www.mustafayagci.

com, 2005

Cebir Notları
Mustafa YAĞCI, yagcimustafa@yahoo.com

Karmaşık Sayılar
x + 2 = 0 gibi denklemler doğal sayılar kümesinde ( ) çözülemeyince, buna duyulan gereksinim gereği, küme genişletilerek, tamsayılar kümesi ( ) bulunmuştur. Artık bu bir icat mıydı, keşif mi, o benim boyumu aşar. Daha sonra 3x + 17 = 0 gibi denklem çözümleri için rasyonel sayılar kümesine ( ), x2 – 6 = 0 gibi denklem çözümleri için de reel sayılara gereksinim duyulmuştur. Reel sayılar ( ), şu ana kadar bildiğimiz en büyük sayı kümesiydi. Şimdi onu da genişleteceğiz. Çünkü reel sayılar, karşılaştığımız x2 + 1 = 0 gibi bir denklemi çözmeye yetmiyor. x2 = –1 çıkıyor ya, daha önceki bilgilerimiz bize bunun anlamsız olduğunu söylüyor. Karesi çift olan sayılarla ile ilgili ilk bilgilere M.S.1’inci yüzyılda Heron’un çalışmalarında rastlanmıştır. Heron’u, üç kenarı bilinen üçgenlerin alanlarını hesaplamak için bulduğu formülünden hatırlarsınız zaten. Oluşturulması imkansız bir kesik piramidin hacmini hesaplamaya çalışırken böyle sayıların olabileceğini farketmiş, ama o kadarla kalmış. Elle tutulur gelişmeler, taa ki 16’ıncı yüzyılda, daha önce ikinci dereceden denklemler dersinde isimlerini zikrettiğimiz Niccolo Fontana Tartaglia ve Gerolamo Cardano tarafından üçüncü ve dördüncü dereceden denklemlerin köklerini veren kapalı formüllerin bulunmasına rastlar. Tabii milleti inandırmak ne mümkün. Analitik Geometri dersinde tanıştığımız Rene Descartes, 17’inci yüzyılda bu sayıların olabileceğine inanıyormuş, fakat kurduğu koordinat sisteminde onlara yer bulamayınca, bu sayılara ‘’sanal’’ adını koymuş. Hatta ‘’sanal’’ Fransızca ‘’imaginaire’’ demek olduğundan, bu sanal sayıya ‘’i’’ demiş ve bu ‘’i’’ günümüze kadar da gelmiş. Daha neye benzedikleri, nasıl bir şey oldukları bilinmeden i’li eşitlikler bulunur olmuş. 18’inci yüzyılda (1730) Abraham De Moivre, sayesinde meşhur olduğu
£ ¢ ¡  

(cos θ + i⋅sin θ)n = cos nθ + i⋅sin nθ eşitliğini, 1748’de de Leonard Euler cos θ + i⋅sin θ = eiθ eşitliğini bulmuş. Buradaki e, doğal logaritmanın tabanı olan ünlü sabit sayı e değil, exponansiyel fonksiyonun kısa gösterimi olan exp kısaltmasının kısaltılmışıdır. ☺ Tabii bulunan bulunuyormuş ama, inanan olmayınca yol katetmek de zor. 1685’de De Algebra tractatus isimli eserinde ‘‘Bunun bir geometrik açıklaması olmalı’’ diye direten Wallis’ten 114 yıl sonra 1799’da Caspar Wessel açık bir tarafı olmayacak şekilde karmaşık sayıları geometrik olarak göstermeyi başarınca, yavaş yavaş inatlar da kırılmaya başlamış. Yeterince eksiksiz ve olabildiğince sade bu çalışması, küresel trigonometrinin bulunmasına da yol açmıştır. Daha sonra birçok matematikçi bu konuya el etmış. Hatta gelmiş geçmiş en büyük matematikçi kabul edilen Carl Friedrich Gauss’da Wessel’dan yıllar sonra karmaşık düzlemi tekrar keşfederek, yayımladığı Karmaşık Sayılar Teorisi isimli makalesiyle hem konunun gelişmesini hem de popüler olmasını sağlamış. Gauss bu, boru değil! Yeter ki el atsın… Kaldığımız yerden devam edelim: x2 + 1 = 0 ise x2 = –1 demiş ve reel sayılarda buna bir çözüm bulamamıştık. Şu an da bulmuş değiliz zaten. nsanın x2 belliyken x’i bulmak için her iki tarafın karekökünü alası geliyor ama negatif bir sayının karekökü de alınmaz ki! Çözülemiyor deyip, bir kenara atacak halimiz de yok. şte, insansoyu tam bu noktada karesi –1 eden bu sayıya, yani bu denklemin köküne i veya –i deyivermiş. Bu değerlerden i olanına1 sanal sayı birimi denir. ‘’Sanal’’ yerine
1

Dikkat edin, ′′i olanına′′ dedik, ′′pozitif olanına′′ demedik, çünkü reel olmayan bir sayıda pozitiflik negatiflik ne arar! Zaten i ile –i arasında da bir fark yoktur!

Örneğin. Dikkat edin. herhangi bir şey söylenmediği takdirde bildiğimiz en geniş sayı kümesinde yani karmaşık sayılar kümesinde sorulduğunu farzedeceğiz. x2 + 7 = 0 ise x2 = –7 = 7⋅(–1) = 7⋅i2 x = ± 7 ⋅i Örnek. Örnek. Ox eksenine reel eksen. Her ne kadar a + bi sayısının kendisi reel olmasa da. o günler geride kaldı. Örnek. x2 – 2x + 7 = 0 x2 – 2x + 1 + 6 = 0 x2 – 2x + 1 = –6 2 Uyarı. Toplamları 8. Çözüm: Düne kadar böyle denklemlerin çözüm kümelerine boş dediğimizi hatırlayın. Film burada kopuyor aslında. Siz benim yazdığıma bakmayın☺ . a + bi sayısını göstermek için analitik düzlemi kullanabiliriz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar ‘’imajiner’’ dendiği de olur. çünkü o zamana kadar en büyük küme o idi.2 = 2 2 bulunur ki. − (−8) ± − 16 8 ± 4i = = 4 ± 2i x1. x2 = –4 = 4⋅(–1) = 4⋅i2 olduğundan x = 2i veya x = –2i’dir. 2 − 16 gibi bir ifadenin yazılması bile sakıncalıdır. Bu yüzden içinde karmaşık sayı içeren eşitsizlikler yazılamaz. Karmaşık düzleme azami ölçüde önem vermek ve anlamaya çalışmak lazım. b) noktasını. Reel sayıların aksine. Yanlış değildi. Bu sayıların tümünün oluşturduğu kümeye de Karmaşık sayılar kümesi adı verilir ve ile gösterilir. reel sayılar kümesinde denklemimizin çözümü yok. Denklemin diskriminantı ∆ = (–8)2 – 4⋅1⋅20 = –16 olduğundan. çarpımları 20 olan iki sayı bulunuz. Çözüm: Eskiden olsa diskriminant negatif diye boş küme der geçerdik. Çözüm: O sayı veya sayılara x diyelim. şimdi de bu sayılar var demiyoruz ki. üzerlerinde düşünebilmek için tek çıkar yol burasıdır. a.y1 ) y bi karmaşık sayısıyla bire1 x bir eşleştirirsek. Analitik düzlemdeki her Sanal y P(a. Karmaşık sayıların geometrik gösterimi. Aksi iddia edilmedikçe çözüm kümesinin reel sayılar kümesinde sorulduğunu farzederdik. adı üstünde sayılar ‘’sanal’’ olduğundan. z = a + eksen A(x1. Bu düzleme de karmaşık düzlem deriz. Hatta ikinci isminin baş harfi olan ‘’i’’ ile gösterilir. karmaşık sayılar kümesi bildiğimiz diğer tüm sayı kümelerini kapsar. Biz hepten boş demiyorduk ama. karmaşık sayılar doğal bir sıra içinde değillerdir. diğeri x2 = 1 – 6 ⋅ i olmak üzere iki farklı kökü var. bu sayılar 4 – 2i ve 4 + 2i’ymiş2. b reel sayı ve i2 = –1 iken a + bi şeklindeki sayılara karmaşık sayılar denir. Reel sayılar kümesinde çözümünün olmadığını söylüyorduk. Karesi –4 olan sayıları bulunuz. işlemler sadece zihinde. x2 + 7 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz. Çözüm: Bu sayılar x1 ve x2 olsun x1 + x2 = 8 ve x1⋅x2 = 20 olduğundan x1 ve x2 sayılarının x2 – 8x + 20 = 0 denkleminin kökleri olduğunu söyleyebiliriz. olup bitecek. Unutmayalım ki. z 1 + 2i –3 – 5i 4 –6i Re(z) 1 –3 4 0 Im(z) 2 –5 0 –6   (x – 1)2 = –6 = 6⋅i2 x – 1 = ± 6 ⋅i x = 1 ± 6 ⋅i Demek ki biri x1 = 1 + 6 ⋅ i . Oy eksenine de sanal eksen diyeceğiz. Hatta karmaşık düzlem inşa edilene dek birçok matematikçi böyle sayıları kabul etmemiş. Zira. Örnek. b’ye de z karmaşık sayısının sanal (imajiner) kısmı denir ve Im(z) ile gösterilir. tamsayılar aslında imajiner kısımları sıfır olan karmaşık sayılardır. Artık. a ve b sayıları reel olduğundan. x2 – 2x + 7 = 0 denkleminin tüm köklerini bulalım. üzerinde x1 Reel O çalışmak için yeni bir düzeksen lemimiz olur. Böyle bir mefhum yoktur. varlığını inkar etmişler. z = a + bi karmaşık sayısında a’ya z karmaşık sayısının reel kısmı denir ve Re(z) ile gösterilir.

Re(z) ≤ 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. z = x + yi olsun. z – 3z = 4 – 2i olduğundan –2z = 4 – 2i yani z = –2 + i olur.i2 = –1 i4n+3 = i4n. Analitik düzlemde iki noktanın çakıştığını yani aslında aynı nokta olduğunu nerden anlıyorduk.i2 = –1 i101 = i100. Çözüm: Sanalı önemli değil diyor. i4n+1 = i4n. Karmaşık düzlemde 2 + i sayısının görüntüsünün 3 – 5i sayısının görüntüsüne göre simetriği hangi sayısının görüntüsüdür? Çözüm: (2. (1 – i)⋅(1 – i2)⋅(1 – i3)⋅…⋅(1 – i49) = ? Çözüm: in sayısında n. koordinatlarından değil mi? ki noktanın da hem apsisi. z1 = a + bi ve z2 = c + di iken z1 = z2 isse a = c ve b = d’dir. b. c. Şimdi i’nin çok büyük güçlerini kolaylıkla hesaplamayı öğreneceğiz. 1’i yakaladık. 3 Örnek. Bu durum bize şöyle bir genelleme yapma hakkı veriyor:   n Anlayacağınız. 4’ün katı olduğunda in = 1 olacağından 1 – in = 0 olur. 1) noktasının (3. O halde Re(z) = –2 bulunur. hem ordinatı eşitse.i = 1 Güzeeel. Örnek. bu noktalar aynı demekti. apsisi y 2’den büyük ve ordinatı 1’den x=2 küçük veya eşit olan noktaların y=1 1 oluşturduğu bölge soruluyor. kuvvetin 4’e bölümünden kalanı i’ye kuvvet yazsak da olur.i1 = i i4n+2 = i4n. O halde analitik düzlemdeki apsis ve ordinat. i’nin gücü 4’e bölündüğü zaman değeri 1 oluyor.i4 = 1 . Aşağıda bunlara ait örnekler bulacaksınız: i70 = i68. i + i2 + i3 + i4 + i5 + … + i99 = ? Çözüm: Biraz önce gösterdiğimiz üzere. Apsis ve ordinatların artış miktarından yararlanarak noktanın (4. iki karmaşık sayının eşit olması için her ikisinin de reel ve sanal kısımlarının eşit olması lazım diyeceğiz. karmaşık düzlemdeki reel ve sanal kısımlar demek olduğundan. Sanal birimin kuvvetleri. Bunun için sırasıyla güçlerini yazmaya başlayalım bakalım: i1 = i i2 = –1 i3 = i2.i1 = i i-80 = 1 i-17 = i-20. Bu nokta da karmaşık düzlemde 4 – 11i sayısının görüntüsüdür. z + 2i = 3z + 4 ise Re(z) kaçtır? Çözüm: ki farklı şekilde çözeceğiz. Im(z1) = Im(z2) olması gerektiğinden –n = m – 5 olur. i’nin kuvvetleri her dört tanede bir devrediyor. her iki tarafın reel kısımları eşitlenirse x = 3x + 4 olduğundan x = Re(z) = –2 bulunur. Demek ki. –5) noktasına göre simetriğinin hangi nokta olduğunun sorulduğunu anlamışsınızdır. i’nin herhangi bir kuvvetini bulmak istediğimizde. Örnek. Karmaşık sayıların eşitliği.i3 = –i Örnek. Birinci yol. z + 2i = 3z + 4 eşitliği x + yi + 2i = 3x + 3yi + 4 eşitliğine dönüşür ki. d birer reel sayı olmak üzere.i = –i i4 = i3. reeli 3’ten küçük veya eşit olsun yeter. onlara alıştırma olacak.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nanması zor ama 2i + 3 sayısı i + 1’den büyük değildir! Ama küçük de değildir! Hatta eşit hiç değil! Örnek. –11) olduğunu anlarız. Analitik düzlemdeki her noktanın da karmaşık düzlemde bir sayı belirtebileceğine değinmiştik. yani ay-   olmak üzere. Çözüm: Uzatmayalım. z1 = 3 + m – ni ve z2 = n + mi – 5i karmaşık sayıları birbirine eşit ise m ve n kaçtır? Çözüm: Re(z1) = Re(z2) olması gerektiğinden 3 + m = n. bu da tüm çarpımın sonucunun sıfır olması demektir. Re(z) > 2 ve Im(z) ≤ 1 koşullarını sağlayan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. Tavsiyemiz birinci yol tabii ki ama ikinci yol da birazdan göreceğimiz başka soru tiplerinde kullanacağımız bir metot olduğundan. lk x veride eşitlik olmadığı için x = 2 2 O doğrusunu kesik kesik çizdiğimizi fark ettiniz değil mi? Örnek. Bu iki denklem ortak çözülürse m = 1 ve n = 4 olarak bulunur. Örnek. O halde yukarda anlattığımız gibi apsisi 3’ten küçük veya eşit olan noktaların oluşturduğu bölge istenilen cevap olacaktır. kinci yol.i3 = –i i4n+4 = i4n. a.

a + b 2 ve a – b 2 sayıları ’ye (ya da ’ya) göre eşleniktirler. Bu soruyu çözerken sırtımızı bu özeliğe yaslayacağız. (1 – i)2 = 1 – 2i + i2 = –2i. S’den S’ye giden ve ’nin elemanlarını yerinden oynatmayan otomorfizmalara     ¡ bakalım. (1 + i)⋅z + i = 1 ise z2006 kaçtır? Çözüm: (1 + i)⋅z = 1 – i olduğundan z = olur. z = 2i ise z50 kaçtır? 1− i . S = Karmaşık sayılar. z karmaşık sayısının eşleniği z ile gösterilir. (1 + i)2 = 1 + 2i + i2 = 2i. R = olsun. (1 + i)4 = [(1 + i)2]2 = (2i)2 = 4⋅i2 = –4. (3 – 3i)5 = 35⋅(1 – i)5 = 243⋅[(1 – i)2]2⋅(1 – i) = 243⋅(–2i)2⋅(1 – i) = 243⋅(–4)⋅(1 – i) = –972 + 972i. Uyarı. Çözüm: Önce i19 sayısını hesaplayalım: i19 = i16⋅i3 = i3 = –i. ’ye göre eşleniktir′′ denir.f (y) ve eğer x elemanı ’deyse f (x) = x. Örnek. R = Gercel sayılar gibi. (gof)(i) = g(f(i)) = g(i3 – 3i) = g(–4i) = 2(–4i) + 3 = –8i + 3. a ve b reel sayılar olmak üzere. Bir önceki örnekte i99 = –i olduğunu bulmuştuk.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nı sonuçları veriyor. Çözüm: ster bir önceki soruda yaptığımız gibi önce ifadeyi sadeleştiririz. S = [ 2 ]. Sadeleştirilirse z = –i olur. (1 – i)20 = [(1 – i)2]10 = (–2i)10 = (–2)10⋅i10 = 1024⋅i2 = –1024. n olmak üzere. O halde bu 99 terimin ilk 96 tanesinin (4’ün katı olduğundan) toplamı sıfırdır. f(z) = z3 – 3i ve g(z – 1) = 2z + 1 fonksiyonları için (gof)(i) kaçtır? Çözüm: g(z) = 2(z + 1) + 1 = 2z + 3 olduğunu baştan kenara not edelim.’’ ¡ ¡ ¡ ¢ 4 £   Örnek.. Yani eşleniklik göreceli bir kavramdır. Bunu da yerine yazalım: (x – i)99 = i99 olduğundan x – i = i olur ki x = 2i denklemin çözümlerinden biridir.y) = f (x). eşleniğinin yine kendisi olduğunu fark etmişsinizdir. i + i2 + i3 + i4 = i – 1 – i + 1 = 0 olduğundan baştan itibaren her dört terimin toplamı sıfır olur. istersek de şöyle: 2i 50 (2i ) 50 2 50 ⋅ i 50 ) = z50 = ( = 1− i (1 − i ) 50 ((1 − i ) 2 ) 25 = 2 50 ⋅ i 2 2 25 2 25 ⋅ i − 2 50 = = 2 = −2 25 ⋅ i = 25 25 25 i (−2i ) − 2 ⋅i i Örnek. Böylelikle (a + bi)⋅(a – bi) = a2 – (bi)2 = a2 – b2i2 = a2 + b2 bulunur ki. Örnek. 3 Ali Nesin: ‘’S bir halka ve R de bunun bir alt halkası olsun. a + bi şeklindeki bir karmaşık sayının eşleniği a – bi’dir. bu tanımı sadece anlaşılır olmak için yaptığımı hatırlatırım. Eğer yukardaki özelliği sağlayan sadece bir tane daha fonksiyon varsa ve bu fonksiyona f dersek. z2006 i2006 = i2004⋅i2 = –1. Dikkat ettiyseniz sadece sanal kısmının işareti değiştiriyoruz. a + bi ve a – bi karmaşık sayıları ’ye göre eşleniktir. Son üç terim toplamı bize cevabı verir: i97 + i98 + i99 = i – 1 – i = –1. 19 99 (x + i ) = –i eşitliği (x – i)99 = –i halini aldı. z 2–i –3 – i 4i 5 z 2+i –3 + i –4i 5 Eğer z bir reel sayı ise. Örnek. (x + i ) = –i eşitliğini sağlayan bir x değeri bulunuz. nanmayan dener☺ Örnek. Örneğin. Diğer taraftan a + bi + a – bi = 2a da reeldir. a ve b birer reel sayı olduğundan a2 + b2 sayısı da reel olur. ′′x ile f (x). Yani f : S S bir bijeksiyon ve f (x + y) = f (x) + f (y) ve f (x.. Gerçek tanımının bu olmadığını bilerek. Özdeşlik fonksiyonu (Id) bunlardan biridir. Sanal iki sayının toplamı ve çarpımı reel ise bu sanal sayılara birbirlerinin eşlenikleri denir. (1 + i)9 = (1 + i)8⋅(1 + i) = [(1 + i)2]4⋅(1 + i) = (2i)4⋅(1 + i) = 16⋅(1 + i) = 16 + 16i. 2n (a ± ai) = [(a ± ai)2]n = (a2 ± 2⋅a2⋅i + a2⋅i2)n = (± 2⋅a2⋅i)n. Örnek. 1− i 1+ i = (–i)2006 = ¡   19 99 Sanal sayıların eşleniği3.

görüntüleri birbirlerinin reel eksene göre simetrikleri olur. 169 169 169 Örnek. Karmaşık sayıları çarparken de çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliğini kullanırız. Şimdi bu değerleri denklemde yerlerine yazacağız: 2z – 1 = 3 z + 2i eşitliği 2x + 2yi – 1 = 3x – 3yi + 2i halini alır. toplama katılan karmaşık sayıların reel/sanal kısımlarının toplamıdır. z − 2 ⋅ z ⋅i = 2 + i olduğundan ( 2 + i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) 2 +i = z= 1− 2 ⋅i (1 − 2 ⋅ i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) = 2 + 2i + i − 2 3i = =i. Toparlayalım. Buna göre P(i) kaçtır? Çözüm: P(i) = i4 – 3⋅i3 + 4⋅i2 + 2i = 1 – 3(–i) + 4⋅(–1) + 2i = 1 + 3i – 4 + 2i = –3 + 5i. z1 – z2 = (3 + i) – (5 – 12i) = 3 + i – 5 + 12i = (3 – 5) + (i + 12i) = –2 + 13i. Bölmeyi yapmak için de bölümü merak edilen sayıları kesirli olarak yazdıktan sonra. Im(z + 2i) ≤ 1 koşuluna uyan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. z1 = 3 + i ve z2 = 5 – 12i ise z1 + z2. z = x yi z1 (3 + i ) ⋅ (5 + 12i ) 3+i = = z2 5 − 12i (5 − 12i ) ⋅ (5 + 12i ) 15 + 36i + 5i − 12 = 25 + 60i − 60i + 144 3 + 41i 3 41 = + = i. z = x + yi dersek. 3 1 − 2i 2 Karmaşık sayılarda dört işlem. z – 2 = 2 ⋅ z ⋅i + i olur. z1 – z2. Karmaşık sayıların toplamları da. z = x + yi ise z⋅ z = x2 + y2. z ile z sayılarının reel kısımları aynı olup. çarpımları da bir karmaşık sayıdır. Çözüm: z = x + yi olsun. Eğer bölen sıfır değilse bölümleri de. z z1⋅z2 ve 1 sayılarını hesaplayalım. Bize Im(z) = y sorulduğundan sadece sanal kısımları eşitlesek yetecek: 2y = –3y + 2 olur 2 ki buradan y = olarak bulunur. Sonrası zaten bildiğiniz gibi. P(x) = x4 – 3⋅x3 + 4⋅x2 + 2x polinomu veriliyor. ki veya daha çok karmaşık sayı toplandığında ortaya çıkan karmaşık sayının reel/sanal kısmı. z + 2i y = x + (y + 2)i olur. = 15 – 36i + 5i + 12 = 27 – 31i. Örnek. 5 Örnek. x O Im[x + (y + 2)i] = y + 2 ≤ 1 vey = -1 -1 rildiğinden y ≤ –1 aranılan bölgedir. z2 Çözüm: z1 ve z2 sayılarını sırasıyla hesaplanması istenen ifadelerde yerlerine yazalım: z1 + z2 = (3 + i) + (5 – 12i) = (3 + 5) + (i – 12i) = 8 – 11i. . Örnek. farkları da. kesri paydanın eşleniği ile genişleterek paydanın bir rasyonel sayı olmasını sağlarız. Çıkarma zaten tersiyle toplama demek olduğundan ayrıca izaha gerek yok sanırım. z = x – yi olur. 2⋅z – 1 = 3⋅ z + 2i ise Im(z) kaçtır? Çözüm: Şimdi daha önce bahsettiğimiz metoda geldik. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2. a + bi ve c + di şeklindeki iki karmaşık sayının dört işlemine dair formüller: (a + bi) + (c + di) = (a + c) + i(b + d) (a + bi) – (c + di) = (a – c) + i(b – d) (a + bi)⋅(c + di) = (ac – bd) + i(ad + bc) a + bi (ac + bd ) + i (bc − ad ) = c + di c2 + d 2 Birkaç örnek verelim: Örnek. sanal kısımları ters işaretli olduklarından. z – 2 = ( 2 ⋅ z + 1)⋅i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Parantezi açarsak. z1⋅z2 = (3 + i)⋅(5 – 12i) = 3⋅5 – 3⋅12i + 5⋅i – i⋅12i 5 Teorem.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar y y z = x+yi O -y x x Olayı bir de grafik olarak yorumlayalım.

Örnek. 50 150 − 200i 50. = 1 2 2 2 x2 + y 2 O halde z1 x − y1i ( x1 − y1i )( x 2 + y 2 i ) = = 1 x 2 − y 2 i ( x 2 − y 2 i )( x 2 + y 2 i ) z2 Teorem. Teorem. z 2 = x2 – y2i ve z1⋅z2 = x1⋅x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i olur.(3 − 4i ) 25 8i olduğundan z = 6 + 8i.z 2 . Toplama ve çıkarmanın geometrik yorumu. z sayısının eşleniği demek olsun. z1 + z 2 = z1 + z 2 . z1 = x1 – y1i.z 2 olduğundan kanıt biter. z1 . 50 z = 3 + 4i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Eşleniğini hesaplayabilmek için 50 sayısını x + yi şekline getirmekle işe 3 + 4i başlayalım. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z1 = x1 – y1i. z1 + z2 noktalarının bir paralelkenar köşesi olduğunu görürüz. Çözüm 2: z ⋅ z = z ⋅ z olduğundan z ⋅ z = (3 + 1 2 1 2 1 2 4i)⋅(–5 – 12i) = –15 – 36i – 20i + 48 = 33 – 56i. O halde z1 + z 2 = x1 – y1i + x2 – y2i = x1 + x2 – (y1 + y2)⋅i = z1 + z 2 olduğundan kanıt biter. O halde Re(z) = 6. z1. O halde (z ) = x − yi = x + yi = z. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız.(3 − 4i ) z = = =6– = 3 + 4i (3 + 4i ). z1⋅z2 = (3 – 4i)⋅(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan z1 ⋅ z 2 = 33 – 56i. y1+y2 y z1+z2 z1 x x2 x1+x2 y z2 z1+z2 z1 x 1 y2 O O z2 z1 z2 Örnek. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. x2. Çıkarmayı her zamanki gibi yine kaale almayacağız. z2. z 2 = x2 – y2i ve z1 – z2 = x1 – x2 + (y1 – y2)⋅i olur. z1 ). z1 = x1 – y1i. O halde z1 . birkaç küçük geometrik özelikler (eşlik) kullanarak O. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z1 – z 2 = z1 − z 2 . ( z )n = z n . z1 = x1 – y1i. Kanıt: z = x + yi olsun. Şimdi buna geometrik izah getireceğiz. O halde z1 – z 2 = x1 – y1i – (x2 – y2i) = x1 – x2 – (y1 – y2)⋅i = z1 − z 2 olduğundan kanıt biter. z = x – yi olur. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. (z ) = z. z1 =( = x1 x 2 + y1 y 2 − ( x 2 y1 − x1 y 2 )i x2 + y 2 2 2 =( z1 ) z2 Teorem. Kanıt: lerde anlatılacak. şu formül manyaklarını unutmayalım: z+z Re(z) = ve 2 z−z 1 1 Im(z) = = − ( z − z )i = ( z − z )i . 2i 2 2 Teorem. z 2 = x1x2 – y1y2 – (x1y2 + x2y1)⋅i = z1 . z 2 = z1 . y1. Bunu hemen üst sol şekildeki gibi resmedelim. y2 değerleri belli olduğundan hemen x1 + x2 ve y1 + y2 değerlerini hesaplar ve z1 + z2’yi resmederiz. Bize ne lazım? z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)i. x1. z . Hazır eşlenik konusunu da anlatmışken. Dersimiz olmadığı için ayrıntıya girmeyeceğim. z 2 = x2 – y2i ve z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)⋅i olur. y z2 x1 Teorem. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise z1 ⋅ z 2 kaçtır? Çözüm 1: Madem sayıların çarpımının eşleniği soruluyor. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z 2 = x2 – y2i ve z1 x + y1i ( x1 + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 = z 2 x 2 + y 2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) x x + y1 y 2 + ( x 2 y1 − x1 y 2 )i olur. ki karmaşık sayının cebirsel işlemlerle toplanmasını ve çıkarmasını biraz önce öğrenmiş olduk. zira çıkarma dediğin ters işaretlisiyle topla6 .

Kökler x1. burada da aynı gayreti paydada sanal bir sayı bırakmamak için vereceğiz. z = 2 + i ise Re(z-1) kaçtır? 1 2−i Çözüm: z = 2 + i ise z-1 = = = 2 + i (2 + i )(2 − i ) 2−i 2−i 2 1 2 = = − i diye Re(z-1) = ’tir. |z| = x 2 + y 2 olduğu rahatlıkla bulunabilir. Örnek. x2 – mx + n = 0 denkleminin bir kökü 3 + i ise m + n kaçtır? Çözüm: x1 = 3 + i ise x2 = 3 – i olur.   y y |z| O z = x+yi x x Bir karmaşık sayının modülü. Bunu zaten biliyorsunuz da. olduğundan d Örnek. hala bir z sayısının çarpmaya göre 1 ’dir. Dediklerimiz şöyle bir formüle götürür bizi: z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayı için x − yi z-1 = 2 . 4 = β – 3 diye β = 7’dir. Nasıl ki reel sayılarda. b x1 + x2 + x3 = 1 + (1 – i) + (1 + i) = 3 = – . değinmek istediğim şu: O zaman kökler. a 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin köklerinin −b− ∆ −b+ ∆ ve x2 = x1 = 2a 2a olduğunu daha önce kanıtlamıştık. birbirlerinin eşlenikleri olur. şte bu yüzden denklemin üçüncü kökü 1 + i olmalıdır. Çarpma ve bölme işlemlerini nasıl yapacağımızı öğrendiğimize göre ters alma işlemini de öğrenme vakti geldi. ax3 + bx2 + cx + d = 0 denkleminin bir köb oranı kaçtır? kü 1. |z|’in değeri. Eğer ∆ < 0 olursa. a d x1⋅x2⋅x3 = 1⋅(1 – i)⋅(1 + i) = 2 = – a b = 3/2’dir. |z| ile gösterilir. Sayı karmaşık diye çarpmaya göre tersi değişmez. 2 5 5 5 5 4−i Sanal köklü denklemler.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar madan başka bir şey değil! O halde derhal z2’nin ters işaretlisi olan –z2’yi çizelim. x + y2 Örnek. Mutlak değeri veya büyüklüğü dendiği de olur. Öyle olmalı ki denklemin katsayıları reel olsun. Bir karmaşık sayının karmaşık düzlemdeki görüntüsünün (ona karşılık gelen noktanın) orijine olan uzaklığına. Yani sanal kökü varsa ya 2 tanedir. a ≠ 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin −b ve x1⋅x2 = kökleri olan x1 ve x2 için x1 + x2 = a c olduğunu hatırlayarak. ya 6 tane… Ayrıca sanal kökler daima birbirlerinin eşlenikleri olur. Bunu da yine eşleniklerinden biriyle çarparak yapacağız. ya 4 tane. a x1 + x2 = m = (3 + i) + (3 – i) = 6 ve x1⋅x2 = n = (3 + i)⋅(3 – i) = 9 – i2 = 10 olduğundan m + n = 6 + 10 = 16 olur. Bunu yaparken sadece z2’nin orijine göre simetriğini çizmek yeter. x2 ve x3 olsun. o karmaşık sayının modülü denir. 7 . Örnek. çünkü hem reel hem de sanal işaret değiştiriyor. eşleniğiyle tersi z çarparak paydada irrasyonel ifade bırakmamaya gayret ederdik. Şimdi de bu –z2’yi gösterdiğimiz paralelkenar metoduyla z1 ile toplayacağız. denklemin köklerinin sanal olacağı aşikar. bulduğumuz şey z1 – z2 olacak. yan şekilde gördüğünüz taralı üçgende Pisagor Teoremi uygulanarak. O halde bu denklemin kökler toplamı (2 + αi) + (2 – αi) = 4 olur. x2 – (β – 3)x + 15 = 0 denkleminin bir kökü 2 + αi ise β kaçtır? Çözüm: Bir kökü 2 + αi ise diğer 2 – αi’dir. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının modülünün. bir kökü de 1 – i ise d Çözüm: Reel katsayılı bir polinom denkleminin hiçbir zaman tek sayıda sanal kökü olamaz. Siz de çarpma işlemine geometrik bir yorum getirmeye çalışınız. Bunu da üst sağ şekilde çoktan göstermiştik. Karmaşık bir sayının çarpmaya göre tersi.

|z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| olduğundan |z1⋅z2| = 5⋅13 = 65. |z1⋅z2| = |x1x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i| = = = = ( x1 x 2 − y1 y 2 ) 2 + ( x1 y 2 + x 2 y1 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Örnek. kinci yol. ikincinin kıymetini anlayıp unutmayın diye vereceğiz. –z ve – z sayılarının karmaşık düzlem-x x O x |-z| deki görüntüleri orijin |z| merkezli bir dikdörtgen z = x yi -y z = x yi oluştururlar ki.( x 2 + y 2 ) + y1 . 2 x +y Teorem. z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2). x − yi z ⋅|z|–2 = (x – yi)⋅( x 2 + y 2 )–2 = 2 = z–1. Örnek. = x1 + y1 2 2 2 2 = z1 z2 . Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. lk çözümü. Kanıt: z = x + yi ise |z| = nıtlamıştık zaten. x 2 + y 2 olduğunu ka- z = x – yi. | olduğundan | z1 |=? z2 z1 z1 | = z2 z2 z1 5 . Kanıt: lerde kanıtlanacak.z2| kaçtır? Çözüm: ki farklı yol göstereceğiz.( x 2 + y 2 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 = x1 + y1 . Birinci yol. z ⋅|z|–2 sayısının sadeleştirilmiş biçimini yazınız. x2 + y2 = |z|2 olduğundan kanıt biter. |z| 5 13 17 25 |z1⋅z2| = 33 2 + 56 2 = 3035 = 65. | = = x 2 + (− y ) 2 = (− x) 2 + (− y ) 2 = olduğundan eşitlikler doğrudur. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2 olduğunu daha önce kanıtlamıştık zaten. |= z2 13 Teorem. –z = –x – yi. Çözüm: z = x + yi olsun. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. y (− x) 2 + y 2 x1 x 2 + y1 y 2 − ( x1 y 2 − x 2 y1 )i x2 + y 2 2 2 Bu durumu bir de yanz = x+yi y z = x+yi daki gibi grafikle açıklayalım: |-z| |z| z. Teorem. y 2 + x1 . – z = –x + yi ve x 2 + y 2 z1 z1 |= . |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. x2 + y 2 Örnek. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise | Çözüm: |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup.( x 2 + y 2 ) ( x1 + y1 ). Bu kanıtla birlikte bir karmaşık sayının ters işaretlisinin görüntüsünün. y 2 + x 2 . |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2|. y1 x1 . z1 = 3 – 4i ise |z10| kaçtır? Çözüm: |z10| = |z|10 = 510. z⋅ z = |z|2. kendisinin orijine göre simetriği olduğunu da anlamış olduk. |z| = | z | = |–z| = |– z |. x 2 + y 2 = |z1|⋅|z2| Örnek. |z1 + z2| = ( x1 + x2 ) 2 + ( y1 + y 2 ) 2 |z1 + z2|2 = (x1 + x2)2 + (y1 + y2)2 8 x1 . z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun.i olur. |zn| = |z|n. Teorem.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar z 3 + 4i –5 – 12i –8 + 15i 7 – 24i Teorem. Madem sayıların çarpımının modülü soruluyor.x 2 + y1 . z . dikdörtgende köşegenlerin merkeze olan uzaklıklarının eşit olduğunu bildiğimizden kanıt tamamlanmış olur. |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. z x + y1i ( x + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 | 1 |= 1 z2 x2 + y2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) Teorem. z1⋅z2 = (3 – 4i)(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan . z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise |z1.

Örnek. y) noktalarının oluşturduğu şeyin denklemi budur demek olur. O noktaların geometrik yer denklemi nedir demek. 2 y lki tanımı kullanacak. ‘’Şimdi dediğimi yaparsan bir şey olmaz!’’ derim ben de: Karmaşık düzlemdeki 3 + 4i karmaşık sayısına. bu çemberin denklemi nedir demek. Teorem. koşulları sağlayan tüm (x. 3 + 4i karmaşık sayısına 2 birim uzaklıkta olan noktaların geometrik yer denklemi nedir? Çözüm: Düzlemde bir nokta y 2 varmış. Reel eksenin pozitif tarafı üzerinde ve 3 + 5i sayısına uzaklığı 13 birim olan sayı kaçtır? Çözüm: Sayı reel eksen üzerindeyse sanalı sıfırdır. |z – 4 – 5i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının geometrik yeri nedir? Çözüm: ki yol göstereceğiz. Hangisi pozitifse o. yani aralarındaki uzaklığın 3 birim olduğunu anlatır. Karmaşık sayıların z karmaşık düzlemdeki görüntüley1 1 x ri. diğer deyişle analitik düzlemdeki (3. a ile b’nin farkı nasıl gösterilir? a – b ya da b – a. ki karmaşık sayı arasındaki uzaklık.|z2| = (|z1| + |z2|)2. |z + (–5 – 12i)| ≤ |z| + |–5 – 12i| olur.|z1|. |z1 – z2| ≥ |z1| – |z2|. z1 2 + 4i –2 + 3i 1+i –7 – 5i z2 5 + 8i 4 – 5i 6 + 13i –15 + 10i Uzaklık 5 10 13 17 Karmaşık sayıların görüntüleri. 132 = (3 – k)2 + (5 – 0)2 olması gerektiğinden 3 – k = 12 veya 3 – k = –12 olur ki buradan k = –9 veya k = 15 bulunur. O halde bu sayıya k + 0i diyelim. O halde (3. a ile b’nin farkının. Yorumlayalım: (4. O diğer başka başka noktalar da çemberin ta kendisi. Burada doğal olarak bana şunu sorabilirsin: ‘’Hocam. |z| ≤ 3 ise |z – 5 – 12i| ifadesinin alabileceği en büyük değer kaçtır? Çözüm: |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2| olduğunu biliyoruz. Dolayısıyla a ile b’nin farkını |a – b| ile gösteririz. 5) noktası arasındaki uzaklık 2’ymiş. 4) noktasına 2 birim uzaklıkta olan noktaya (x. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i ise yan şekildeki taralı dik üçgende Pisagor Teoremi’ni kullanarak z1 ve z2 sayıları arasındaki uzaklığın ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 kadar olduğunu bulmak hiç de zor olmasa gerek. |a – b| = c eşitliği de bize. ki nokta arasındaki uzaklık formülünden yine (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 bulursun ki. O halde z sayıları. y) diyelim. Örnek. . Hayax linizde canlanan şey çember de3 O ğil mi? lk aldığımız nokta çemberin merkezi. x |z – 4 – 5i| = |z – (4 + 5i)| = 2 ol4 O duğundan z ile 4 + 5i sayıları arasındaki uzaklık 2’ymiş. istenileni o kadar büyütmüş oluruz. dik koordinat sistemindeki x2 O x1 noktalar gibi düşünülebileceğinden. 5 Birinci yol. Bilenler şurdan çözmeli: O(a. |z| en çok 3 olduğundan sorulan değer de en çok 16 olabilir. Analitik düzleme geçelim: z ile (4. b) merkezli r yarıçaplı bir çemberin denklemi (x – a)2 + (y – b)2 = r2’dir. iki nokta arasındaki uzaklık formülünü kullanacağız: y y2 z2 Örnek. sabit uzaklık da yarıçaptır. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çember denklemi de (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 olur. ben çember denklemini bilmeseydim n’olacaktı?’’. O halde |z – z0| = r eşitliğini şöyy le yorumlamak gerekir: z ile z0 r z0 sayıları arasındaki uzaklık r bix rimdir. Pozitif olması gerektiğinden k = 15. O halde |z – 5 – 12i| ≤ |z| + 13 olduğundan |z|’i ne kadar büyük tutarsak.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar = (x12 + y12) + (x22 + y22) + 2x1x2 + 2y1y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 ≤ |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 + 2x1y1 + 2x2y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2. olur. Kanıt: Bir önceki teoremin kanıtında kullandığımız metodun aynısını kullanarak kanıtlayabilirsiniz. z0 O merkezli r yarıçaplı çemberi oluşturur. Uyarlarsak. 5) nokta9 Örnek. şimdiki konuya lütfen geçmeyin. Bu çözümde anlamadığınız yer varsa. ona sabit uzaklıkta baş4 ka başka noktalar varmış.

yani z sayıları (4. Dikkat edin üzerindeki demedik. o halde cevap analitik düzlemdeki x = –1 doğrusudur. O halde bu şekil soldaki şekilden başkası olamaz. 5 O Çözüm: Şekildeki daire (5. 1) noktalarına uzaklığı3 1 x nın 3 birimden küçük veya eşit -2 olduğunu anlıyoruz. lk çözümdeki mantık silsilesini kurmakta zorlanan öğrenci. bu da kolay! 10 Anlayacağınız. O halde |z – z0| ≤ r olsaydı. Biraz da eşitsizlikler üzerine birkaç kelam edeceğiz: |a – b| < 2’den ne anlıyoruz? a ile b’nin farkının yani aralarındaki uzaklığın 2 birimden küçük olduğunu. z0 merkezli r yarıçaplı çemberin iç bölgesindeki tüm sayılar aranılan sayılardır. Benzer şekilde. kendini taca atabilir. |z| = 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. Şöyle de diyebiliriz: z sayıları. Bu da orijine olan -3 uzaklığı 2’den büyük ama 3’den küçük veya eşit olan noktalar kümesi demektir. Çözüm: |z + 2 – i| = |z – (–2 + y 1⋅i)| ≤ 3 olduğundan z sayılarının (–2. hemen z = x + yi diyerek. yani bu z noktaları (–2. kinci yol. Sadece yanda görüntüleri çizilen z karmaşık sayılarını eleman 3 x kabul eden bir küme yazınız. 1) merkezli 3 birim yarıçaplı çemberi ve bu çemberin iç bölgesini oluştururlarmış. Yandaki grafikten takip edebilirsiniz. Buradan 2 < |z| ≤ 3 oldu2 3 -3 O ğunu buluruz. x2 = (x + 2)2 eşitliği x2 = x2 + 4x + 4 eşitliğine dönüşür ki 4x = –4’ten x = –1 olduğu çıkar. z0 sayılarına uzaklığı r birimden küçük olan sayılardır. y . hem çemberin iç bölgesini hem de çemberin kendisini alacaktık.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar sına uzaklığı 2 birim olan noktalar z sayılarını oluştururmuş. O halde |z – z0| < r eşitsizliği de bize z ile z0 arasındaki uzaklığın r’den küçük olduğunu anlatmalı. O halde 4 2 < z⋅ z ≤ 9 demek 4 < |z|2 ≤ 9 dex mektir. Z ={z∈ : |z – (5 + 3i)| ≤ 3} istenilen kümedir. Çözüm: Orijine uzaklığı 3 birim y olan noktalar istenildiğinden 3 3 birim yarıçaplı merkezil çember x isteniyor demektir. Şöyle ki: 2 = |z – 4 – 5i| = |x + yi – 4 – 5i| = |(x – 4) + (y – 5)i| olduğundan (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22. Geometrik yeri değil de bu geometrik yerin denklemi sorulsaydı. 0) merkezli 3 birim yarıçaplı yandaki çemberi çizmeli. Formülü kul-3 3 O lanmak isteyenin gözü |z| = 3 -3 eşitliğini |z – (0 + 0⋅i)| = 3 diye görmeli ve (0. Örnek. Örnek. Biz de o zaman hiç kar-1 O maşık sayıları karıştırmayıp bir çözelim bakalım. Bakın. lki imkansız olduğundan 2z = –2 dolayısıyla z = – 1’dir. Bu reel kısımları –1 olan tüm karmaşık sayıların iş göreceğini anlatır. y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü Örnek. z = x + yi olsun. 4 < z⋅ z ≤ 9 eşitsizliklerini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. |x + yi| = |x + 2 + yi| olduğundan x2 + y2 = (x + 2)2 + y2 olması gerekir. |z + 2 – i| ≤ 3 eşitsizliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. |z – z0| > r olsaydı çember dışını. |z| = |z + 2| olduğundan z = z + 2 veya z = –z – 2 olmalıdır. Çözüm: z⋅ z = |z|2 olduğunu gösy 3 termiş ve anlatmıştık. 3) merkezli ve 3 birim yarıçaplı olduğundan. |z – z0| ≥ r olsaydı da hem çember dışını hem de çemberin kendisini almalıydık. Çözüm 2: Ayıp olmasın diye biraz karmaşık sayılara bulanalım. (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22 diyecektik. y r z0 x O |z z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü |z y r z0 x O z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü   Örnek. Çözüm 1: lk bakışta tipik bir y x = -1 mutlak değer sorusu gibi görüx nüyor. 5) merkezli 2 birim yarıçaplı çembermiş. |z| = |z + 2| koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. zira üzerinde olursa uzaklık r’den küçük değil tam r olur. Örnek.

Hatta bundan dolayı. θo) = r⋅cis θo. Hatta noktanın koordinatlarını bulmak isteyen biri 30o-60o-90o üçgeninden faydalanarak. θo) olan bir z = x + yi sayısını alalım. 11 . –60o) diye de gösterebilir. Anlayacağınız. smi sizi korkutmasın. diğer A aday noktalarından ayırmamız lazım. Bir öneri: kinci bilgi. orijine uzaklığı 6 olan noktalar içinde A 6 sadece işaretli olan A noktasını x 30 orijinle birleştirdiğimizde isteO nen açı ölçüsü 30o oluyor. Yanda görüldüğü üzere. Çözüm: Karmaşık düzlemdeki y x z = 4 – 4 3i sayısının analitik 4 düzlemdeki Z(4. III. çok kolay olduğunu göreceksiniz. noktanın apsisi olsa olur mu? Örneğin. orijine olan uzaklığını ve ZO doğrusunun eğim açısını bulacağız. şimdi onlarla değil başka iki bilgiyle tanımlayacağız. şte böyle bir gösterime de o sayının kutupsal gösterimi diyeceğiz. Çok mu şey istedik? Söyleyeyim: Noktayı orijinle birleştiren doğru parçasının x ekseniyle yaptığı pozitif yönlü açı. Hatta canı isteyen hemen noktanın aslında karmaşık düzlemde 3 3 + 3i sayısına tekabül ettiğini de çıkarabilir. -4) gibi… Peki. x = r⋅cos θo y z = x+yi y = r⋅sin θo diye. P soldaki şekilde resmedilen P noktasıdır. 4) ve (3. |ZO| = r = 8 ve θ = 300o çıktı. y = (r. bölgede olup. orijine olan uzaklığı 6 ve kendisini orijine birleştiren doğrunun eğim açısı 30o olan noktanın koordinatlarını bulalım. örneğin ordinatı 3 deseler. Örnek. aynı kapıya çıkar. Çözüm: Yazılımdan P noktasının y 2 ve x orijine olan uzaklığının -1 PO doğrusunun eğim açısının O 2 225o olduğunu anlıyoruz. örneğimizdeki (3. A noktasının orijine uzaklığı 5 birim ise orijin merkezli 5 birim yarıçaplı çember üzerindeki her nokta A noktası olmaya adaydır. θ ) r x + yi = r⋅cos θo + r⋅sin θo⋅i θ = r⋅(cos θo + i⋅sin θo) x x O = cis θo Bu yazılımı bundan sonra sıkça kullanacağız. Şimdi burada yapılan işlemleri. Bu bilgilerden biri o noktanın orijine olan uzaklığı olacak. Kutupsal gösterimi (r. noktanın orijine olan uzaklığını r ile göstereceğiz. şekil çizmeden yapmak için karmaşık sayıların başka türlü bir kutupsal gösterimini göstereceğiz. bu ikinci bilgi öyle bir bilgi olacak ki bize hangi bölgede olduğunu da bize anlatacak. 300o)’dür. ordinat olsa? Benzer durumdan dolayı o da olmaz. Deneyelim. – 4 3 ) noktasına tekabül ettiğini biliyoruz. orijine olan uzaklığı r ve bahsi geçen açısının ölçüsü de θo olan bir A noktasını bundan böyle A(r. 3) gibi yine iki farklı nokta karşımıza çıkar. Kutupsal gösterimi P( 2 . Örnek. bilgiler yetiyordur. Bu olabilir tabii ki ama gönül istiyor ki daha az veriyle bu işi halledelim. Örneğin. Ama fark etmişsinizdir ki sadece orijine olan uzaklık bilgisi bir noktayı tanımlamaya yetmez. adına karmaşık düzlem dediğimiz bir düzlemde bir nokta olarak görünüyordu ya. A’nın apsisinin 3 olduğunu da söylesek? Olmaz. verilince anlatmak istediğimiz noktadan başkası anlaşılmayacak. θo) şeklinde göstereceğiz. 3) ve (-4. -4 3 Z O halde grafikte bu Z noktasını işaretleyip. kizkenar dik üçgen yardımıyla P’nin reelinin de sanalının da –1 olduğunu anlarız. biz de o noktayı reel ve sanalıyla (apsis ve ordinatıyla) tanımlıyorduk. Başlayalım: Karmaşık sayılar. O halde bu P noktasına karşılık gelen karmaşık sayı –1 – 1⋅i yani –1 – i’dir. y Biraz uzatmış olsak da. A( 3 3 . z = 4 – 4 3i sayısının kutupsal gösterimini bulunuz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Karmaşık sayıların kutupsal gösterimi. Eğer şartları sağlayan tek 1 nokta bulursak. yani eğim açısı ikinci bilgi olarak yeter. 3) olduğunu da rahatlıkla görebilir. Şimdi ikinci bir bilgiyle istediğimiz A noktasını. eğer halledebilirsek. 8 O 60 (r. ikinci bilgi. Şöyle bir şey aklınıza gelebilir: ‘’O zaman bir de hangi bölgede olduğunu üçüncü bilgi olarak versek?’’. O halde -1 bu P noktası. çünkü bu şartları sağlayan 1 tane değil 2 tane A olur. örneğimizdeki (4. O halde bu sayının kutupsal gösterimi Z(8. Yeter ki aşağıda yazanları roman gibi okumayın. ki bi daha olsa bi daha uzatırım. hatta diğerinden daha çok. tabii isteyen Z(8. Dediklerimizi yan şekilde yaptım. Yalnız bu iki bilgi öyle iki bilgi olacak ki. 225o) olan karmaşık sayıyı bulunuz.

Kutupsal gösterimlerle işlemler. kosinüsü aynı olacak ama sinüsü işaret değiştirecek. cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Eşitliğin sağ yanını açalım. anlaşılmamalıdır. z = 2 + 2i ise Arg(z) kaçtır? Çözüm: Karmaşık düzlemdeki 2 + 2i y 2 sayısı analitik düzlemdeki (2. argümenti k’ya 0 değerini vererek. sinüsü aynı kalacak ama kosinüsü işaret değiştirecek. hatta daha genel olarak k⋅360o – θo. sonra o noktayı orijine bağlayan doğru parçasını çizeriz. olduğundan θo = Arg(z) = arctan( sin 40 1 + cos 40 1 + 2 cos 2 20 − 1 = = O halde tan θo = sin 40 2 ⋅ sin 20 ⋅ cos 20 cot 20o olduğundan θ = 70o olmalıdır. z karmaşık sayısının argümenti denir. O halde α = –θ olmalıdır. çarpımlarını. bölümlerini bulmayı ve kuvvetlerini almayı öğrenmiştik. cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. 0o ≤ θ < 360o aralığındaki karşılığına çeviririz. α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. şte argümentin bu aralıktaki değerine. bulduğumuz esas argümenttir! Örnek. z = cis 2xo + 1 ve |z| = 3 ise x kaç derecedir? Çözüm: z = cis 2xo + 1 = cos 2xo + i⋅sin 2xo + 1 olduğundan. (k elbet ki tamsayı) Örnek. Noktadan eksenlere dik indirildiğinde oluşan dik üçgenlerden Arg(z) rahatlıkla bulunur. r⋅cis θo yazılımındaki θ değerine. 2) nokx tasına tekabül ettiğinden oluşan ikiz45 2 O kenar dik üçgen gereği Arg(z) = 45o’dir. x + yi şeklindeki karmaşık sayıların toplamlarını. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. Örnek. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının argümenti için y Arg ( z ) = arctan( ) x eşitliğinden yardım isteyebileceğimiz gibi. z karmaşık sayısının esas argümenti denir. θo ile 360o + θo hatta daha da genel olarak (k bir tamsayısı olmak üzere) k⋅360o + θo açıları düzlemde aynı yere tekabül eder. . Reel ve sanalından hangi bölgede olduğunu anlarız. Arg(z) ile gösterilir. 2 Formülden de yapsaydık Arg(z) = arctan( ) = 2 o arctan(1) = 45 çıkardı zaten. Şimdi de karmaşık sayıların kutupsal gösterimleriyle aynı işlemleri nasıl yapabileceğimizi öğreneceğiz. Örnek. tabii ki bu değere canınızın istediği kadar 360’ın tam katlarını ekleyebilirsiniz. Genel halini sorarsa da yukarda yaptıklarımız gibi α = 180 – θ + 360⋅k dersiniz. kosinüsü de sinüsü de işaret değiştirecek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Argüment ve esas argüment. –cos θo + i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olduğundan. Aslında buradan argümentin 225o de olabileceği anlaşılır. –cos θo + i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açarak başlayalım. z = sin 40o + (1 + cos 40o)⋅i ise z sayısının esas argümenti kaçtır? y Çözüm: z = x + yi için Arg ( z ) = arctan( ) x 1 + cos 40 ) olur. |z| = = (1 + cos 2 x) 2 + (sin 2 x) 2 2 + 2. farklarını. Örnek. –cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. O halde α = 180 + θ olmalıdır. Aslında söylemeye gerek var mı bilmiyorum. –cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? 12 Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açalım. Örnek. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. Ama biz biliriz ki −30o ile 330o veya ne bileyim 370o ile 10o aslında aynı şeydir. cos 2 x = 3 = 1 + 2. bunun geometrik yorumu olan şu yol da izlenebilir: Her defasında verilen z karmaşık sayısını karmaşık düzlemde işaretleyip. cos 2 x + cos 2 2 x + sin 2 2 x olduğundan 2⋅cos 2xo = 1 yani cos 2xo = 1 olur. O halde α = 180 – θ olmalıdır. x bir dar açı olmak üzere. Genel olarak. Argümenti bulmak için. 2 x bir dar açı olduğundan x = 30o olmalıdır. Bazen argüment negatif verilir ya da 360o’den büyük veya eşit bir değer verilir. bundan dolayı k ≠ 0 olduğunda.

z2 ve z3 sayıları için 2 z ⋅ z2 z2 80 70 x Arg( 1 ) kaçtır? z3 O 60 z3 Çözüm: z1. kinci yol.[cos(θ1 − θ2) + i. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1 r1 = ⋅cis(θ1 − θ2) olur. z = (1 + i)20 sayısının orijine uzaklığı ve esas argümenti kaç derecedir? Çözüm: ki farklı şekilde çözelim. y z1 Teorem. Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan. z 2 r2 Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan z1 r1 cos θ1 + i.sin(θ1 − θ2)] r2 r = 1 ⋅cis(θ1 − θ2) r2 Son iki teoremden anlaşılıyor ki. sin θ 2 … … r = 1 . Şu ana kadar ki bilgilerimiz (2 + 3i)10 gibi sayıları pratik hesaplamaya yetmiyor. x -1024 yan şekilden göreceğiniz üzere z sayısının orijine olan uzaklığı 1024 ve esas argümenti de 180o’dir. Yan şekilde verilen z1. esas argümenti de 180o’dir. z1⋅z2 = 5⋅3⋅cis(70o + 170o) = 15⋅cis 240o = 15⋅(cos 240o + i⋅sin 240o) 1 3 i) = 15⋅( − − 2 2 15 15 3 i. 170o ve 300o olduğunu not edin. sin θ1 = ⋅ z 2 r2 cos θ 2 + i. ilerki derslerde verilecektir. zn = lk birkaç tanesini açalım: z2 = (x + yi)2 = (x2 – y2) + (2xy)i z3 = (x + yi)3 = (x3 – 3xy2) + (3x2y – y3)i 4 z = (x + yi)4 = (x4 – 6x2y2 + y4) + (4x3y – 4xy3)i 5 z = (x + yi)5 = (x5 – 10x3y2 + 5xy4) + (5x4y – 10x2y3 + y5)i Teorem [De Moivre]. 2 z1 ⋅ z 2 Arg( ) = 2⋅Arg(z1) + Arg(z2) – Arg(z3) z3 = 2⋅70o + 170o – 300o = 10o. Örnek. Zira 2 + 3i sayısını kutupsal biçimde yazmaya kalkarsak argüment rasyonel bir değer çıkmadığı için yarı yolda kalıyoruz. O halde daha önce öğrendiğimiz binomların açılımından yardım isteyeceğiz. Arg(z1⋅z2) = Arg(z1) + Arg(z2) z Arg( 1 ) = Arg(z1) – Arg(z2) z2 Daha fazlasını isteyenlere. Genel formülü ben çıkarttım ama tabii ki ezberlemeniz gerekmiyor. z2 ve z3 sayılarının esas argümentlerinin sırasıyla 70o. n θ 13 . =− − 2 2 y z1 Kanıt: Tümevarım içeren bu kanıt. z1⋅z2 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1)⋅r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅(cos θ1⋅cos θ2 + cos θ1⋅sin θ2⋅i + sin θ1⋅cos θ2⋅i – sin θ1⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅[cos(θ1 + θ2) + i⋅sin(θ1 + θ2)] = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) Örnek. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1⋅z2 = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) olur. Yan şekilde bilgileri verilen z1 ve z2 karmaşık sayıları 5 için z1⋅z2 çarpımı kaçtır? z2 3 80 70 x Çözüm: z = 5⋅cis 70o ve 1 O z2 = 3⋅cis 170o olduğundan. Birinci yol.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. z = (1 + i)20 = y [(1 + i)2]10 = (2i)10 = 210⋅i10 = 180 z 1024⋅(i2) = –1024 olduğundan. z = r⋅cis θ ise zn = rn⋅cis(nθ) ve n z= n r ⋅cis( ). z = (1 + i)20 = ( 2 ⋅cis 45o)20 = 2 20⋅cis(45o⋅20) = 210⋅cis 900o = 1024⋅cis 180o olduğundan z sayısının modülü 1024. Örnek.

w0 = 3⋅cis 50o w1 = 3⋅cis 170o w2 = 3⋅cis 290o Örnek. 2 tane w olabilir. Çözüm: Üç tane w sayısı çözüme aday olduğundan z’nin argümentine iki kere 360o ekleyeceğiz. O halde 1 3 (x + yi)2 = 4⋅cis 120o = 4 ⋅ (− − i ) = –2 – 2 2 2 3i olur. y2 = t dönüşümü yapılırsa 4t2 + 4at – b2 = 0 eşitliğine ulaşılır. Daha genel olarak a + bi ile a – bi arasında hiçbir fark yoktur.ei. o zaman karekökü tanımlayabiliriz. dolayısıyla x = 4 bulunur. o halde b x= demekte bir mahzur yok. ki çözüm olduğunda birini diğerinden ayırabiliyorsak. kesinlikle tavsiye etmediğimiz için burada bırakıyorum. i ile –i arasında hiçbir fark yoktur örneğin. Gerçel sayılarda denklemin çözümlerinden biri pozitif olacağından. Benzer şekilde ′′küpkök′′ diye bir fonksiyon da yoktur. 25 + 20i + 4i2 = 21 + 5xi olduğundan 5x = 20. denklemin – y2 = a olduğundan 14 .Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Bir karmaşık sayının. Bir karmaşık sayının karekök ve küp kökleri4. Bir karmaşık Şimdi ikinci yola bakın. Örnek.[c+di]. düzenle2 4y 2 4 2 nirse b – y = 4ay yani y4 + 4ay2 – b2 = 0 elde edilir. yani w0’ın argümentine 240o. Hem kartezyen hem de kutupsal gösterimlerle ′′karekök′′ hesaplamayı öğreneceğiz. Örnek. w0’ın argümentine 120o ekleyebilirsiniz. 21 + 5xi sayısı. Kompleks sayılarda denklemin çözümlerini ayırt edemeyiz. 4 Uyarı. Uyarı. w2 = 4⋅cis 120o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulalım. w0’ın argümentine 180o ekleyebilirsiniz. Bu yolu. x2 – y2 + 2⋅x⋅y⋅i = –2 – 2 3i olduğundan x⋅y = 2 ve y2 – x2 = 2 gibi iki bilinmeyenli iki denklemimiz olur ki. Dolayısıyla karmaşık sayılarda ′′karekök′′ diye bir fonksiyon yoktur. Diğer yandan x2 2y b2 – y2 = a olur. Birinci yol. Bir sonraki sayfada bu tarz soruların çözümü için bir formül verdim. Bu sayıların ′′küpkök′′lerini alınca üç farklı w sayısı ortaya çıkmış olacak. sayının ′′karekökünü′′ De Moivre Teoremleri’nden bulmayı biliyoruz ama Ali Nesin: Sıfır böleni olmayan bir halkada x2 = a denkleminin 0. bu da kolay! burada denklemi sağlayan 1 tane değil. ona denk olan başka bir argümentle değiştirerek. öyle yapacağız. Köklerin t1 ve t2. O halde 4⋅cis 120o ile 4⋅cis 480o sayılarının kareköklerini alacağız. kinci yol. Böylelikle farklıymış gibi görünen ama tamamen aynı olan üç karmaşık sayı elde edeceğiz. Şimdi de karesi kutupsal olarak verilmiş sayıları bulmaya bir örnek verelim. z = w3 = 27⋅cis 150o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. x2 – y2 + 2xyi = a + bi x2 – y2 = a ve 2xy = b b değeri sıfır değil diye y de sıfır değildir. w2 = a + bi eşitliğini sağlayan olası w’leri bulmanın formülü. Çözüm: Yine iki farklı yol göstereceğiz. yani argümente 360o eklersek bir şey olmuyordu ya. z = 27⋅cis 150o = 27⋅cis 510o = 27⋅cis 870o olduğundan. Bu sayılar için "a′nın ka′ rekökünü bul′′ yerine ′′x2 = a denkleminin çözümlerini bul′′ demeliyiz. karmaşık kuvvetini almak için de (a + bi)c+di = (a2 + b2)[c+di]/2. w0 = 2⋅cis 60o w1 = 2⋅cis 240o olarak bulunur. 5 + 2i sayısının karesi ise x kaçtır? Çözüm: Demek ki (5 + 2i)2 = 21 + 5xi. w1’i pratik olarak bulmak için. onu diğerinden ayırıp "karekök" fonksiyonunu tanımlayabiliriz. (x + yi)2 = (x + yi)⋅(x + yi) = a + bi eşitliğini sağlayan x ve y reel sayılarını arıyoruz. Önce daha kolay görünenden başlayalım.arg(a+bi) formülünü kullanabilirsiniz. Korkmayın. Onlara sırasıyla w0 ve w1 diyelim. w1’i pratik olarak bulmak için. bunu çözmeyi hepimiz biliyoruz. w2’yi pratik olarak bulmak için de w1’in argümentine 120o ekleyebilirsiniz. Karesi (a + bi) olan w sayısına x + yi diyelim. 1 ya da 2 çözümü vardır. w = x + yi diyelim. eğer öyleyse ikinci w’yi nasıl bulacağız? Karekökünü bulmak istediğimiz sayının argümentini.

2 O halde w0 = 2 + i ve w1 = –2 – i’dir. 5−3 Çözüm: |3 + 4i| = 5 olduğundan y = =1 2 4 ve x = = 2 olur. argümenti θ + α olduğundan z′’nün kutupsal gösterimi de r⋅cis(θ + α) olur. diğerini bunun ters işaretlisi olarak yazacağız.i )⋅cis 60o 1 3 + . orijin etrafında pozitif yönde 60o döndürdüğümüzde hangi karmaşık sayının konumuna geliriz? Çözüm: z′ = z⋅cis 60o = (–1 + 3.cis 90o = (7 + 3i)(0 + 1⋅i) = 7i + 3⋅i2 = –3 + 7i olduğundan Z sayısının yeni konumu (–3. 3) noktasına geliniyorsa. Bunlara y1 ve y2 diyelim. Örnek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar diskriminantının da ∆ = 16(a2 + b2) olduğunu bir kenara not edin. Buradan da anladığımız şey şu: Kökler birbirinin zıt işaretlisidir. Ayrıca köklerin çarpımı (– b2/4) < 0 olduğundan. z’yi biliyoruz. Diğer yandan |z|2 = a2 + b2 olduğunu hatırlarsak ∆ = 16|z|2 olur. b) noktasını orijinin etrafında. Şimdi bunu açacağız: r⋅cis(θ + α) = r⋅[cos(θ + α) + i. O halde z’nin kutupsal gösterimi r⋅cis θ olur. z1 sayısının 5 73 x argümenti ile z2 sayısının 12 O 15 . z′’nü bulacağız. Reel olmayan a + bi sayısını karesi kabul z −a b eden sayılar. =− − 2 2 2 2 = (–1 + 3. w2 = 3 + 4i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz.cos α + i⋅sin α⋅cos θ] = r⋅[cos α⋅(cos θ + i⋅sin θ) – sin α.i ) 2 2 1 3 3 3 i+ i − = –2. Z noktasının aldığı yeni konumu bulmayı öğreneceğiz. O halde t2’nin kökleri reel olmadığından buradan elimiz boş döndük. Örnek. 2 4 O halde w0 = 3 + 2i ve w1 = –3 – 2i’dir. − 4a + ∆ − 4 a + 4 z − a + z = = t1 = . Toparlayalım: Sonuç. y = ve x = olmak üzere.i karmaşık sayısını. z = –1 + 3. Bir Z(a. birini bulduk mu. orijine uzaklığı sabit kalacak şekilde. z1 = 5⋅cis 73o ve z2 = 12⋅cis 163o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bu sayıları karmaşık y düzlemde gösterirsek.sin(θ + α)] = r⋅[cos θ⋅cos α – sin θ⋅sin α + i⋅sin θ. işimiz z2 13 z1 daha kolay olacak.i )⋅( Örnek. 2 2 Buna karşılık x değerleri ise x1 = b/(2y1) ve x2 = b/(2y2) olur.cos θ)] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅(i⋅sin θ + cos θ)/i] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅cis θ/i] = r⋅cis θ⋅[cos α – sin α/i] = r⋅cis θ⋅[cos α + i⋅sin α] = r⋅cis θ⋅cis α Örnek. O z’nin argümentine θ diyelim. Diğer yandan z′’nün orijine olan uzaklığı z’yle aynı olup. 2 2y x + yi ve –(x + yi)’dir. Z(a.(sin θ – i. Örnek. orijine olan uzaklığı değiştirmeksizin α açısı kadar döndürdüğümüzde. Çözüm: |5 + 12i| = 13 olduğundan 13 − 5 12 = 2 ve x = y= = 3 olur. y α z' z x Olayı tam anlayamayan yandaki grafiğe baksın. Şu an elde t1’den gelen iki kök var. 8 8 2 − 4 a − ∆ − 4a − 4 z − a − z = = t2 = 8 8 2 y reel ve |z| > a olduğundan t1 > 0’dır ve bu bize y’nin değerlerini verir. Orijin etrafında dönme. t2 kesinlikle negatiftir. 7)’nin bulunduğu yerdir. z −a z −a y1 = ve y2 = − . aynı noktanın aynı yönde 90o + αo döndürülmesiyle hangi noktaya gelinir? Çözüm: z1 = 7 + 3i ve z2 = z1. w2 = 5 + 12i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. b) noktası orijin etrafında pozitif yönde αo döndürüldüğünde (7.

y Örnek. Çözüm 1: Arg(z – (–i)) = 30o vey rildiğinden (0. Arg(z′) = 30o verilmiş. Arg(z – z0) = αo eşitliğini sağlayan z karmaşık z0 x sayılarının görüntüleri yan şeα O kilde belirtilen ışındır. z – z0 derken ne demek istediğimizde yani. şekilde taranmış üçgeninin orijinde 60 3 z1 x bulunan köşe açısının 60o ve iki O kenarının 3 ile 8 olduğunu görmüş oluruz. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çemberi 2 2 oluşturan noktalar olduğunu biliA B 2 2 60 yoruz. z1 = 3⋅cis 11o ve z2 = 8⋅cis 71o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bir önceki soruda yapz y 2 tığımız gibi z1 ve z2 sayılarının 8 7 görüntülerini çizdiğimizde. –1) noktasından 30 x geçen ve eğim açısı 30o olan ışıO nı çizmeliyiz. −1 2 2 Hemen. z ile isimlendirilmiş ışın olur. pratik yolu unutan yolda kalmayacak. Bu noktaların her birinden i çıkarırsak z’i buluruz. Ayrıca bu teğetlerin. bu üçgen 5-12-13 üçgeni çıkar. Örnek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar argümenti arasındaki farkın 90o olması bize şekildeki taranmış üçgenin dik olduğunu anlatır. z – z0 demek. B olduğunda en çok 120o olabilir. 16 . yanda z + i olarak isimlendirilmiş görüntüsünü çizelim. O halde bu çember üzerindeki her noktanın tekabül ettiği karmaşık sayıların argümentleri [60o. 60 Orijinden bu çembere şekildeki x gibi iki teğet çizersek. ister kosinüs teoremini uygulayarak… Size kalmış… Örnek. ster özel üçgenler dersinde söylediklerimizi hatırlayarak cevabın 7 olduğunu söyleyin. Hemen şeklimizi çizelim. Kanıt: Aslında kanıt farkın tanımında yatıyor. O halde sayı A olduğunda argüment en az 60o. z ile z0 sayıları arasındaki fark yani bir anlamda onlar arasındaki uzaklık demek. 120o] aralığında oynar. Teorem. sanal eksene göre simetrik olduklarını söylememize gerek yok sanırım. O halde bu karmaşık sayılar arasındaki uzaklık 13 birimdir. |z – 4i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının esas argümenti en az ve en çok kaç olabilir? Çözüm: |z – 4i| = 2 eşitliğini y sağlayan z sayılarının (0. O halde cevap. O halde z′ = |z′|⋅cis 30o z+i y o o z = |z′|⋅(cos 30 + i⋅sin30 ) 1/2 30 x 3 1 O 3/2 = |z′|⋅( + i ). Hatta verilerden. taranmış dik üçgenlerin birer kenarının 2 ve hipotenüslerinin 4 olmasından dolayı birer 30o-60o-90o üçgeni oldukları görülür. Arg(z + i) = 30o eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. Demek ki z sayısı öyle bir yerde olmalı ki z ile z0 sayılarına karşılık gelen noktaları birleştiren doğrunun eğim açısı αo olsun. O halde buna aday z’ler aynı doğru üstünde olmalılar. −1 Çözüm 2: Bu çözüm bir anlamda ilk çözümün mantıki izahı olacak. z + i = z' olsun.

1 + i kompleks sayısının 1 – i kompleks sayısına bölümü nedir? A) 0 B) –i C) –1 D) i E) 1 ÖYS 1976. z = i + 3 sayısının. A) 1 13 A) 3 B) 3 25 C) −3 25 D) –3i E) 3i 3 − 2i sayısının sanal kısmı kaçtır? 1− i 1 5 B) C) 1 D) 2 E) 2 2 ÖYS 1975. 1 + 2i kompleks sayısının 1 – 2i kompleks sayısına bölümü nedir? A)–2 B) 3 − 2i − 3 + 4i 2 + 3i − 2 + 5i C) D) E) 5 5 5 3 A)2 + 3i B) –3 – 2i 1 1 3 − 2i C) + i D) E) 5i 3 2 13 ÖYS 1981. A) –2 B) –1 £ ÖYS 1977. |z|’nin değe1 − ix C) 2 ⋅ [cos 45 + i ⋅ sin 45] D) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] E) 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1983. z = ÖYS 1974. (2 – i)z = 1 – z eşitliğini sağlayan z karmaşık sayısı aşağıdakilerden hangisidir? A) 1+ i 3 B) 1+ i 4 C) 2 + 2i 3 D) 3+i 1 + 2i E) 3 4 1 sayısının eşleniğinin sanal 4 − 3i kısmı aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1974. a∈ için z = a + (a + 1)i ve 2 E) 2 2 C) 1 D) 1 2 E) 1 3 C) 0 D) 1 E) 2 . 2+i hangisidir? 3 − 4i A) 5 5 − 4i B) 3 3 − 2i C) 5 − 3 + 4i D) E) –1 5 z + i z = 2 ise a kaçtır? A) –3 B) –2 C) 0 D) ÖYS 1978.Karmaşık Sayılarla lgili Çıkmış ÖYS Soruları ÖYS 1970. Yandaki grafikte gösterilen z1 ve z2 karmaşık sayılarının çarpımlarının kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 7⋅cis(θ1 + θ2) D) 12 B) –25 E) 12⋅cis(θ1 + θ2) C) –8i 2−i kesrinin değeri aşağıdakilerden ÖYS 1971. z = 3 3 − 3i karmaşık sayısı için z6 nedir? A) 363 B) –363 C) 363i3 D) –363i3 E) 0 1 + a + bi = 1 − i olduğuna göre a + 1+ i b değeri kaçtır? ÖYS 1985. ÖYS 1984. 3 + 2i karmaşık sayısının çarpmaya göre tersi aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1973. kutupsal koordinatlarla ifadesi aşağıdakilerden hangisidir? A) B) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ri kaçtır? A) 3 B) 2 1 + ix olduğuna göre.

|z + 2 – i| = 10 eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının geometrik yerinin denklemi aşağıdakilerden hangisidir? A) (x – 1)2 + (y – 1)2 = 18 B) (x – 3)2 + (y – 1)2 = 64 C) (x + 2)2 + (y – 1)2 = 100 D) (x – 4)2 + (y – 1)2 = 81 E) (x – 4)2 + (y – 4)2 = 121 ÖYS 1990. Karmaşık düzlemde z = 3 – i olduğuna göre |z–1| kaçtır? A) 10 10 B) 10 20 C) 15 20 D) 15 30 E) 10 50 ÖYS 1989. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i5)⋅(1 + i7) işleminin sonucu kaçtır? A) 2 B) 4 C) 1 + i D) 1 – i E) 4i ÖYS 1995. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i6) işleminin sonucu kaçtır? A) 3 B) 1 C) 0 D) –1 E) –3 ÖYS 1993. z = − 3 3 3 − i karmaşık sayısının 2 2 kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 9 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] B) 9 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] C) 3 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] D) 3 ⋅ [cos 210 + i ⋅ sin 210] E) 3 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1993. B(–2 – i). ( sidir? A) –2i 1 + i 20 ) sayısı aşağıdakilerden hangi1− i B) –i C) –1 D) 1 E) 2i 1 6 11 16 21 D B B A A 2 7 12 17 22 D D C A B 5 10 15 20 25 C D D D A 18 . A’nın [BC]’nin orta noktasına olan uzaklığı kaçtır? A) 5 B) 4 C) 3 D) 3 2 E) 3 3 ÖYS 1992.Mustafa YAĞCI Karmaşık Sayılar ÖYS 1988. n bir pozitif tamsayı olmak üzere. Karmaşık düzlemde A(4 + 6i). z = 3 + 2i olduğuna göre ( ğıdakilerden hangisine eşittir? A) 81 81 B) − 16 16 C) − 81 i 16 D) 81 i 16 z+z 4 ) aşaz−z E) –i ÖYS 1995. i 8n −1 + i 4 n ifadesinin kısaltılmış biçimi aşağıdakii 4 n −1 lerden hangisidir? A) i B) 1 + i C) i – 1 D) 1 E) 2 ÖYS 1991. (1 + i)5 + (1 – i)5 toplamı kaçtır? A) –8 B) –5 C) 0 D) 5 E) 8 ÖYS 1994. C(4 + 5i) noktaları veriliyor. Karmaşık düzlemde (cos xo + i⋅sin xo)2 = cos2xo + i⋅sin2xo olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi x’in değerlerinden biridir? A) 30o B) 45o C) 60o D) 90o E) 180o ÖYS 1989. z = x + yi ve |z| = |z – 2| olduğuna göre. z’nin karmaşık düzlemdeki geometrik yeri aşağıdakilerden hangisidir? A) Gerçel eksene dik bir doğru B) Sanal eksene dik bir doğru C) 2 birim çaplı bir çember D) Bir elips E) Bir parabol CEVAP ANAHTARI A C 3 4 B C 8 9 B 13 C 14 A 18 B 19 E 23 C 24 ÖYS 1991.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful