www.mustafayagci.

com, 2005

Cebir Notları
Mustafa YAĞCI, yagcimustafa@yahoo.com

Karmaşık Sayılar
x + 2 = 0 gibi denklemler doğal sayılar kümesinde ( ) çözülemeyince, buna duyulan gereksinim gereği, küme genişletilerek, tamsayılar kümesi ( ) bulunmuştur. Artık bu bir icat mıydı, keşif mi, o benim boyumu aşar. Daha sonra 3x + 17 = 0 gibi denklem çözümleri için rasyonel sayılar kümesine ( ), x2 – 6 = 0 gibi denklem çözümleri için de reel sayılara gereksinim duyulmuştur. Reel sayılar ( ), şu ana kadar bildiğimiz en büyük sayı kümesiydi. Şimdi onu da genişleteceğiz. Çünkü reel sayılar, karşılaştığımız x2 + 1 = 0 gibi bir denklemi çözmeye yetmiyor. x2 = –1 çıkıyor ya, daha önceki bilgilerimiz bize bunun anlamsız olduğunu söylüyor. Karesi çift olan sayılarla ile ilgili ilk bilgilere M.S.1’inci yüzyılda Heron’un çalışmalarında rastlanmıştır. Heron’u, üç kenarı bilinen üçgenlerin alanlarını hesaplamak için bulduğu formülünden hatırlarsınız zaten. Oluşturulması imkansız bir kesik piramidin hacmini hesaplamaya çalışırken böyle sayıların olabileceğini farketmiş, ama o kadarla kalmış. Elle tutulur gelişmeler, taa ki 16’ıncı yüzyılda, daha önce ikinci dereceden denklemler dersinde isimlerini zikrettiğimiz Niccolo Fontana Tartaglia ve Gerolamo Cardano tarafından üçüncü ve dördüncü dereceden denklemlerin köklerini veren kapalı formüllerin bulunmasına rastlar. Tabii milleti inandırmak ne mümkün. Analitik Geometri dersinde tanıştığımız Rene Descartes, 17’inci yüzyılda bu sayıların olabileceğine inanıyormuş, fakat kurduğu koordinat sisteminde onlara yer bulamayınca, bu sayılara ‘’sanal’’ adını koymuş. Hatta ‘’sanal’’ Fransızca ‘’imaginaire’’ demek olduğundan, bu sanal sayıya ‘’i’’ demiş ve bu ‘’i’’ günümüze kadar da gelmiş. Daha neye benzedikleri, nasıl bir şey oldukları bilinmeden i’li eşitlikler bulunur olmuş. 18’inci yüzyılda (1730) Abraham De Moivre, sayesinde meşhur olduğu
£ ¢ ¡  

(cos θ + i⋅sin θ)n = cos nθ + i⋅sin nθ eşitliğini, 1748’de de Leonard Euler cos θ + i⋅sin θ = eiθ eşitliğini bulmuş. Buradaki e, doğal logaritmanın tabanı olan ünlü sabit sayı e değil, exponansiyel fonksiyonun kısa gösterimi olan exp kısaltmasının kısaltılmışıdır. ☺ Tabii bulunan bulunuyormuş ama, inanan olmayınca yol katetmek de zor. 1685’de De Algebra tractatus isimli eserinde ‘‘Bunun bir geometrik açıklaması olmalı’’ diye direten Wallis’ten 114 yıl sonra 1799’da Caspar Wessel açık bir tarafı olmayacak şekilde karmaşık sayıları geometrik olarak göstermeyi başarınca, yavaş yavaş inatlar da kırılmaya başlamış. Yeterince eksiksiz ve olabildiğince sade bu çalışması, küresel trigonometrinin bulunmasına da yol açmıştır. Daha sonra birçok matematikçi bu konuya el etmış. Hatta gelmiş geçmiş en büyük matematikçi kabul edilen Carl Friedrich Gauss’da Wessel’dan yıllar sonra karmaşık düzlemi tekrar keşfederek, yayımladığı Karmaşık Sayılar Teorisi isimli makalesiyle hem konunun gelişmesini hem de popüler olmasını sağlamış. Gauss bu, boru değil! Yeter ki el atsın… Kaldığımız yerden devam edelim: x2 + 1 = 0 ise x2 = –1 demiş ve reel sayılarda buna bir çözüm bulamamıştık. Şu an da bulmuş değiliz zaten. nsanın x2 belliyken x’i bulmak için her iki tarafın karekökünü alası geliyor ama negatif bir sayının karekökü de alınmaz ki! Çözülemiyor deyip, bir kenara atacak halimiz de yok. şte, insansoyu tam bu noktada karesi –1 eden bu sayıya, yani bu denklemin köküne i veya –i deyivermiş. Bu değerlerden i olanına1 sanal sayı birimi denir. ‘’Sanal’’ yerine
1

Dikkat edin, ′′i olanına′′ dedik, ′′pozitif olanına′′ demedik, çünkü reel olmayan bir sayıda pozitiflik negatiflik ne arar! Zaten i ile –i arasında da bir fark yoktur!

Hatta ikinci isminin baş harfi olan ‘’i’’ ile gösterilir. Örnek. z = a + eksen A(x1. 2 − 16 gibi bir ifadenin yazılması bile sakıncalıdır. b reel sayı ve i2 = –1 iken a + bi şeklindeki sayılara karmaşık sayılar denir. x2 – 2x + 7 = 0 x2 – 2x + 1 + 6 = 0 x2 – 2x + 1 = –6 2 Uyarı. Bu düzleme de karmaşık düzlem deriz. Örnek. Artık. adı üstünde sayılar ‘’sanal’’ olduğundan. x2 – 2x + 7 = 0 denkleminin tüm köklerini bulalım. Karmaşık düzleme azami ölçüde önem vermek ve anlamaya çalışmak lazım. Bu yüzden içinde karmaşık sayı içeren eşitsizlikler yazılamaz. − (−8) ± − 16 8 ± 4i = = 4 ± 2i x1. herhangi bir şey söylenmediği takdirde bildiğimiz en geniş sayı kümesinde yani karmaşık sayılar kümesinde sorulduğunu farzedeceğiz. x2 = –4 = 4⋅(–1) = 4⋅i2 olduğundan x = 2i veya x = –2i’dir. Böyle bir mefhum yoktur. Örnek. Ox eksenine reel eksen. Unutmayalım ki. Dikkat edin. a ve b sayıları reel olduğundan. Karesi –4 olan sayıları bulunuz. Denklemin diskriminantı ∆ = (–8)2 – 4⋅1⋅20 = –16 olduğundan.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar ‘’imajiner’’ dendiği de olur. karmaşık sayılar kümesi bildiğimiz diğer tüm sayı kümelerini kapsar. Analitik düzlemdeki her Sanal y P(a. çarpımları 20 olan iki sayı bulunuz. z = a + bi karmaşık sayısında a’ya z karmaşık sayısının reel kısmı denir ve Re(z) ile gösterilir. Reel sayılar kümesinde çözümünün olmadığını söylüyorduk. z 1 + 2i –3 – 5i 4 –6i Re(z) 1 –3 4 0 Im(z) 2 –5 0 –6   (x – 1)2 = –6 = 6⋅i2 x – 1 = ± 6 ⋅i x = 1 ± 6 ⋅i Demek ki biri x1 = 1 + 6 ⋅ i . üzerinde x1 Reel O çalışmak için yeni bir düzeksen lemimiz olur. o günler geride kaldı. Zira. x2 + 7 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz. Çözüm: Eskiden olsa diskriminant negatif diye boş küme der geçerdik. Reel sayıların aksine. işlemler sadece zihinde. Biz hepten boş demiyorduk ama. Bu sayıların tümünün oluşturduğu kümeye de Karmaşık sayılar kümesi adı verilir ve ile gösterilir. Film burada kopuyor aslında. şimdi de bu sayılar var demiyoruz ki. diğeri x2 = 1 – 6 ⋅ i olmak üzere iki farklı kökü var. a + bi sayısını göstermek için analitik düzlemi kullanabiliriz. Çözüm: Bu sayılar x1 ve x2 olsun x1 + x2 = 8 ve x1⋅x2 = 20 olduğundan x1 ve x2 sayılarının x2 – 8x + 20 = 0 denkleminin kökleri olduğunu söyleyebiliriz. Karmaşık sayıların geometrik gösterimi. karmaşık sayılar doğal bir sıra içinde değillerdir. Yanlış değildi. olup bitecek. Çözüm: O sayı veya sayılara x diyelim. tamsayılar aslında imajiner kısımları sıfır olan karmaşık sayılardır. Hatta karmaşık düzlem inşa edilene dek birçok matematikçi böyle sayıları kabul etmemiş.2 = 2 2 bulunur ki. reel sayılar kümesinde denklemimizin çözümü yok. a. Her ne kadar a + bi sayısının kendisi reel olmasa da. bu sayılar 4 – 2i ve 4 + 2i’ymiş2. b) noktasını. x2 + 7 = 0 ise x2 = –7 = 7⋅(–1) = 7⋅i2 x = ± 7 ⋅i Örnek. varlığını inkar etmişler.y1 ) y bi karmaşık sayısıyla bire1 x bir eşleştirirsek. Örneğin. Çözüm: Düne kadar böyle denklemlerin çözüm kümelerine boş dediğimizi hatırlayın. Oy eksenine de sanal eksen diyeceğiz. Aksi iddia edilmedikçe çözüm kümesinin reel sayılar kümesinde sorulduğunu farzederdik. üzerlerinde düşünebilmek için tek çıkar yol burasıdır. Siz benim yazdığıma bakmayın☺ . b’ye de z karmaşık sayısının sanal (imajiner) kısmı denir ve Im(z) ile gösterilir. çünkü o zamana kadar en büyük küme o idi. Toplamları 8.

iki karmaşık sayının eşit olması için her ikisinin de reel ve sanal kısımlarının eşit olması lazım diyeceğiz. Çözüm: Sanalı önemli değil diyor.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nanması zor ama 2i + 3 sayısı i + 1’den büyük değildir! Ama küçük de değildir! Hatta eşit hiç değil! Örnek. Re(z) > 2 ve Im(z) ≤ 1 koşullarını sağlayan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. Apsis ve ordinatların artış miktarından yararlanarak noktanın (4. i4n+1 = i4n. O halde yukarda anlattığımız gibi apsisi 3’ten küçük veya eşit olan noktaların oluşturduğu bölge istenilen cevap olacaktır. Şimdi i’nin çok büyük güçlerini kolaylıkla hesaplamayı öğreneceğiz. z1 = a + bi ve z2 = c + di iken z1 = z2 isse a = c ve b = d’dir. bu noktalar aynı demekti. Karmaşık düzlemde 2 + i sayısının görüntüsünün 3 – 5i sayısının görüntüsüne göre simetriği hangi sayısının görüntüsüdür? Çözüm: (2. her iki tarafın reel kısımları eşitlenirse x = 3x + 4 olduğundan x = Re(z) = –2 bulunur.i2 = –1 i101 = i100. karmaşık düzlemdeki reel ve sanal kısımlar demek olduğundan. –5) noktasına göre simetriğinin hangi nokta olduğunun sorulduğunu anlamışsınızdır. Aşağıda bunlara ait örnekler bulacaksınız: i70 = i68. Analitik düzlemde iki noktanın çakıştığını yani aslında aynı nokta olduğunu nerden anlıyorduk. Sanal birimin kuvvetleri.i4 = 1 . Tavsiyemiz birinci yol tabii ki ama ikinci yol da birazdan göreceğimiz başka soru tiplerinde kullanacağımız bir metot olduğundan. Örnek. b.i3 = –i i4n+4 = i4n. apsisi y 2’den büyük ve ordinatı 1’den x=2 küçük veya eşit olan noktaların y=1 1 oluşturduğu bölge soruluyor. i’nin herhangi bir kuvvetini bulmak istediğimizde.i3 = –i Örnek. d birer reel sayı olmak üzere. 3 Örnek. Birinci yol. kinci yol. Bu iki denklem ortak çözülürse m = 1 ve n = 4 olarak bulunur. Örnek. (1 – i)⋅(1 – i2)⋅(1 – i3)⋅…⋅(1 – i49) = ? Çözüm: in sayısında n. Analitik düzlemdeki her noktanın da karmaşık düzlemde bir sayı belirtebileceğine değinmiştik. i + i2 + i3 + i4 + i5 + … + i99 = ? Çözüm: Biraz önce gösterdiğimiz üzere. Re(z) ≤ 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. O halde Re(z) = –2 bulunur. z + 2i = 3z + 4 eşitliği x + yi + 2i = 3x + 3yi + 4 eşitliğine dönüşür ki. Çözüm: Uzatmayalım. kuvvetin 4’e bölümünden kalanı i’ye kuvvet yazsak da olur. a. Im(z1) = Im(z2) olması gerektiğinden –n = m – 5 olur.i2 = –1 i4n+3 = i4n. 1) noktasının (3. yani ay-   olmak üzere.i = 1 Güzeeel. Bunun için sırasıyla güçlerini yazmaya başlayalım bakalım: i1 = i i2 = –1 i3 = i2.i = –i i4 = i3. 4’ün katı olduğunda in = 1 olacağından 1 – in = 0 olur. Demek ki. O halde analitik düzlemdeki apsis ve ordinat. Örnek. reeli 3’ten küçük veya eşit olsun yeter. Bu nokta da karmaşık düzlemde 4 – 11i sayısının görüntüsüdür. z – 3z = 4 – 2i olduğundan –2z = 4 – 2i yani z = –2 + i olur. c. i’nin gücü 4’e bölündüğü zaman değeri 1 oluyor. Karmaşık sayıların eşitliği. Bu durum bize şöyle bir genelleme yapma hakkı veriyor:   n Anlayacağınız. koordinatlarından değil mi? ki noktanın da hem apsisi. lk x veride eşitlik olmadığı için x = 2 2 O doğrusunu kesik kesik çizdiğimizi fark ettiniz değil mi? Örnek. 1’i yakaladık. onlara alıştırma olacak.i1 = i i4n+2 = i4n. i’nin kuvvetleri her dört tanede bir devrediyor.i1 = i i-80 = 1 i-17 = i-20. z + 2i = 3z + 4 ise Re(z) kaçtır? Çözüm: ki farklı şekilde çözeceğiz. –11) olduğunu anlarız. bu da tüm çarpımın sonucunun sıfır olması demektir. z1 = 3 + m – ni ve z2 = n + mi – 5i karmaşık sayıları birbirine eşit ise m ve n kaçtır? Çözüm: Re(z1) = Re(z2) olması gerektiğinden 3 + m = n. hem ordinatı eşitse. z = x + yi olsun.

a ve b reel sayılar olmak üzere. z = 2i ise z50 kaçtır? 1− i . Böylelikle (a + bi)⋅(a – bi) = a2 – (bi)2 = a2 – b2i2 = a2 + b2 bulunur ki. Dikkat ettiyseniz sadece sanal kısmının işareti değiştiriyoruz. Özdeşlik fonksiyonu (Id) bunlardan biridir. bu tanımı sadece anlaşılır olmak için yaptığımı hatırlatırım. O halde bu 99 terimin ilk 96 tanesinin (4’ün katı olduğundan) toplamı sıfırdır. (1 – i)2 = 1 – 2i + i2 = –2i. n olmak üzere. a ve b birer reel sayı olduğundan a2 + b2 sayısı da reel olur. Örnek. (x + i ) = –i eşitliğini sağlayan bir x değeri bulunuz. a + bi ve a – bi karmaşık sayıları ’ye göre eşleniktir. Son üç terim toplamı bize cevabı verir: i97 + i98 + i99 = i – 1 – i = –1. S = Karmaşık sayılar. (1 – i)20 = [(1 – i)2]10 = (–2i)10 = (–2)10⋅i10 = 1024⋅i2 = –1024. a + bi şeklindeki bir karmaşık sayının eşleniği a – bi’dir. f(z) = z3 – 3i ve g(z – 1) = 2z + 1 fonksiyonları için (gof)(i) kaçtır? Çözüm: g(z) = 2(z + 1) + 1 = 2z + 3 olduğunu baştan kenara not edelim. 19 99 (x + i ) = –i eşitliği (x – i)99 = –i halini aldı. (1 + i)9 = (1 + i)8⋅(1 + i) = [(1 + i)2]4⋅(1 + i) = (2i)4⋅(1 + i) = 16⋅(1 + i) = 16 + 16i. (3 – 3i)5 = 35⋅(1 – i)5 = 243⋅[(1 – i)2]2⋅(1 – i) = 243⋅(–2i)2⋅(1 – i) = 243⋅(–4)⋅(1 – i) = –972 + 972i. Bunu da yerine yazalım: (x – i)99 = i99 olduğundan x – i = i olur ki x = 2i denklemin çözümlerinden biridir. Yani f : S S bir bijeksiyon ve f (x + y) = f (x) + f (y) ve f (x. Çözüm: ster bir önceki soruda yaptığımız gibi önce ifadeyi sadeleştiririz. z karmaşık sayısının eşleniği z ile gösterilir. Eğer yukardaki özelliği sağlayan sadece bir tane daha fonksiyon varsa ve bu fonksiyona f dersek.f (y) ve eğer x elemanı ’deyse f (x) = x.’’ ¡ ¡ ¡ ¢ 4 £   Örnek. Örnek. a + b 2 ve a – b 2 sayıları ’ye (ya da ’ya) göre eşleniktirler.. R = olsun.y) = f (x). 1− i 1+ i = (–i)2006 = ¡   19 99 Sanal sayıların eşleniği3. i + i2 + i3 + i4 = i – 1 – i + 1 = 0 olduğundan baştan itibaren her dört terimin toplamı sıfır olur. S = [ 2 ]. S’den S’ye giden ve ’nin elemanlarını yerinden oynatmayan otomorfizmalara     ¡ bakalım. Çözüm: Önce i19 sayısını hesaplayalım: i19 = i16⋅i3 = i3 = –i. Örnek. (1 + i)4 = [(1 + i)2]2 = (2i)2 = 4⋅i2 = –4. istersek de şöyle: 2i 50 (2i ) 50 2 50 ⋅ i 50 ) = z50 = ( = 1− i (1 − i ) 50 ((1 − i ) 2 ) 25 = 2 50 ⋅ i 2 2 25 2 25 ⋅ i − 2 50 = = 2 = −2 25 ⋅ i = 25 25 25 i (−2i ) − 2 ⋅i i Örnek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nı sonuçları veriyor. z 2–i –3 – i 4i 5 z 2+i –3 + i –4i 5 Eğer z bir reel sayı ise. Uyarı. Yani eşleniklik göreceli bir kavramdır. Bu soruyu çözerken sırtımızı bu özeliğe yaslayacağız. Örnek. Bir önceki örnekte i99 = –i olduğunu bulmuştuk. 2n (a ± ai) = [(a ± ai)2]n = (a2 ± 2⋅a2⋅i + a2⋅i2)n = (± 2⋅a2⋅i)n. Sanal iki sayının toplamı ve çarpımı reel ise bu sanal sayılara birbirlerinin eşlenikleri denir. (1 + i)⋅z + i = 1 ise z2006 kaçtır? Çözüm: (1 + i)⋅z = 1 – i olduğundan z = olur. Örneğin. 3 Ali Nesin: ‘’S bir halka ve R de bunun bir alt halkası olsun. Diğer taraftan a + bi + a – bi = 2a da reeldir. (gof)(i) = g(f(i)) = g(i3 – 3i) = g(–4i) = 2(–4i) + 3 = –8i + 3. eşleniğinin yine kendisi olduğunu fark etmişsinizdir. ’ye göre eşleniktir′′ denir. ′′x ile f (x). z2006 i2006 = i2004⋅i2 = –1. nanmayan dener☺ Örnek. Sadeleştirilirse z = –i olur. R = Gercel sayılar gibi.. Gerçek tanımının bu olmadığını bilerek. (1 + i)2 = 1 + 2i + i2 = 2i.

z2 Çözüm: z1 ve z2 sayılarını sırasıyla hesaplanması istenen ifadelerde yerlerine yazalım: z1 + z2 = (3 + i) + (5 – 12i) = (3 + 5) + (i – 12i) = 8 – 11i. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2. z1⋅z2 = (3 + i)⋅(5 – 12i) = 3⋅5 – 3⋅12i + 5⋅i – i⋅12i 5 Teorem. z = x + yi dersek. Bize Im(z) = y sorulduğundan sadece sanal kısımları eşitlesek yetecek: 2y = –3y + 2 olur 2 ki buradan y = olarak bulunur. = 15 – 36i + 5i + 12 = 27 – 31i. z – 2 = 2 ⋅ z ⋅i + i olur. sanal kısımları ters işaretli olduklarından. görüntüleri birbirlerinin reel eksene göre simetrikleri olur. Toparlayalım.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar y y z = x+yi O -y x x Olayı bir de grafik olarak yorumlayalım. z1 – z2. Örnek. Im(z + 2i) ≤ 1 koşuluna uyan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. Şimdi bu değerleri denklemde yerlerine yazacağız: 2z – 1 = 3 z + 2i eşitliği 2x + 2yi – 1 = 3x – 3yi + 2i halini alır. Buna göre P(i) kaçtır? Çözüm: P(i) = i4 – 3⋅i3 + 4⋅i2 + 2i = 1 – 3(–i) + 4⋅(–1) + 2i = 1 + 3i – 4 + 2i = –3 + 5i. 2⋅z – 1 = 3⋅ z + 2i ise Im(z) kaçtır? Çözüm: Şimdi daha önce bahsettiğimiz metoda geldik. Karmaşık sayıları çarparken de çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliğini kullanırız. toplama katılan karmaşık sayıların reel/sanal kısımlarının toplamıdır. Sonrası zaten bildiğiniz gibi. a + bi ve c + di şeklindeki iki karmaşık sayının dört işlemine dair formüller: (a + bi) + (c + di) = (a + c) + i(b + d) (a + bi) – (c + di) = (a – c) + i(b – d) (a + bi)⋅(c + di) = (ac – bd) + i(ad + bc) a + bi (ac + bd ) + i (bc − ad ) = c + di c2 + d 2 Birkaç örnek verelim: Örnek. farkları da. z ile z sayılarının reel kısımları aynı olup. Çözüm: z = x + yi olsun. Bölmeyi yapmak için de bölümü merak edilen sayıları kesirli olarak yazdıktan sonra. z = x yi z1 (3 + i ) ⋅ (5 + 12i ) 3+i = = z2 5 − 12i (5 − 12i ) ⋅ (5 + 12i ) 15 + 36i + 5i − 12 = 25 + 60i − 60i + 144 3 + 41i 3 41 = + = i. 169 169 169 Örnek. Çıkarma zaten tersiyle toplama demek olduğundan ayrıca izaha gerek yok sanırım. z z1⋅z2 ve 1 sayılarını hesaplayalım. z1 = 3 + i ve z2 = 5 – 12i ise z1 + z2. kesri paydanın eşleniği ile genişleterek paydanın bir rasyonel sayı olmasını sağlarız. z + 2i y = x + (y + 2)i olur. z − 2 ⋅ z ⋅i = 2 + i olduğundan ( 2 + i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) 2 +i = z= 1− 2 ⋅i (1 − 2 ⋅ i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) = 2 + 2i + i − 2 3i = =i. Karmaşık sayıların toplamları da. z = x + yi ise z⋅ z = x2 + y2. z1 – z2 = (3 + i) – (5 – 12i) = 3 + i – 5 + 12i = (3 – 5) + (i + 12i) = –2 + 13i. ki veya daha çok karmaşık sayı toplandığında ortaya çıkan karmaşık sayının reel/sanal kısmı. Örnek. z = x – yi olur. 3 1 − 2i 2 Karmaşık sayılarda dört işlem. P(x) = x4 – 3⋅x3 + 4⋅x2 + 2x polinomu veriliyor. Eğer bölen sıfır değilse bölümleri de. çarpımları da bir karmaşık sayıdır. 5 Örnek. . x O Im[x + (y + 2)i] = y + 2 ≤ 1 vey = -1 -1 rildiğinden y ≤ –1 aranılan bölgedir. z – 2 = ( 2 ⋅ z + 1)⋅i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Parantezi açarsak.

Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z 2 = x2 – y2i ve z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)⋅i olur. Hazır eşlenik konusunu da anlatmışken. y1. z 2 = x2 – y2i ve z1⋅z2 = x1⋅x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i olur. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z sayısının eşleniği demek olsun. O halde (z ) = x − yi = x + yi = z. z1 =( = x1 x 2 + y1 y 2 − ( x 2 y1 − x1 y 2 )i x2 + y 2 2 2 =( z1 ) z2 Teorem. z1 – z 2 = z1 − z 2 . z 2 = x2 – y2i ve z1 x + y1i ( x1 + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 = z 2 x 2 + y 2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) x x + y1 y 2 + ( x 2 y1 − x1 y 2 )i olur. 2i 2 2 Teorem.(3 − 4i ) 25 8i olduğundan z = 6 + 8i. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Bize ne lazım? z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)i. z1 + z 2 = z1 + z 2 . y z2 x1 Teorem. Teorem. z1 = x1 – y1i. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise z1 ⋅ z 2 kaçtır? Çözüm 1: Madem sayıların çarpımının eşleniği soruluyor. z 2 = x2 – y2i ve z1 – z2 = x1 – x2 + (y1 – y2)⋅i olur. 50 z = 3 + 4i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Eşleniğini hesaplayabilmek için 50 sayısını x + yi şekline getirmekle işe 3 + 4i başlayalım. z1 = x1 – y1i. şu formül manyaklarını unutmayalım: z+z Re(z) = ve 2 z−z 1 1 Im(z) = = − ( z − z )i = ( z − z )i . z = x – yi olur. z1. z 2 = x1x2 – y1y2 – (x1y2 + x2y1)⋅i = z1 . zira çıkarma dediğin ters işaretlisiyle topla6 . Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Örnek.(3 − 4i ) z = = =6– = 3 + 4i (3 + 4i ). y1+y2 y z1+z2 z1 x x2 x1+x2 y z2 z1+z2 z1 x 1 y2 O O z2 z1 z2 Örnek. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z1⋅z2 = (3 – 4i)⋅(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan z1 ⋅ z 2 = 33 – 56i. O halde Re(z) = 6. Çözüm 2: z ⋅ z = z ⋅ z olduğundan z ⋅ z = (3 + 1 2 1 2 1 2 4i)⋅(–5 – 12i) = –15 – 36i – 20i + 48 = 33 – 56i. (z ) = z. O halde z1 – z 2 = x1 – y1i – (x2 – y2i) = x1 – x2 – (y1 – y2)⋅i = z1 − z 2 olduğundan kanıt biter.z 2 . ki karmaşık sayının cebirsel işlemlerle toplanmasını ve çıkarmasını biraz önce öğrenmiş olduk. x1. Bunu hemen üst sol şekildeki gibi resmedelim. z2. z1 = x1 – y1i. x2. z1 = x1 – y1i. = 1 2 2 2 x2 + y 2 O halde z1 x − y1i ( x1 − y1i )( x 2 + y 2 i ) = = 1 x 2 − y 2 i ( x 2 − y 2 i )( x 2 + y 2 i ) z2 Teorem. Kanıt: lerde anlatılacak. z1 ). O halde z1 + z 2 = x1 – y1i + x2 – y2i = x1 + x2 – (y1 + y2)⋅i = z1 + z 2 olduğundan kanıt biter. Çıkarmayı her zamanki gibi yine kaale almayacağız. z1 + z2 noktalarının bir paralelkenar köşesi olduğunu görürüz. ( z )n = z n . birkaç küçük geometrik özelikler (eşlik) kullanarak O.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. z . y2 değerleri belli olduğundan hemen x1 + x2 ve y1 + y2 değerlerini hesaplar ve z1 + z2’yi resmederiz. Şimdi buna geometrik izah getireceğiz. z 2 = z1 . z1 . Dersimiz olmadığı için ayrıntıya girmeyeceğim. Toplama ve çıkarmanın geometrik yorumu. Kanıt: z = x + yi olsun.z 2 olduğundan kanıt biter. O halde z1 . 50 150 − 200i 50.

a 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin köklerinin −b− ∆ −b+ ∆ ve x2 = x1 = 2a 2a olduğunu daha önce kanıtlamıştık. Bunu yaparken sadece z2’nin orijine göre simetriğini çizmek yeter. Nasıl ki reel sayılarda. Çarpma ve bölme işlemlerini nasıl yapacağımızı öğrendiğimize göre ters alma işlemini de öğrenme vakti geldi. Bunu zaten biliyorsunuz da. |z|’in değeri. Mutlak değeri veya büyüklüğü dendiği de olur. yan şekilde gördüğünüz taralı üçgende Pisagor Teoremi uygulanarak. a d x1⋅x2⋅x3 = 1⋅(1 – i)⋅(1 + i) = 2 = – a b = 3/2’dir. Bunu da yine eşleniklerinden biriyle çarparak yapacağız. hala bir z sayısının çarpmaya göre 1 ’dir. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının modülünün.   y y |z| O z = x+yi x x Bir karmaşık sayının modülü. şte bu yüzden denklemin üçüncü kökü 1 + i olmalıdır. Öyle olmalı ki denklemin katsayıları reel olsun. olduğundan d Örnek. Kökler x1. Yani sanal kökü varsa ya 2 tanedir. eşleniğiyle tersi z çarparak paydada irrasyonel ifade bırakmamaya gayret ederdik. bir kökü de 1 – i ise d Çözüm: Reel katsayılı bir polinom denkleminin hiçbir zaman tek sayıda sanal kökü olamaz. Örnek. x2 – (β – 3)x + 15 = 0 denkleminin bir kökü 2 + αi ise β kaçtır? Çözüm: Bir kökü 2 + αi ise diğer 2 – αi’dir. Örnek. |z| ile gösterilir. 2 5 5 5 5 4−i Sanal köklü denklemler. Bir karmaşık sayının karmaşık düzlemdeki görüntüsünün (ona karşılık gelen noktanın) orijine olan uzaklığına. çünkü hem reel hem de sanal işaret değiştiriyor. b x1 + x2 + x3 = 1 + (1 – i) + (1 + i) = 3 = – . ya 6 tane… Ayrıca sanal kökler daima birbirlerinin eşlenikleri olur. bulduğumuz şey z1 – z2 olacak. O halde bu denklemin kökler toplamı (2 + αi) + (2 – αi) = 4 olur. |z| = x 2 + y 2 olduğu rahatlıkla bulunabilir. Siz de çarpma işlemine geometrik bir yorum getirmeye çalışınız. değinmek istediğim şu: O zaman kökler. Dediklerimiz şöyle bir formüle götürür bizi: z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayı için x − yi z-1 = 2 . a x1 + x2 = m = (3 + i) + (3 – i) = 6 ve x1⋅x2 = n = (3 + i)⋅(3 – i) = 9 – i2 = 10 olduğundan m + n = 6 + 10 = 16 olur. x + y2 Örnek. Eğer ∆ < 0 olursa. z = 2 + i ise Re(z-1) kaçtır? 1 2−i Çözüm: z = 2 + i ise z-1 = = = 2 + i (2 + i )(2 − i ) 2−i 2−i 2 1 2 = = − i diye Re(z-1) = ’tir. Şimdi de bu –z2’yi gösterdiğimiz paralelkenar metoduyla z1 ile toplayacağız. birbirlerinin eşlenikleri olur. Bunu da üst sağ şekilde çoktan göstermiştik. x2 ve x3 olsun. 4 = β – 3 diye β = 7’dir. a ≠ 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin −b ve x1⋅x2 = kökleri olan x1 ve x2 için x1 + x2 = a c olduğunu hatırlayarak. denklemin köklerinin sanal olacağı aşikar. o karmaşık sayının modülü denir. Sayı karmaşık diye çarpmaya göre tersi değişmez. x2 – mx + n = 0 denkleminin bir kökü 3 + i ise m + n kaçtır? Çözüm: x1 = 3 + i ise x2 = 3 – i olur. Karmaşık bir sayının çarpmaya göre tersi. burada da aynı gayreti paydada sanal bir sayı bırakmamak için vereceğiz. ax3 + bx2 + cx + d = 0 denkleminin bir köb oranı kaçtır? kü 1.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar madan başka bir şey değil! O halde derhal z2’nin ters işaretlisi olan –z2’yi çizelim. 7 . ya 4 tane.

z⋅ z = |z|2. y 2 + x1 . = x1 + y1 2 2 2 2 = z1 z2 . –z = –x – yi.i olur. |z1⋅z2| = |x1x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i| = = = = ( x1 x 2 − y1 y 2 ) 2 + ( x1 y 2 + x 2 y1 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Örnek. lk çözümü.z2| kaçtır? Çözüm: ki farklı yol göstereceğiz. |zn| = |z|n. |= z2 13 Teorem. z x + y1i ( x + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 | 1 |= 1 z2 x2 + y2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) Teorem. Örnek. x2 + y2 = |z|2 olduğundan kanıt biter. x2 + y 2 Örnek. z1 = 3 – 4i ise |z10| kaçtır? Çözüm: |z10| = |z|10 = 510. Teorem. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise |z1. z ⋅|z|–2 sayısının sadeleştirilmiş biçimini yazınız. ikincinin kıymetini anlayıp unutmayın diye vereceğiz. kendisinin orijine göre simetriği olduğunu da anlamış olduk. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise | Çözüm: |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup.( x 2 + y 2 ) ( x1 + y1 ). z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Birinci yol. y (− x) 2 + y 2 x1 x 2 + y1 y 2 − ( x1 y 2 − x 2 y1 )i x2 + y 2 2 2 Bu durumu bir de yanz = x+yi y z = x+yi daki gibi grafikle açıklayalım: |-z| |z| z. |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| olduğundan |z1⋅z2| = 5⋅13 = 65. | olduğundan | z1 |=? z2 z1 z1 | = z2 z2 z1 5 . |z1 + z2| = ( x1 + x2 ) 2 + ( y1 + y 2 ) 2 |z1 + z2|2 = (x1 + x2)2 + (y1 + y2)2 8 x1 . y 2 + x 2 . kinci yol. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. x − yi z ⋅|z|–2 = (x – yi)⋅( x 2 + y 2 )–2 = 2 = z–1.( x 2 + y 2 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 = x1 + y1 . | = = x 2 + (− y ) 2 = (− x) 2 + (− y ) 2 = olduğundan eşitlikler doğrudur.( x 2 + y 2 ) + y1 . x 2 + y 2 = |z1|⋅|z2| Örnek. dikdörtgende köşegenlerin merkeze olan uzaklıklarının eşit olduğunu bildiğimizden kanıt tamamlanmış olur. Kanıt: lerde kanıtlanacak. Çözüm: z = x + yi olsun. |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2|. Kanıt: z = x + yi ise |z| = nıtlamıştık zaten. – z = –x + yi ve x 2 + y 2 z1 z1 |= . x 2 + y 2 olduğunu ka- z = x – yi. z1⋅z2 = (3 – 4i)(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan . Teorem. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2). |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. –z ve – z sayılarının karmaşık düzlem-x x O x |-z| deki görüntüleri orijin |z| merkezli bir dikdörtgen z = x yi -y z = x yi oluştururlar ki. Bu kanıtla birlikte bir karmaşık sayının ters işaretlisinin görüntüsünün. y1 x1 . |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. z . Madem sayıların çarpımının modülü soruluyor.x 2 + y1 .Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar z 3 + 4i –5 – 12i –8 + 15i 7 – 24i Teorem. |z| 5 13 17 25 |z1⋅z2| = 33 2 + 56 2 = 3035 = 65. |z| = | z | = |–z| = |– z |. 2 x +y Teorem. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2 olduğunu daha önce kanıtlamıştık zaten.

Burada doğal olarak bana şunu sorabilirsin: ‘’Hocam. 132 = (3 – k)2 + (5 – 0)2 olması gerektiğinden 3 – k = 12 veya 3 – k = –12 olur ki buradan k = –9 veya k = 15 bulunur. z1 2 + 4i –2 + 3i 1+i –7 – 5i z2 5 + 8i 4 – 5i 6 + 13i –15 + 10i Uzaklık 5 10 13 17 Karmaşık sayıların görüntüleri. ki karmaşık sayı arasındaki uzaklık. koşulları sağlayan tüm (x. x |z – 4 – 5i| = |z – (4 + 5i)| = 2 ol4 O duğundan z ile 4 + 5i sayıları arasındaki uzaklık 2’ymiş. 5 Birinci yol. iki nokta arasındaki uzaklık formülünü kullanacağız: y y2 z2 Örnek. bu çemberin denklemi nedir demek. ben çember denklemini bilmeseydim n’olacaktı?’’. b) merkezli r yarıçaplı bir çemberin denklemi (x – a)2 + (y – b)2 = r2’dir.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar = (x12 + y12) + (x22 + y22) + 2x1x2 + 2y1y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 ≤ |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 + 2x1y1 + 2x2y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2. Teorem.|z2| = (|z1| + |z2|)2. a ile b’nin farkının. Karmaşık sayıların z karmaşık düzlemdeki görüntüley1 1 x ri. |z| en çok 3 olduğundan sorulan değer de en çok 16 olabilir. şimdiki konuya lütfen geçmeyin. Örnek. 5) noktası arasındaki uzaklık 2’ymiş. Dolayısıyla a ile b’nin farkını |a – b| ile gösteririz. diğer deyişle analitik düzlemdeki (3. Reel eksenin pozitif tarafı üzerinde ve 3 + 5i sayısına uzaklığı 13 birim olan sayı kaçtır? Çözüm: Sayı reel eksen üzerindeyse sanalı sıfırdır. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çember denklemi de (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 olur. Bilenler şurdan çözmeli: O(a. Hangisi pozitifse o. Örnek. . y) diyelim. O diğer başka başka noktalar da çemberin ta kendisi. yani aralarındaki uzaklığın 3 birim olduğunu anlatır. |z + (–5 – 12i)| ≤ |z| + |–5 – 12i| olur. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i ise yan şekildeki taralı dik üçgende Pisagor Teoremi’ni kullanarak z1 ve z2 sayıları arasındaki uzaklığın ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 kadar olduğunu bulmak hiç de zor olmasa gerek. dik koordinat sistemindeki x2 O x1 noktalar gibi düşünülebileceğinden. z0 O merkezli r yarıçaplı çemberi oluşturur. istenileni o kadar büyütmüş oluruz. Hayax linizde canlanan şey çember de3 O ğil mi? lk aldığımız nokta çemberin merkezi. 2 y lki tanımı kullanacak. |z – 4 – 5i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının geometrik yeri nedir? Çözüm: ki yol göstereceğiz. O noktaların geometrik yer denklemi nedir demek. ona sabit uzaklıkta baş4 ka başka noktalar varmış.|z1|. ‘’Şimdi dediğimi yaparsan bir şey olmaz!’’ derim ben de: Karmaşık düzlemdeki 3 + 4i karmaşık sayısına. ki nokta arasındaki uzaklık formülünden yine (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 bulursun ki. O halde |z – 5 – 12i| ≤ |z| + 13 olduğundan |z|’i ne kadar büyük tutarsak. O halde bu sayıya k + 0i diyelim. 4) noktasına 2 birim uzaklıkta olan noktaya (x. Analitik düzleme geçelim: z ile (4. olur. |z| ≤ 3 ise |z – 5 – 12i| ifadesinin alabileceği en büyük değer kaçtır? Çözüm: |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2| olduğunu biliyoruz. 3 + 4i karmaşık sayısına 2 birim uzaklıkta olan noktaların geometrik yer denklemi nedir? Çözüm: Düzlemde bir nokta y 2 varmış. Uyarlarsak. O halde (3. Kanıt: Bir önceki teoremin kanıtında kullandığımız metodun aynısını kullanarak kanıtlayabilirsiniz. y) noktalarının oluşturduğu şeyin denklemi budur demek olur. O halde z sayıları. a ile b’nin farkı nasıl gösterilir? a – b ya da b – a. |a – b| = c eşitliği de bize. Pozitif olması gerektiğinden k = 15. 5) nokta9 Örnek. O halde |z – z0| = r eşitliğini şöyy le yorumlamak gerekir: z ile z0 r z0 sayıları arasındaki uzaklık r bix rimdir. Bu çözümde anlamadığınız yer varsa. |z1 – z2| ≥ |z1| – |z2|. Yorumlayalım: (4. sabit uzaklık da yarıçaptır.

|z + 2 – i| ≤ 3 eşitsizliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. |z – z0| ≥ r olsaydı da hem çember dışını hem de çemberin kendisini almalıydık. o halde cevap analitik düzlemdeki x = –1 doğrusudur. Şöyle ki: 2 = |z – 4 – 5i| = |x + yi – 4 – 5i| = |(x – 4) + (y – 5)i| olduğundan (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22. Yandaki grafikten takip edebilirsiniz. O halde |z – z0| < r eşitsizliği de bize z ile z0 arasındaki uzaklığın r’den küçük olduğunu anlatmalı. lk çözümdeki mantık silsilesini kurmakta zorlanan öğrenci. |x + yi| = |x + 2 + yi| olduğundan x2 + y2 = (x + 2)2 + y2 olması gerekir. hemen z = x + yi diyerek. Çözüm 2: Ayıp olmasın diye biraz karmaşık sayılara bulanalım. Buradan 2 < |z| ≤ 3 oldu2 3 -3 O ğunu buluruz. y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü Örnek. hem çemberin iç bölgesini hem de çemberin kendisini alacaktık. z0 merkezli r yarıçaplı çemberin iç bölgesindeki tüm sayılar aranılan sayılardır. kinci yol. Formülü kul-3 3 O lanmak isteyenin gözü |z| = 3 -3 eşitliğini |z – (0 + 0⋅i)| = 3 diye görmeli ve (0. |z| = |z + 2| olduğundan z = z + 2 veya z = –z – 2 olmalıdır. Bakın. Biz de o zaman hiç kar-1 O maşık sayıları karıştırmayıp bir çözelim bakalım. x2 = (x + 2)2 eşitliği x2 = x2 + 4x + 4 eşitliğine dönüşür ki 4x = –4’ten x = –1 olduğu çıkar. O halde bu şekil soldaki şekilden başkası olamaz. zira üzerinde olursa uzaklık r’den küçük değil tam r olur. Şöyle de diyebiliriz: z sayıları. Biraz da eşitsizlikler üzerine birkaç kelam edeceğiz: |a – b| < 2’den ne anlıyoruz? a ile b’nin farkının yani aralarındaki uzaklığın 2 birimden küçük olduğunu. y . 1) merkezli 3 birim yarıçaplı çemberi ve bu çemberin iç bölgesini oluştururlarmış. O halde 4 2 < z⋅ z ≤ 9 demek 4 < |z|2 ≤ 9 dex mektir. |z – z0| > r olsaydı çember dışını. Çözüm: Orijine uzaklığı 3 birim y olan noktalar istenildiğinden 3 3 birim yarıçaplı merkezil çember x isteniyor demektir. kendini taca atabilir. z0 sayılarına uzaklığı r birimden küçük olan sayılardır. Benzer şekilde. Geometrik yeri değil de bu geometrik yerin denklemi sorulsaydı. Örnek. (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22 diyecektik. yani z sayıları (4. Dikkat edin üzerindeki demedik.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar sına uzaklığı 2 birim olan noktalar z sayılarını oluştururmuş. O halde |z – z0| ≤ r olsaydı. Bu da orijine olan -3 uzaklığı 2’den büyük ama 3’den küçük veya eşit olan noktalar kümesi demektir. yani bu z noktaları (–2. |z| = 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. Örnek. Sadece yanda görüntüleri çizilen z karmaşık sayılarını eleman 3 x kabul eden bir küme yazınız. Örnek. 1) noktalarına uzaklığı3 1 x nın 3 birimden küçük veya eşit -2 olduğunu anlıyoruz. 4 < z⋅ z ≤ 9 eşitsizliklerini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. |z| = |z + 2| koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. Çözüm: z⋅ z = |z|2 olduğunu gösy 3 termiş ve anlatmıştık. z = x + yi olsun. 5) merkezli 2 birim yarıçaplı çembermiş. 3) merkezli ve 3 birim yarıçaplı olduğundan. 5 O Çözüm: Şekildeki daire (5. Çözüm: |z + 2 – i| = |z – (–2 + y 1⋅i)| ≤ 3 olduğundan z sayılarının (–2. Bu reel kısımları –1 olan tüm karmaşık sayıların iş göreceğini anlatır. Z ={z∈ : |z – (5 + 3i)| ≤ 3} istenilen kümedir. y r z0 x O |z z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü |z y r z0 x O z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü   Örnek. Çözüm 1: lk bakışta tipik bir y x = -1 mutlak değer sorusu gibi görüx nüyor. 0) merkezli 3 birim yarıçaplı yandaki çemberi çizmeli. bu da kolay! 10 Anlayacağınız. lki imkansız olduğundan 2z = –2 dolayısıyla z = – 1’dir.

|ZO| = r = 8 ve θ = 300o çıktı. şte böyle bir gösterime de o sayının kutupsal gösterimi diyeceğiz. y Biraz uzatmış olsak da. biz de o noktayı reel ve sanalıyla (apsis ve ordinatıyla) tanımlıyorduk. 11 . Örnek. y = (r. tabii isteyen Z(8. adına karmaşık düzlem dediğimiz bir düzlemde bir nokta olarak görünüyordu ya. Anlayacağınız. O halde bu P noktasına karşılık gelen karmaşık sayı –1 – 1⋅i yani –1 – i’dir. ikinci bilgi. hatta diğerinden daha çok. A noktasının orijine uzaklığı 5 birim ise orijin merkezli 5 birim yarıçaplı çember üzerindeki her nokta A noktası olmaya adaydır. Deneyelim. 225o) olan karmaşık sayıyı bulunuz. Yalnız bu iki bilgi öyle iki bilgi olacak ki. O halde -1 bu P noktası. Şimdi ikinci bir bilgiyle istediğimiz A noktasını. Çözüm: Karmaşık düzlemdeki y x z = 4 – 4 3i sayısının analitik 4 düzlemdeki Z(4. z = 4 – 4 3i sayısının kutupsal gösterimini bulunuz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Karmaşık sayıların kutupsal gösterimi. örneğin ordinatı 3 deseler. P soldaki şekilde resmedilen P noktasıdır. orijine olan uzaklığı r ve bahsi geçen açısının ölçüsü de θo olan bir A noktasını bundan böyle A(r. Başlayalım: Karmaşık sayılar. şimdi onlarla değil başka iki bilgiyle tanımlayacağız. Çözüm: Yazılımdan P noktasının y 2 ve x orijine olan uzaklığının -1 PO doğrusunun eğim açısının O 2 225o olduğunu anlıyoruz. θo) şeklinde göstereceğiz. Ama fark etmişsinizdir ki sadece orijine olan uzaklık bilgisi bir noktayı tanımlamaya yetmez. 300o)’dür. Eğer şartları sağlayan tek 1 nokta bulursak. Hatta bundan dolayı. bölgede olup. örneğimizdeki (3. A’nın apsisinin 3 olduğunu da söylesek? Olmaz. 4) ve (3. bilgiler yetiyordur. şekil çizmeden yapmak için karmaşık sayıların başka türlü bir kutupsal gösterimini göstereceğiz. Hatta canı isteyen hemen noktanın aslında karmaşık düzlemde 3 3 + 3i sayısına tekabül ettiğini de çıkarabilir. diğer A aday noktalarından ayırmamız lazım. A( 3 3 . orijine uzaklığı 6 olan noktalar içinde A 6 sadece işaretli olan A noktasını x 30 orijinle birleştirdiğimizde isteO nen açı ölçüsü 30o oluyor. Örneğin. Şöyle bir şey aklınıza gelebilir: ‘’O zaman bir de hangi bölgede olduğunu üçüncü bilgi olarak versek?’’. –60o) diye de gösterebilir. orijine olan uzaklığı 6 ve kendisini orijine birleştiren doğrunun eğim açısı 30o olan noktanın koordinatlarını bulalım. noktanın apsisi olsa olur mu? Örneğin. noktanın orijine olan uzaklığını r ile göstereceğiz. O halde bu sayının kutupsal gösterimi Z(8. ki bi daha olsa bi daha uzatırım. çok kolay olduğunu göreceksiniz. Bu olabilir tabii ki ama gönül istiyor ki daha az veriyle bu işi halledelim. smi sizi korkutmasın. Bir öneri: kinci bilgi. θo) = r⋅cis θo. 3) olduğunu da rahatlıkla görebilir. örneğimizdeki (4. Yeter ki aşağıda yazanları roman gibi okumayın. x = r⋅cos θo y z = x+yi y = r⋅sin θo diye. θo) olan bir z = x + yi sayısını alalım. kizkenar dik üçgen yardımıyla P’nin reelinin de sanalının da –1 olduğunu anlarız. eğer halledebilirsek. yani eğim açısı ikinci bilgi olarak yeter. Kutupsal gösterimi P( 2 . verilince anlatmak istediğimiz noktadan başkası anlaşılmayacak. θ ) r x + yi = r⋅cos θo + r⋅sin θo⋅i θ = r⋅(cos θo + i⋅sin θo) x x O = cis θo Bu yazılımı bundan sonra sıkça kullanacağız. çünkü bu şartları sağlayan 1 tane değil 2 tane A olur. – 4 3 ) noktasına tekabül ettiğini biliyoruz. -4 3 Z O halde grafikte bu Z noktasını işaretleyip. -4) gibi… Peki. 3) ve (-4. Hatta noktanın koordinatlarını bulmak isteyen biri 30o-60o-90o üçgeninden faydalanarak. aynı kapıya çıkar. 3) gibi yine iki farklı nokta karşımıza çıkar. Bu bilgilerden biri o noktanın orijine olan uzaklığı olacak. Örnek. bu ikinci bilgi öyle bir bilgi olacak ki bize hangi bölgede olduğunu da bize anlatacak. Dediklerimizi yan şekilde yaptım. III. Yanda görüldüğü üzere. Kutupsal gösterimi (r. ordinat olsa? Benzer durumdan dolayı o da olmaz. orijine olan uzaklığını ve ZO doğrusunun eğim açısını bulacağız. Çok mu şey istedik? Söyleyeyim: Noktayı orijinle birleştiren doğru parçasının x ekseniyle yaptığı pozitif yönlü açı. 8 O 60 (r. Şimdi burada yapılan işlemleri.

O halde α = 180 – θ olmalıdır. x bir dar açı olmak üzere. anlaşılmamalıdır. Şimdi de karmaşık sayıların kutupsal gösterimleriyle aynı işlemleri nasıl yapabileceğimizi öğreneceğiz. z = 2 + 2i ise Arg(z) kaçtır? Çözüm: Karmaşık düzlemdeki 2 + 2i y 2 sayısı analitik düzlemdeki (2. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. Genel halini sorarsa da yukarda yaptıklarımız gibi α = 180 – θ + 360⋅k dersiniz. Genel olarak. α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. 0o ≤ θ < 360o aralığındaki karşılığına çeviririz. z karmaşık sayısının argümenti denir. cos 2 x + cos 2 2 x + sin 2 2 x olduğundan 2⋅cos 2xo = 1 yani cos 2xo = 1 olur. bunun geometrik yorumu olan şu yol da izlenebilir: Her defasında verilen z karmaşık sayısını karmaşık düzlemde işaretleyip. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının argümenti için y Arg ( z ) = arctan( ) x eşitliğinden yardım isteyebileceğimiz gibi. O halde α = –θ olmalıdır. Aslında söylemeye gerek var mı bilmiyorum. Bazen argüment negatif verilir ya da 360o’den büyük veya eşit bir değer verilir. O halde α = 180 + θ olmalıdır. Kutupsal gösterimlerle işlemler. olduğundan θo = Arg(z) = arctan( sin 40 1 + cos 40 1 + 2 cos 2 20 − 1 = = O halde tan θo = sin 40 2 ⋅ sin 20 ⋅ cos 20 cot 20o olduğundan θ = 70o olmalıdır. 2) nokx tasına tekabül ettiğinden oluşan ikiz45 2 O kenar dik üçgen gereği Arg(z) = 45o’dir. z karmaşık sayısının esas argümenti denir. –cos θo + i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açarak başlayalım. Örnek. 2 Formülden de yapsaydık Arg(z) = arctan( ) = 2 o arctan(1) = 45 çıkardı zaten. r⋅cis θo yazılımındaki θ değerine. kosinüsü aynı olacak ama sinüsü işaret değiştirecek. Aslında buradan argümentin 225o de olabileceği anlaşılır. Arg(z) ile gösterilir. argümenti k’ya 0 değerini vererek. Argümenti bulmak için. farklarını. |z| = = (1 + cos 2 x) 2 + (sin 2 x) 2 2 + 2. bölümlerini bulmayı ve kuvvetlerini almayı öğrenmiştik.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Argüment ve esas argüment. cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Eşitliğin sağ yanını açalım. bundan dolayı k ≠ 0 olduğunda. (k elbet ki tamsayı) Örnek. z = cis 2xo + 1 ve |z| = 3 ise x kaç derecedir? Çözüm: z = cis 2xo + 1 = cos 2xo + i⋅sin 2xo + 1 olduğundan. Örnek. hatta daha genel olarak k⋅360o – θo. bulduğumuz esas argümenttir! Örnek. Örnek. sonra o noktayı orijine bağlayan doğru parçasını çizeriz. –cos θo + i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olduğundan. sinüsü aynı kalacak ama kosinüsü işaret değiştirecek. tabii ki bu değere canınızın istediği kadar 360’ın tam katlarını ekleyebilirsiniz. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. Noktadan eksenlere dik indirildiğinde oluşan dik üçgenlerden Arg(z) rahatlıkla bulunur. x + yi şeklindeki karmaşık sayıların toplamlarını. . cos 2 x = 3 = 1 + 2. –cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? 12 Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açalım. Reel ve sanalından hangi bölgede olduğunu anlarız. θo ile 360o + θo hatta daha da genel olarak (k bir tamsayısı olmak üzere) k⋅360o + θo açıları düzlemde aynı yere tekabül eder. şte argümentin bu aralıktaki değerine. –cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. kosinüsü de sinüsü de işaret değiştirecek. z = sin 40o + (1 + cos 40o)⋅i ise z sayısının esas argümenti kaçtır? y Çözüm: z = x + yi için Arg ( z ) = arctan( ) x 1 + cos 40 ) olur. Ama biz biliriz ki −30o ile 330o veya ne bileyim 370o ile 10o aslında aynı şeydir. çarpımlarını. Örnek. 2 x bir dar açı olduğundan x = 30o olmalıdır.

Yan şekilde bilgileri verilen z1 ve z2 karmaşık sayıları 5 için z1⋅z2 çarpımı kaçtır? z2 3 80 70 x Çözüm: z = 5⋅cis 70o ve 1 O z2 = 3⋅cis 170o olduğundan. Birinci yol. Şu ana kadar ki bilgilerimiz (2 + 3i)10 gibi sayıları pratik hesaplamaya yetmiyor. Yan şekilde verilen z1. Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1 r1 = ⋅cis(θ1 − θ2) olur. 2 z1 ⋅ z 2 Arg( ) = 2⋅Arg(z1) + Arg(z2) – Arg(z3) z3 = 2⋅70o + 170o – 300o = 10o. Arg(z1⋅z2) = Arg(z1) + Arg(z2) z Arg( 1 ) = Arg(z1) – Arg(z2) z2 Daha fazlasını isteyenlere. Genel formülü ben çıkarttım ama tabii ki ezberlemeniz gerekmiyor. z1⋅z2 = 5⋅3⋅cis(70o + 170o) = 15⋅cis 240o = 15⋅(cos 240o + i⋅sin 240o) 1 3 i) = 15⋅( − − 2 2 15 15 3 i. z2 ve z3 sayılarının esas argümentlerinin sırasıyla 70o. =− − 2 2 y z1 Kanıt: Tümevarım içeren bu kanıt. esas argümenti de 180o’dir. Örnek. Örnek. z = r⋅cis θ ise zn = rn⋅cis(nθ) ve n z= n r ⋅cis( ). z = (1 + i)20 sayısının orijine uzaklığı ve esas argümenti kaç derecedir? Çözüm: ki farklı şekilde çözelim. z = (1 + i)20 = ( 2 ⋅cis 45o)20 = 2 20⋅cis(45o⋅20) = 210⋅cis 900o = 1024⋅cis 180o olduğundan z sayısının modülü 1024. y z1 Teorem. Zira 2 + 3i sayısını kutupsal biçimde yazmaya kalkarsak argüment rasyonel bir değer çıkmadığı için yarı yolda kalıyoruz. z 2 r2 Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan z1 r1 cos θ1 + i.sin(θ1 − θ2)] r2 r = 1 ⋅cis(θ1 − θ2) r2 Son iki teoremden anlaşılıyor ki. O halde daha önce öğrendiğimiz binomların açılımından yardım isteyeceğiz. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1⋅z2 = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) olur. 170o ve 300o olduğunu not edin.[cos(θ1 − θ2) + i. z1⋅z2 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1)⋅r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅(cos θ1⋅cos θ2 + cos θ1⋅sin θ2⋅i + sin θ1⋅cos θ2⋅i – sin θ1⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅[cos(θ1 + θ2) + i⋅sin(θ1 + θ2)] = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) Örnek. sin θ 2 … … r = 1 . kinci yol. x -1024 yan şekilden göreceğiniz üzere z sayısının orijine olan uzaklığı 1024 ve esas argümenti de 180o’dir. z2 ve z3 sayıları için 2 z ⋅ z2 z2 80 70 x Arg( 1 ) kaçtır? z3 O 60 z3 Çözüm: z1. n θ 13 . sin θ1 = ⋅ z 2 r2 cos θ 2 + i.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. ilerki derslerde verilecektir. z = (1 + i)20 = y [(1 + i)2]10 = (2i)10 = 210⋅i10 = 180 z 1024⋅(i2) = –1024 olduğundan. zn = lk birkaç tanesini açalım: z2 = (x + yi)2 = (x2 – y2) + (2xy)i z3 = (x + yi)3 = (x3 – 3xy2) + (3x2y – y3)i 4 z = (x + yi)4 = (x4 – 6x2y2 + y4) + (4x3y – 4xy3)i 5 z = (x + yi)5 = (x5 – 10x3y2 + 5xy4) + (5x4y – 10x2y3 + y5)i Teorem [De Moivre].

O halde 4⋅cis 120o ile 4⋅cis 480o sayılarının kareköklerini alacağız. kinci yol. Daha genel olarak a + bi ile a – bi arasında hiçbir fark yoktur. Hem kartezyen hem de kutupsal gösterimlerle ′′karekök′′ hesaplamayı öğreneceğiz. Uyarı. kesinlikle tavsiye etmediğimiz için burada bırakıyorum. Bir sonraki sayfada bu tarz soruların çözümü için bir formül verdim. yani argümente 360o eklersek bir şey olmuyordu ya. ki çözüm olduğunda birini diğerinden ayırabiliyorsak. z = w3 = 27⋅cis 150o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. Böylelikle farklıymış gibi görünen ama tamamen aynı olan üç karmaşık sayı elde edeceğiz. Bu yolu. w = x + yi diyelim. Karesi (a + bi) olan w sayısına x + yi diyelim. bu da kolay! burada denklemi sağlayan 1 tane değil. 2 tane w olabilir. w0’ın argümentine 180o ekleyebilirsiniz. Bir karmaşık Şimdi ikinci yola bakın. w0’ın argümentine 120o ekleyebilirsiniz. karmaşık kuvvetini almak için de (a + bi)c+di = (a2 + b2)[c+di]/2. O halde 1 3 (x + yi)2 = 4⋅cis 120o = 4 ⋅ (− − i ) = –2 – 2 2 2 3i olur. (x + yi)2 = (x + yi)⋅(x + yi) = a + bi eşitliğini sağlayan x ve y reel sayılarını arıyoruz.arg(a+bi) formülünü kullanabilirsiniz. öyle yapacağız. o halde b x= demekte bir mahzur yok. onu diğerinden ayırıp "karekök" fonksiyonunu tanımlayabiliriz. w1’i pratik olarak bulmak için. Önce daha kolay görünenden başlayalım. w0 = 3⋅cis 50o w1 = 3⋅cis 170o w2 = 3⋅cis 290o Örnek. Kompleks sayılarda denklemin çözümlerini ayırt edemeyiz. dolayısıyla x = 4 bulunur. ona denk olan başka bir argümentle değiştirerek. Bu sayıların ′′küpkök′′lerini alınca üç farklı w sayısı ortaya çıkmış olacak. Örnek. Köklerin t1 ve t2. w2’yi pratik olarak bulmak için de w1’in argümentine 120o ekleyebilirsiniz. Birinci yol. Onlara sırasıyla w0 ve w1 diyelim. Gerçel sayılarda denklemin çözümlerinden biri pozitif olacağından. Şimdi de karesi kutupsal olarak verilmiş sayıları bulmaya bir örnek verelim. w1’i pratik olarak bulmak için.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Bir karmaşık sayının. x2 – y2 + 2xyi = a + bi x2 – y2 = a ve 2xy = b b değeri sıfır değil diye y de sıfır değildir. x2 – y2 + 2⋅x⋅y⋅i = –2 – 2 3i olduğundan x⋅y = 2 ve y2 – x2 = 2 gibi iki bilinmeyenli iki denklemimiz olur ki. eğer öyleyse ikinci w’yi nasıl bulacağız? Karekökünü bulmak istediğimiz sayının argümentini. denklemin – y2 = a olduğundan 14 . Bu sayılar için "a′nın ka′ rekökünü bul′′ yerine ′′x2 = a denkleminin çözümlerini bul′′ demeliyiz. Örnek. w2 = a + bi eşitliğini sağlayan olası w’leri bulmanın formülü. 5 + 2i sayısının karesi ise x kaçtır? Çözüm: Demek ki (5 + 2i)2 = 21 + 5xi. w2 = 4⋅cis 120o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulalım. 25 + 20i + 4i2 = 21 + 5xi olduğundan 5x = 20. i ile –i arasında hiçbir fark yoktur örneğin. Bir karmaşık sayının karekök ve küp kökleri4. yani w0’ın argümentine 240o. Dolayısıyla karmaşık sayılarda ′′karekök′′ diye bir fonksiyon yoktur. Çözüm: Üç tane w sayısı çözüme aday olduğundan z’nin argümentine iki kere 360o ekleyeceğiz. 21 + 5xi sayısı.ei. o zaman karekökü tanımlayabiliriz. 1 ya da 2 çözümü vardır. düzenle2 4y 2 4 2 nirse b – y = 4ay yani y4 + 4ay2 – b2 = 0 elde edilir. Çözüm: Yine iki farklı yol göstereceğiz. Benzer şekilde ′′küpkök′′ diye bir fonksiyon da yoktur. Korkmayın. w0 = 2⋅cis 60o w1 = 2⋅cis 240o olarak bulunur. z = 27⋅cis 150o = 27⋅cis 510o = 27⋅cis 870o olduğundan. Diğer yandan x2 2y b2 – y2 = a olur. bunu çözmeyi hepimiz biliyoruz. y2 = t dönüşümü yapılırsa 4t2 + 4at – b2 = 0 eşitliğine ulaşılır. 4 Uyarı.[c+di]. sayının ′′karekökünü′′ De Moivre Teoremleri’nden bulmayı biliyoruz ama Ali Nesin: Sıfır böleni olmayan bir halkada x2 = a denkleminin 0.

orijine uzaklığı sabit kalacak şekilde. Orijin etrafında dönme. Buradan da anladığımız şey şu: Kökler birbirinin zıt işaretlisidir.cos θ)] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅(i⋅sin θ + cos θ)/i] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅cis θ/i] = r⋅cis θ⋅[cos α – sin α/i] = r⋅cis θ⋅[cos α + i⋅sin α] = r⋅cis θ⋅cis α Örnek. 2 2y x + yi ve –(x + yi)’dir.i ) 2 2 1 3 3 3 i+ i − = –2. b) noktası orijin etrafında pozitif yönde αo döndürüldüğünde (7. O halde t2’nin kökleri reel olmadığından buradan elimiz boş döndük. 2 2 Buna karşılık x değerleri ise x1 = b/(2y1) ve x2 = b/(2y2) olur. Örnek. z’yi biliyoruz. Örnek. Z(a. 3) noktasına geliniyorsa. z′’nü bulacağız. =− − 2 2 2 2 = (–1 + 3. O z’nin argümentine θ diyelim.cis 90o = (7 + 3i)(0 + 1⋅i) = 7i + 3⋅i2 = –3 + 7i olduğundan Z sayısının yeni konumu (–3. argümenti θ + α olduğundan z′’nün kutupsal gösterimi de r⋅cis(θ + α) olur. Örnek. Şimdi bunu açacağız: r⋅cis(θ + α) = r⋅[cos(θ + α) + i.sin(θ + α)] = r⋅[cos θ⋅cos α – sin θ⋅sin α + i⋅sin θ. Şu an elde t1’den gelen iki kök var. y = ve x = olmak üzere. z −a z −a y1 = ve y2 = − . Bir Z(a. 2 O halde w0 = 2 + i ve w1 = –2 – i’dir. Toparlayalım: Sonuç. işimiz z2 13 z1 daha kolay olacak. w2 = 5 + 12i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. O halde z’nin kutupsal gösterimi r⋅cis θ olur. z1 sayısının 5 73 x argümenti ile z2 sayısının 12 O 15 .i )⋅cis 60o 1 3 + . Çözüm: |5 + 12i| = 13 olduğundan 13 − 5 12 = 2 ve x = y= = 3 olur. 8 8 2 − 4 a − ∆ − 4a − 4 z − a − z = = t2 = 8 8 2 y reel ve |z| > a olduğundan t1 > 0’dır ve bu bize y’nin değerlerini verir. Diğer yandan z′’nün orijine olan uzaklığı z’yle aynı olup. − 4a + ∆ − 4 a + 4 z − a + z = = t1 = .i )⋅( Örnek. orijine olan uzaklığı değiştirmeksizin α açısı kadar döndürdüğümüzde. z1 = 5⋅cis 73o ve z2 = 12⋅cis 163o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bu sayıları karmaşık y düzlemde gösterirsek. orijin etrafında pozitif yönde 60o döndürdüğümüzde hangi karmaşık sayının konumuna geliriz? Çözüm: z′ = z⋅cis 60o = (–1 + 3. b) noktasını orijinin etrafında. 7)’nin bulunduğu yerdir.i karmaşık sayısını. Z noktasının aldığı yeni konumu bulmayı öğreneceğiz. Diğer yandan |z|2 = a2 + b2 olduğunu hatırlarsak ∆ = 16|z|2 olur. birini bulduk mu. Ayrıca köklerin çarpımı (– b2/4) < 0 olduğundan.cos α + i⋅sin α⋅cos θ] = r⋅[cos α⋅(cos θ + i⋅sin θ) – sin α. 5−3 Çözüm: |3 + 4i| = 5 olduğundan y = =1 2 4 ve x = = 2 olur. w2 = 3 + 4i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. t2 kesinlikle negatiftir. aynı noktanın aynı yönde 90o + αo döndürülmesiyle hangi noktaya gelinir? Çözüm: z1 = 7 + 3i ve z2 = z1. diğerini bunun ters işaretlisi olarak yazacağız. Reel olmayan a + bi sayısını karesi kabul z −a b eden sayılar. Bunlara y1 ve y2 diyelim. 2 4 O halde w0 = 3 + 2i ve w1 = –3 – 2i’dir. z = –1 + 3.(sin θ – i. y α z' z x Olayı tam anlayamayan yandaki grafiğe baksın.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar diskriminantının da ∆ = 16(a2 + b2) olduğunu bir kenara not edin.

Teorem. z – z0 demek. −1 Çözüm 2: Bu çözüm bir anlamda ilk çözümün mantıki izahı olacak. O halde sayı A olduğunda argüment en az 60o. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çemberi 2 2 oluşturan noktalar olduğunu biliA B 2 2 60 yoruz. O halde bu karmaşık sayılar arasındaki uzaklık 13 birimdir. 16 . –1) noktasından 30 x geçen ve eğim açısı 30o olan ışıO nı çizmeliyiz. ster özel üçgenler dersinde söylediklerimizi hatırlayarak cevabın 7 olduğunu söyleyin. z ile isimlendirilmiş ışın olur. O halde z′ = |z′|⋅cis 30o z+i y o o z = |z′|⋅(cos 30 + i⋅sin30 ) 1/2 30 x 3 1 O 3/2 = |z′|⋅( + i ). Demek ki z sayısı öyle bir yerde olmalı ki z ile z0 sayılarına karşılık gelen noktaları birleştiren doğrunun eğim açısı αo olsun. Arg(z + i) = 30o eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. O halde buna aday z’ler aynı doğru üstünde olmalılar. |z – 4i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının esas argümenti en az ve en çok kaç olabilir? Çözüm: |z – 4i| = 2 eşitliğini y sağlayan z sayılarının (0. Çözüm 1: Arg(z – (–i)) = 30o vey rildiğinden (0. Hemen şeklimizi çizelim. Ayrıca bu teğetlerin. sanal eksene göre simetrik olduklarını söylememize gerek yok sanırım. şekilde taranmış üçgeninin orijinde 60 3 z1 x bulunan köşe açısının 60o ve iki O kenarının 3 ile 8 olduğunu görmüş oluruz. O halde bu çember üzerindeki her noktanın tekabül ettiği karmaşık sayıların argümentleri [60o.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar argümenti arasındaki farkın 90o olması bize şekildeki taranmış üçgenin dik olduğunu anlatır. taranmış dik üçgenlerin birer kenarının 2 ve hipotenüslerinin 4 olmasından dolayı birer 30o-60o-90o üçgeni oldukları görülür. z ile z0 sayıları arasındaki fark yani bir anlamda onlar arasındaki uzaklık demek. Arg(z′) = 30o verilmiş. y Örnek. z + i = z' olsun. B olduğunda en çok 120o olabilir. z1 = 3⋅cis 11o ve z2 = 8⋅cis 71o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bir önceki soruda yapz y 2 tığımız gibi z1 ve z2 sayılarının 8 7 görüntülerini çizdiğimizde. yanda z + i olarak isimlendirilmiş görüntüsünü çizelim. 60 Orijinden bu çembere şekildeki x gibi iki teğet çizersek. bu üçgen 5-12-13 üçgeni çıkar. −1 2 2 Hemen. Kanıt: Aslında kanıt farkın tanımında yatıyor. z – z0 derken ne demek istediğimizde yani. 120o] aralığında oynar. Hatta verilerden. Örnek. O halde cevap. Arg(z – z0) = αo eşitliğini sağlayan z karmaşık z0 x sayılarının görüntüleri yan şeα O kilde belirtilen ışındır. pratik yolu unutan yolda kalmayacak. ister kosinüs teoremini uygulayarak… Size kalmış… Örnek. Bu noktaların her birinden i çıkarırsak z’i buluruz.

a∈ için z = a + (a + 1)i ve 2 E) 2 2 C) 1 D) 1 2 E) 1 3 C) 0 D) 1 E) 2 . ÖYS 1984. (2 – i)z = 1 – z eşitliğini sağlayan z karmaşık sayısı aşağıdakilerden hangisidir? A) 1+ i 3 B) 1+ i 4 C) 2 + 2i 3 D) 3+i 1 + 2i E) 3 4 1 sayısının eşleniğinin sanal 4 − 3i kısmı aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1974.Karmaşık Sayılarla lgili Çıkmış ÖYS Soruları ÖYS 1970. z = i + 3 sayısının. |z|’nin değe1 − ix C) 2 ⋅ [cos 45 + i ⋅ sin 45] D) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] E) 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1983. 1 + 2i kompleks sayısının 1 – 2i kompleks sayısına bölümü nedir? A)–2 B) 3 − 2i − 3 + 4i 2 + 3i − 2 + 5i C) D) E) 5 5 5 3 A)2 + 3i B) –3 – 2i 1 1 3 − 2i C) + i D) E) 5i 3 2 13 ÖYS 1981. A) –2 B) –1 £ ÖYS 1977. z = ÖYS 1974. A) 1 13 A) 3 B) 3 25 C) −3 25 D) –3i E) 3i 3 − 2i sayısının sanal kısmı kaçtır? 1− i 1 5 B) C) 1 D) 2 E) 2 2 ÖYS 1975. Yandaki grafikte gösterilen z1 ve z2 karmaşık sayılarının çarpımlarının kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 7⋅cis(θ1 + θ2) D) 12 B) –25 E) 12⋅cis(θ1 + θ2) C) –8i 2−i kesrinin değeri aşağıdakilerden ÖYS 1971. 3 + 2i karmaşık sayısının çarpmaya göre tersi aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1973. 2+i hangisidir? 3 − 4i A) 5 5 − 4i B) 3 3 − 2i C) 5 − 3 + 4i D) E) –1 5 z + i z = 2 ise a kaçtır? A) –3 B) –2 C) 0 D) ÖYS 1978. 1 + i kompleks sayısının 1 – i kompleks sayısına bölümü nedir? A) 0 B) –i C) –1 D) i E) 1 ÖYS 1976. z = 3 3 − 3i karmaşık sayısı için z6 nedir? A) 363 B) –363 C) 363i3 D) –363i3 E) 0 1 + a + bi = 1 − i olduğuna göre a + 1+ i b değeri kaçtır? ÖYS 1985. kutupsal koordinatlarla ifadesi aşağıdakilerden hangisidir? A) B) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ri kaçtır? A) 3 B) 2 1 + ix olduğuna göre.

i 8n −1 + i 4 n ifadesinin kısaltılmış biçimi aşağıdakii 4 n −1 lerden hangisidir? A) i B) 1 + i C) i – 1 D) 1 E) 2 ÖYS 1991. z = x + yi ve |z| = |z – 2| olduğuna göre. C(4 + 5i) noktaları veriliyor. Karmaşık düzlemde A(4 + 6i). n bir pozitif tamsayı olmak üzere. Karmaşık düzlemde (cos xo + i⋅sin xo)2 = cos2xo + i⋅sin2xo olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi x’in değerlerinden biridir? A) 30o B) 45o C) 60o D) 90o E) 180o ÖYS 1989. Karmaşık düzlemde z = 3 – i olduğuna göre |z–1| kaçtır? A) 10 10 B) 10 20 C) 15 20 D) 15 30 E) 10 50 ÖYS 1989. z = − 3 3 3 − i karmaşık sayısının 2 2 kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 9 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] B) 9 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] C) 3 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] D) 3 ⋅ [cos 210 + i ⋅ sin 210] E) 3 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1993. A’nın [BC]’nin orta noktasına olan uzaklığı kaçtır? A) 5 B) 4 C) 3 D) 3 2 E) 3 3 ÖYS 1992. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i5)⋅(1 + i7) işleminin sonucu kaçtır? A) 2 B) 4 C) 1 + i D) 1 – i E) 4i ÖYS 1995. z = 3 + 2i olduğuna göre ( ğıdakilerden hangisine eşittir? A) 81 81 B) − 16 16 C) − 81 i 16 D) 81 i 16 z+z 4 ) aşaz−z E) –i ÖYS 1995.Mustafa YAĞCI Karmaşık Sayılar ÖYS 1988. (1 + i)5 + (1 – i)5 toplamı kaçtır? A) –8 B) –5 C) 0 D) 5 E) 8 ÖYS 1994. B(–2 – i). ( sidir? A) –2i 1 + i 20 ) sayısı aşağıdakilerden hangi1− i B) –i C) –1 D) 1 E) 2i 1 6 11 16 21 D B B A A 2 7 12 17 22 D D C A B 5 10 15 20 25 C D D D A 18 . z’nin karmaşık düzlemdeki geometrik yeri aşağıdakilerden hangisidir? A) Gerçel eksene dik bir doğru B) Sanal eksene dik bir doğru C) 2 birim çaplı bir çember D) Bir elips E) Bir parabol CEVAP ANAHTARI A C 3 4 B C 8 9 B 13 C 14 A 18 B 19 E 23 C 24 ÖYS 1991. |z + 2 – i| = 10 eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının geometrik yerinin denklemi aşağıdakilerden hangisidir? A) (x – 1)2 + (y – 1)2 = 18 B) (x – 3)2 + (y – 1)2 = 64 C) (x + 2)2 + (y – 1)2 = 100 D) (x – 4)2 + (y – 1)2 = 81 E) (x – 4)2 + (y – 4)2 = 121 ÖYS 1990. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i6) işleminin sonucu kaçtır? A) 3 B) 1 C) 0 D) –1 E) –3 ÖYS 1993.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful