www.mustafayagci.

com, 2005

Cebir Notları
Mustafa YAĞCI, yagcimustafa@yahoo.com

Karmaşık Sayılar
x + 2 = 0 gibi denklemler doğal sayılar kümesinde ( ) çözülemeyince, buna duyulan gereksinim gereği, küme genişletilerek, tamsayılar kümesi ( ) bulunmuştur. Artık bu bir icat mıydı, keşif mi, o benim boyumu aşar. Daha sonra 3x + 17 = 0 gibi denklem çözümleri için rasyonel sayılar kümesine ( ), x2 – 6 = 0 gibi denklem çözümleri için de reel sayılara gereksinim duyulmuştur. Reel sayılar ( ), şu ana kadar bildiğimiz en büyük sayı kümesiydi. Şimdi onu da genişleteceğiz. Çünkü reel sayılar, karşılaştığımız x2 + 1 = 0 gibi bir denklemi çözmeye yetmiyor. x2 = –1 çıkıyor ya, daha önceki bilgilerimiz bize bunun anlamsız olduğunu söylüyor. Karesi çift olan sayılarla ile ilgili ilk bilgilere M.S.1’inci yüzyılda Heron’un çalışmalarında rastlanmıştır. Heron’u, üç kenarı bilinen üçgenlerin alanlarını hesaplamak için bulduğu formülünden hatırlarsınız zaten. Oluşturulması imkansız bir kesik piramidin hacmini hesaplamaya çalışırken böyle sayıların olabileceğini farketmiş, ama o kadarla kalmış. Elle tutulur gelişmeler, taa ki 16’ıncı yüzyılda, daha önce ikinci dereceden denklemler dersinde isimlerini zikrettiğimiz Niccolo Fontana Tartaglia ve Gerolamo Cardano tarafından üçüncü ve dördüncü dereceden denklemlerin köklerini veren kapalı formüllerin bulunmasına rastlar. Tabii milleti inandırmak ne mümkün. Analitik Geometri dersinde tanıştığımız Rene Descartes, 17’inci yüzyılda bu sayıların olabileceğine inanıyormuş, fakat kurduğu koordinat sisteminde onlara yer bulamayınca, bu sayılara ‘’sanal’’ adını koymuş. Hatta ‘’sanal’’ Fransızca ‘’imaginaire’’ demek olduğundan, bu sanal sayıya ‘’i’’ demiş ve bu ‘’i’’ günümüze kadar da gelmiş. Daha neye benzedikleri, nasıl bir şey oldukları bilinmeden i’li eşitlikler bulunur olmuş. 18’inci yüzyılda (1730) Abraham De Moivre, sayesinde meşhur olduğu
£ ¢ ¡  

(cos θ + i⋅sin θ)n = cos nθ + i⋅sin nθ eşitliğini, 1748’de de Leonard Euler cos θ + i⋅sin θ = eiθ eşitliğini bulmuş. Buradaki e, doğal logaritmanın tabanı olan ünlü sabit sayı e değil, exponansiyel fonksiyonun kısa gösterimi olan exp kısaltmasının kısaltılmışıdır. ☺ Tabii bulunan bulunuyormuş ama, inanan olmayınca yol katetmek de zor. 1685’de De Algebra tractatus isimli eserinde ‘‘Bunun bir geometrik açıklaması olmalı’’ diye direten Wallis’ten 114 yıl sonra 1799’da Caspar Wessel açık bir tarafı olmayacak şekilde karmaşık sayıları geometrik olarak göstermeyi başarınca, yavaş yavaş inatlar da kırılmaya başlamış. Yeterince eksiksiz ve olabildiğince sade bu çalışması, küresel trigonometrinin bulunmasına da yol açmıştır. Daha sonra birçok matematikçi bu konuya el etmış. Hatta gelmiş geçmiş en büyük matematikçi kabul edilen Carl Friedrich Gauss’da Wessel’dan yıllar sonra karmaşık düzlemi tekrar keşfederek, yayımladığı Karmaşık Sayılar Teorisi isimli makalesiyle hem konunun gelişmesini hem de popüler olmasını sağlamış. Gauss bu, boru değil! Yeter ki el atsın… Kaldığımız yerden devam edelim: x2 + 1 = 0 ise x2 = –1 demiş ve reel sayılarda buna bir çözüm bulamamıştık. Şu an da bulmuş değiliz zaten. nsanın x2 belliyken x’i bulmak için her iki tarafın karekökünü alası geliyor ama negatif bir sayının karekökü de alınmaz ki! Çözülemiyor deyip, bir kenara atacak halimiz de yok. şte, insansoyu tam bu noktada karesi –1 eden bu sayıya, yani bu denklemin köküne i veya –i deyivermiş. Bu değerlerden i olanına1 sanal sayı birimi denir. ‘’Sanal’’ yerine
1

Dikkat edin, ′′i olanına′′ dedik, ′′pozitif olanına′′ demedik, çünkü reel olmayan bir sayıda pozitiflik negatiflik ne arar! Zaten i ile –i arasında da bir fark yoktur!

y1 ) y bi karmaşık sayısıyla bire1 x bir eşleştirirsek. Örneğin. x2 – 2x + 7 = 0 x2 – 2x + 1 + 6 = 0 x2 – 2x + 1 = –6 2 Uyarı. a + bi sayısını göstermek için analitik düzlemi kullanabiliriz. Hatta karmaşık düzlem inşa edilene dek birçok matematikçi böyle sayıları kabul etmemiş. karmaşık sayılar doğal bir sıra içinde değillerdir. Örnek. karmaşık sayılar kümesi bildiğimiz diğer tüm sayı kümelerini kapsar. b reel sayı ve i2 = –1 iken a + bi şeklindeki sayılara karmaşık sayılar denir. bu sayılar 4 – 2i ve 4 + 2i’ymiş2. çünkü o zamana kadar en büyük küme o idi. Zira. a ve b sayıları reel olduğundan. tamsayılar aslında imajiner kısımları sıfır olan karmaşık sayılardır. olup bitecek. Siz benim yazdığıma bakmayın☺ . Oy eksenine de sanal eksen diyeceğiz. Örnek. herhangi bir şey söylenmediği takdirde bildiğimiz en geniş sayı kümesinde yani karmaşık sayılar kümesinde sorulduğunu farzedeceğiz. Denklemin diskriminantı ∆ = (–8)2 – 4⋅1⋅20 = –16 olduğundan. o günler geride kaldı.2 = 2 2 bulunur ki. x2 = –4 = 4⋅(–1) = 4⋅i2 olduğundan x = 2i veya x = –2i’dir. Biz hepten boş demiyorduk ama. Ox eksenine reel eksen. b’ye de z karmaşık sayısının sanal (imajiner) kısmı denir ve Im(z) ile gösterilir. üzerlerinde düşünebilmek için tek çıkar yol burasıdır. Artık. Dikkat edin. x2 – 2x + 7 = 0 denkleminin tüm köklerini bulalım. Hatta ikinci isminin baş harfi olan ‘’i’’ ile gösterilir. diğeri x2 = 1 – 6 ⋅ i olmak üzere iki farklı kökü var. Toplamları 8. Unutmayalım ki. Analitik düzlemdeki her Sanal y P(a. Karmaşık sayıların geometrik gösterimi. adı üstünde sayılar ‘’sanal’’ olduğundan. Karmaşık düzleme azami ölçüde önem vermek ve anlamaya çalışmak lazım. şimdi de bu sayılar var demiyoruz ki. çarpımları 20 olan iki sayı bulunuz. Karesi –4 olan sayıları bulunuz. x2 + 7 = 0 ise x2 = –7 = 7⋅(–1) = 7⋅i2 x = ± 7 ⋅i Örnek. Bu sayıların tümünün oluşturduğu kümeye de Karmaşık sayılar kümesi adı verilir ve ile gösterilir. a. Çözüm: O sayı veya sayılara x diyelim. z = a + eksen A(x1. Örnek. x2 + 7 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz. Çözüm: Eskiden olsa diskriminant negatif diye boş küme der geçerdik. Aksi iddia edilmedikçe çözüm kümesinin reel sayılar kümesinde sorulduğunu farzederdik. b) noktasını.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar ‘’imajiner’’ dendiği de olur. z 1 + 2i –3 – 5i 4 –6i Re(z) 1 –3 4 0 Im(z) 2 –5 0 –6   (x – 1)2 = –6 = 6⋅i2 x – 1 = ± 6 ⋅i x = 1 ± 6 ⋅i Demek ki biri x1 = 1 + 6 ⋅ i . işlemler sadece zihinde. Her ne kadar a + bi sayısının kendisi reel olmasa da. Reel sayıların aksine. üzerinde x1 Reel O çalışmak için yeni bir düzeksen lemimiz olur. Bu düzleme de karmaşık düzlem deriz. − (−8) ± − 16 8 ± 4i = = 4 ± 2i x1. 2 − 16 gibi bir ifadenin yazılması bile sakıncalıdır. Yanlış değildi. Böyle bir mefhum yoktur. Bu yüzden içinde karmaşık sayı içeren eşitsizlikler yazılamaz. Çözüm: Bu sayılar x1 ve x2 olsun x1 + x2 = 8 ve x1⋅x2 = 20 olduğundan x1 ve x2 sayılarının x2 – 8x + 20 = 0 denkleminin kökleri olduğunu söyleyebiliriz. reel sayılar kümesinde denklemimizin çözümü yok. Reel sayılar kümesinde çözümünün olmadığını söylüyorduk. Film burada kopuyor aslında. varlığını inkar etmişler. Çözüm: Düne kadar böyle denklemlerin çözüm kümelerine boş dediğimizi hatırlayın. z = a + bi karmaşık sayısında a’ya z karmaşık sayısının reel kısmı denir ve Re(z) ile gösterilir.

koordinatlarından değil mi? ki noktanın da hem apsisi. Re(z) > 2 ve Im(z) ≤ 1 koşullarını sağlayan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. Çözüm: Sanalı önemli değil diyor. Örnek.i3 = –i i4n+4 = i4n. z + 2i = 3z + 4 eşitliği x + yi + 2i = 3x + 3yi + 4 eşitliğine dönüşür ki. bu noktalar aynı demekti. 1’i yakaladık. kinci yol.i = –i i4 = i3.i2 = –1 i4n+3 = i4n. 1) noktasının (3. z + 2i = 3z + 4 ise Re(z) kaçtır? Çözüm: ki farklı şekilde çözeceğiz. a. –11) olduğunu anlarız. 3 Örnek. Örnek. Bu durum bize şöyle bir genelleme yapma hakkı veriyor:   n Anlayacağınız.i1 = i i4n+2 = i4n. Analitik düzlemdeki her noktanın da karmaşık düzlemde bir sayı belirtebileceğine değinmiştik. i’nin gücü 4’e bölündüğü zaman değeri 1 oluyor. Apsis ve ordinatların artış miktarından yararlanarak noktanın (4.i1 = i i-80 = 1 i-17 = i-20. yani ay-   olmak üzere. O halde analitik düzlemdeki apsis ve ordinat. O halde Re(z) = –2 bulunur. bu da tüm çarpımın sonucunun sıfır olması demektir. i + i2 + i3 + i4 + i5 + … + i99 = ? Çözüm: Biraz önce gösterdiğimiz üzere. Demek ki. Bu nokta da karmaşık düzlemde 4 – 11i sayısının görüntüsüdür.i = 1 Güzeeel. apsisi y 2’den büyük ve ordinatı 1’den x=2 küçük veya eşit olan noktaların y=1 1 oluşturduğu bölge soruluyor.i4 = 1 . z = x + yi olsun.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nanması zor ama 2i + 3 sayısı i + 1’den büyük değildir! Ama küçük de değildir! Hatta eşit hiç değil! Örnek. Sanal birimin kuvvetleri. z1 = 3 + m – ni ve z2 = n + mi – 5i karmaşık sayıları birbirine eşit ise m ve n kaçtır? Çözüm: Re(z1) = Re(z2) olması gerektiğinden 3 + m = n. onlara alıştırma olacak. Karmaşık düzlemde 2 + i sayısının görüntüsünün 3 – 5i sayısının görüntüsüne göre simetriği hangi sayısının görüntüsüdür? Çözüm: (2. hem ordinatı eşitse. Şimdi i’nin çok büyük güçlerini kolaylıkla hesaplamayı öğreneceğiz. Aşağıda bunlara ait örnekler bulacaksınız: i70 = i68. b. (1 – i)⋅(1 – i2)⋅(1 – i3)⋅…⋅(1 – i49) = ? Çözüm: in sayısında n. Bu iki denklem ortak çözülürse m = 1 ve n = 4 olarak bulunur. lk x veride eşitlik olmadığı için x = 2 2 O doğrusunu kesik kesik çizdiğimizi fark ettiniz değil mi? Örnek. kuvvetin 4’e bölümünden kalanı i’ye kuvvet yazsak da olur. c. –5) noktasına göre simetriğinin hangi nokta olduğunun sorulduğunu anlamışsınızdır. Karmaşık sayıların eşitliği. karmaşık düzlemdeki reel ve sanal kısımlar demek olduğundan.i3 = –i Örnek.i2 = –1 i101 = i100. Tavsiyemiz birinci yol tabii ki ama ikinci yol da birazdan göreceğimiz başka soru tiplerinde kullanacağımız bir metot olduğundan. Re(z) ≤ 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. i’nin herhangi bir kuvvetini bulmak istediğimizde. i’nin kuvvetleri her dört tanede bir devrediyor. Bunun için sırasıyla güçlerini yazmaya başlayalım bakalım: i1 = i i2 = –1 i3 = i2. O halde yukarda anlattığımız gibi apsisi 3’ten küçük veya eşit olan noktaların oluşturduğu bölge istenilen cevap olacaktır. i4n+1 = i4n. Çözüm: Uzatmayalım. iki karmaşık sayının eşit olması için her ikisinin de reel ve sanal kısımlarının eşit olması lazım diyeceğiz. Birinci yol. z1 = a + bi ve z2 = c + di iken z1 = z2 isse a = c ve b = d’dir. z – 3z = 4 – 2i olduğundan –2z = 4 – 2i yani z = –2 + i olur. d birer reel sayı olmak üzere. Analitik düzlemde iki noktanın çakıştığını yani aslında aynı nokta olduğunu nerden anlıyorduk. Im(z1) = Im(z2) olması gerektiğinden –n = m – 5 olur. reeli 3’ten küçük veya eşit olsun yeter. Örnek. 4’ün katı olduğunda in = 1 olacağından 1 – in = 0 olur. her iki tarafın reel kısımları eşitlenirse x = 3x + 4 olduğundan x = Re(z) = –2 bulunur.

Çözüm: ster bir önceki soruda yaptığımız gibi önce ifadeyi sadeleştiririz. Son üç terim toplamı bize cevabı verir: i97 + i98 + i99 = i – 1 – i = –1.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nı sonuçları veriyor. (x + i ) = –i eşitliğini sağlayan bir x değeri bulunuz. Bunu da yerine yazalım: (x – i)99 = i99 olduğundan x – i = i olur ki x = 2i denklemin çözümlerinden biridir. Yani f : S S bir bijeksiyon ve f (x + y) = f (x) + f (y) ve f (x. Sadeleştirilirse z = –i olur. ’ye göre eşleniktir′′ denir.f (y) ve eğer x elemanı ’deyse f (x) = x. (1 + i)2 = 1 + 2i + i2 = 2i. Sanal iki sayının toplamı ve çarpımı reel ise bu sanal sayılara birbirlerinin eşlenikleri denir. ′′x ile f (x). Örnek. S = Karmaşık sayılar. Bir önceki örnekte i99 = –i olduğunu bulmuştuk. Örnek. Dikkat ettiyseniz sadece sanal kısmının işareti değiştiriyoruz. a ve b birer reel sayı olduğundan a2 + b2 sayısı da reel olur. z2006 i2006 = i2004⋅i2 = –1. 3 Ali Nesin: ‘’S bir halka ve R de bunun bir alt halkası olsun. Eğer yukardaki özelliği sağlayan sadece bir tane daha fonksiyon varsa ve bu fonksiyona f dersek. n olmak üzere. z karmaşık sayısının eşleniği z ile gösterilir. z = 2i ise z50 kaçtır? 1− i . Diğer taraftan a + bi + a – bi = 2a da reeldir. a + bi şeklindeki bir karmaşık sayının eşleniği a – bi’dir. (1 – i)20 = [(1 – i)2]10 = (–2i)10 = (–2)10⋅i10 = 1024⋅i2 = –1024. (1 + i)9 = (1 + i)8⋅(1 + i) = [(1 + i)2]4⋅(1 + i) = (2i)4⋅(1 + i) = 16⋅(1 + i) = 16 + 16i.y) = f (x). Bu soruyu çözerken sırtımızı bu özeliğe yaslayacağız. a + bi ve a – bi karmaşık sayıları ’ye göre eşleniktir. (1 – i)2 = 1 – 2i + i2 = –2i. Örnek. eşleniğinin yine kendisi olduğunu fark etmişsinizdir. O halde bu 99 terimin ilk 96 tanesinin (4’ün katı olduğundan) toplamı sıfırdır. istersek de şöyle: 2i 50 (2i ) 50 2 50 ⋅ i 50 ) = z50 = ( = 1− i (1 − i ) 50 ((1 − i ) 2 ) 25 = 2 50 ⋅ i 2 2 25 2 25 ⋅ i − 2 50 = = 2 = −2 25 ⋅ i = 25 25 25 i (−2i ) − 2 ⋅i i Örnek. Yani eşleniklik göreceli bir kavramdır. R = Gercel sayılar gibi. z 2–i –3 – i 4i 5 z 2+i –3 + i –4i 5 Eğer z bir reel sayı ise. a ve b reel sayılar olmak üzere. (1 + i)4 = [(1 + i)2]2 = (2i)2 = 4⋅i2 = –4. S = [ 2 ]. Örnek.’’ ¡ ¡ ¡ ¢ 4 £   Örnek. R = olsun. (3 – 3i)5 = 35⋅(1 – i)5 = 243⋅[(1 – i)2]2⋅(1 – i) = 243⋅(–2i)2⋅(1 – i) = 243⋅(–4)⋅(1 – i) = –972 + 972i. Böylelikle (a + bi)⋅(a – bi) = a2 – (bi)2 = a2 – b2i2 = a2 + b2 bulunur ki. Uyarı. S’den S’ye giden ve ’nin elemanlarını yerinden oynatmayan otomorfizmalara     ¡ bakalım. 2n (a ± ai) = [(a ± ai)2]n = (a2 ± 2⋅a2⋅i + a2⋅i2)n = (± 2⋅a2⋅i)n.. f(z) = z3 – 3i ve g(z – 1) = 2z + 1 fonksiyonları için (gof)(i) kaçtır? Çözüm: g(z) = 2(z + 1) + 1 = 2z + 3 olduğunu baştan kenara not edelim. (gof)(i) = g(f(i)) = g(i3 – 3i) = g(–4i) = 2(–4i) + 3 = –8i + 3. Gerçek tanımının bu olmadığını bilerek. Örneğin. 1− i 1+ i = (–i)2006 = ¡   19 99 Sanal sayıların eşleniği3. Özdeşlik fonksiyonu (Id) bunlardan biridir. a + b 2 ve a – b 2 sayıları ’ye (ya da ’ya) göre eşleniktirler. bu tanımı sadece anlaşılır olmak için yaptığımı hatırlatırım. Çözüm: Önce i19 sayısını hesaplayalım: i19 = i16⋅i3 = i3 = –i. (1 + i)⋅z + i = 1 ise z2006 kaçtır? Çözüm: (1 + i)⋅z = 1 – i olduğundan z = olur. nanmayan dener☺ Örnek.. i + i2 + i3 + i4 = i – 1 – i + 1 = 0 olduğundan baştan itibaren her dört terimin toplamı sıfır olur. 19 99 (x + i ) = –i eşitliği (x – i)99 = –i halini aldı.

Sonrası zaten bildiğiniz gibi. Toparlayalım. 2⋅z – 1 = 3⋅ z + 2i ise Im(z) kaçtır? Çözüm: Şimdi daha önce bahsettiğimiz metoda geldik. Çıkarma zaten tersiyle toplama demek olduğundan ayrıca izaha gerek yok sanırım. Örnek. ki veya daha çok karmaşık sayı toplandığında ortaya çıkan karmaşık sayının reel/sanal kısmı. z – 2 = ( 2 ⋅ z + 1)⋅i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Parantezi açarsak. z1⋅z2 = (3 + i)⋅(5 – 12i) = 3⋅5 – 3⋅12i + 5⋅i – i⋅12i 5 Teorem. Buna göre P(i) kaçtır? Çözüm: P(i) = i4 – 3⋅i3 + 4⋅i2 + 2i = 1 – 3(–i) + 4⋅(–1) + 2i = 1 + 3i – 4 + 2i = –3 + 5i. z – 2 = 2 ⋅ z ⋅i + i olur. çarpımları da bir karmaşık sayıdır. z = x yi z1 (3 + i ) ⋅ (5 + 12i ) 3+i = = z2 5 − 12i (5 − 12i ) ⋅ (5 + 12i ) 15 + 36i + 5i − 12 = 25 + 60i − 60i + 144 3 + 41i 3 41 = + = i. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2. 169 169 169 Örnek. z1 = 3 + i ve z2 = 5 – 12i ise z1 + z2. kesri paydanın eşleniği ile genişleterek paydanın bir rasyonel sayı olmasını sağlarız. Bölmeyi yapmak için de bölümü merak edilen sayıları kesirli olarak yazdıktan sonra. z2 Çözüm: z1 ve z2 sayılarını sırasıyla hesaplanması istenen ifadelerde yerlerine yazalım: z1 + z2 = (3 + i) + (5 – 12i) = (3 + 5) + (i – 12i) = 8 – 11i. Im(z + 2i) ≤ 1 koşuluna uyan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. farkları da. Örnek. Şimdi bu değerleri denklemde yerlerine yazacağız: 2z – 1 = 3 z + 2i eşitliği 2x + 2yi – 1 = 3x – 3yi + 2i halini alır. Çözüm: z = x + yi olsun. 3 1 − 2i 2 Karmaşık sayılarda dört işlem. z − 2 ⋅ z ⋅i = 2 + i olduğundan ( 2 + i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) 2 +i = z= 1− 2 ⋅i (1 − 2 ⋅ i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) = 2 + 2i + i − 2 3i = =i. z z1⋅z2 ve 1 sayılarını hesaplayalım. P(x) = x4 – 3⋅x3 + 4⋅x2 + 2x polinomu veriliyor. z1 – z2. Karmaşık sayıları çarparken de çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliğini kullanırız. toplama katılan karmaşık sayıların reel/sanal kısımlarının toplamıdır. a + bi ve c + di şeklindeki iki karmaşık sayının dört işlemine dair formüller: (a + bi) + (c + di) = (a + c) + i(b + d) (a + bi) – (c + di) = (a – c) + i(b – d) (a + bi)⋅(c + di) = (ac – bd) + i(ad + bc) a + bi (ac + bd ) + i (bc − ad ) = c + di c2 + d 2 Birkaç örnek verelim: Örnek. z = x + yi dersek. z = x – yi olur.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar y y z = x+yi O -y x x Olayı bir de grafik olarak yorumlayalım. z + 2i y = x + (y + 2)i olur. sanal kısımları ters işaretli olduklarından. Eğer bölen sıfır değilse bölümleri de. görüntüleri birbirlerinin reel eksene göre simetrikleri olur. z1 – z2 = (3 + i) – (5 – 12i) = 3 + i – 5 + 12i = (3 – 5) + (i + 12i) = –2 + 13i. . Karmaşık sayıların toplamları da. z = x + yi ise z⋅ z = x2 + y2. x O Im[x + (y + 2)i] = y + 2 ≤ 1 vey = -1 -1 rildiğinden y ≤ –1 aranılan bölgedir. z ile z sayılarının reel kısımları aynı olup. = 15 – 36i + 5i + 12 = 27 – 31i. Bize Im(z) = y sorulduğundan sadece sanal kısımları eşitlesek yetecek: 2y = –3y + 2 olur 2 ki buradan y = olarak bulunur. 5 Örnek.

Teorem. O halde Re(z) = 6. Şimdi buna geometrik izah getireceğiz. ki karmaşık sayının cebirsel işlemlerle toplanmasını ve çıkarmasını biraz önce öğrenmiş olduk. Kanıt: lerde anlatılacak. şu formül manyaklarını unutmayalım: z+z Re(z) = ve 2 z−z 1 1 Im(z) = = − ( z − z )i = ( z − z )i . z 2 = x2 – y2i ve z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)⋅i olur. y z2 x1 Teorem. Bize ne lazım? z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)i.z 2 . Dersimiz olmadığı için ayrıntıya girmeyeceğim. Toplama ve çıkarmanın geometrik yorumu. z . Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. birkaç küçük geometrik özelikler (eşlik) kullanarak O. Hazır eşlenik konusunu da anlatmışken. z1 + z 2 = z1 + z 2 . zira çıkarma dediğin ters işaretlisiyle topla6 . ( z )n = z n . Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. y1+y2 y z1+z2 z1 x x2 x1+x2 y z2 z1+z2 z1 x 1 y2 O O z2 z1 z2 Örnek. (z ) = z. z sayısının eşleniği demek olsun. Kanıt: z = x + yi olsun. 2i 2 2 Teorem. z1 – z 2 = z1 − z 2 . z1 =( = x1 x 2 + y1 y 2 − ( x 2 y1 − x1 y 2 )i x2 + y 2 2 2 =( z1 ) z2 Teorem. O halde z1 .(3 − 4i ) z = = =6– = 3 + 4i (3 + 4i ).Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. O halde (z ) = x − yi = x + yi = z. Çıkarmayı her zamanki gibi yine kaale almayacağız. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise z1 ⋅ z 2 kaçtır? Çözüm 1: Madem sayıların çarpımının eşleniği soruluyor. Örnek. z1 . z1 + z2 noktalarının bir paralelkenar köşesi olduğunu görürüz. z1 ). z 2 = x2 – y2i ve z1 x + y1i ( x1 + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 = z 2 x 2 + y 2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) x x + y1 y 2 + ( x 2 y1 − x1 y 2 )i olur. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. z1. z 2 = x2 – y2i ve z1⋅z2 = x1⋅x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i olur. z1 = x1 – y1i. O halde z1 + z 2 = x1 – y1i + x2 – y2i = x1 + x2 – (y1 + y2)⋅i = z1 + z 2 olduğundan kanıt biter. Çözüm 2: z ⋅ z = z ⋅ z olduğundan z ⋅ z = (3 + 1 2 1 2 1 2 4i)⋅(–5 – 12i) = –15 – 36i – 20i + 48 = 33 – 56i. y1. x1. z1 = x1 – y1i. 50 z = 3 + 4i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Eşleniğini hesaplayabilmek için 50 sayısını x + yi şekline getirmekle işe 3 + 4i başlayalım. x2. z 2 = x1x2 – y1y2 – (x1y2 + x2y1)⋅i = z1 . z1 = x1 – y1i.z 2 olduğundan kanıt biter. Bunu hemen üst sol şekildeki gibi resmedelim. z2. z1⋅z2 = (3 – 4i)⋅(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan z1 ⋅ z 2 = 33 – 56i. = 1 2 2 2 x2 + y 2 O halde z1 x − y1i ( x1 − y1i )( x 2 + y 2 i ) = = 1 x 2 − y 2 i ( x 2 − y 2 i )( x 2 + y 2 i ) z2 Teorem. z 2 = x2 – y2i ve z1 – z2 = x1 – x2 + (y1 – y2)⋅i olur. O halde z1 – z 2 = x1 – y1i – (x2 – y2i) = x1 – x2 – (y1 – y2)⋅i = z1 − z 2 olduğundan kanıt biter. 50 150 − 200i 50. z 2 = z1 .(3 − 4i ) 25 8i olduğundan z = 6 + 8i. z1 = x1 – y1i. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. y2 değerleri belli olduğundan hemen x1 + x2 ve y1 + y2 değerlerini hesaplar ve z1 + z2’yi resmederiz. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z = x – yi olur.

bulduğumuz şey z1 – z2 olacak. Dediklerimiz şöyle bir formüle götürür bizi: z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayı için x − yi z-1 = 2 . Çarpma ve bölme işlemlerini nasıl yapacağımızı öğrendiğimize göre ters alma işlemini de öğrenme vakti geldi. Siz de çarpma işlemine geometrik bir yorum getirmeye çalışınız. ya 6 tane… Ayrıca sanal kökler daima birbirlerinin eşlenikleri olur.   y y |z| O z = x+yi x x Bir karmaşık sayının modülü. denklemin köklerinin sanal olacağı aşikar. a 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin köklerinin −b− ∆ −b+ ∆ ve x2 = x1 = 2a 2a olduğunu daha önce kanıtlamıştık. hala bir z sayısının çarpmaya göre 1 ’dir. eşleniğiyle tersi z çarparak paydada irrasyonel ifade bırakmamaya gayret ederdik. o karmaşık sayının modülü denir. Nasıl ki reel sayılarda.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar madan başka bir şey değil! O halde derhal z2’nin ters işaretlisi olan –z2’yi çizelim. Örnek. çünkü hem reel hem de sanal işaret değiştiriyor. Şimdi de bu –z2’yi gösterdiğimiz paralelkenar metoduyla z1 ile toplayacağız. |z|’in değeri. 2 5 5 5 5 4−i Sanal köklü denklemler. 4 = β – 3 diye β = 7’dir. Kökler x1. ax3 + bx2 + cx + d = 0 denkleminin bir köb oranı kaçtır? kü 1. x + y2 Örnek. burada da aynı gayreti paydada sanal bir sayı bırakmamak için vereceğiz. b x1 + x2 + x3 = 1 + (1 – i) + (1 + i) = 3 = – . Mutlak değeri veya büyüklüğü dendiği de olur. a ≠ 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin −b ve x1⋅x2 = kökleri olan x1 ve x2 için x1 + x2 = a c olduğunu hatırlayarak. x2 ve x3 olsun. yan şekilde gördüğünüz taralı üçgende Pisagor Teoremi uygulanarak. x2 – mx + n = 0 denkleminin bir kökü 3 + i ise m + n kaçtır? Çözüm: x1 = 3 + i ise x2 = 3 – i olur. |z| = x 2 + y 2 olduğu rahatlıkla bulunabilir. a x1 + x2 = m = (3 + i) + (3 – i) = 6 ve x1⋅x2 = n = (3 + i)⋅(3 – i) = 9 – i2 = 10 olduğundan m + n = 6 + 10 = 16 olur. bir kökü de 1 – i ise d Çözüm: Reel katsayılı bir polinom denkleminin hiçbir zaman tek sayıda sanal kökü olamaz. a d x1⋅x2⋅x3 = 1⋅(1 – i)⋅(1 + i) = 2 = – a b = 3/2’dir. Bunu da üst sağ şekilde çoktan göstermiştik. Bir karmaşık sayının karmaşık düzlemdeki görüntüsünün (ona karşılık gelen noktanın) orijine olan uzaklığına. şte bu yüzden denklemin üçüncü kökü 1 + i olmalıdır. Bunu zaten biliyorsunuz da. x2 – (β – 3)x + 15 = 0 denkleminin bir kökü 2 + αi ise β kaçtır? Çözüm: Bir kökü 2 + αi ise diğer 2 – αi’dir. |z| ile gösterilir. z = 2 + i ise Re(z-1) kaçtır? 1 2−i Çözüm: z = 2 + i ise z-1 = = = 2 + i (2 + i )(2 − i ) 2−i 2−i 2 1 2 = = − i diye Re(z-1) = ’tir. Eğer ∆ < 0 olursa. birbirlerinin eşlenikleri olur. Karmaşık bir sayının çarpmaya göre tersi. Sayı karmaşık diye çarpmaya göre tersi değişmez. değinmek istediğim şu: O zaman kökler. 7 . Örnek. Öyle olmalı ki denklemin katsayıları reel olsun. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının modülünün. Yani sanal kökü varsa ya 2 tanedir. olduğundan d Örnek. O halde bu denklemin kökler toplamı (2 + αi) + (2 – αi) = 4 olur. ya 4 tane. Bunu da yine eşleniklerinden biriyle çarparak yapacağız. Bunu yaparken sadece z2’nin orijine göre simetriğini çizmek yeter.

|z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. x 2 + y 2 olduğunu ka- z = x – yi. | = = x 2 + (− y ) 2 = (− x) 2 + (− y ) 2 = olduğundan eşitlikler doğrudur. ikincinin kıymetini anlayıp unutmayın diye vereceğiz.( x 2 + y 2 ) + y1 . kendisinin orijine göre simetriği olduğunu da anlamış olduk. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2 olduğunu daha önce kanıtlamıştık zaten. Madem sayıların çarpımının modülü soruluyor. z x + y1i ( x + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 | 1 |= 1 z2 x2 + y2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) Teorem. Teorem. – z = –x + yi ve x 2 + y 2 z1 z1 |= . y 2 + x1 . Kanıt: lerde kanıtlanacak. Çözüm: z = x + yi olsun. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun.( x 2 + y 2 ) ( x1 + y1 ). dikdörtgende köşegenlerin merkeze olan uzaklıklarının eşit olduğunu bildiğimizden kanıt tamamlanmış olur. x2 + y 2 Örnek. lk çözümü. y1 x1 . kinci yol. |= z2 13 Teorem. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. x − yi z ⋅|z|–2 = (x – yi)⋅( x 2 + y 2 )–2 = 2 = z–1. |zn| = |z|n. z1⋅z2 = (3 – 4i)(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan . | olduğundan | z1 |=? z2 z1 z1 | = z2 z2 z1 5 . z⋅ z = |z|2. x2 + y2 = |z|2 olduğundan kanıt biter. –z = –x – yi. z ⋅|z|–2 sayısının sadeleştirilmiş biçimini yazınız. Teorem. |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2|. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise |z1. 2 x +y Teorem.i olur.( x 2 + y 2 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 = x1 + y1 . –z ve – z sayılarının karmaşık düzlem-x x O x |-z| deki görüntüleri orijin |z| merkezli bir dikdörtgen z = x yi -y z = x yi oluştururlar ki.z2| kaçtır? Çözüm: ki farklı yol göstereceğiz. Örnek. Birinci yol. |z| 5 13 17 25 |z1⋅z2| = 33 2 + 56 2 = 3035 = 65. x 2 + y 2 = |z1|⋅|z2| Örnek. z1 = 3 – 4i ise |z10| kaçtır? Çözüm: |z10| = |z|10 = 510.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar z 3 + 4i –5 – 12i –8 + 15i 7 – 24i Teorem. = x1 + y1 2 2 2 2 = z1 z2 .x 2 + y1 . |z| = | z | = |–z| = |– z |. |z1⋅z2| = |x1x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i| = = = = ( x1 x 2 − y1 y 2 ) 2 + ( x1 y 2 + x 2 y1 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Örnek. Bu kanıtla birlikte bir karmaşık sayının ters işaretlisinin görüntüsünün. z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2). y 2 + x 2 . |z1 + z2| = ( x1 + x2 ) 2 + ( y1 + y 2 ) 2 |z1 + z2|2 = (x1 + x2)2 + (y1 + y2)2 8 x1 . z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise | Çözüm: |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. y (− x) 2 + y 2 x1 x 2 + y1 y 2 − ( x1 y 2 − x 2 y1 )i x2 + y 2 2 2 Bu durumu bir de yanz = x+yi y z = x+yi daki gibi grafikle açıklayalım: |-z| |z| z. |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| olduğundan |z1⋅z2| = 5⋅13 = 65. Kanıt: z = x + yi ise |z| = nıtlamıştık zaten. z .

diğer deyişle analitik düzlemdeki (3. a ile b’nin farkının. O halde bu sayıya k + 0i diyelim. Teorem. y) diyelim. yani aralarındaki uzaklığın 3 birim olduğunu anlatır. sabit uzaklık da yarıçaptır. dik koordinat sistemindeki x2 O x1 noktalar gibi düşünülebileceğinden. koşulları sağlayan tüm (x. olur. 5 Birinci yol. O diğer başka başka noktalar da çemberin ta kendisi. Bilenler şurdan çözmeli: O(a. şimdiki konuya lütfen geçmeyin. Uyarlarsak. Analitik düzleme geçelim: z ile (4. y) noktalarının oluşturduğu şeyin denklemi budur demek olur. O noktaların geometrik yer denklemi nedir demek. Örnek. |z1 – z2| ≥ |z1| – |z2|. 4) noktasına 2 birim uzaklıkta olan noktaya (x. O halde (3. |z| en çok 3 olduğundan sorulan değer de en çok 16 olabilir.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar = (x12 + y12) + (x22 + y22) + 2x1x2 + 2y1y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 ≤ |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 + 2x1y1 + 2x2y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2. . Yorumlayalım: (4.|z1|. O halde |z – z0| = r eşitliğini şöyy le yorumlamak gerekir: z ile z0 r z0 sayıları arasındaki uzaklık r bix rimdir. Reel eksenin pozitif tarafı üzerinde ve 3 + 5i sayısına uzaklığı 13 birim olan sayı kaçtır? Çözüm: Sayı reel eksen üzerindeyse sanalı sıfırdır. |z – 4 – 5i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının geometrik yeri nedir? Çözüm: ki yol göstereceğiz. |z + (–5 – 12i)| ≤ |z| + |–5 – 12i| olur. Bu çözümde anlamadığınız yer varsa. z1 2 + 4i –2 + 3i 1+i –7 – 5i z2 5 + 8i 4 – 5i 6 + 13i –15 + 10i Uzaklık 5 10 13 17 Karmaşık sayıların görüntüleri. Pozitif olması gerektiğinden k = 15. ki karmaşık sayı arasındaki uzaklık.|z2| = (|z1| + |z2|)2. iki nokta arasındaki uzaklık formülünü kullanacağız: y y2 z2 Örnek. O halde |z – 5 – 12i| ≤ |z| + 13 olduğundan |z|’i ne kadar büyük tutarsak. x |z – 4 – 5i| = |z – (4 + 5i)| = 2 ol4 O duğundan z ile 4 + 5i sayıları arasındaki uzaklık 2’ymiş. O halde z sayıları. Kanıt: Bir önceki teoremin kanıtında kullandığımız metodun aynısını kullanarak kanıtlayabilirsiniz. |z| ≤ 3 ise |z – 5 – 12i| ifadesinin alabileceği en büyük değer kaçtır? Çözüm: |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2| olduğunu biliyoruz. z0 O merkezli r yarıçaplı çemberi oluşturur. 5) noktası arasındaki uzaklık 2’ymiş. Hayax linizde canlanan şey çember de3 O ğil mi? lk aldığımız nokta çemberin merkezi. Dolayısıyla a ile b’nin farkını |a – b| ile gösteririz. ben çember denklemini bilmeseydim n’olacaktı?’’. 2 y lki tanımı kullanacak. ‘’Şimdi dediğimi yaparsan bir şey olmaz!’’ derim ben de: Karmaşık düzlemdeki 3 + 4i karmaşık sayısına. 5) nokta9 Örnek. Hangisi pozitifse o. 3 + 4i karmaşık sayısına 2 birim uzaklıkta olan noktaların geometrik yer denklemi nedir? Çözüm: Düzlemde bir nokta y 2 varmış. Burada doğal olarak bana şunu sorabilirsin: ‘’Hocam. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çember denklemi de (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 olur. ona sabit uzaklıkta baş4 ka başka noktalar varmış. bu çemberin denklemi nedir demek. ki nokta arasındaki uzaklık formülünden yine (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 bulursun ki. 132 = (3 – k)2 + (5 – 0)2 olması gerektiğinden 3 – k = 12 veya 3 – k = –12 olur ki buradan k = –9 veya k = 15 bulunur. a ile b’nin farkı nasıl gösterilir? a – b ya da b – a. Karmaşık sayıların z karmaşık düzlemdeki görüntüley1 1 x ri. b) merkezli r yarıçaplı bir çemberin denklemi (x – a)2 + (y – b)2 = r2’dir. |a – b| = c eşitliği de bize. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i ise yan şekildeki taralı dik üçgende Pisagor Teoremi’ni kullanarak z1 ve z2 sayıları arasındaki uzaklığın ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 kadar olduğunu bulmak hiç de zor olmasa gerek. istenileni o kadar büyütmüş oluruz. Örnek.

1) merkezli 3 birim yarıçaplı çemberi ve bu çemberin iç bölgesini oluştururlarmış. hem çemberin iç bölgesini hem de çemberin kendisini alacaktık. Çözüm 2: Ayıp olmasın diye biraz karmaşık sayılara bulanalım. O halde |z – z0| ≤ r olsaydı. hemen z = x + yi diyerek. Çözüm: Orijine uzaklığı 3 birim y olan noktalar istenildiğinden 3 3 birim yarıçaplı merkezil çember x isteniyor demektir. |x + yi| = |x + 2 + yi| olduğundan x2 + y2 = (x + 2)2 + y2 olması gerekir. Çözüm: z⋅ z = |z|2 olduğunu gösy 3 termiş ve anlatmıştık. Bu reel kısımları –1 olan tüm karmaşık sayıların iş göreceğini anlatır. Çözüm 1: lk bakışta tipik bir y x = -1 mutlak değer sorusu gibi görüx nüyor. |z| = |z + 2| olduğundan z = z + 2 veya z = –z – 2 olmalıdır. Şöyle ki: 2 = |z – 4 – 5i| = |x + yi – 4 – 5i| = |(x – 4) + (y – 5)i| olduğundan (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22. |z| = |z + 2| koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. yani bu z noktaları (–2.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar sına uzaklığı 2 birim olan noktalar z sayılarını oluştururmuş. z = x + yi olsun. zira üzerinde olursa uzaklık r’den küçük değil tam r olur. |z + 2 – i| ≤ 3 eşitsizliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. 5 O Çözüm: Şekildeki daire (5. 5) merkezli 2 birim yarıçaplı çembermiş. 1) noktalarına uzaklığı3 1 x nın 3 birimden küçük veya eşit -2 olduğunu anlıyoruz. x2 = (x + 2)2 eşitliği x2 = x2 + 4x + 4 eşitliğine dönüşür ki 4x = –4’ten x = –1 olduğu çıkar. Örnek. Z ={z∈ : |z – (5 + 3i)| ≤ 3} istenilen kümedir. z0 merkezli r yarıçaplı çemberin iç bölgesindeki tüm sayılar aranılan sayılardır. 4 < z⋅ z ≤ 9 eşitsizliklerini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. Benzer şekilde. Bu da orijine olan -3 uzaklığı 2’den büyük ama 3’den küçük veya eşit olan noktalar kümesi demektir. |z – z0| > r olsaydı çember dışını. 0) merkezli 3 birim yarıçaplı yandaki çemberi çizmeli. Biz de o zaman hiç kar-1 O maşık sayıları karıştırmayıp bir çözelim bakalım. Formülü kul-3 3 O lanmak isteyenin gözü |z| = 3 -3 eşitliğini |z – (0 + 0⋅i)| = 3 diye görmeli ve (0. Biraz da eşitsizlikler üzerine birkaç kelam edeceğiz: |a – b| < 2’den ne anlıyoruz? a ile b’nin farkının yani aralarındaki uzaklığın 2 birimden küçük olduğunu. lk çözümdeki mantık silsilesini kurmakta zorlanan öğrenci. Sadece yanda görüntüleri çizilen z karmaşık sayılarını eleman 3 x kabul eden bir küme yazınız. O halde 4 2 < z⋅ z ≤ 9 demek 4 < |z|2 ≤ 9 dex mektir. O halde bu şekil soldaki şekilden başkası olamaz. yani z sayıları (4. Buradan 2 < |z| ≤ 3 oldu2 3 -3 O ğunu buluruz. O halde |z – z0| < r eşitsizliği de bize z ile z0 arasındaki uzaklığın r’den küçük olduğunu anlatmalı. kinci yol. Bakın. Çözüm: |z + 2 – i| = |z – (–2 + y 1⋅i)| ≤ 3 olduğundan z sayılarının (–2. Örnek. Geometrik yeri değil de bu geometrik yerin denklemi sorulsaydı. 3) merkezli ve 3 birim yarıçaplı olduğundan. z0 sayılarına uzaklığı r birimden küçük olan sayılardır. y r z0 x O |z z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü |z y r z0 x O z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü   Örnek. |z| = 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. Dikkat edin üzerindeki demedik. o halde cevap analitik düzlemdeki x = –1 doğrusudur. y . Örnek. bu da kolay! 10 Anlayacağınız. Yandaki grafikten takip edebilirsiniz. kendini taca atabilir. (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22 diyecektik. |z – z0| ≥ r olsaydı da hem çember dışını hem de çemberin kendisini almalıydık. y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü Örnek. Şöyle de diyebiliriz: z sayıları. lki imkansız olduğundan 2z = –2 dolayısıyla z = – 1’dir.

Örnek. A noktasının orijine uzaklığı 5 birim ise orijin merkezli 5 birim yarıçaplı çember üzerindeki her nokta A noktası olmaya adaydır. |ZO| = r = 8 ve θ = 300o çıktı. Hatta bundan dolayı.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Karmaşık sayıların kutupsal gösterimi. Örneğin. Hatta canı isteyen hemen noktanın aslında karmaşık düzlemde 3 3 + 3i sayısına tekabül ettiğini de çıkarabilir. yani eğim açısı ikinci bilgi olarak yeter. örneğin ordinatı 3 deseler. Örnek. x = r⋅cos θo y z = x+yi y = r⋅sin θo diye. şte böyle bir gösterime de o sayının kutupsal gösterimi diyeceğiz. ikinci bilgi. θ ) r x + yi = r⋅cos θo + r⋅sin θo⋅i θ = r⋅(cos θo + i⋅sin θo) x x O = cis θo Bu yazılımı bundan sonra sıkça kullanacağız. Şöyle bir şey aklınıza gelebilir: ‘’O zaman bir de hangi bölgede olduğunu üçüncü bilgi olarak versek?’’. y = (r. θo) olan bir z = x + yi sayısını alalım. Kutupsal gösterimi (r. -4) gibi… Peki. noktanın apsisi olsa olur mu? Örneğin. orijine olan uzaklığını ve ZO doğrusunun eğim açısını bulacağız. 4) ve (3. bölgede olup. 3) ve (-4. ordinat olsa? Benzer durumdan dolayı o da olmaz. ki bi daha olsa bi daha uzatırım. örneğimizdeki (4. çok kolay olduğunu göreceksiniz. adına karmaşık düzlem dediğimiz bir düzlemde bir nokta olarak görünüyordu ya. orijine uzaklığı 6 olan noktalar içinde A 6 sadece işaretli olan A noktasını x 30 orijinle birleştirdiğimizde isteO nen açı ölçüsü 30o oluyor. O halde -1 bu P noktası. 11 . y Biraz uzatmış olsak da. orijine olan uzaklığı 6 ve kendisini orijine birleştiren doğrunun eğim açısı 30o olan noktanın koordinatlarını bulalım. Kutupsal gösterimi P( 2 . A( 3 3 . bu ikinci bilgi öyle bir bilgi olacak ki bize hangi bölgede olduğunu da bize anlatacak. Yalnız bu iki bilgi öyle iki bilgi olacak ki. hatta diğerinden daha çok. biz de o noktayı reel ve sanalıyla (apsis ve ordinatıyla) tanımlıyorduk. O halde bu sayının kutupsal gösterimi Z(8. Başlayalım: Karmaşık sayılar. III. şekil çizmeden yapmak için karmaşık sayıların başka türlü bir kutupsal gösterimini göstereceğiz. aynı kapıya çıkar. bilgiler yetiyordur. Bir öneri: kinci bilgi. Hatta noktanın koordinatlarını bulmak isteyen biri 30o-60o-90o üçgeninden faydalanarak. Yeter ki aşağıda yazanları roman gibi okumayın. θo) = r⋅cis θo. noktanın orijine olan uzaklığını r ile göstereceğiz. smi sizi korkutmasın. Şimdi ikinci bir bilgiyle istediğimiz A noktasını. Dediklerimizi yan şekilde yaptım. -4 3 Z O halde grafikte bu Z noktasını işaretleyip. Deneyelim. şimdi onlarla değil başka iki bilgiyle tanımlayacağız. tabii isteyen Z(8. Bu bilgilerden biri o noktanın orijine olan uzaklığı olacak. verilince anlatmak istediğimiz noktadan başkası anlaşılmayacak. 3) gibi yine iki farklı nokta karşımıza çıkar. – 4 3 ) noktasına tekabül ettiğini biliyoruz. A’nın apsisinin 3 olduğunu da söylesek? Olmaz. Anlayacağınız. 8 O 60 (r. Eğer şartları sağlayan tek 1 nokta bulursak. 225o) olan karmaşık sayıyı bulunuz. kizkenar dik üçgen yardımıyla P’nin reelinin de sanalının da –1 olduğunu anlarız. orijine olan uzaklığı r ve bahsi geçen açısının ölçüsü de θo olan bir A noktasını bundan böyle A(r. çünkü bu şartları sağlayan 1 tane değil 2 tane A olur. –60o) diye de gösterebilir. O halde bu P noktasına karşılık gelen karmaşık sayı –1 – 1⋅i yani –1 – i’dir. Bu olabilir tabii ki ama gönül istiyor ki daha az veriyle bu işi halledelim. Ama fark etmişsinizdir ki sadece orijine olan uzaklık bilgisi bir noktayı tanımlamaya yetmez. P soldaki şekilde resmedilen P noktasıdır. diğer A aday noktalarından ayırmamız lazım. Yanda görüldüğü üzere. Çok mu şey istedik? Söyleyeyim: Noktayı orijinle birleştiren doğru parçasının x ekseniyle yaptığı pozitif yönlü açı. 3) olduğunu da rahatlıkla görebilir. θo) şeklinde göstereceğiz. z = 4 – 4 3i sayısının kutupsal gösterimini bulunuz. 300o)’dür. Çözüm: Yazılımdan P noktasının y 2 ve x orijine olan uzaklığının -1 PO doğrusunun eğim açısının O 2 225o olduğunu anlıyoruz. Şimdi burada yapılan işlemleri. Çözüm: Karmaşık düzlemdeki y x z = 4 – 4 3i sayısının analitik 4 düzlemdeki Z(4. eğer halledebilirsek. örneğimizdeki (3.

Ama biz biliriz ki −30o ile 330o veya ne bileyim 370o ile 10o aslında aynı şeydir. r⋅cis θo yazılımındaki θ değerine. bundan dolayı k ≠ 0 olduğunda. z = cis 2xo + 1 ve |z| = 3 ise x kaç derecedir? Çözüm: z = cis 2xo + 1 = cos 2xo + i⋅sin 2xo + 1 olduğundan. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. Genel olarak. bulduğumuz esas argümenttir! Örnek. cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. Aslında buradan argümentin 225o de olabileceği anlaşılır. θo ile 360o + θo hatta daha da genel olarak (k bir tamsayısı olmak üzere) k⋅360o + θo açıları düzlemde aynı yere tekabül eder. 2 Formülden de yapsaydık Arg(z) = arctan( ) = 2 o arctan(1) = 45 çıkardı zaten. O halde α = –θ olmalıdır. Kutupsal gösterimlerle işlemler. Noktadan eksenlere dik indirildiğinde oluşan dik üçgenlerden Arg(z) rahatlıkla bulunur. hatta daha genel olarak k⋅360o – θo. –cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? 12 Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açalım. –cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. tabii ki bu değere canınızın istediği kadar 360’ın tam katlarını ekleyebilirsiniz. farklarını. 2 x bir dar açı olduğundan x = 30o olmalıdır. cos 2 x + cos 2 2 x + sin 2 2 x olduğundan 2⋅cos 2xo = 1 yani cos 2xo = 1 olur. α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Eşitliğin sağ yanını açalım. şte argümentin bu aralıktaki değerine. Şimdi de karmaşık sayıların kutupsal gösterimleriyle aynı işlemleri nasıl yapabileceğimizi öğreneceğiz. kosinüsü de sinüsü de işaret değiştirecek. |z| = = (1 + cos 2 x) 2 + (sin 2 x) 2 2 + 2. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının argümenti için y Arg ( z ) = arctan( ) x eşitliğinden yardım isteyebileceğimiz gibi.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Argüment ve esas argüment. Arg(z) ile gösterilir. 2) nokx tasına tekabül ettiğinden oluşan ikiz45 2 O kenar dik üçgen gereği Arg(z) = 45o’dir. Örnek. x + yi şeklindeki karmaşık sayıların toplamlarını. Genel halini sorarsa da yukarda yaptıklarımız gibi α = 180 – θ + 360⋅k dersiniz. çarpımlarını. O halde α = 180 + θ olmalıdır. Örnek. Reel ve sanalından hangi bölgede olduğunu anlarız. 0o ≤ θ < 360o aralığındaki karşılığına çeviririz. Bazen argüment negatif verilir ya da 360o’den büyük veya eşit bir değer verilir. z karmaşık sayısının argümenti denir. x bir dar açı olmak üzere. z karmaşık sayısının esas argümenti denir. cos 2 x = 3 = 1 + 2. z = 2 + 2i ise Arg(z) kaçtır? Çözüm: Karmaşık düzlemdeki 2 + 2i y 2 sayısı analitik düzlemdeki (2. kosinüsü aynı olacak ama sinüsü işaret değiştirecek. argümenti k’ya 0 değerini vererek. –cos θo + i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açarak başlayalım. sinüsü aynı kalacak ama kosinüsü işaret değiştirecek. bölümlerini bulmayı ve kuvvetlerini almayı öğrenmiştik. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. (k elbet ki tamsayı) Örnek. Argümenti bulmak için. z = sin 40o + (1 + cos 40o)⋅i ise z sayısının esas argümenti kaçtır? y Çözüm: z = x + yi için Arg ( z ) = arctan( ) x 1 + cos 40 ) olur. –cos θo + i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olduğundan. O halde α = 180 – θ olmalıdır. Örnek. . bunun geometrik yorumu olan şu yol da izlenebilir: Her defasında verilen z karmaşık sayısını karmaşık düzlemde işaretleyip. olduğundan θo = Arg(z) = arctan( sin 40 1 + cos 40 1 + 2 cos 2 20 − 1 = = O halde tan θo = sin 40 2 ⋅ sin 20 ⋅ cos 20 cot 20o olduğundan θ = 70o olmalıdır. anlaşılmamalıdır. sonra o noktayı orijine bağlayan doğru parçasını çizeriz. Aslında söylemeye gerek var mı bilmiyorum. Örnek.

z1⋅z2 = 5⋅3⋅cis(70o + 170o) = 15⋅cis 240o = 15⋅(cos 240o + i⋅sin 240o) 1 3 i) = 15⋅( − − 2 2 15 15 3 i. sin θ 2 … … r = 1 . sin θ1 = ⋅ z 2 r2 cos θ 2 + i. zn = lk birkaç tanesini açalım: z2 = (x + yi)2 = (x2 – y2) + (2xy)i z3 = (x + yi)3 = (x3 – 3xy2) + (3x2y – y3)i 4 z = (x + yi)4 = (x4 – 6x2y2 + y4) + (4x3y – 4xy3)i 5 z = (x + yi)5 = (x5 – 10x3y2 + 5xy4) + (5x4y – 10x2y3 + y5)i Teorem [De Moivre]. y z1 Teorem. z2 ve z3 sayılarının esas argümentlerinin sırasıyla 70o. 2 z1 ⋅ z 2 Arg( ) = 2⋅Arg(z1) + Arg(z2) – Arg(z3) z3 = 2⋅70o + 170o – 300o = 10o. O halde daha önce öğrendiğimiz binomların açılımından yardım isteyeceğiz. Arg(z1⋅z2) = Arg(z1) + Arg(z2) z Arg( 1 ) = Arg(z1) – Arg(z2) z2 Daha fazlasını isteyenlere.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan. x -1024 yan şekilden göreceğiniz üzere z sayısının orijine olan uzaklığı 1024 ve esas argümenti de 180o’dir. =− − 2 2 y z1 Kanıt: Tümevarım içeren bu kanıt. z = (1 + i)20 = y [(1 + i)2]10 = (2i)10 = 210⋅i10 = 180 z 1024⋅(i2) = –1024 olduğundan. z1⋅z2 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1)⋅r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅(cos θ1⋅cos θ2 + cos θ1⋅sin θ2⋅i + sin θ1⋅cos θ2⋅i – sin θ1⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅[cos(θ1 + θ2) + i⋅sin(θ1 + θ2)] = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) Örnek. n θ 13 . z = (1 + i)20 = ( 2 ⋅cis 45o)20 = 2 20⋅cis(45o⋅20) = 210⋅cis 900o = 1024⋅cis 180o olduğundan z sayısının modülü 1024. z 2 r2 Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan z1 r1 cos θ1 + i. esas argümenti de 180o’dir. z = r⋅cis θ ise zn = rn⋅cis(nθ) ve n z= n r ⋅cis( ). Örnek. Şu ana kadar ki bilgilerimiz (2 + 3i)10 gibi sayıları pratik hesaplamaya yetmiyor. Yan şekilde bilgileri verilen z1 ve z2 karmaşık sayıları 5 için z1⋅z2 çarpımı kaçtır? z2 3 80 70 x Çözüm: z = 5⋅cis 70o ve 1 O z2 = 3⋅cis 170o olduğundan. Genel formülü ben çıkarttım ama tabii ki ezberlemeniz gerekmiyor. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1⋅z2 = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) olur. Birinci yol. Yan şekilde verilen z1. Zira 2 + 3i sayısını kutupsal biçimde yazmaya kalkarsak argüment rasyonel bir değer çıkmadığı için yarı yolda kalıyoruz. ilerki derslerde verilecektir.sin(θ1 − θ2)] r2 r = 1 ⋅cis(θ1 − θ2) r2 Son iki teoremden anlaşılıyor ki. kinci yol. z = (1 + i)20 sayısının orijine uzaklığı ve esas argümenti kaç derecedir? Çözüm: ki farklı şekilde çözelim. 170o ve 300o olduğunu not edin. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1 r1 = ⋅cis(θ1 − θ2) olur. z2 ve z3 sayıları için 2 z ⋅ z2 z2 80 70 x Arg( 1 ) kaçtır? z3 O 60 z3 Çözüm: z1. Örnek.[cos(θ1 − θ2) + i.

o zaman karekökü tanımlayabiliriz. w2 = a + bi eşitliğini sağlayan olası w’leri bulmanın formülü. w1’i pratik olarak bulmak için. Birinci yol. Köklerin t1 ve t2. bu da kolay! burada denklemi sağlayan 1 tane değil. Benzer şekilde ′′küpkök′′ diye bir fonksiyon da yoktur. (x + yi)2 = (x + yi)⋅(x + yi) = a + bi eşitliğini sağlayan x ve y reel sayılarını arıyoruz. z = 27⋅cis 150o = 27⋅cis 510o = 27⋅cis 870o olduğundan. i ile –i arasında hiçbir fark yoktur örneğin. Karesi (a + bi) olan w sayısına x + yi diyelim. 1 ya da 2 çözümü vardır. w0’ın argümentine 120o ekleyebilirsiniz. karmaşık kuvvetini almak için de (a + bi)c+di = (a2 + b2)[c+di]/2. Hem kartezyen hem de kutupsal gösterimlerle ′′karekök′′ hesaplamayı öğreneceğiz. 2 tane w olabilir. Bir sonraki sayfada bu tarz soruların çözümü için bir formül verdim. O halde 4⋅cis 120o ile 4⋅cis 480o sayılarının kareköklerini alacağız. Korkmayın. yani argümente 360o eklersek bir şey olmuyordu ya. 5 + 2i sayısının karesi ise x kaçtır? Çözüm: Demek ki (5 + 2i)2 = 21 + 5xi. sayının ′′karekökünü′′ De Moivre Teoremleri’nden bulmayı biliyoruz ama Ali Nesin: Sıfır böleni olmayan bir halkada x2 = a denkleminin 0. Çözüm: Yine iki farklı yol göstereceğiz. öyle yapacağız. Diğer yandan x2 2y b2 – y2 = a olur. z = w3 = 27⋅cis 150o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. kesinlikle tavsiye etmediğimiz için burada bırakıyorum. y2 = t dönüşümü yapılırsa 4t2 + 4at – b2 = 0 eşitliğine ulaşılır. Şimdi de karesi kutupsal olarak verilmiş sayıları bulmaya bir örnek verelim. bunu çözmeyi hepimiz biliyoruz. ki çözüm olduğunda birini diğerinden ayırabiliyorsak. 25 + 20i + 4i2 = 21 + 5xi olduğundan 5x = 20. eğer öyleyse ikinci w’yi nasıl bulacağız? Karekökünü bulmak istediğimiz sayının argümentini. Kompleks sayılarda denklemin çözümlerini ayırt edemeyiz. Gerçel sayılarda denklemin çözümlerinden biri pozitif olacağından. ona denk olan başka bir argümentle değiştirerek. 4 Uyarı. Bu yolu. w2 = 4⋅cis 120o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulalım. w1’i pratik olarak bulmak için. kinci yol. Örnek. w0’ın argümentine 180o ekleyebilirsiniz. Daha genel olarak a + bi ile a – bi arasında hiçbir fark yoktur. düzenle2 4y 2 4 2 nirse b – y = 4ay yani y4 + 4ay2 – b2 = 0 elde edilir. w = x + yi diyelim. w0 = 2⋅cis 60o w1 = 2⋅cis 240o olarak bulunur. Onlara sırasıyla w0 ve w1 diyelim. Uyarı. Böylelikle farklıymış gibi görünen ama tamamen aynı olan üç karmaşık sayı elde edeceğiz. Önce daha kolay görünenden başlayalım. Bu sayılar için "a′nın ka′ rekökünü bul′′ yerine ′′x2 = a denkleminin çözümlerini bul′′ demeliyiz. o halde b x= demekte bir mahzur yok. Bu sayıların ′′küpkök′′lerini alınca üç farklı w sayısı ortaya çıkmış olacak. Bir karmaşık sayının karekök ve küp kökleri4. Dolayısıyla karmaşık sayılarda ′′karekök′′ diye bir fonksiyon yoktur. w2’yi pratik olarak bulmak için de w1’in argümentine 120o ekleyebilirsiniz. onu diğerinden ayırıp "karekök" fonksiyonunu tanımlayabiliriz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Bir karmaşık sayının. yani w0’ın argümentine 240o. x2 – y2 + 2xyi = a + bi x2 – y2 = a ve 2xy = b b değeri sıfır değil diye y de sıfır değildir. dolayısıyla x = 4 bulunur.arg(a+bi) formülünü kullanabilirsiniz.[c+di]. Bir karmaşık Şimdi ikinci yola bakın. 21 + 5xi sayısı. Çözüm: Üç tane w sayısı çözüme aday olduğundan z’nin argümentine iki kere 360o ekleyeceğiz. w0 = 3⋅cis 50o w1 = 3⋅cis 170o w2 = 3⋅cis 290o Örnek.ei. O halde 1 3 (x + yi)2 = 4⋅cis 120o = 4 ⋅ (− − i ) = –2 – 2 2 2 3i olur. Örnek. denklemin – y2 = a olduğundan 14 . x2 – y2 + 2⋅x⋅y⋅i = –2 – 2 3i olduğundan x⋅y = 2 ve y2 – x2 = 2 gibi iki bilinmeyenli iki denklemimiz olur ki.

t2 kesinlikle negatiftir. birini bulduk mu. Diğer yandan |z|2 = a2 + b2 olduğunu hatırlarsak ∆ = 16|z|2 olur.i )⋅cis 60o 1 3 + .cos α + i⋅sin α⋅cos θ] = r⋅[cos α⋅(cos θ + i⋅sin θ) – sin α.cos θ)] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅(i⋅sin θ + cos θ)/i] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅cis θ/i] = r⋅cis θ⋅[cos α – sin α/i] = r⋅cis θ⋅[cos α + i⋅sin α] = r⋅cis θ⋅cis α Örnek. Şimdi bunu açacağız: r⋅cis(θ + α) = r⋅[cos(θ + α) + i.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar diskriminantının da ∆ = 16(a2 + b2) olduğunu bir kenara not edin.i ) 2 2 1 3 3 3 i+ i − = –2. z’yi biliyoruz.sin(θ + α)] = r⋅[cos θ⋅cos α – sin θ⋅sin α + i⋅sin θ. Çözüm: |5 + 12i| = 13 olduğundan 13 − 5 12 = 2 ve x = y= = 3 olur. 8 8 2 − 4 a − ∆ − 4a − 4 z − a − z = = t2 = 8 8 2 y reel ve |z| > a olduğundan t1 > 0’dır ve bu bize y’nin değerlerini verir. 7)’nin bulunduğu yerdir. Örnek.i karmaşık sayısını. Örnek. O halde t2’nin kökleri reel olmadığından buradan elimiz boş döndük. işimiz z2 13 z1 daha kolay olacak. z′’nü bulacağız. − 4a + ∆ − 4 a + 4 z − a + z = = t1 = . z1 = 5⋅cis 73o ve z2 = 12⋅cis 163o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bu sayıları karmaşık y düzlemde gösterirsek. 2 2y x + yi ve –(x + yi)’dir. Ayrıca köklerin çarpımı (– b2/4) < 0 olduğundan. orijine olan uzaklığı değiştirmeksizin α açısı kadar döndürdüğümüzde. z1 sayısının 5 73 x argümenti ile z2 sayısının 12 O 15 . 3) noktasına geliniyorsa. Bir Z(a. =− − 2 2 2 2 = (–1 + 3.cis 90o = (7 + 3i)(0 + 1⋅i) = 7i + 3⋅i2 = –3 + 7i olduğundan Z sayısının yeni konumu (–3. Buradan da anladığımız şey şu: Kökler birbirinin zıt işaretlisidir. aynı noktanın aynı yönde 90o + αo döndürülmesiyle hangi noktaya gelinir? Çözüm: z1 = 7 + 3i ve z2 = z1. b) noktasını orijinin etrafında. Orijin etrafında dönme. Toparlayalım: Sonuç. 2 O halde w0 = 2 + i ve w1 = –2 – i’dir. 2 4 O halde w0 = 3 + 2i ve w1 = –3 – 2i’dir. orijin etrafında pozitif yönde 60o döndürdüğümüzde hangi karmaşık sayının konumuna geliriz? Çözüm: z′ = z⋅cis 60o = (–1 + 3. z −a z −a y1 = ve y2 = − . orijine uzaklığı sabit kalacak şekilde. Reel olmayan a + bi sayısını karesi kabul z −a b eden sayılar. 5−3 Çözüm: |3 + 4i| = 5 olduğundan y = =1 2 4 ve x = = 2 olur. z = –1 + 3. Örnek. y = ve x = olmak üzere. O z’nin argümentine θ diyelim. b) noktası orijin etrafında pozitif yönde αo döndürüldüğünde (7. Şu an elde t1’den gelen iki kök var. diğerini bunun ters işaretlisi olarak yazacağız. 2 2 Buna karşılık x değerleri ise x1 = b/(2y1) ve x2 = b/(2y2) olur.i )⋅( Örnek. Bunlara y1 ve y2 diyelim. w2 = 3 + 4i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. O halde z’nin kutupsal gösterimi r⋅cis θ olur. Z noktasının aldığı yeni konumu bulmayı öğreneceğiz. Z(a. Diğer yandan z′’nün orijine olan uzaklığı z’yle aynı olup. w2 = 5 + 12i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz.(sin θ – i. argümenti θ + α olduğundan z′’nün kutupsal gösterimi de r⋅cis(θ + α) olur. y α z' z x Olayı tam anlayamayan yandaki grafiğe baksın.

Arg(z + i) = 30o eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. ster özel üçgenler dersinde söylediklerimizi hatırlayarak cevabın 7 olduğunu söyleyin. O halde cevap. y Örnek. z ile isimlendirilmiş ışın olur. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çemberi 2 2 oluşturan noktalar olduğunu biliA B 2 2 60 yoruz. O halde z′ = |z′|⋅cis 30o z+i y o o z = |z′|⋅(cos 30 + i⋅sin30 ) 1/2 30 x 3 1 O 3/2 = |z′|⋅( + i ). taranmış dik üçgenlerin birer kenarının 2 ve hipotenüslerinin 4 olmasından dolayı birer 30o-60o-90o üçgeni oldukları görülür. yanda z + i olarak isimlendirilmiş görüntüsünü çizelim. –1) noktasından 30 x geçen ve eğim açısı 30o olan ışıO nı çizmeliyiz. pratik yolu unutan yolda kalmayacak. −1 2 2 Hemen. −1 Çözüm 2: Bu çözüm bir anlamda ilk çözümün mantıki izahı olacak. Teorem. B olduğunda en çok 120o olabilir. Bu noktaların her birinden i çıkarırsak z’i buluruz. z ile z0 sayıları arasındaki fark yani bir anlamda onlar arasındaki uzaklık demek. Ayrıca bu teğetlerin. şekilde taranmış üçgeninin orijinde 60 3 z1 x bulunan köşe açısının 60o ve iki O kenarının 3 ile 8 olduğunu görmüş oluruz. ister kosinüs teoremini uygulayarak… Size kalmış… Örnek. O halde buna aday z’ler aynı doğru üstünde olmalılar. Arg(z – z0) = αo eşitliğini sağlayan z karmaşık z0 x sayılarının görüntüleri yan şeα O kilde belirtilen ışındır. z1 = 3⋅cis 11o ve z2 = 8⋅cis 71o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bir önceki soruda yapz y 2 tığımız gibi z1 ve z2 sayılarının 8 7 görüntülerini çizdiğimizde. Hemen şeklimizi çizelim. 120o] aralığında oynar. O halde sayı A olduğunda argüment en az 60o. Hatta verilerden. bu üçgen 5-12-13 üçgeni çıkar. Örnek. Arg(z′) = 30o verilmiş. Kanıt: Aslında kanıt farkın tanımında yatıyor. z – z0 demek. Çözüm 1: Arg(z – (–i)) = 30o vey rildiğinden (0.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar argümenti arasındaki farkın 90o olması bize şekildeki taranmış üçgenin dik olduğunu anlatır. z + i = z' olsun. 16 . O halde bu karmaşık sayılar arasındaki uzaklık 13 birimdir. Demek ki z sayısı öyle bir yerde olmalı ki z ile z0 sayılarına karşılık gelen noktaları birleştiren doğrunun eğim açısı αo olsun. 60 Orijinden bu çembere şekildeki x gibi iki teğet çizersek. z – z0 derken ne demek istediğimizde yani. O halde bu çember üzerindeki her noktanın tekabül ettiği karmaşık sayıların argümentleri [60o. sanal eksene göre simetrik olduklarını söylememize gerek yok sanırım. |z – 4i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının esas argümenti en az ve en çok kaç olabilir? Çözüm: |z – 4i| = 2 eşitliğini y sağlayan z sayılarının (0.

kutupsal koordinatlarla ifadesi aşağıdakilerden hangisidir? A) B) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ri kaçtır? A) 3 B) 2 1 + ix olduğuna göre. ÖYS 1984. z = ÖYS 1974. A) –2 B) –1 £ ÖYS 1977. z = 3 3 − 3i karmaşık sayısı için z6 nedir? A) 363 B) –363 C) 363i3 D) –363i3 E) 0 1 + a + bi = 1 − i olduğuna göre a + 1+ i b değeri kaçtır? ÖYS 1985. z = i + 3 sayısının. a∈ için z = a + (a + 1)i ve 2 E) 2 2 C) 1 D) 1 2 E) 1 3 C) 0 D) 1 E) 2 .Karmaşık Sayılarla lgili Çıkmış ÖYS Soruları ÖYS 1970. 1 + 2i kompleks sayısının 1 – 2i kompleks sayısına bölümü nedir? A)–2 B) 3 − 2i − 3 + 4i 2 + 3i − 2 + 5i C) D) E) 5 5 5 3 A)2 + 3i B) –3 – 2i 1 1 3 − 2i C) + i D) E) 5i 3 2 13 ÖYS 1981. (2 – i)z = 1 – z eşitliğini sağlayan z karmaşık sayısı aşağıdakilerden hangisidir? A) 1+ i 3 B) 1+ i 4 C) 2 + 2i 3 D) 3+i 1 + 2i E) 3 4 1 sayısının eşleniğinin sanal 4 − 3i kısmı aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1974. 1 + i kompleks sayısının 1 – i kompleks sayısına bölümü nedir? A) 0 B) –i C) –1 D) i E) 1 ÖYS 1976. |z|’nin değe1 − ix C) 2 ⋅ [cos 45 + i ⋅ sin 45] D) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] E) 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1983. 3 + 2i karmaşık sayısının çarpmaya göre tersi aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1973. A) 1 13 A) 3 B) 3 25 C) −3 25 D) –3i E) 3i 3 − 2i sayısının sanal kısmı kaçtır? 1− i 1 5 B) C) 1 D) 2 E) 2 2 ÖYS 1975. 2+i hangisidir? 3 − 4i A) 5 5 − 4i B) 3 3 − 2i C) 5 − 3 + 4i D) E) –1 5 z + i z = 2 ise a kaçtır? A) –3 B) –2 C) 0 D) ÖYS 1978. Yandaki grafikte gösterilen z1 ve z2 karmaşık sayılarının çarpımlarının kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 7⋅cis(θ1 + θ2) D) 12 B) –25 E) 12⋅cis(θ1 + θ2) C) –8i 2−i kesrinin değeri aşağıdakilerden ÖYS 1971.

z = − 3 3 3 − i karmaşık sayısının 2 2 kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 9 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] B) 9 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] C) 3 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] D) 3 ⋅ [cos 210 + i ⋅ sin 210] E) 3 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1993. (1 + i)5 + (1 – i)5 toplamı kaçtır? A) –8 B) –5 C) 0 D) 5 E) 8 ÖYS 1994. Karmaşık düzlemde A(4 + 6i). A’nın [BC]’nin orta noktasına olan uzaklığı kaçtır? A) 5 B) 4 C) 3 D) 3 2 E) 3 3 ÖYS 1992. z = x + yi ve |z| = |z – 2| olduğuna göre. Karmaşık düzlemde z = 3 – i olduğuna göre |z–1| kaçtır? A) 10 10 B) 10 20 C) 15 20 D) 15 30 E) 10 50 ÖYS 1989. B(–2 – i). (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i5)⋅(1 + i7) işleminin sonucu kaçtır? A) 2 B) 4 C) 1 + i D) 1 – i E) 4i ÖYS 1995.Mustafa YAĞCI Karmaşık Sayılar ÖYS 1988. z = 3 + 2i olduğuna göre ( ğıdakilerden hangisine eşittir? A) 81 81 B) − 16 16 C) − 81 i 16 D) 81 i 16 z+z 4 ) aşaz−z E) –i ÖYS 1995. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i6) işleminin sonucu kaçtır? A) 3 B) 1 C) 0 D) –1 E) –3 ÖYS 1993. i 8n −1 + i 4 n ifadesinin kısaltılmış biçimi aşağıdakii 4 n −1 lerden hangisidir? A) i B) 1 + i C) i – 1 D) 1 E) 2 ÖYS 1991. |z + 2 – i| = 10 eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının geometrik yerinin denklemi aşağıdakilerden hangisidir? A) (x – 1)2 + (y – 1)2 = 18 B) (x – 3)2 + (y – 1)2 = 64 C) (x + 2)2 + (y – 1)2 = 100 D) (x – 4)2 + (y – 1)2 = 81 E) (x – 4)2 + (y – 4)2 = 121 ÖYS 1990. z’nin karmaşık düzlemdeki geometrik yeri aşağıdakilerden hangisidir? A) Gerçel eksene dik bir doğru B) Sanal eksene dik bir doğru C) 2 birim çaplı bir çember D) Bir elips E) Bir parabol CEVAP ANAHTARI A C 3 4 B C 8 9 B 13 C 14 A 18 B 19 E 23 C 24 ÖYS 1991. n bir pozitif tamsayı olmak üzere. ( sidir? A) –2i 1 + i 20 ) sayısı aşağıdakilerden hangi1− i B) –i C) –1 D) 1 E) 2i 1 6 11 16 21 D B B A A 2 7 12 17 22 D D C A B 5 10 15 20 25 C D D D A 18 . C(4 + 5i) noktaları veriliyor. Karmaşık düzlemde (cos xo + i⋅sin xo)2 = cos2xo + i⋅sin2xo olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi x’in değerlerinden biridir? A) 30o B) 45o C) 60o D) 90o E) 180o ÖYS 1989.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful