x2 = x2 + 4x + 4 eşitliğine dönüşür ki 4x = –4’ten x = –1 olduğu çıkar. Biraz da eşitsizlikler üzerine birkaç kelam edeceğiz: |a – b| < 2’den ne anlıyoruz? a ile b’nin farkının yani aralarındaki uzaklığın 2 birimden küçük olduğunu. Çözüm 2: Ayıp olmasın diye biraz karmaşık sayılara bulanalım. Formülü kul-3 3 O lanmak isteyenin gözü |z| = 3 -3 eşitliğini |z – (0 + 0⋅i)| = 3 diye görmeli ve (0. Geometrik yeri değil de bu geometrik yerin denklemi sorulsaydı. Çözüm 1: lk bakışta tipik bir y x = -1 mutlak değer sorusu gibi görüx nüyor. Z ={z∈ : |z – (5 + 3i)| ≤ 3} istenilen kümedir. 1) merkezli 3 birim yarıçaplı çemberi ve bu çemberin iç bölgesini oluştururlarmış. lki imkansız olduğundan 2z = –2 dolayısıyla z = – 1’dir. Örnek. zira üzerinde olursa uzaklık r’den küçük değil tam r olur. Şöyle de diyebiliriz: z sayıları. bu da kolay! 10 Anlayacağınız. (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22 diyecektik. 4 < z⋅ z ≤ 9 eşitsizliklerini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. Bakın. z0 merkezli r yarıçaplı çemberin iç bölgesindeki tüm sayılar aranılan sayılardır. Çözüm: Orijine uzaklığı 3 birim y olan noktalar istenildiğinden 3 3 birim yarıçaplı merkezil çember x isteniyor demektir. Çözüm: z⋅ z = |z|2 olduğunu gösy 3 termiş ve anlatmıştık. kinci yol. O halde |z – z0| < r eşitsizliği de bize z ile z0 arasındaki uzaklığın r’den küçük olduğunu anlatmalı. 3) merkezli ve 3 birim yarıçaplı olduğundan. Örnek. Sadece yanda görüntüleri çizilen z karmaşık sayılarını eleman 3 x kabul eden bir küme yazınız.

bu ikinci bilgi öyle bir bilgi olacak ki bize hangi bölgede olduğunu da bize anlatacak. örneğimizdeki (3. Şimdi burada yapılan işlemleri. Kutupsal gösterimi (r. y Biraz uzatmış olsak da. 225o) olan karmaşık sayıyı bulunuz. –60o) diye de gösterebilir. Deneyelim. – 4 3 ) noktasına tekabül ettiğini biliyoruz. Anlayacağınız. çünkü bu şartları sağlayan 1 tane değil 2 tane A olur. Bu bilgilerden biri o noktanın orijine olan uzaklığı olacak. Bir öneri: kinci bilgi. 3) olduğunu da rahatlıkla görebilir. Çok mu şey istedik? Söyleyeyim: Noktayı orijinle birleştiren doğru parçasının x ekseniyle yaptığı pozitif yönlü açı. Dediklerimizi yan şekilde yaptım. hatta diğerinden daha çok. tabii isteyen Z(8. 3) gibi yine iki farklı nokta karşımıza çıkar. orijine olan uzaklığını ve ZO doğrusunun eğim açısını bulacağız. noktanın orijine olan uzaklığını r ile göstereceğiz. ordinat olsa? Benzer durumdan dolayı o da olmaz. örneğimizdeki (4. örneğin ordinatı 3 deseler. 4) ve (3. aynı kapıya çıkar. θ ) r x + yi = r⋅cos θo + r⋅sin θo⋅i θ = r⋅(cos θo + i⋅sin θo) x x O = cis θo Bu yazılımı bundan sonra sıkça kullanacağız. 8 O 60 (r. Bu olabilir tabii ki ama gönül istiyor ki daha az veriyle bu işi halledelim. Örnek. ki bi daha olsa bi daha uzatırım. Örneğin. O halde bu P noktasına karşılık gelen karmaşık sayı –1 – 1⋅i yani –1 – i’dir. şte böyle bir gösterime de o sayının kutupsal gösterimi diyeceğiz. diğer A aday noktalarından ayırmamız lazım. Yalnız bu iki bilgi öyle iki bilgi olacak ki. noktanın apsisi olsa olur mu? Örneğin. Yeter ki aşağıda yazanları roman gibi okumayın. A’nın apsisinin 3 olduğunu da söylesek? Olmaz. z = 4 – 4 3i sayısının kutupsal gösterimini bulunuz. Şimdi ikinci bir bilgiyle istediğimiz A noktasını. θo) olan bir z = x + yi sayısını alalım. Çözüm: Karmaşık düzlemdeki y x z = 4 – 4 3i sayısının analitik 4 düzlemdeki Z(4. kizkenar dik üçgen yardımıyla P’nin reelinin de sanalının da –1 olduğunu anlarız. biz de o noktayı reel ve sanalıyla (apsis ve ordinatıyla) tanımlıyorduk. yani eğim açısı ikinci bilgi olarak yeter. Örnek. y = (r. çok kolay olduğunu göreceksiniz. orijine olan uzaklığı r ve bahsi geçen açısının ölçüsü de θo olan bir A noktasını bundan böyle A(r. orijine uzaklığı 6 olan noktalar içinde A 6 sadece işaretli olan A noktasını x 30 orijinle birleştirdiğimizde isteO nen açı ölçüsü 30o oluyor. θo) şeklinde göstereceğiz. |ZO| = r = 8 ve θ = 300o çıktı. adına karmaşık düzlem dediğimiz bir düzlemde bir nokta olarak görünüyordu ya. Başlayalım: Karmaşık sayılar. eğer halledebilirsek. Şöyle bir şey aklınıza gelebilir: ‘’O zaman bir de hangi bölgede olduğunu üçüncü bilgi olarak versek?’’. -4) gibi… Peki. orijine olan uzaklığı 6 ve kendisini orijine birleştiren doğrunun eğim açısı 30o olan noktanın koordinatlarını bulalım. 11 . 3) ve (-4. şimdi onlarla değil başka iki bilgiyle tanımlayacağız. Çözüm: Yazılımdan P noktasının y 2 ve x orijine olan uzaklığının -1 PO doğrusunun eğim açısının O 2 225o olduğunu anlıyoruz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Karmaşık sayıların kutupsal gösterimi. x = r⋅cos θo y z = x+yi y = r⋅sin θo diye. A( 3 3 . şekil çizmeden yapmak için karmaşık sayıların başka türlü bir kutupsal gösterimini göstereceğiz. P soldaki şekilde resmedilen P noktasıdır. smi sizi korkutmasın. 300o)’dür. bilgiler yetiyordur. O halde -1 bu P noktası. Ama fark etmişsinizdir ki sadece orijine olan uzaklık bilgisi bir noktayı tanımlamaya yetmez. O halde bu sayının kutupsal gösterimi Z(8. θo) = r⋅cis θo. Yanda görüldüğü üzere. Eğer şartları sağlayan tek 1 nokta bulursak. ikinci bilgi. Hatta bundan dolayı. III. Kutupsal gösterimi P( 2 . A noktasının orijine uzaklığı 5 birim ise orijin merkezli 5 birim yarıçaplı çember üzerindeki her nokta A noktası olmaya adaydır. Hatta canı isteyen hemen noktanın aslında karmaşık düzlemde 3 3 + 3i sayısına tekabül ettiğini de çıkarabilir. Hatta noktanın koordinatlarını bulmak isteyen biri 30o-60o-90o üçgeninden faydalanarak. verilince anlatmak istediğimiz noktadan başkası anlaşılmayacak. bölgede olup. -4 3 Z O halde grafikte bu Z noktasını işaretleyip.

Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Argüment ve esas argüment. bulduğumuz esas argümenttir! Örnek. r⋅cis θo yazılımındaki θ değerine. hatta daha genel olarak k⋅360o – θo. Örnek. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. Arg(z) ile gösterilir. argümenti k’ya 0 değerini vererek. kosinüsü aynı olacak ama sinüsü işaret değiştirecek. Şimdi de karmaşık sayıların kutupsal gösterimleriyle aynı işlemleri nasıl yapabileceğimizi öğreneceğiz. x bir dar açı olmak üzere. sonra o noktayı orijine bağlayan doğru parçasını çizeriz. –cos θo + i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olduğundan. Genel olarak. 2) nokx tasına tekabül ettiğinden oluşan ikiz45 2 O kenar dik üçgen gereği Arg(z) = 45o’dir. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının argümenti için y Arg ( z ) = arctan( ) x eşitliğinden yardım isteyebileceğimiz gibi. bölümlerini bulmayı ve kuvvetlerini almayı öğrenmiştik. z karmaşık sayısının esas argümenti denir. α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. |z| = = (1 + cos 2 x) 2 + (sin 2 x) 2 2 + 2. θo ile 360o + θo hatta daha da genel olarak (k bir tamsayısı olmak üzere) k⋅360o + θo açıları düzlemde aynı yere tekabül eder. z = sin 40o + (1 + cos 40o)⋅i ise z sayısının esas argümenti kaçtır? y Çözüm: z = x + yi için Arg ( z ) = arctan( ) x 1 + cos 40 ) olur. Argümenti bulmak için. farklarını. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. O halde α = 180 – θ olmalıdır. cos 2 x + cos 2 2 x + sin 2 2 x olduğundan 2⋅cos 2xo = 1 yani cos 2xo = 1 olur. z karmaşık sayısının argümenti denir. çarpımlarını. bundan dolayı k ≠ 0 olduğunda. Bazen argüment negatif verilir ya da 360o’den büyük veya eşit bir değer verilir. tabii ki bu değere canınızın istediği kadar 360’ın tam katlarını ekleyebilirsiniz. 2 x bir dar açı olduğundan x = 30o olmalıdır. Aslında buradan argümentin 225o de olabileceği anlaşılır. Genel halini sorarsa da yukarda yaptıklarımız gibi α = 180 – θ + 360⋅k dersiniz. şte argümentin bu aralıktaki değerine. Örnek. cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. Noktadan eksenlere dik indirildiğinde oluşan dik üçgenlerden Arg(z) rahatlıkla bulunur. bunun geometrik yorumu olan şu yol da izlenebilir: Her defasında verilen z karmaşık sayısını karmaşık düzlemde işaretleyip. –cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? 12 Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açalım. Reel ve sanalından hangi bölgede olduğunu anlarız. anlaşılmamalıdır. cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Eşitliğin sağ yanını açalım. x + yi şeklindeki karmaşık sayıların toplamlarını. z = 2 + 2i ise Arg(z) kaçtır? Çözüm: Karmaşık düzlemdeki 2 + 2i y 2 sayısı analitik düzlemdeki (2. z = cis 2xo + 1 ve |z| = 3 ise x kaç derecedir? Çözüm: z = cis 2xo + 1 = cos 2xo + i⋅sin 2xo + 1 olduğundan. Örnek. Ama biz biliriz ki −30o ile 330o veya ne bileyim 370o ile 10o aslında aynı şeydir. cos 2 x = 3 = 1 + 2. (k elbet ki tamsayı) Örnek. –cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. . 2 Formülden de yapsaydık Arg(z) = arctan( ) = 2 o arctan(1) = 45 çıkardı zaten. olduğundan θo = Arg(z) = arctan( sin 40 1 + cos 40 1 + 2 cos 2 20 − 1 = = O halde tan θo = sin 40 2 ⋅ sin 20 ⋅ cos 20 cot 20o olduğundan θ = 70o olmalıdır. Örnek. Aslında söylemeye gerek var mı bilmiyorum. Kutupsal gösterimlerle işlemler. sinüsü aynı kalacak ama kosinüsü işaret değiştirecek. O halde α = –θ olmalıdır. kosinüsü de sinüsü de işaret değiştirecek. O halde α = 180 + θ olmalıdır. 0o ≤ θ < 360o aralığındaki karşılığına çeviririz. –cos θo + i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açarak başlayalım.

O halde daha önce öğrendiğimiz binomların açılımından yardım isteyeceğiz. z = (1 + i)20 = ( 2 ⋅cis 45o)20 = 2 20⋅cis(45o⋅20) = 210⋅cis 900o = 1024⋅cis 180o olduğundan z sayısının modülü 1024. x -1024 yan şekilden göreceğiniz üzere z sayısının orijine olan uzaklığı 1024 ve esas argümenti de 180o’dir. z = (1 + i)20 sayısının orijine uzaklığı ve esas argümenti kaç derecedir? Çözüm: ki farklı şekilde çözelim. sin θ1 = ⋅ z 2 r2 cos θ 2 + i. Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan. z = (1 + i)20 = y [(1 + i)2]10 = (2i)10 = 210⋅i10 = 180 z 1024⋅(i2) = –1024 olduğundan. Yan şekilde bilgileri verilen z1 ve z2 karmaşık sayıları 5 için z1⋅z2 çarpımı kaçtır? z2 3 80 70 x Çözüm: z = 5⋅cis 70o ve 1 O z2 = 3⋅cis 170o olduğundan. zn = lk birkaç tanesini açalım: z2 = (x + yi)2 = (x2 – y2) + (2xy)i z3 = (x + yi)3 = (x3 – 3xy2) + (3x2y – y3)i 4 z = (x + yi)4 = (x4 – 6x2y2 + y4) + (4x3y – 4xy3)i 5 z = (x + yi)5 = (x5 – 10x3y2 + 5xy4) + (5x4y – 10x2y3 + y5)i Teorem [De Moivre]. Birinci yol. z 2 r2 Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan z1 r1 cos θ1 + i. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1⋅z2 = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) olur. z = r⋅cis θ ise zn = rn⋅cis(nθ) ve n z= n r ⋅cis( ). Zira 2 + 3i sayısını kutupsal biçimde yazmaya kalkarsak argüment rasyonel bir değer çıkmadığı için yarı yolda kalıyoruz. =− − 2 2 y z1 Kanıt: Tümevarım içeren bu kanıt. z1⋅z2 = 5⋅3⋅cis(70o + 170o) = 15⋅cis 240o = 15⋅(cos 240o + i⋅sin 240o) 1 3 i) = 15⋅( − − 2 2 15 15 3 i. 2 z1 ⋅ z 2 Arg( ) = 2⋅Arg(z1) + Arg(z2) – Arg(z3) z3 = 2⋅70o + 170o – 300o = 10o.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. Arg(z1⋅z2) = Arg(z1) + Arg(z2) z Arg( 1 ) = Arg(z1) – Arg(z2) z2 Daha fazlasını isteyenlere. Örnek. z1⋅z2 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1)⋅r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅(cos θ1⋅cos θ2 + cos θ1⋅sin θ2⋅i + sin θ1⋅cos θ2⋅i – sin θ1⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅[cos(θ1 + θ2) + i⋅sin(θ1 + θ2)] = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) Örnek. z2 ve z3 sayılarının esas argümentlerinin sırasıyla 70o. Yan şekilde verilen z1. y z1 Teorem. Örnek. 170o ve 300o olduğunu not edin.sin(θ1 − θ2)] r2 r = 1 ⋅cis(θ1 − θ2) r2 Son iki teoremden anlaşılıyor ki. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1 r1 = ⋅cis(θ1 − θ2) olur.[cos(θ1 − θ2) + i. Şu ana kadar ki bilgilerimiz (2 + 3i)10 gibi sayıları pratik hesaplamaya yetmiyor. z2 ve z3 sayıları için 2 z ⋅ z2 z2 80 70 x Arg( 1 ) kaçtır? z3 O 60 z3 Çözüm: z1. ilerki derslerde verilecektir. esas argümenti de 180o’dir. n θ 13 . Genel formülü ben çıkarttım ama tabii ki ezberlemeniz gerekmiyor. kinci yol. sin θ 2 … … r = 1 .

ona denk olan başka bir argümentle değiştirerek. Bu sayıların ′′küpkök′′lerini alınca üç farklı w sayısı ortaya çıkmış olacak. x2 – y2 + 2xyi = a + bi x2 – y2 = a ve 2xy = b b değeri sıfır değil diye y de sıfır değildir. Birinci yol. 1 ya da 2 çözümü vardır. Böylelikle farklıymış gibi görünen ama tamamen aynı olan üç karmaşık sayı elde edeceğiz. sayının ′′karekökünü′′ De Moivre Teoremleri’nden bulmayı biliyoruz ama Ali Nesin: Sıfır böleni olmayan bir halkada x2 = a denkleminin 0. (x + yi)2 = (x + yi)⋅(x + yi) = a + bi eşitliğini sağlayan x ve y reel sayılarını arıyoruz. bu da kolay! burada denklemi sağlayan 1 tane değil. yani argümente 360o eklersek bir şey olmuyordu ya. O halde 4⋅cis 120o ile 4⋅cis 480o sayılarının kareköklerini alacağız. yani w0’ın argümentine 240o. y2 = t dönüşümü yapılırsa 4t2 + 4at – b2 = 0 eşitliğine ulaşılır. Bir karmaşık Şimdi ikinci yola bakın. düzenle2 4y 2 4 2 nirse b – y = 4ay yani y4 + 4ay2 – b2 = 0 elde edilir. w1’i pratik olarak bulmak için. o zaman karekökü tanımlayabiliriz. w2 = a + bi eşitliğini sağlayan olası w’leri bulmanın formülü. ki çözüm olduğunda birini diğerinden ayırabiliyorsak. dolayısıyla x = 4 bulunur. i ile –i arasında hiçbir fark yoktur örneğin. w = x + yi diyelim. 21 + 5xi sayısı. z = w3 = 27⋅cis 150o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. Bir karmaşık sayının karekök ve küp kökleri4. w2’yi pratik olarak bulmak için de w1’in argümentine 120o ekleyebilirsiniz. x2 – y2 + 2⋅x⋅y⋅i = –2 – 2 3i olduğundan x⋅y = 2 ve y2 – x2 = 2 gibi iki bilinmeyenli iki denklemimiz olur ki. kesinlikle tavsiye etmediğimiz için burada bırakıyorum.ei. w1’i pratik olarak bulmak için. kinci yol. Karesi (a + bi) olan w sayısına x + yi diyelim. Onlara sırasıyla w0 ve w1 diyelim. Şimdi de karesi kutupsal olarak verilmiş sayıları bulmaya bir örnek verelim. w0’ın argümentine 120o ekleyebilirsiniz. öyle yapacağız. Kompleks sayılarda denklemin çözümlerini ayırt edemeyiz. eğer öyleyse ikinci w’yi nasıl bulacağız? Karekökünü bulmak istediğimiz sayının argümentini. Diğer yandan x2 2y b2 – y2 = a olur. Örnek. O halde 1 3 (x + yi)2 = 4⋅cis 120o = 4 ⋅ (− − i ) = –2 – 2 2 2 3i olur. Daha genel olarak a + bi ile a – bi arasında hiçbir fark yoktur. 2 tane w olabilir. 25 + 20i + 4i2 = 21 + 5xi olduğundan 5x = 20. o halde b x= demekte bir mahzur yok. w0 = 3⋅cis 50o w1 = 3⋅cis 170o w2 = 3⋅cis 290o Örnek. w0’ın argümentine 180o ekleyebilirsiniz. 5 + 2i sayısının karesi ise x kaçtır? Çözüm: Demek ki (5 + 2i)2 = 21 + 5xi. Köklerin t1 ve t2. Önce daha kolay görünenden başlayalım.[c+di]. onu diğerinden ayırıp "karekök" fonksiyonunu tanımlayabiliriz. 4 Uyarı. Hem kartezyen hem de kutupsal gösterimlerle ′′karekök′′ hesaplamayı öğreneceğiz. Örnek.arg(a+bi) formülünü kullanabilirsiniz. bunu çözmeyi hepimiz biliyoruz. Çözüm: Üç tane w sayısı çözüme aday olduğundan z’nin argümentine iki kere 360o ekleyeceğiz. Çözüm: Yine iki farklı yol göstereceğiz. z = 27⋅cis 150o = 27⋅cis 510o = 27⋅cis 870o olduğundan. Benzer şekilde ′′küpkök′′ diye bir fonksiyon da yoktur. Dolayısıyla karmaşık sayılarda ′′karekök′′ diye bir fonksiyon yoktur. Bu sayılar için "a′nın ka′ rekökünü bul′′ yerine ′′x2 = a denkleminin çözümlerini bul′′ demeliyiz. Uyarı. Bir sonraki sayfada bu tarz soruların çözümü için bir formül verdim. Bu yolu. karmaşık kuvvetini almak için de (a + bi)c+di = (a2 + b2)[c+di]/2. Gerçel sayılarda denklemin çözümlerinden biri pozitif olacağından. w0 = 2⋅cis 60o w1 = 2⋅cis 240o olarak bulunur. denklemin – y2 = a olduğundan 14 . w2 = 4⋅cis 120o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulalım. Korkmayın.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Bir karmaşık sayının.

Z(a. z1 sayısının 5 73 x argümenti ile z2 sayısının 12 O 15 . Z noktasının aldığı yeni konumu bulmayı öğreneceğiz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar diskriminantının da ∆ = 16(a2 + b2) olduğunu bir kenara not edin. Bir Z(a. Bunlara y1 ve y2 diyelim. O z’nin argümentine θ diyelim. Toparlayalım: Sonuç. Diğer yandan |z|2 = a2 + b2 olduğunu hatırlarsak ∆ = 16|z|2 olur. Reel olmayan a + bi sayısını karesi kabul z −a b eden sayılar. z′’nü bulacağız. orijine olan uzaklığı değiştirmeksizin α açısı kadar döndürdüğümüzde.(sin θ – i. z’yi biliyoruz. z −a z −a y1 = ve y2 = − . 8 8 2 − 4 a − ∆ − 4a − 4 z − a − z = = t2 = 8 8 2 y reel ve |z| > a olduğundan t1 > 0’dır ve bu bize y’nin değerlerini verir. 3) noktasına geliniyorsa.i )⋅cis 60o 1 3 + . 2 4 O halde w0 = 3 + 2i ve w1 = –3 – 2i’dir. z1 = 5⋅cis 73o ve z2 = 12⋅cis 163o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bu sayıları karmaşık y düzlemde gösterirsek. 2 O halde w0 = 2 + i ve w1 = –2 – i’dir. Şimdi bunu açacağız: r⋅cis(θ + α) = r⋅[cos(θ + α) + i. w2 = 5 + 12i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. Şu an elde t1’den gelen iki kök var. Buradan da anladığımız şey şu: Kökler birbirinin zıt işaretlisidir. y α z' z x Olayı tam anlayamayan yandaki grafiğe baksın. t2 kesinlikle negatiftir. b) noktasını orijinin etrafında. O halde z’nin kutupsal gösterimi r⋅cis θ olur. 7)’nin bulunduğu yerdir. 2 2 Buna karşılık x değerleri ise x1 = b/(2y1) ve x2 = b/(2y2) olur. y = ve x = olmak üzere.i ) 2 2 1 3 3 3 i+ i − = –2. − 4a + ∆ − 4 a + 4 z − a + z = = t1 = .cos α + i⋅sin α⋅cos θ] = r⋅[cos α⋅(cos θ + i⋅sin θ) – sin α. orijin etrafında pozitif yönde 60o döndürdüğümüzde hangi karmaşık sayının konumuna geliriz? Çözüm: z′ = z⋅cis 60o = (–1 + 3.i )⋅( Örnek. birini bulduk mu. Örnek. O halde t2’nin kökleri reel olmadığından buradan elimiz boş döndük. w2 = 3 + 4i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. orijine uzaklığı sabit kalacak şekilde. aynı noktanın aynı yönde 90o + αo döndürülmesiyle hangi noktaya gelinir? Çözüm: z1 = 7 + 3i ve z2 = z1. 5−3 Çözüm: |3 + 4i| = 5 olduğundan y = =1 2 4 ve x = = 2 olur. =− − 2 2 2 2 = (–1 + 3. b) noktası orijin etrafında pozitif yönde αo döndürüldüğünde (7. Örnek. Örnek. 2 2y x + yi ve –(x + yi)’dir. Orijin etrafında dönme. Çözüm: |5 + 12i| = 13 olduğundan 13 − 5 12 = 2 ve x = y= = 3 olur. diğerini bunun ters işaretlisi olarak yazacağız. z = –1 + 3.cos θ)] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅(i⋅sin θ + cos θ)/i] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅cis θ/i] = r⋅cis θ⋅[cos α – sin α/i] = r⋅cis θ⋅[cos α + i⋅sin α] = r⋅cis θ⋅cis α Örnek. işimiz z2 13 z1 daha kolay olacak.cis 90o = (7 + 3i)(0 + 1⋅i) = 7i + 3⋅i2 = –3 + 7i olduğundan Z sayısının yeni konumu (–3. Ayrıca köklerin çarpımı (– b2/4) < 0 olduğundan. argümenti θ + α olduğundan z′’nün kutupsal gösterimi de r⋅cis(θ + α) olur.sin(θ + α)] = r⋅[cos θ⋅cos α – sin θ⋅sin α + i⋅sin θ. Diğer yandan z′’nün orijine olan uzaklığı z’yle aynı olup.i karmaşık sayısını.

Ayrıca bu teğetlerin. Arg(z′) = 30o verilmiş. –1) noktasından 30 x geçen ve eğim açısı 30o olan ışıO nı çizmeliyiz. Kanıt: Aslında kanıt farkın tanımında yatıyor. −1 Çözüm 2: Bu çözüm bir anlamda ilk çözümün mantıki izahı olacak. Hemen şeklimizi çizelim. O halde buna aday z’ler aynı doğru üstünde olmalılar. yanda z + i olarak isimlendirilmiş görüntüsünü çizelim. Bu noktaların her birinden i çıkarırsak z’i buluruz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar argümenti arasındaki farkın 90o olması bize şekildeki taranmış üçgenin dik olduğunu anlatır. O halde sayı A olduğunda argüment en az 60o. O halde bu çember üzerindeki her noktanın tekabül ettiği karmaşık sayıların argümentleri [60o. şekilde taranmış üçgeninin orijinde 60 3 z1 x bulunan köşe açısının 60o ve iki O kenarının 3 ile 8 olduğunu görmüş oluruz. z – z0 demek. y Örnek. z – z0 derken ne demek istediğimizde yani. O halde z′ = |z′|⋅cis 30o z+i y o o z = |z′|⋅(cos 30 + i⋅sin30 ) 1/2 30 x 3 1 O 3/2 = |z′|⋅( + i ). Arg(z – z0) = αo eşitliğini sağlayan z karmaşık z0 x sayılarının görüntüleri yan şeα O kilde belirtilen ışındır. |z – 4i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının esas argümenti en az ve en çok kaç olabilir? Çözüm: |z – 4i| = 2 eşitliğini y sağlayan z sayılarının (0. z + i = z' olsun. Çözüm 1: Arg(z – (–i)) = 30o vey rildiğinden (0. taranmış dik üçgenlerin birer kenarının 2 ve hipotenüslerinin 4 olmasından dolayı birer 30o-60o-90o üçgeni oldukları görülür. z1 = 3⋅cis 11o ve z2 = 8⋅cis 71o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bir önceki soruda yapz y 2 tığımız gibi z1 ve z2 sayılarının 8 7 görüntülerini çizdiğimizde. z ile isimlendirilmiş ışın olur. ister kosinüs teoremini uygulayarak… Size kalmış… Örnek. ster özel üçgenler dersinde söylediklerimizi hatırlayarak cevabın 7 olduğunu söyleyin. Demek ki z sayısı öyle bir yerde olmalı ki z ile z0 sayılarına karşılık gelen noktaları birleştiren doğrunun eğim açısı αo olsun. Teorem. 60 Orijinden bu çembere şekildeki x gibi iki teğet çizersek. O halde bu karmaşık sayılar arasındaki uzaklık 13 birimdir. bu üçgen 5-12-13 üçgeni çıkar. pratik yolu unutan yolda kalmayacak. Hatta verilerden. −1 2 2 Hemen. Örnek. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çemberi 2 2 oluşturan noktalar olduğunu biliA B 2 2 60 yoruz. z ile z0 sayıları arasındaki fark yani bir anlamda onlar arasındaki uzaklık demek. 16 . O halde cevap. sanal eksene göre simetrik olduklarını söylememize gerek yok sanırım. Arg(z + i) = 30o eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. B olduğunda en çok 120o olabilir. 120o] aralığında oynar.

z = ÖYS 1974. (2 – i)z = 1 – z eşitliğini sağlayan z karmaşık sayısı aşağıdakilerden hangisidir? A) 1+ i 3 B) 1+ i 4 C) 2 + 2i 3 D) 3+i 1 + 2i E) 3 4 1 sayısının eşleniğinin sanal 4 − 3i kısmı aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1974. 2+i hangisidir? 3 − 4i A) 5 5 − 4i B) 3 3 − 2i C) 5 − 3 + 4i D) E) –1 5 z + i z = 2 ise a kaçtır? A) –3 B) –2 C) 0 D) ÖYS 1978. 1 + 2i kompleks sayısının 1 – 2i kompleks sayısına bölümü nedir? A)–2 B) 3 − 2i − 3 + 4i 2 + 3i − 2 + 5i C) D) E) 5 5 5 3 A)2 + 3i B) –3 – 2i 1 1 3 − 2i C) + i D) E) 5i 3 2 13 ÖYS 1981. ÖYS 1984. Yandaki grafikte gösterilen z1 ve z2 karmaşık sayılarının çarpımlarının kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 7⋅cis(θ1 + θ2) D) 12 B) –25 E) 12⋅cis(θ1 + θ2) C) –8i 2−i kesrinin değeri aşağıdakilerden ÖYS 1971. a∈ için z = a + (a + 1)i ve 2 E) 2 2 C) 1 D) 1 2 E) 1 3 C) 0 D) 1 E) 2 . 1 + i kompleks sayısının 1 – i kompleks sayısına bölümü nedir? A) 0 B) –i C) –1 D) i E) 1 ÖYS 1976. A) 1 13 A) 3 B) 3 25 C) −3 25 D) –3i E) 3i 3 − 2i sayısının sanal kısmı kaçtır? 1− i 1 5 B) C) 1 D) 2 E) 2 2 ÖYS 1975. z = i + 3 sayısının. A) –2 B) –1 £ ÖYS 1977. kutupsal koordinatlarla ifadesi aşağıdakilerden hangisidir? A) B) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ri kaçtır? A) 3 B) 2 1 + ix olduğuna göre. |z|’nin değe1 − ix C) 2 ⋅ [cos 45 + i ⋅ sin 45] D) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] E) 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1983. 3 + 2i karmaşık sayısının çarpmaya göre tersi aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1973. z = 3 3 − 3i karmaşık sayısı için z6 nedir? A) 363 B) –363 C) 363i3 D) –363i3 E) 0 1 + a + bi = 1 − i olduğuna göre a + 1+ i b değeri kaçtır? ÖYS 1985.Karmaşık Sayılarla lgili Çıkmış ÖYS Soruları ÖYS 1970.

z = 3 + 2i olduğuna göre ( ğıdakilerden hangisine eşittir? A) 81 81 B) − 16 16 C) − 81 i 16 D) 81 i 16 z+z 4 ) aşaz−z E) –i ÖYS 1995. B(–2 – i). z = x + yi ve |z| = |z – 2| olduğuna göre. n bir pozitif tamsayı olmak üzere. A’nın [BC]’nin orta noktasına olan uzaklığı kaçtır? A) 5 B) 4 C) 3 D) 3 2 E) 3 3 ÖYS 1992.Mustafa YAĞCI Karmaşık Sayılar ÖYS 1988. Karmaşık düzlemde (cos xo + i⋅sin xo)2 = cos2xo + i⋅sin2xo olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi x’in değerlerinden biridir? A) 30o B) 45o C) 60o D) 90o E) 180o ÖYS 1989. (1 + i)5 + (1 – i)5 toplamı kaçtır? A) –8 B) –5 C) 0 D) 5 E) 8 ÖYS 1994. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i5)⋅(1 + i7) işleminin sonucu kaçtır? A) 2 B) 4 C) 1 + i D) 1 – i E) 4i ÖYS 1995. i 8n −1 + i 4 n ifadesinin kısaltılmış biçimi aşağıdakii 4 n −1 lerden hangisidir? A) i B) 1 + i C) i – 1 D) 1 E) 2 ÖYS 1991. z’nin karmaşık düzlemdeki geometrik yeri aşağıdakilerden hangisidir? A) Gerçel eksene dik bir doğru B) Sanal eksene dik bir doğru C) 2 birim çaplı bir çember D) Bir elips E) Bir parabol CEVAP ANAHTARI A C 3 4 B C 8 9 B 13 C 14 A 18 B 19 E 23 C 24 ÖYS 1991. Karmaşık düzlemde z = 3 – i olduğuna göre |z–1| kaçtır? A) 10 10 B) 10 20 C) 15 20 D) 15 30 E) 10 50 ÖYS 1989. Karmaşık düzlemde A(4 + 6i). z = − 3 3 3 − i karmaşık sayısının 2 2 kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 9 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] B) 9 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] C) 3 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] D) 3 ⋅ [cos 210 + i ⋅ sin 210] E) 3 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1993. |z + 2 – i| = 10 eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının geometrik yerinin denklemi aşağıdakilerden hangisidir? A) (x – 1)2 + (y – 1)2 = 18 B) (x – 3)2 + (y – 1)2 = 64 C) (x + 2)2 + (y – 1)2 = 100 D) (x – 4)2 + (y – 1)2 = 81 E) (x – 4)2 + (y – 4)2 = 121 ÖYS 1990. ( sidir? A) –2i 1 + i 20 ) sayısı aşağıdakilerden hangi1− i B) –i C) –1 D) 1 E) 2i 1 6 11 16 21 D B B A A 2 7 12 17 22 D D C A B 5 10 15 20 25 C D D D A 18 . C(4 + 5i) noktaları veriliyor. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i6) işleminin sonucu kaçtır? A) 3 B) 1 C) 0 D) –1 E) –3 ÖYS 1993.