www.mustafayagci.

com, 2005

Cebir Notları
Mustafa YAĞCI, yagcimustafa@yahoo.com

Karmaşık Sayılar
x + 2 = 0 gibi denklemler doğal sayılar kümesinde ( ) çözülemeyince, buna duyulan gereksinim gereği, küme genişletilerek, tamsayılar kümesi ( ) bulunmuştur. Artık bu bir icat mıydı, keşif mi, o benim boyumu aşar. Daha sonra 3x + 17 = 0 gibi denklem çözümleri için rasyonel sayılar kümesine ( ), x2 – 6 = 0 gibi denklem çözümleri için de reel sayılara gereksinim duyulmuştur. Reel sayılar ( ), şu ana kadar bildiğimiz en büyük sayı kümesiydi. Şimdi onu da genişleteceğiz. Çünkü reel sayılar, karşılaştığımız x2 + 1 = 0 gibi bir denklemi çözmeye yetmiyor. x2 = –1 çıkıyor ya, daha önceki bilgilerimiz bize bunun anlamsız olduğunu söylüyor. Karesi çift olan sayılarla ile ilgili ilk bilgilere M.S.1’inci yüzyılda Heron’un çalışmalarında rastlanmıştır. Heron’u, üç kenarı bilinen üçgenlerin alanlarını hesaplamak için bulduğu formülünden hatırlarsınız zaten. Oluşturulması imkansız bir kesik piramidin hacmini hesaplamaya çalışırken böyle sayıların olabileceğini farketmiş, ama o kadarla kalmış. Elle tutulur gelişmeler, taa ki 16’ıncı yüzyılda, daha önce ikinci dereceden denklemler dersinde isimlerini zikrettiğimiz Niccolo Fontana Tartaglia ve Gerolamo Cardano tarafından üçüncü ve dördüncü dereceden denklemlerin köklerini veren kapalı formüllerin bulunmasına rastlar. Tabii milleti inandırmak ne mümkün. Analitik Geometri dersinde tanıştığımız Rene Descartes, 17’inci yüzyılda bu sayıların olabileceğine inanıyormuş, fakat kurduğu koordinat sisteminde onlara yer bulamayınca, bu sayılara ‘’sanal’’ adını koymuş. Hatta ‘’sanal’’ Fransızca ‘’imaginaire’’ demek olduğundan, bu sanal sayıya ‘’i’’ demiş ve bu ‘’i’’ günümüze kadar da gelmiş. Daha neye benzedikleri, nasıl bir şey oldukları bilinmeden i’li eşitlikler bulunur olmuş. 18’inci yüzyılda (1730) Abraham De Moivre, sayesinde meşhur olduğu
£ ¢ ¡  

(cos θ + i⋅sin θ)n = cos nθ + i⋅sin nθ eşitliğini, 1748’de de Leonard Euler cos θ + i⋅sin θ = eiθ eşitliğini bulmuş. Buradaki e, doğal logaritmanın tabanı olan ünlü sabit sayı e değil, exponansiyel fonksiyonun kısa gösterimi olan exp kısaltmasının kısaltılmışıdır. ☺ Tabii bulunan bulunuyormuş ama, inanan olmayınca yol katetmek de zor. 1685’de De Algebra tractatus isimli eserinde ‘‘Bunun bir geometrik açıklaması olmalı’’ diye direten Wallis’ten 114 yıl sonra 1799’da Caspar Wessel açık bir tarafı olmayacak şekilde karmaşık sayıları geometrik olarak göstermeyi başarınca, yavaş yavaş inatlar da kırılmaya başlamış. Yeterince eksiksiz ve olabildiğince sade bu çalışması, küresel trigonometrinin bulunmasına da yol açmıştır. Daha sonra birçok matematikçi bu konuya el etmış. Hatta gelmiş geçmiş en büyük matematikçi kabul edilen Carl Friedrich Gauss’da Wessel’dan yıllar sonra karmaşık düzlemi tekrar keşfederek, yayımladığı Karmaşık Sayılar Teorisi isimli makalesiyle hem konunun gelişmesini hem de popüler olmasını sağlamış. Gauss bu, boru değil! Yeter ki el atsın… Kaldığımız yerden devam edelim: x2 + 1 = 0 ise x2 = –1 demiş ve reel sayılarda buna bir çözüm bulamamıştık. Şu an da bulmuş değiliz zaten. nsanın x2 belliyken x’i bulmak için her iki tarafın karekökünü alası geliyor ama negatif bir sayının karekökü de alınmaz ki! Çözülemiyor deyip, bir kenara atacak halimiz de yok. şte, insansoyu tam bu noktada karesi –1 eden bu sayıya, yani bu denklemin köküne i veya –i deyivermiş. Bu değerlerden i olanına1 sanal sayı birimi denir. ‘’Sanal’’ yerine
1

Dikkat edin, ′′i olanına′′ dedik, ′′pozitif olanına′′ demedik, çünkü reel olmayan bir sayıda pozitiflik negatiflik ne arar! Zaten i ile –i arasında da bir fark yoktur!

x2 + 7 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz. varlığını inkar etmişler. bu sayılar 4 – 2i ve 4 + 2i’ymiş2.2 = 2 2 bulunur ki. Karmaşık düzleme azami ölçüde önem vermek ve anlamaya çalışmak lazım. Çözüm: O sayı veya sayılara x diyelim. Karmaşık sayıların geometrik gösterimi. Hatta karmaşık düzlem inşa edilene dek birçok matematikçi böyle sayıları kabul etmemiş. x2 – 2x + 7 = 0 denkleminin tüm köklerini bulalım. b reel sayı ve i2 = –1 iken a + bi şeklindeki sayılara karmaşık sayılar denir. Böyle bir mefhum yoktur. x2 = –4 = 4⋅(–1) = 4⋅i2 olduğundan x = 2i veya x = –2i’dir. Ox eksenine reel eksen. Aksi iddia edilmedikçe çözüm kümesinin reel sayılar kümesinde sorulduğunu farzederdik. Oy eksenine de sanal eksen diyeceğiz. şimdi de bu sayılar var demiyoruz ki. Örneğin. Toplamları 8. Reel sayıların aksine. işlemler sadece zihinde. çünkü o zamana kadar en büyük küme o idi. Reel sayılar kümesinde çözümünün olmadığını söylüyorduk. karmaşık sayılar kümesi bildiğimiz diğer tüm sayı kümelerini kapsar. herhangi bir şey söylenmediği takdirde bildiğimiz en geniş sayı kümesinde yani karmaşık sayılar kümesinde sorulduğunu farzedeceğiz. Çözüm: Eskiden olsa diskriminant negatif diye boş küme der geçerdik. diğeri x2 = 1 – 6 ⋅ i olmak üzere iki farklı kökü var. Çözüm: Düne kadar böyle denklemlerin çözüm kümelerine boş dediğimizi hatırlayın. Biz hepten boş demiyorduk ama. Siz benim yazdığıma bakmayın☺ . üzerinde x1 Reel O çalışmak için yeni bir düzeksen lemimiz olur. 2 − 16 gibi bir ifadenin yazılması bile sakıncalıdır. Hatta ikinci isminin baş harfi olan ‘’i’’ ile gösterilir. Örnek. x2 + 7 = 0 ise x2 = –7 = 7⋅(–1) = 7⋅i2 x = ± 7 ⋅i Örnek. adı üstünde sayılar ‘’sanal’’ olduğundan.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar ‘’imajiner’’ dendiği de olur. Bu yüzden içinde karmaşık sayı içeren eşitsizlikler yazılamaz. z = a + bi karmaşık sayısında a’ya z karmaşık sayısının reel kısmı denir ve Re(z) ile gösterilir. b’ye de z karmaşık sayısının sanal (imajiner) kısmı denir ve Im(z) ile gösterilir. Unutmayalım ki. − (−8) ± − 16 8 ± 4i = = 4 ± 2i x1. çarpımları 20 olan iki sayı bulunuz. b) noktasını. Artık. Film burada kopuyor aslında. z = a + eksen A(x1. Örnek. Çözüm: Bu sayılar x1 ve x2 olsun x1 + x2 = 8 ve x1⋅x2 = 20 olduğundan x1 ve x2 sayılarının x2 – 8x + 20 = 0 denkleminin kökleri olduğunu söyleyebiliriz. Her ne kadar a + bi sayısının kendisi reel olmasa da. a.y1 ) y bi karmaşık sayısıyla bire1 x bir eşleştirirsek. Bu düzleme de karmaşık düzlem deriz. Zira. Analitik düzlemdeki her Sanal y P(a. Dikkat edin. Denklemin diskriminantı ∆ = (–8)2 – 4⋅1⋅20 = –16 olduğundan. olup bitecek. x2 – 2x + 7 = 0 x2 – 2x + 1 + 6 = 0 x2 – 2x + 1 = –6 2 Uyarı. reel sayılar kümesinde denklemimizin çözümü yok. Örnek. üzerlerinde düşünebilmek için tek çıkar yol burasıdır. tamsayılar aslında imajiner kısımları sıfır olan karmaşık sayılardır. karmaşık sayılar doğal bir sıra içinde değillerdir. Yanlış değildi. Bu sayıların tümünün oluşturduğu kümeye de Karmaşık sayılar kümesi adı verilir ve ile gösterilir. z 1 + 2i –3 – 5i 4 –6i Re(z) 1 –3 4 0 Im(z) 2 –5 0 –6   (x – 1)2 = –6 = 6⋅i2 x – 1 = ± 6 ⋅i x = 1 ± 6 ⋅i Demek ki biri x1 = 1 + 6 ⋅ i . a + bi sayısını göstermek için analitik düzlemi kullanabiliriz. o günler geride kaldı. a ve b sayıları reel olduğundan. Karesi –4 olan sayıları bulunuz.

–5) noktasına göre simetriğinin hangi nokta olduğunun sorulduğunu anlamışsınızdır. Karmaşık düzlemde 2 + i sayısının görüntüsünün 3 – 5i sayısının görüntüsüne göre simetriği hangi sayısının görüntüsüdür? Çözüm: (2. c. kinci yol. 3 Örnek.i1 = i i-80 = 1 i-17 = i-20. koordinatlarından değil mi? ki noktanın da hem apsisi. Demek ki. z1 = a + bi ve z2 = c + di iken z1 = z2 isse a = c ve b = d’dir. 1) noktasının (3. Karmaşık sayıların eşitliği. Re(z) > 2 ve Im(z) ≤ 1 koşullarını sağlayan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. 4’ün katı olduğunda in = 1 olacağından 1 – in = 0 olur. kuvvetin 4’e bölümünden kalanı i’ye kuvvet yazsak da olur. Şimdi i’nin çok büyük güçlerini kolaylıkla hesaplamayı öğreneceğiz. Örnek. i + i2 + i3 + i4 + i5 + … + i99 = ? Çözüm: Biraz önce gösterdiğimiz üzere. lk x veride eşitlik olmadığı için x = 2 2 O doğrusunu kesik kesik çizdiğimizi fark ettiniz değil mi? Örnek. karmaşık düzlemdeki reel ve sanal kısımlar demek olduğundan. Bu iki denklem ortak çözülürse m = 1 ve n = 4 olarak bulunur. iki karmaşık sayının eşit olması için her ikisinin de reel ve sanal kısımlarının eşit olması lazım diyeceğiz.i4 = 1 . bu da tüm çarpımın sonucunun sıfır olması demektir. Bu durum bize şöyle bir genelleme yapma hakkı veriyor:   n Anlayacağınız. (1 – i)⋅(1 – i2)⋅(1 – i3)⋅…⋅(1 – i49) = ? Çözüm: in sayısında n. Tavsiyemiz birinci yol tabii ki ama ikinci yol da birazdan göreceğimiz başka soru tiplerinde kullanacağımız bir metot olduğundan.i = –i i4 = i3. z + 2i = 3z + 4 ise Re(z) kaçtır? Çözüm: ki farklı şekilde çözeceğiz. Aşağıda bunlara ait örnekler bulacaksınız: i70 = i68. z + 2i = 3z + 4 eşitliği x + yi + 2i = 3x + 3yi + 4 eşitliğine dönüşür ki. –11) olduğunu anlarız. z1 = 3 + m – ni ve z2 = n + mi – 5i karmaşık sayıları birbirine eşit ise m ve n kaçtır? Çözüm: Re(z1) = Re(z2) olması gerektiğinden 3 + m = n. 1’i yakaladık. Re(z) ≤ 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. z – 3z = 4 – 2i olduğundan –2z = 4 – 2i yani z = –2 + i olur.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nanması zor ama 2i + 3 sayısı i + 1’den büyük değildir! Ama küçük de değildir! Hatta eşit hiç değil! Örnek. Bu nokta da karmaşık düzlemde 4 – 11i sayısının görüntüsüdür. b. onlara alıştırma olacak. reeli 3’ten küçük veya eşit olsun yeter. Apsis ve ordinatların artış miktarından yararlanarak noktanın (4. her iki tarafın reel kısımları eşitlenirse x = 3x + 4 olduğundan x = Re(z) = –2 bulunur. apsisi y 2’den büyük ve ordinatı 1’den x=2 küçük veya eşit olan noktaların y=1 1 oluşturduğu bölge soruluyor. z = x + yi olsun. Birinci yol. i4n+1 = i4n. d birer reel sayı olmak üzere.i3 = –i Örnek. O halde yukarda anlattığımız gibi apsisi 3’ten küçük veya eşit olan noktaların oluşturduğu bölge istenilen cevap olacaktır. Im(z1) = Im(z2) olması gerektiğinden –n = m – 5 olur. Analitik düzlemdeki her noktanın da karmaşık düzlemde bir sayı belirtebileceğine değinmiştik.i1 = i i4n+2 = i4n. i’nin gücü 4’e bölündüğü zaman değeri 1 oluyor. Bunun için sırasıyla güçlerini yazmaya başlayalım bakalım: i1 = i i2 = –1 i3 = i2. Çözüm: Sanalı önemli değil diyor. Örnek. O halde Re(z) = –2 bulunur. i’nin herhangi bir kuvvetini bulmak istediğimizde. a. Çözüm: Uzatmayalım. Örnek. Analitik düzlemde iki noktanın çakıştığını yani aslında aynı nokta olduğunu nerden anlıyorduk. i’nin kuvvetleri her dört tanede bir devrediyor.i2 = –1 i4n+3 = i4n.i3 = –i i4n+4 = i4n. O halde analitik düzlemdeki apsis ve ordinat. bu noktalar aynı demekti. yani ay-   olmak üzere. hem ordinatı eşitse. Sanal birimin kuvvetleri.i2 = –1 i101 = i100.i = 1 Güzeeel.

(1 + i)4 = [(1 + i)2]2 = (2i)2 = 4⋅i2 = –4. (1 – i)2 = 1 – 2i + i2 = –2i. Sanal iki sayının toplamı ve çarpımı reel ise bu sanal sayılara birbirlerinin eşlenikleri denir. 19 99 (x + i ) = –i eşitliği (x – i)99 = –i halini aldı. ’ye göre eşleniktir′′ denir. Sadeleştirilirse z = –i olur. Böylelikle (a + bi)⋅(a – bi) = a2 – (bi)2 = a2 – b2i2 = a2 + b2 bulunur ki. a + bi ve a – bi karmaşık sayıları ’ye göre eşleniktir. (3 – 3i)5 = 35⋅(1 – i)5 = 243⋅[(1 – i)2]2⋅(1 – i) = 243⋅(–2i)2⋅(1 – i) = 243⋅(–4)⋅(1 – i) = –972 + 972i. Çözüm: Önce i19 sayısını hesaplayalım: i19 = i16⋅i3 = i3 = –i. Son üç terim toplamı bize cevabı verir: i97 + i98 + i99 = i – 1 – i = –1.. ′′x ile f (x). bu tanımı sadece anlaşılır olmak için yaptığımı hatırlatırım. Örneğin. Gerçek tanımının bu olmadığını bilerek. Yani f : S S bir bijeksiyon ve f (x + y) = f (x) + f (y) ve f (x. Çözüm: ster bir önceki soruda yaptığımız gibi önce ifadeyi sadeleştiririz. i + i2 + i3 + i4 = i – 1 – i + 1 = 0 olduğundan baştan itibaren her dört terimin toplamı sıfır olur. Bir önceki örnekte i99 = –i olduğunu bulmuştuk. (gof)(i) = g(f(i)) = g(i3 – 3i) = g(–4i) = 2(–4i) + 3 = –8i + 3. eşleniğinin yine kendisi olduğunu fark etmişsinizdir. S = Karmaşık sayılar. Bunu da yerine yazalım: (x – i)99 = i99 olduğundan x – i = i olur ki x = 2i denklemin çözümlerinden biridir.’’ ¡ ¡ ¡ ¢ 4 £   Örnek.. f(z) = z3 – 3i ve g(z – 1) = 2z + 1 fonksiyonları için (gof)(i) kaçtır? Çözüm: g(z) = 2(z + 1) + 1 = 2z + 3 olduğunu baştan kenara not edelim. (1 + i)⋅z + i = 1 ise z2006 kaçtır? Çözüm: (1 + i)⋅z = 1 – i olduğundan z = olur. Özdeşlik fonksiyonu (Id) bunlardan biridir. Yani eşleniklik göreceli bir kavramdır. a + b 2 ve a – b 2 sayıları ’ye (ya da ’ya) göre eşleniktirler. Uyarı.y) = f (x). S = [ 2 ]. (x + i ) = –i eşitliğini sağlayan bir x değeri bulunuz. Dikkat ettiyseniz sadece sanal kısmının işareti değiştiriyoruz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nı sonuçları veriyor. (1 + i)9 = (1 + i)8⋅(1 + i) = [(1 + i)2]4⋅(1 + i) = (2i)4⋅(1 + i) = 16⋅(1 + i) = 16 + 16i. a + bi şeklindeki bir karmaşık sayının eşleniği a – bi’dir. a ve b reel sayılar olmak üzere. R = Gercel sayılar gibi.f (y) ve eğer x elemanı ’deyse f (x) = x. a ve b birer reel sayı olduğundan a2 + b2 sayısı da reel olur. Örnek. istersek de şöyle: 2i 50 (2i ) 50 2 50 ⋅ i 50 ) = z50 = ( = 1− i (1 − i ) 50 ((1 − i ) 2 ) 25 = 2 50 ⋅ i 2 2 25 2 25 ⋅ i − 2 50 = = 2 = −2 25 ⋅ i = 25 25 25 i (−2i ) − 2 ⋅i i Örnek. S’den S’ye giden ve ’nin elemanlarını yerinden oynatmayan otomorfizmalara     ¡ bakalım. 1− i 1+ i = (–i)2006 = ¡   19 99 Sanal sayıların eşleniği3. Diğer taraftan a + bi + a – bi = 2a da reeldir. Örnek. R = olsun. Bu soruyu çözerken sırtımızı bu özeliğe yaslayacağız. (1 + i)2 = 1 + 2i + i2 = 2i. 3 Ali Nesin: ‘’S bir halka ve R de bunun bir alt halkası olsun. O halde bu 99 terimin ilk 96 tanesinin (4’ün katı olduğundan) toplamı sıfırdır. 2n (a ± ai) = [(a ± ai)2]n = (a2 ± 2⋅a2⋅i + a2⋅i2)n = (± 2⋅a2⋅i)n. (1 – i)20 = [(1 – i)2]10 = (–2i)10 = (–2)10⋅i10 = 1024⋅i2 = –1024. nanmayan dener☺ Örnek. z = 2i ise z50 kaçtır? 1− i . z 2–i –3 – i 4i 5 z 2+i –3 + i –4i 5 Eğer z bir reel sayı ise. Örnek. Eğer yukardaki özelliği sağlayan sadece bir tane daha fonksiyon varsa ve bu fonksiyona f dersek. z karmaşık sayısının eşleniği z ile gösterilir. z2006 i2006 = i2004⋅i2 = –1. Örnek. n olmak üzere.

= 15 – 36i + 5i + 12 = 27 – 31i. Örnek. Sonrası zaten bildiğiniz gibi. z1⋅z2 = (3 + i)⋅(5 – 12i) = 3⋅5 – 3⋅12i + 5⋅i – i⋅12i 5 Teorem. Bize Im(z) = y sorulduğundan sadece sanal kısımları eşitlesek yetecek: 2y = –3y + 2 olur 2 ki buradan y = olarak bulunur. z ile z sayılarının reel kısımları aynı olup. z – 2 = 2 ⋅ z ⋅i + i olur. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2. z − 2 ⋅ z ⋅i = 2 + i olduğundan ( 2 + i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) 2 +i = z= 1− 2 ⋅i (1 − 2 ⋅ i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) = 2 + 2i + i − 2 3i = =i. z1 – z2 = (3 + i) – (5 – 12i) = 3 + i – 5 + 12i = (3 – 5) + (i + 12i) = –2 + 13i. 169 169 169 Örnek. ki veya daha çok karmaşık sayı toplandığında ortaya çıkan karmaşık sayının reel/sanal kısmı. z = x yi z1 (3 + i ) ⋅ (5 + 12i ) 3+i = = z2 5 − 12i (5 − 12i ) ⋅ (5 + 12i ) 15 + 36i + 5i − 12 = 25 + 60i − 60i + 144 3 + 41i 3 41 = + = i. Bölmeyi yapmak için de bölümü merak edilen sayıları kesirli olarak yazdıktan sonra. . z1 = 3 + i ve z2 = 5 – 12i ise z1 + z2. 2⋅z – 1 = 3⋅ z + 2i ise Im(z) kaçtır? Çözüm: Şimdi daha önce bahsettiğimiz metoda geldik. Karmaşık sayıları çarparken de çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliğini kullanırız. Toparlayalım. farkları da. P(x) = x4 – 3⋅x3 + 4⋅x2 + 2x polinomu veriliyor. Im(z + 2i) ≤ 1 koşuluna uyan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. z + 2i y = x + (y + 2)i olur. x O Im[x + (y + 2)i] = y + 2 ≤ 1 vey = -1 -1 rildiğinden y ≤ –1 aranılan bölgedir. a + bi ve c + di şeklindeki iki karmaşık sayının dört işlemine dair formüller: (a + bi) + (c + di) = (a + c) + i(b + d) (a + bi) – (c + di) = (a – c) + i(b – d) (a + bi)⋅(c + di) = (ac – bd) + i(ad + bc) a + bi (ac + bd ) + i (bc − ad ) = c + di c2 + d 2 Birkaç örnek verelim: Örnek. görüntüleri birbirlerinin reel eksene göre simetrikleri olur. Karmaşık sayıların toplamları da. z = x + yi dersek. 3 1 − 2i 2 Karmaşık sayılarda dört işlem. Buna göre P(i) kaçtır? Çözüm: P(i) = i4 – 3⋅i3 + 4⋅i2 + 2i = 1 – 3(–i) + 4⋅(–1) + 2i = 1 + 3i – 4 + 2i = –3 + 5i. Eğer bölen sıfır değilse bölümleri de. sanal kısımları ters işaretli olduklarından. toplama katılan karmaşık sayıların reel/sanal kısımlarının toplamıdır.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar y y z = x+yi O -y x x Olayı bir de grafik olarak yorumlayalım. z2 Çözüm: z1 ve z2 sayılarını sırasıyla hesaplanması istenen ifadelerde yerlerine yazalım: z1 + z2 = (3 + i) + (5 – 12i) = (3 + 5) + (i – 12i) = 8 – 11i. çarpımları da bir karmaşık sayıdır. z z1⋅z2 ve 1 sayılarını hesaplayalım. Çözüm: z = x + yi olsun. z = x + yi ise z⋅ z = x2 + y2. 5 Örnek. Örnek. kesri paydanın eşleniği ile genişleterek paydanın bir rasyonel sayı olmasını sağlarız. z1 – z2. z = x – yi olur. Çıkarma zaten tersiyle toplama demek olduğundan ayrıca izaha gerek yok sanırım. Şimdi bu değerleri denklemde yerlerine yazacağız: 2z – 1 = 3 z + 2i eşitliği 2x + 2yi – 1 = 3x – 3yi + 2i halini alır. z – 2 = ( 2 ⋅ z + 1)⋅i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Parantezi açarsak.

y2 değerleri belli olduğundan hemen x1 + x2 ve y1 + y2 değerlerini hesaplar ve z1 + z2’yi resmederiz. 50 z = 3 + 4i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Eşleniğini hesaplayabilmek için 50 sayısını x + yi şekline getirmekle işe 3 + 4i başlayalım. z sayısının eşleniği demek olsun. Hazır eşlenik konusunu da anlatmışken. y1.z 2 . Bunu hemen üst sol şekildeki gibi resmedelim. z1 = x1 – y1i. z . z 2 = x2 – y2i ve z1⋅z2 = x1⋅x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i olur. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Dersimiz olmadığı için ayrıntıya girmeyeceğim. z 2 = x2 – y2i ve z1 x + y1i ( x1 + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 = z 2 x 2 + y 2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) x x + y1 y 2 + ( x 2 y1 − x1 y 2 )i olur. zira çıkarma dediğin ters işaretlisiyle topla6 . O halde Re(z) = 6. Örnek. Şimdi buna geometrik izah getireceğiz. (z ) = z. z1 ). Bize ne lazım? z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)i. z 2 = z1 . Teorem.(3 − 4i ) z = = =6– = 3 + 4i (3 + 4i ). 2i 2 2 Teorem.z 2 olduğundan kanıt biter. z1 . 50 150 − 200i 50. ki karmaşık sayının cebirsel işlemlerle toplanmasını ve çıkarmasını biraz önce öğrenmiş olduk. z = x – yi olur. z2. z 2 = x1x2 – y1y2 – (x1y2 + x2y1)⋅i = z1 . z1 + z2 noktalarının bir paralelkenar köşesi olduğunu görürüz. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. = 1 2 2 2 x2 + y 2 O halde z1 x − y1i ( x1 − y1i )( x 2 + y 2 i ) = = 1 x 2 − y 2 i ( x 2 − y 2 i )( x 2 + y 2 i ) z2 Teorem. z1⋅z2 = (3 – 4i)⋅(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan z1 ⋅ z 2 = 33 – 56i. O halde z1 + z 2 = x1 – y1i + x2 – y2i = x1 + x2 – (y1 + y2)⋅i = z1 + z 2 olduğundan kanıt biter. Kanıt: lerde anlatılacak. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise z1 ⋅ z 2 kaçtır? Çözüm 1: Madem sayıların çarpımının eşleniği soruluyor. z1 – z 2 = z1 − z 2 . x1. Çözüm 2: z ⋅ z = z ⋅ z olduğundan z ⋅ z = (3 + 1 2 1 2 1 2 4i)⋅(–5 – 12i) = –15 – 36i – 20i + 48 = 33 – 56i. O halde z1 – z 2 = x1 – y1i – (x2 – y2i) = x1 – x2 – (y1 – y2)⋅i = z1 − z 2 olduğundan kanıt biter. y z2 x1 Teorem. O halde z1 . z1 = x1 – y1i. z 2 = x2 – y2i ve z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)⋅i olur. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. O halde (z ) = x − yi = x + yi = z.(3 − 4i ) 25 8i olduğundan z = 6 + 8i.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. z1 = x1 – y1i. Kanıt: z = x + yi olsun. şu formül manyaklarını unutmayalım: z+z Re(z) = ve 2 z−z 1 1 Im(z) = = − ( z − z )i = ( z − z )i . Toplama ve çıkarmanın geometrik yorumu. ( z )n = z n . z1 = x1 – y1i. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. y1+y2 y z1+z2 z1 x x2 x1+x2 y z2 z1+z2 z1 x 1 y2 O O z2 z1 z2 Örnek. z1 + z 2 = z1 + z 2 . birkaç küçük geometrik özelikler (eşlik) kullanarak O. z1 =( = x1 x 2 + y1 y 2 − ( x 2 y1 − x1 y 2 )i x2 + y 2 2 2 =( z1 ) z2 Teorem. z 2 = x2 – y2i ve z1 – z2 = x1 – x2 + (y1 – y2)⋅i olur. x2. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. z1. Çıkarmayı her zamanki gibi yine kaale almayacağız. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun.

2 5 5 5 5 4−i Sanal köklü denklemler. eşleniğiyle tersi z çarparak paydada irrasyonel ifade bırakmamaya gayret ederdik. a 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin köklerinin −b− ∆ −b+ ∆ ve x2 = x1 = 2a 2a olduğunu daha önce kanıtlamıştık. ya 6 tane… Ayrıca sanal kökler daima birbirlerinin eşlenikleri olur. Karmaşık bir sayının çarpmaya göre tersi. 7 . 4 = β – 3 diye β = 7’dir. O halde bu denklemin kökler toplamı (2 + αi) + (2 – αi) = 4 olur. Bunu zaten biliyorsunuz da. x + y2 Örnek. Çarpma ve bölme işlemlerini nasıl yapacağımızı öğrendiğimize göre ters alma işlemini de öğrenme vakti geldi. Örnek. yan şekilde gördüğünüz taralı üçgende Pisagor Teoremi uygulanarak. olduğundan d Örnek. Bunu da üst sağ şekilde çoktan göstermiştik. Mutlak değeri veya büyüklüğü dendiği de olur. |z| ile gösterilir. burada da aynı gayreti paydada sanal bir sayı bırakmamak için vereceğiz. birbirlerinin eşlenikleri olur. Kökler x1. Şimdi de bu –z2’yi gösterdiğimiz paralelkenar metoduyla z1 ile toplayacağız. Bunu yaparken sadece z2’nin orijine göre simetriğini çizmek yeter. x2 ve x3 olsun. |z| = x 2 + y 2 olduğu rahatlıkla bulunabilir. Bunu da yine eşleniklerinden biriyle çarparak yapacağız. çünkü hem reel hem de sanal işaret değiştiriyor. Eğer ∆ < 0 olursa.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar madan başka bir şey değil! O halde derhal z2’nin ters işaretlisi olan –z2’yi çizelim. Sayı karmaşık diye çarpmaya göre tersi değişmez. Dediklerimiz şöyle bir formüle götürür bizi: z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayı için x − yi z-1 = 2 . Nasıl ki reel sayılarda. b x1 + x2 + x3 = 1 + (1 – i) + (1 + i) = 3 = – . bulduğumuz şey z1 – z2 olacak. x2 – mx + n = 0 denkleminin bir kökü 3 + i ise m + n kaçtır? Çözüm: x1 = 3 + i ise x2 = 3 – i olur. bir kökü de 1 – i ise d Çözüm: Reel katsayılı bir polinom denkleminin hiçbir zaman tek sayıda sanal kökü olamaz. Bir karmaşık sayının karmaşık düzlemdeki görüntüsünün (ona karşılık gelen noktanın) orijine olan uzaklığına. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının modülünün. denklemin köklerinin sanal olacağı aşikar. Örnek. şte bu yüzden denklemin üçüncü kökü 1 + i olmalıdır. ya 4 tane. hala bir z sayısının çarpmaya göre 1 ’dir. Öyle olmalı ki denklemin katsayıları reel olsun. |z|’in değeri. x2 – (β – 3)x + 15 = 0 denkleminin bir kökü 2 + αi ise β kaçtır? Çözüm: Bir kökü 2 + αi ise diğer 2 – αi’dir. a d x1⋅x2⋅x3 = 1⋅(1 – i)⋅(1 + i) = 2 = – a b = 3/2’dir. Yani sanal kökü varsa ya 2 tanedir. o karmaşık sayının modülü denir.   y y |z| O z = x+yi x x Bir karmaşık sayının modülü. a x1 + x2 = m = (3 + i) + (3 – i) = 6 ve x1⋅x2 = n = (3 + i)⋅(3 – i) = 9 – i2 = 10 olduğundan m + n = 6 + 10 = 16 olur. a ≠ 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin −b ve x1⋅x2 = kökleri olan x1 ve x2 için x1 + x2 = a c olduğunu hatırlayarak. z = 2 + i ise Re(z-1) kaçtır? 1 2−i Çözüm: z = 2 + i ise z-1 = = = 2 + i (2 + i )(2 − i ) 2−i 2−i 2 1 2 = = − i diye Re(z-1) = ’tir. ax3 + bx2 + cx + d = 0 denkleminin bir köb oranı kaçtır? kü 1. Siz de çarpma işlemine geometrik bir yorum getirmeye çalışınız. değinmek istediğim şu: O zaman kökler.

lk çözümü.( x 2 + y 2 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 = x1 + y1 . Bu kanıtla birlikte bir karmaşık sayının ters işaretlisinin görüntüsünün. |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. dikdörtgende köşegenlerin merkeze olan uzaklıklarının eşit olduğunu bildiğimizden kanıt tamamlanmış olur. 2 x +y Teorem. z1 = 3 – 4i ise |z10| kaçtır? Çözüm: |z10| = |z|10 = 510. |z| = | z | = |–z| = |– z |.( x 2 + y 2 ) + y1 . z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2). Birinci yol. kinci yol. x2 + y2 = |z|2 olduğundan kanıt biter. Teorem. x − yi z ⋅|z|–2 = (x – yi)⋅( x 2 + y 2 )–2 = 2 = z–1. z⋅ z = |z|2. z x + y1i ( x + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 | 1 |= 1 z2 x2 + y2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) Teorem.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar z 3 + 4i –5 – 12i –8 + 15i 7 – 24i Teorem. y 2 + x1 . Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2 olduğunu daha önce kanıtlamıştık zaten. y1 x1 . |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2|. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. |z| 5 13 17 25 |z1⋅z2| = 33 2 + 56 2 = 3035 = 65. – z = –x + yi ve x 2 + y 2 z1 z1 |= .i olur. |z1⋅z2| = |x1x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i| = = = = ( x1 x 2 − y1 y 2 ) 2 + ( x1 y 2 + x 2 y1 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Örnek. y (− x) 2 + y 2 x1 x 2 + y1 y 2 − ( x1 y 2 − x 2 y1 )i x2 + y 2 2 2 Bu durumu bir de yanz = x+yi y z = x+yi daki gibi grafikle açıklayalım: |-z| |z| z. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise |z1. y 2 + x 2 . Örnek. kendisinin orijine göre simetriği olduğunu da anlamış olduk. z . = x1 + y1 2 2 2 2 = z1 z2 . Çözüm: z = x + yi olsun. –z = –x – yi. Madem sayıların çarpımının modülü soruluyor. |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| olduğundan |z1⋅z2| = 5⋅13 = 65. z1⋅z2 = (3 – 4i)(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan . z ⋅|z|–2 sayısının sadeleştirilmiş biçimini yazınız. Teorem. |z1 + z2| = ( x1 + x2 ) 2 + ( y1 + y 2 ) 2 |z1 + z2|2 = (x1 + x2)2 + (y1 + y2)2 8 x1 . z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. | olduğundan | z1 |=? z2 z1 z1 | = z2 z2 z1 5 . x 2 + y 2 olduğunu ka- z = x – yi. |zn| = |z|n.x 2 + y1 . x 2 + y 2 = |z1|⋅|z2| Örnek.z2| kaçtır? Çözüm: ki farklı yol göstereceğiz.( x 2 + y 2 ) ( x1 + y1 ). z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise | Çözüm: |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. –z ve – z sayılarının karmaşık düzlem-x x O x |-z| deki görüntüleri orijin |z| merkezli bir dikdörtgen z = x yi -y z = x yi oluştururlar ki. ikincinin kıymetini anlayıp unutmayın diye vereceğiz. x2 + y 2 Örnek. Kanıt: z = x + yi ise |z| = nıtlamıştık zaten. |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Kanıt: lerde kanıtlanacak. |= z2 13 Teorem. | = = x 2 + (− y ) 2 = (− x) 2 + (− y ) 2 = olduğundan eşitlikler doğrudur.

b) merkezli r yarıçaplı bir çemberin denklemi (x – a)2 + (y – b)2 = r2’dir.|z2| = (|z1| + |z2|)2. Örnek. Analitik düzleme geçelim: z ile (4. a ile b’nin farkı nasıl gösterilir? a – b ya da b – a. olur. ki nokta arasındaki uzaklık formülünden yine (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 bulursun ki. O noktaların geometrik yer denklemi nedir demek. 5 Birinci yol. z1 2 + 4i –2 + 3i 1+i –7 – 5i z2 5 + 8i 4 – 5i 6 + 13i –15 + 10i Uzaklık 5 10 13 17 Karmaşık sayıların görüntüleri. koşulları sağlayan tüm (x. Örnek. Hayax linizde canlanan şey çember de3 O ğil mi? lk aldığımız nokta çemberin merkezi. O halde z sayıları. 5) noktası arasındaki uzaklık 2’ymiş. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i ise yan şekildeki taralı dik üçgende Pisagor Teoremi’ni kullanarak z1 ve z2 sayıları arasındaki uzaklığın ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 kadar olduğunu bulmak hiç de zor olmasa gerek. x |z – 4 – 5i| = |z – (4 + 5i)| = 2 ol4 O duğundan z ile 4 + 5i sayıları arasındaki uzaklık 2’ymiş. ki karmaşık sayı arasındaki uzaklık. |z| en çok 3 olduğundan sorulan değer de en çok 16 olabilir. Reel eksenin pozitif tarafı üzerinde ve 3 + 5i sayısına uzaklığı 13 birim olan sayı kaçtır? Çözüm: Sayı reel eksen üzerindeyse sanalı sıfırdır. istenileni o kadar büyütmüş oluruz. sabit uzaklık da yarıçaptır. Uyarlarsak. Burada doğal olarak bana şunu sorabilirsin: ‘’Hocam. z0 O merkezli r yarıçaplı çemberi oluşturur. |z + (–5 – 12i)| ≤ |z| + |–5 – 12i| olur. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çember denklemi de (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 olur. 5) nokta9 Örnek. O halde (3. . 132 = (3 – k)2 + (5 – 0)2 olması gerektiğinden 3 – k = 12 veya 3 – k = –12 olur ki buradan k = –9 veya k = 15 bulunur. ben çember denklemini bilmeseydim n’olacaktı?’’. Pozitif olması gerektiğinden k = 15. Yorumlayalım: (4. diğer deyişle analitik düzlemdeki (3. |z – 4 – 5i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının geometrik yeri nedir? Çözüm: ki yol göstereceğiz. O diğer başka başka noktalar da çemberin ta kendisi. şimdiki konuya lütfen geçmeyin. Bilenler şurdan çözmeli: O(a. Dolayısıyla a ile b’nin farkını |a – b| ile gösteririz. ‘’Şimdi dediğimi yaparsan bir şey olmaz!’’ derim ben de: Karmaşık düzlemdeki 3 + 4i karmaşık sayısına. O halde bu sayıya k + 0i diyelim. iki nokta arasındaki uzaklık formülünü kullanacağız: y y2 z2 Örnek. |z1 – z2| ≥ |z1| – |z2|. 2 y lki tanımı kullanacak. a ile b’nin farkının.|z1|. ona sabit uzaklıkta baş4 ka başka noktalar varmış. 3 + 4i karmaşık sayısına 2 birim uzaklıkta olan noktaların geometrik yer denklemi nedir? Çözüm: Düzlemde bir nokta y 2 varmış. bu çemberin denklemi nedir demek. y) noktalarının oluşturduğu şeyin denklemi budur demek olur. |a – b| = c eşitliği de bize. y) diyelim. dik koordinat sistemindeki x2 O x1 noktalar gibi düşünülebileceğinden. Teorem. Hangisi pozitifse o. 4) noktasına 2 birim uzaklıkta olan noktaya (x. Bu çözümde anlamadığınız yer varsa. Kanıt: Bir önceki teoremin kanıtında kullandığımız metodun aynısını kullanarak kanıtlayabilirsiniz. yani aralarındaki uzaklığın 3 birim olduğunu anlatır. O halde |z – z0| = r eşitliğini şöyy le yorumlamak gerekir: z ile z0 r z0 sayıları arasındaki uzaklık r bix rimdir. |z| ≤ 3 ise |z – 5 – 12i| ifadesinin alabileceği en büyük değer kaçtır? Çözüm: |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2| olduğunu biliyoruz. O halde |z – 5 – 12i| ≤ |z| + 13 olduğundan |z|’i ne kadar büyük tutarsak.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar = (x12 + y12) + (x22 + y22) + 2x1x2 + 2y1y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 ≤ |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 + 2x1y1 + 2x2y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2. Karmaşık sayıların z karmaşık düzlemdeki görüntüley1 1 x ri.

yani z sayıları (4. z = x + yi olsun. Örnek. O halde 4 2 < z⋅ z ≤ 9 demek 4 < |z|2 ≤ 9 dex mektir. Geometrik yeri değil de bu geometrik yerin denklemi sorulsaydı. y r z0 x O |z z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü |z y r z0 x O z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü   Örnek. bu da kolay! 10 Anlayacağınız. lki imkansız olduğundan 2z = –2 dolayısıyla z = – 1’dir. O halde bu şekil soldaki şekilden başkası olamaz. Benzer şekilde. Çözüm 2: Ayıp olmasın diye biraz karmaşık sayılara bulanalım. Buradan 2 < |z| ≤ 3 oldu2 3 -3 O ğunu buluruz. kendini taca atabilir. 4 < z⋅ z ≤ 9 eşitsizliklerini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. Dikkat edin üzerindeki demedik. Örnek. 5) merkezli 2 birim yarıçaplı çembermiş. Z ={z∈ : |z – (5 + 3i)| ≤ 3} istenilen kümedir. lk çözümdeki mantık silsilesini kurmakta zorlanan öğrenci. |z + 2 – i| ≤ 3 eşitsizliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. Yandaki grafikten takip edebilirsiniz. Çözüm 1: lk bakışta tipik bir y x = -1 mutlak değer sorusu gibi görüx nüyor.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar sına uzaklığı 2 birim olan noktalar z sayılarını oluştururmuş. hem çemberin iç bölgesini hem de çemberin kendisini alacaktık. 0) merkezli 3 birim yarıçaplı yandaki çemberi çizmeli. (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22 diyecektik. x2 = (x + 2)2 eşitliği x2 = x2 + 4x + 4 eşitliğine dönüşür ki 4x = –4’ten x = –1 olduğu çıkar. |z – z0| ≥ r olsaydı da hem çember dışını hem de çemberin kendisini almalıydık. y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü Örnek. |x + yi| = |x + 2 + yi| olduğundan x2 + y2 = (x + 2)2 + y2 olması gerekir. Çözüm: |z + 2 – i| = |z – (–2 + y 1⋅i)| ≤ 3 olduğundan z sayılarının (–2. 5 O Çözüm: Şekildeki daire (5. Çözüm: Orijine uzaklığı 3 birim y olan noktalar istenildiğinden 3 3 birim yarıçaplı merkezil çember x isteniyor demektir. yani bu z noktaları (–2. kinci yol. 1) merkezli 3 birim yarıçaplı çemberi ve bu çemberin iç bölgesini oluştururlarmış. Biraz da eşitsizlikler üzerine birkaç kelam edeceğiz: |a – b| < 2’den ne anlıyoruz? a ile b’nin farkının yani aralarındaki uzaklığın 2 birimden küçük olduğunu. |z| = |z + 2| koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. O halde |z – z0| ≤ r olsaydı. hemen z = x + yi diyerek. |z – z0| > r olsaydı çember dışını. 3) merkezli ve 3 birim yarıçaplı olduğundan. y . o halde cevap analitik düzlemdeki x = –1 doğrusudur. Örnek. z0 sayılarına uzaklığı r birimden küçük olan sayılardır. Şöyle ki: 2 = |z – 4 – 5i| = |x + yi – 4 – 5i| = |(x – 4) + (y – 5)i| olduğundan (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22. Formülü kul-3 3 O lanmak isteyenin gözü |z| = 3 -3 eşitliğini |z – (0 + 0⋅i)| = 3 diye görmeli ve (0. Sadece yanda görüntüleri çizilen z karmaşık sayılarını eleman 3 x kabul eden bir küme yazınız. 1) noktalarına uzaklığı3 1 x nın 3 birimden küçük veya eşit -2 olduğunu anlıyoruz. Biz de o zaman hiç kar-1 O maşık sayıları karıştırmayıp bir çözelim bakalım. zira üzerinde olursa uzaklık r’den küçük değil tam r olur. z0 merkezli r yarıçaplı çemberin iç bölgesindeki tüm sayılar aranılan sayılardır. Bu reel kısımları –1 olan tüm karmaşık sayıların iş göreceğini anlatır. Bu da orijine olan -3 uzaklığı 2’den büyük ama 3’den küçük veya eşit olan noktalar kümesi demektir. O halde |z – z0| < r eşitsizliği de bize z ile z0 arasındaki uzaklığın r’den küçük olduğunu anlatmalı. |z| = 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. Bakın. Çözüm: z⋅ z = |z|2 olduğunu gösy 3 termiş ve anlatmıştık. Şöyle de diyebiliriz: z sayıları. |z| = |z + 2| olduğundan z = z + 2 veya z = –z – 2 olmalıdır.

Yanda görüldüğü üzere. Eğer şartları sağlayan tek 1 nokta bulursak. Yeter ki aşağıda yazanları roman gibi okumayın. ikinci bilgi. Dediklerimizi yan şekilde yaptım. Anlayacağınız. -4) gibi… Peki. orijine olan uzaklığını ve ZO doğrusunun eğim açısını bulacağız. 11 . kizkenar dik üçgen yardımıyla P’nin reelinin de sanalının da –1 olduğunu anlarız. O halde -1 bu P noktası. yani eğim açısı ikinci bilgi olarak yeter. eğer halledebilirsek. örneğimizdeki (3. θ ) r x + yi = r⋅cos θo + r⋅sin θo⋅i θ = r⋅(cos θo + i⋅sin θo) x x O = cis θo Bu yazılımı bundan sonra sıkça kullanacağız. çünkü bu şartları sağlayan 1 tane değil 2 tane A olur. P soldaki şekilde resmedilen P noktasıdır. y = (r. noktanın apsisi olsa olur mu? Örneğin. 3) ve (-4. Bir öneri: kinci bilgi. tabii isteyen Z(8. orijine olan uzaklığı 6 ve kendisini orijine birleştiren doğrunun eğim açısı 30o olan noktanın koordinatlarını bulalım. Çok mu şey istedik? Söyleyeyim: Noktayı orijinle birleştiren doğru parçasının x ekseniyle yaptığı pozitif yönlü açı. aynı kapıya çıkar. örneğin ordinatı 3 deseler. |ZO| = r = 8 ve θ = 300o çıktı. bu ikinci bilgi öyle bir bilgi olacak ki bize hangi bölgede olduğunu da bize anlatacak.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Karmaşık sayıların kutupsal gösterimi. adına karmaşık düzlem dediğimiz bir düzlemde bir nokta olarak görünüyordu ya. Deneyelim. ordinat olsa? Benzer durumdan dolayı o da olmaz. örneğimizdeki (4. verilince anlatmak istediğimiz noktadan başkası anlaşılmayacak. A( 3 3 . 4) ve (3. smi sizi korkutmasın. 3) olduğunu da rahatlıkla görebilir. orijine uzaklığı 6 olan noktalar içinde A 6 sadece işaretli olan A noktasını x 30 orijinle birleştirdiğimizde isteO nen açı ölçüsü 30o oluyor. şte böyle bir gösterime de o sayının kutupsal gösterimi diyeceğiz. Çözüm: Yazılımdan P noktasının y 2 ve x orijine olan uzaklığının -1 PO doğrusunun eğim açısının O 2 225o olduğunu anlıyoruz. z = 4 – 4 3i sayısının kutupsal gösterimini bulunuz. Kutupsal gösterimi P( 2 . y Biraz uzatmış olsak da. orijine olan uzaklığı r ve bahsi geçen açısının ölçüsü de θo olan bir A noktasını bundan böyle A(r. noktanın orijine olan uzaklığını r ile göstereceğiz. III. O halde bu sayının kutupsal gösterimi Z(8. Kutupsal gösterimi (r. Yalnız bu iki bilgi öyle iki bilgi olacak ki. Başlayalım: Karmaşık sayılar. –60o) diye de gösterebilir. biz de o noktayı reel ve sanalıyla (apsis ve ordinatıyla) tanımlıyorduk. 8 O 60 (r. Şimdi burada yapılan işlemleri. şimdi onlarla değil başka iki bilgiyle tanımlayacağız. Örnek. A noktasının orijine uzaklığı 5 birim ise orijin merkezli 5 birim yarıçaplı çember üzerindeki her nokta A noktası olmaya adaydır. θo) olan bir z = x + yi sayısını alalım. bölgede olup. bilgiler yetiyordur. Hatta noktanın koordinatlarını bulmak isteyen biri 30o-60o-90o üçgeninden faydalanarak. Şöyle bir şey aklınıza gelebilir: ‘’O zaman bir de hangi bölgede olduğunu üçüncü bilgi olarak versek?’’. Hatta canı isteyen hemen noktanın aslında karmaşık düzlemde 3 3 + 3i sayısına tekabül ettiğini de çıkarabilir. 225o) olan karmaşık sayıyı bulunuz. θo) = r⋅cis θo. diğer A aday noktalarından ayırmamız lazım. Şimdi ikinci bir bilgiyle istediğimiz A noktasını. Ama fark etmişsinizdir ki sadece orijine olan uzaklık bilgisi bir noktayı tanımlamaya yetmez. Hatta bundan dolayı. A’nın apsisinin 3 olduğunu da söylesek? Olmaz. -4 3 Z O halde grafikte bu Z noktasını işaretleyip. 3) gibi yine iki farklı nokta karşımıza çıkar. – 4 3 ) noktasına tekabül ettiğini biliyoruz. Çözüm: Karmaşık düzlemdeki y x z = 4 – 4 3i sayısının analitik 4 düzlemdeki Z(4. Bu bilgilerden biri o noktanın orijine olan uzaklığı olacak. Örnek. Örneğin. çok kolay olduğunu göreceksiniz. x = r⋅cos θo y z = x+yi y = r⋅sin θo diye. Bu olabilir tabii ki ama gönül istiyor ki daha az veriyle bu işi halledelim. hatta diğerinden daha çok. O halde bu P noktasına karşılık gelen karmaşık sayı –1 – 1⋅i yani –1 – i’dir. 300o)’dür. şekil çizmeden yapmak için karmaşık sayıların başka türlü bir kutupsal gösterimini göstereceğiz. ki bi daha olsa bi daha uzatırım. θo) şeklinde göstereceğiz.

Kutupsal gösterimlerle işlemler. θo ile 360o + θo hatta daha da genel olarak (k bir tamsayısı olmak üzere) k⋅360o + θo açıları düzlemde aynı yere tekabül eder. bölümlerini bulmayı ve kuvvetlerini almayı öğrenmiştik. Genel halini sorarsa da yukarda yaptıklarımız gibi α = 180 – θ + 360⋅k dersiniz. 2 x bir dar açı olduğundan x = 30o olmalıdır. Reel ve sanalından hangi bölgede olduğunu anlarız. bundan dolayı k ≠ 0 olduğunda. α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Eşitliğin sağ yanını açalım. olduğundan θo = Arg(z) = arctan( sin 40 1 + cos 40 1 + 2 cos 2 20 − 1 = = O halde tan θo = sin 40 2 ⋅ sin 20 ⋅ cos 20 cot 20o olduğundan θ = 70o olmalıdır. |z| = = (1 + cos 2 x) 2 + (sin 2 x) 2 2 + 2. Genel olarak. O halde α = –θ olmalıdır. Noktadan eksenlere dik indirildiğinde oluşan dik üçgenlerden Arg(z) rahatlıkla bulunur. kosinüsü aynı olacak ama sinüsü işaret değiştirecek. –cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. Aslında söylemeye gerek var mı bilmiyorum. z = 2 + 2i ise Arg(z) kaçtır? Çözüm: Karmaşık düzlemdeki 2 + 2i y 2 sayısı analitik düzlemdeki (2. r⋅cis θo yazılımındaki θ değerine. bulduğumuz esas argümenttir! Örnek. 2) nokx tasına tekabül ettiğinden oluşan ikiz45 2 O kenar dik üçgen gereği Arg(z) = 45o’dir. x bir dar açı olmak üzere. –cos θo + i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olduğundan. –cos θo + i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açarak başlayalım. sinüsü aynı kalacak ama kosinüsü işaret değiştirecek. cos 2 x = 3 = 1 + 2. Argümenti bulmak için. hatta daha genel olarak k⋅360o – θo. . Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. z karmaşık sayısının esas argümenti denir. –cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? 12 Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açalım. Arg(z) ile gösterilir. cos 2 x + cos 2 2 x + sin 2 2 x olduğundan 2⋅cos 2xo = 1 yani cos 2xo = 1 olur. Örnek. 0o ≤ θ < 360o aralığındaki karşılığına çeviririz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Argüment ve esas argüment. anlaşılmamalıdır. O halde α = 180 – θ olmalıdır. çarpımlarını. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. sonra o noktayı orijine bağlayan doğru parçasını çizeriz. z = sin 40o + (1 + cos 40o)⋅i ise z sayısının esas argümenti kaçtır? y Çözüm: z = x + yi için Arg ( z ) = arctan( ) x 1 + cos 40 ) olur. 2 Formülden de yapsaydık Arg(z) = arctan( ) = 2 o arctan(1) = 45 çıkardı zaten. Örnek. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının argümenti için y Arg ( z ) = arctan( ) x eşitliğinden yardım isteyebileceğimiz gibi. Ama biz biliriz ki −30o ile 330o veya ne bileyim 370o ile 10o aslında aynı şeydir. x + yi şeklindeki karmaşık sayıların toplamlarını. Örnek. tabii ki bu değere canınızın istediği kadar 360’ın tam katlarını ekleyebilirsiniz. kosinüsü de sinüsü de işaret değiştirecek. argümenti k’ya 0 değerini vererek. şte argümentin bu aralıktaki değerine. farklarını. (k elbet ki tamsayı) Örnek. z karmaşık sayısının argümenti denir. Şimdi de karmaşık sayıların kutupsal gösterimleriyle aynı işlemleri nasıl yapabileceğimizi öğreneceğiz. bunun geometrik yorumu olan şu yol da izlenebilir: Her defasında verilen z karmaşık sayısını karmaşık düzlemde işaretleyip. O halde α = 180 + θ olmalıdır. Bazen argüment negatif verilir ya da 360o’den büyük veya eşit bir değer verilir. z = cis 2xo + 1 ve |z| = 3 ise x kaç derecedir? Çözüm: z = cis 2xo + 1 = cos 2xo + i⋅sin 2xo + 1 olduğundan. Aslında buradan argümentin 225o de olabileceği anlaşılır. Örnek.

2 z1 ⋅ z 2 Arg( ) = 2⋅Arg(z1) + Arg(z2) – Arg(z3) z3 = 2⋅70o + 170o – 300o = 10o. Şu ana kadar ki bilgilerimiz (2 + 3i)10 gibi sayıları pratik hesaplamaya yetmiyor. y z1 Teorem. kinci yol. Örnek. 170o ve 300o olduğunu not edin. z = (1 + i)20 = ( 2 ⋅cis 45o)20 = 2 20⋅cis(45o⋅20) = 210⋅cis 900o = 1024⋅cis 180o olduğundan z sayısının modülü 1024. z = (1 + i)20 = y [(1 + i)2]10 = (2i)10 = 210⋅i10 = 180 z 1024⋅(i2) = –1024 olduğundan. z 2 r2 Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan z1 r1 cos θ1 + i. Örnek. n θ 13 . Birinci yol. z = (1 + i)20 sayısının orijine uzaklığı ve esas argümenti kaç derecedir? Çözüm: ki farklı şekilde çözelim. z = r⋅cis θ ise zn = rn⋅cis(nθ) ve n z= n r ⋅cis( ). x -1024 yan şekilden göreceğiniz üzere z sayısının orijine olan uzaklığı 1024 ve esas argümenti de 180o’dir. Genel formülü ben çıkarttım ama tabii ki ezberlemeniz gerekmiyor. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1 r1 = ⋅cis(θ1 − θ2) olur. Arg(z1⋅z2) = Arg(z1) + Arg(z2) z Arg( 1 ) = Arg(z1) – Arg(z2) z2 Daha fazlasını isteyenlere. esas argümenti de 180o’dir. O halde daha önce öğrendiğimiz binomların açılımından yardım isteyeceğiz. z2 ve z3 sayıları için 2 z ⋅ z2 z2 80 70 x Arg( 1 ) kaçtır? z3 O 60 z3 Çözüm: z1. sin θ 2 … … r = 1 . Zira 2 + 3i sayısını kutupsal biçimde yazmaya kalkarsak argüment rasyonel bir değer çıkmadığı için yarı yolda kalıyoruz. Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan. zn = lk birkaç tanesini açalım: z2 = (x + yi)2 = (x2 – y2) + (2xy)i z3 = (x + yi)3 = (x3 – 3xy2) + (3x2y – y3)i 4 z = (x + yi)4 = (x4 – 6x2y2 + y4) + (4x3y – 4xy3)i 5 z = (x + yi)5 = (x5 – 10x3y2 + 5xy4) + (5x4y – 10x2y3 + y5)i Teorem [De Moivre]. sin θ1 = ⋅ z 2 r2 cos θ 2 + i.[cos(θ1 − θ2) + i. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1⋅z2 = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) olur. Yan şekilde bilgileri verilen z1 ve z2 karmaşık sayıları 5 için z1⋅z2 çarpımı kaçtır? z2 3 80 70 x Çözüm: z = 5⋅cis 70o ve 1 O z2 = 3⋅cis 170o olduğundan. Yan şekilde verilen z1. =− − 2 2 y z1 Kanıt: Tümevarım içeren bu kanıt. z1⋅z2 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1)⋅r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅(cos θ1⋅cos θ2 + cos θ1⋅sin θ2⋅i + sin θ1⋅cos θ2⋅i – sin θ1⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅[cos(θ1 + θ2) + i⋅sin(θ1 + θ2)] = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) Örnek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. ilerki derslerde verilecektir. z1⋅z2 = 5⋅3⋅cis(70o + 170o) = 15⋅cis 240o = 15⋅(cos 240o + i⋅sin 240o) 1 3 i) = 15⋅( − − 2 2 15 15 3 i. z2 ve z3 sayılarının esas argümentlerinin sırasıyla 70o.sin(θ1 − θ2)] r2 r = 1 ⋅cis(θ1 − θ2) r2 Son iki teoremden anlaşılıyor ki.

z = 27⋅cis 150o = 27⋅cis 510o = 27⋅cis 870o olduğundan. Bu sayılar için "a′nın ka′ rekökünü bul′′ yerine ′′x2 = a denkleminin çözümlerini bul′′ demeliyiz. x2 – y2 + 2xyi = a + bi x2 – y2 = a ve 2xy = b b değeri sıfır değil diye y de sıfır değildir. Onlara sırasıyla w0 ve w1 diyelim. (x + yi)2 = (x + yi)⋅(x + yi) = a + bi eşitliğini sağlayan x ve y reel sayılarını arıyoruz. Dolayısıyla karmaşık sayılarda ′′karekök′′ diye bir fonksiyon yoktur. kesinlikle tavsiye etmediğimiz için burada bırakıyorum. Bir karmaşık sayının karekök ve küp kökleri4. 5 + 2i sayısının karesi ise x kaçtır? Çözüm: Demek ki (5 + 2i)2 = 21 + 5xi. Böylelikle farklıymış gibi görünen ama tamamen aynı olan üç karmaşık sayı elde edeceğiz. bu da kolay! burada denklemi sağlayan 1 tane değil. o halde b x= demekte bir mahzur yok. eğer öyleyse ikinci w’yi nasıl bulacağız? Karekökünü bulmak istediğimiz sayının argümentini. Korkmayın. 1 ya da 2 çözümü vardır. w0’ın argümentine 180o ekleyebilirsiniz. karmaşık kuvvetini almak için de (a + bi)c+di = (a2 + b2)[c+di]/2. ona denk olan başka bir argümentle değiştirerek. Bu yolu. düzenle2 4y 2 4 2 nirse b – y = 4ay yani y4 + 4ay2 – b2 = 0 elde edilir. denklemin – y2 = a olduğundan 14 . Bu sayıların ′′küpkök′′lerini alınca üç farklı w sayısı ortaya çıkmış olacak.ei. onu diğerinden ayırıp "karekök" fonksiyonunu tanımlayabiliriz. sayının ′′karekökünü′′ De Moivre Teoremleri’nden bulmayı biliyoruz ama Ali Nesin: Sıfır böleni olmayan bir halkada x2 = a denkleminin 0. 4 Uyarı. Benzer şekilde ′′küpkök′′ diye bir fonksiyon da yoktur. yani w0’ın argümentine 240o.[c+di]. w2 = 4⋅cis 120o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulalım. öyle yapacağız. w2 = a + bi eşitliğini sağlayan olası w’leri bulmanın formülü. Şimdi de karesi kutupsal olarak verilmiş sayıları bulmaya bir örnek verelim. O halde 4⋅cis 120o ile 4⋅cis 480o sayılarının kareköklerini alacağız. w1’i pratik olarak bulmak için. y2 = t dönüşümü yapılırsa 4t2 + 4at – b2 = 0 eşitliğine ulaşılır. 21 + 5xi sayısı. yani argümente 360o eklersek bir şey olmuyordu ya. ki çözüm olduğunda birini diğerinden ayırabiliyorsak. kinci yol. w1’i pratik olarak bulmak için. Örnek. Köklerin t1 ve t2.arg(a+bi) formülünü kullanabilirsiniz. x2 – y2 + 2⋅x⋅y⋅i = –2 – 2 3i olduğundan x⋅y = 2 ve y2 – x2 = 2 gibi iki bilinmeyenli iki denklemimiz olur ki. dolayısıyla x = 4 bulunur. o zaman karekökü tanımlayabiliriz. Çözüm: Üç tane w sayısı çözüme aday olduğundan z’nin argümentine iki kere 360o ekleyeceğiz. w0 = 3⋅cis 50o w1 = 3⋅cis 170o w2 = 3⋅cis 290o Örnek. Önce daha kolay görünenden başlayalım. O halde 1 3 (x + yi)2 = 4⋅cis 120o = 4 ⋅ (− − i ) = –2 – 2 2 2 3i olur. w2’yi pratik olarak bulmak için de w1’in argümentine 120o ekleyebilirsiniz. Diğer yandan x2 2y b2 – y2 = a olur. Bir karmaşık Şimdi ikinci yola bakın. i ile –i arasında hiçbir fark yoktur örneğin. 25 + 20i + 4i2 = 21 + 5xi olduğundan 5x = 20. z = w3 = 27⋅cis 150o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. Birinci yol. Çözüm: Yine iki farklı yol göstereceğiz. Gerçel sayılarda denklemin çözümlerinden biri pozitif olacağından. bunu çözmeyi hepimiz biliyoruz. Daha genel olarak a + bi ile a – bi arasında hiçbir fark yoktur. w0’ın argümentine 120o ekleyebilirsiniz. Bir sonraki sayfada bu tarz soruların çözümü için bir formül verdim. w = x + yi diyelim. 2 tane w olabilir. Örnek. Hem kartezyen hem de kutupsal gösterimlerle ′′karekök′′ hesaplamayı öğreneceğiz. Kompleks sayılarda denklemin çözümlerini ayırt edemeyiz. w0 = 2⋅cis 60o w1 = 2⋅cis 240o olarak bulunur. Karesi (a + bi) olan w sayısına x + yi diyelim.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Bir karmaşık sayının. Uyarı.

Ayrıca köklerin çarpımı (– b2/4) < 0 olduğundan. 2 2 Buna karşılık x değerleri ise x1 = b/(2y1) ve x2 = b/(2y2) olur. 2 2y x + yi ve –(x + yi)’dir. Reel olmayan a + bi sayısını karesi kabul z −a b eden sayılar.cis 90o = (7 + 3i)(0 + 1⋅i) = 7i + 3⋅i2 = –3 + 7i olduğundan Z sayısının yeni konumu (–3. Z(a. 5−3 Çözüm: |3 + 4i| = 5 olduğundan y = =1 2 4 ve x = = 2 olur. aynı noktanın aynı yönde 90o + αo döndürülmesiyle hangi noktaya gelinir? Çözüm: z1 = 7 + 3i ve z2 = z1. birini bulduk mu.i )⋅( Örnek.i )⋅cis 60o 1 3 + . O halde t2’nin kökleri reel olmadığından buradan elimiz boş döndük. y α z' z x Olayı tam anlayamayan yandaki grafiğe baksın. Örnek. z1 sayısının 5 73 x argümenti ile z2 sayısının 12 O 15 . diğerini bunun ters işaretlisi olarak yazacağız. =− − 2 2 2 2 = (–1 + 3. Şimdi bunu açacağız: r⋅cis(θ + α) = r⋅[cos(θ + α) + i. orijine uzaklığı sabit kalacak şekilde.i ) 2 2 1 3 3 3 i+ i − = –2. z′’nü bulacağız. y = ve x = olmak üzere.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar diskriminantının da ∆ = 16(a2 + b2) olduğunu bir kenara not edin. w2 = 5 + 12i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. 8 8 2 − 4 a − ∆ − 4a − 4 z − a − z = = t2 = 8 8 2 y reel ve |z| > a olduğundan t1 > 0’dır ve bu bize y’nin değerlerini verir. b) noktasını orijinin etrafında. Diğer yandan z′’nün orijine olan uzaklığı z’yle aynı olup.i karmaşık sayısını. 7)’nin bulunduğu yerdir. w2 = 3 + 4i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. 2 O halde w0 = 2 + i ve w1 = –2 – i’dir.cos α + i⋅sin α⋅cos θ] = r⋅[cos α⋅(cos θ + i⋅sin θ) – sin α. Çözüm: |5 + 12i| = 13 olduğundan 13 − 5 12 = 2 ve x = y= = 3 olur. Orijin etrafında dönme. Örnek. z1 = 5⋅cis 73o ve z2 = 12⋅cis 163o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bu sayıları karmaşık y düzlemde gösterirsek. O z’nin argümentine θ diyelim. b) noktası orijin etrafında pozitif yönde αo döndürüldüğünde (7. Bir Z(a. orijine olan uzaklığı değiştirmeksizin α açısı kadar döndürdüğümüzde. Bunlara y1 ve y2 diyelim.sin(θ + α)] = r⋅[cos θ⋅cos α – sin θ⋅sin α + i⋅sin θ. z = –1 + 3. Diğer yandan |z|2 = a2 + b2 olduğunu hatırlarsak ∆ = 16|z|2 olur. 3) noktasına geliniyorsa. z’yi biliyoruz. Buradan da anladığımız şey şu: Kökler birbirinin zıt işaretlisidir. Örnek. − 4a + ∆ − 4 a + 4 z − a + z = = t1 = . Şu an elde t1’den gelen iki kök var. 2 4 O halde w0 = 3 + 2i ve w1 = –3 – 2i’dir.(sin θ – i. Toparlayalım: Sonuç. O halde z’nin kutupsal gösterimi r⋅cis θ olur.cos θ)] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅(i⋅sin θ + cos θ)/i] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅cis θ/i] = r⋅cis θ⋅[cos α – sin α/i] = r⋅cis θ⋅[cos α + i⋅sin α] = r⋅cis θ⋅cis α Örnek. z −a z −a y1 = ve y2 = − . orijin etrafında pozitif yönde 60o döndürdüğümüzde hangi karmaşık sayının konumuna geliriz? Çözüm: z′ = z⋅cis 60o = (–1 + 3. argümenti θ + α olduğundan z′’nün kutupsal gösterimi de r⋅cis(θ + α) olur. t2 kesinlikle negatiftir. işimiz z2 13 z1 daha kolay olacak. Z noktasının aldığı yeni konumu bulmayı öğreneceğiz.

ister kosinüs teoremini uygulayarak… Size kalmış… Örnek. y Örnek. Hatta verilerden. z – z0 derken ne demek istediğimizde yani. bu üçgen 5-12-13 üçgeni çıkar. z + i = z' olsun. sanal eksene göre simetrik olduklarını söylememize gerek yok sanırım. Arg(z′) = 30o verilmiş. taranmış dik üçgenlerin birer kenarının 2 ve hipotenüslerinin 4 olmasından dolayı birer 30o-60o-90o üçgeni oldukları görülür. Örnek. Demek ki z sayısı öyle bir yerde olmalı ki z ile z0 sayılarına karşılık gelen noktaları birleştiren doğrunun eğim açısı αo olsun. z ile z0 sayıları arasındaki fark yani bir anlamda onlar arasındaki uzaklık demek. Çözüm 1: Arg(z – (–i)) = 30o vey rildiğinden (0. 16 . |z – 4i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının esas argümenti en az ve en çok kaç olabilir? Çözüm: |z – 4i| = 2 eşitliğini y sağlayan z sayılarının (0. Bu noktaların her birinden i çıkarırsak z’i buluruz. −1 2 2 Hemen. Teorem. Kanıt: Aslında kanıt farkın tanımında yatıyor. Arg(z – z0) = αo eşitliğini sağlayan z karmaşık z0 x sayılarının görüntüleri yan şeα O kilde belirtilen ışındır. –1) noktasından 30 x geçen ve eğim açısı 30o olan ışıO nı çizmeliyiz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar argümenti arasındaki farkın 90o olması bize şekildeki taranmış üçgenin dik olduğunu anlatır. yanda z + i olarak isimlendirilmiş görüntüsünü çizelim. B olduğunda en çok 120o olabilir. z ile isimlendirilmiş ışın olur. O halde bu çember üzerindeki her noktanın tekabül ettiği karmaşık sayıların argümentleri [60o. 60 Orijinden bu çembere şekildeki x gibi iki teğet çizersek. 120o] aralığında oynar. Ayrıca bu teğetlerin. z1 = 3⋅cis 11o ve z2 = 8⋅cis 71o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bir önceki soruda yapz y 2 tığımız gibi z1 ve z2 sayılarının 8 7 görüntülerini çizdiğimizde. şekilde taranmış üçgeninin orijinde 60 3 z1 x bulunan köşe açısının 60o ve iki O kenarının 3 ile 8 olduğunu görmüş oluruz. O halde z′ = |z′|⋅cis 30o z+i y o o z = |z′|⋅(cos 30 + i⋅sin30 ) 1/2 30 x 3 1 O 3/2 = |z′|⋅( + i ). O halde bu karmaşık sayılar arasındaki uzaklık 13 birimdir. Arg(z + i) = 30o eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. O halde buna aday z’ler aynı doğru üstünde olmalılar. O halde cevap. −1 Çözüm 2: Bu çözüm bir anlamda ilk çözümün mantıki izahı olacak. pratik yolu unutan yolda kalmayacak. ster özel üçgenler dersinde söylediklerimizi hatırlayarak cevabın 7 olduğunu söyleyin. Hemen şeklimizi çizelim. z – z0 demek. O halde sayı A olduğunda argüment en az 60o. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çemberi 2 2 oluşturan noktalar olduğunu biliA B 2 2 60 yoruz.

2+i hangisidir? 3 − 4i A) 5 5 − 4i B) 3 3 − 2i C) 5 − 3 + 4i D) E) –1 5 z + i z = 2 ise a kaçtır? A) –3 B) –2 C) 0 D) ÖYS 1978. 1 + i kompleks sayısının 1 – i kompleks sayısına bölümü nedir? A) 0 B) –i C) –1 D) i E) 1 ÖYS 1976. a∈ için z = a + (a + 1)i ve 2 E) 2 2 C) 1 D) 1 2 E) 1 3 C) 0 D) 1 E) 2 . (2 – i)z = 1 – z eşitliğini sağlayan z karmaşık sayısı aşağıdakilerden hangisidir? A) 1+ i 3 B) 1+ i 4 C) 2 + 2i 3 D) 3+i 1 + 2i E) 3 4 1 sayısının eşleniğinin sanal 4 − 3i kısmı aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1974. A) 1 13 A) 3 B) 3 25 C) −3 25 D) –3i E) 3i 3 − 2i sayısının sanal kısmı kaçtır? 1− i 1 5 B) C) 1 D) 2 E) 2 2 ÖYS 1975. Yandaki grafikte gösterilen z1 ve z2 karmaşık sayılarının çarpımlarının kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 7⋅cis(θ1 + θ2) D) 12 B) –25 E) 12⋅cis(θ1 + θ2) C) –8i 2−i kesrinin değeri aşağıdakilerden ÖYS 1971. z = ÖYS 1974. 3 + 2i karmaşık sayısının çarpmaya göre tersi aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1973. ÖYS 1984. 1 + 2i kompleks sayısının 1 – 2i kompleks sayısına bölümü nedir? A)–2 B) 3 − 2i − 3 + 4i 2 + 3i − 2 + 5i C) D) E) 5 5 5 3 A)2 + 3i B) –3 – 2i 1 1 3 − 2i C) + i D) E) 5i 3 2 13 ÖYS 1981. kutupsal koordinatlarla ifadesi aşağıdakilerden hangisidir? A) B) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ri kaçtır? A) 3 B) 2 1 + ix olduğuna göre. A) –2 B) –1 £ ÖYS 1977. z = 3 3 − 3i karmaşık sayısı için z6 nedir? A) 363 B) –363 C) 363i3 D) –363i3 E) 0 1 + a + bi = 1 − i olduğuna göre a + 1+ i b değeri kaçtır? ÖYS 1985. z = i + 3 sayısının. |z|’nin değe1 − ix C) 2 ⋅ [cos 45 + i ⋅ sin 45] D) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] E) 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1983.Karmaşık Sayılarla lgili Çıkmış ÖYS Soruları ÖYS 1970.

C(4 + 5i) noktaları veriliyor. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i5)⋅(1 + i7) işleminin sonucu kaçtır? A) 2 B) 4 C) 1 + i D) 1 – i E) 4i ÖYS 1995. Karmaşık düzlemde A(4 + 6i).Mustafa YAĞCI Karmaşık Sayılar ÖYS 1988. (1 + i)5 + (1 – i)5 toplamı kaçtır? A) –8 B) –5 C) 0 D) 5 E) 8 ÖYS 1994. z = x + yi ve |z| = |z – 2| olduğuna göre. z = 3 + 2i olduğuna göre ( ğıdakilerden hangisine eşittir? A) 81 81 B) − 16 16 C) − 81 i 16 D) 81 i 16 z+z 4 ) aşaz−z E) –i ÖYS 1995. ( sidir? A) –2i 1 + i 20 ) sayısı aşağıdakilerden hangi1− i B) –i C) –1 D) 1 E) 2i 1 6 11 16 21 D B B A A 2 7 12 17 22 D D C A B 5 10 15 20 25 C D D D A 18 . |z + 2 – i| = 10 eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının geometrik yerinin denklemi aşağıdakilerden hangisidir? A) (x – 1)2 + (y – 1)2 = 18 B) (x – 3)2 + (y – 1)2 = 64 C) (x + 2)2 + (y – 1)2 = 100 D) (x – 4)2 + (y – 1)2 = 81 E) (x – 4)2 + (y – 4)2 = 121 ÖYS 1990. n bir pozitif tamsayı olmak üzere. A’nın [BC]’nin orta noktasına olan uzaklığı kaçtır? A) 5 B) 4 C) 3 D) 3 2 E) 3 3 ÖYS 1992. Karmaşık düzlemde z = 3 – i olduğuna göre |z–1| kaçtır? A) 10 10 B) 10 20 C) 15 20 D) 15 30 E) 10 50 ÖYS 1989. i 8n −1 + i 4 n ifadesinin kısaltılmış biçimi aşağıdakii 4 n −1 lerden hangisidir? A) i B) 1 + i C) i – 1 D) 1 E) 2 ÖYS 1991. z’nin karmaşık düzlemdeki geometrik yeri aşağıdakilerden hangisidir? A) Gerçel eksene dik bir doğru B) Sanal eksene dik bir doğru C) 2 birim çaplı bir çember D) Bir elips E) Bir parabol CEVAP ANAHTARI A C 3 4 B C 8 9 B 13 C 14 A 18 B 19 E 23 C 24 ÖYS 1991. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i6) işleminin sonucu kaçtır? A) 3 B) 1 C) 0 D) –1 E) –3 ÖYS 1993. B(–2 – i). z = − 3 3 3 − i karmaşık sayısının 2 2 kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 9 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] B) 9 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] C) 3 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] D) 3 ⋅ [cos 210 + i ⋅ sin 210] E) 3 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1993. Karmaşık düzlemde (cos xo + i⋅sin xo)2 = cos2xo + i⋅sin2xo olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi x’in değerlerinden biridir? A) 30o B) 45o C) 60o D) 90o E) 180o ÖYS 1989.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful