P. 1
karmaşık sayılar

karmaşık sayılar

|Views: 385|Likes:
Yayınlayan: embercres

More info:

Published by: embercres on Sep 25, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/25/2014

pdf

text

original

www.mustafayagci.

com, 2005

Cebir Notları
Mustafa YAĞCI, yagcimustafa@yahoo.com

Karmaşık Sayılar
x + 2 = 0 gibi denklemler doğal sayılar kümesinde ( ) çözülemeyince, buna duyulan gereksinim gereği, küme genişletilerek, tamsayılar kümesi ( ) bulunmuştur. Artık bu bir icat mıydı, keşif mi, o benim boyumu aşar. Daha sonra 3x + 17 = 0 gibi denklem çözümleri için rasyonel sayılar kümesine ( ), x2 – 6 = 0 gibi denklem çözümleri için de reel sayılara gereksinim duyulmuştur. Reel sayılar ( ), şu ana kadar bildiğimiz en büyük sayı kümesiydi. Şimdi onu da genişleteceğiz. Çünkü reel sayılar, karşılaştığımız x2 + 1 = 0 gibi bir denklemi çözmeye yetmiyor. x2 = –1 çıkıyor ya, daha önceki bilgilerimiz bize bunun anlamsız olduğunu söylüyor. Karesi çift olan sayılarla ile ilgili ilk bilgilere M.S.1’inci yüzyılda Heron’un çalışmalarında rastlanmıştır. Heron’u, üç kenarı bilinen üçgenlerin alanlarını hesaplamak için bulduğu formülünden hatırlarsınız zaten. Oluşturulması imkansız bir kesik piramidin hacmini hesaplamaya çalışırken böyle sayıların olabileceğini farketmiş, ama o kadarla kalmış. Elle tutulur gelişmeler, taa ki 16’ıncı yüzyılda, daha önce ikinci dereceden denklemler dersinde isimlerini zikrettiğimiz Niccolo Fontana Tartaglia ve Gerolamo Cardano tarafından üçüncü ve dördüncü dereceden denklemlerin köklerini veren kapalı formüllerin bulunmasına rastlar. Tabii milleti inandırmak ne mümkün. Analitik Geometri dersinde tanıştığımız Rene Descartes, 17’inci yüzyılda bu sayıların olabileceğine inanıyormuş, fakat kurduğu koordinat sisteminde onlara yer bulamayınca, bu sayılara ‘’sanal’’ adını koymuş. Hatta ‘’sanal’’ Fransızca ‘’imaginaire’’ demek olduğundan, bu sanal sayıya ‘’i’’ demiş ve bu ‘’i’’ günümüze kadar da gelmiş. Daha neye benzedikleri, nasıl bir şey oldukları bilinmeden i’li eşitlikler bulunur olmuş. 18’inci yüzyılda (1730) Abraham De Moivre, sayesinde meşhur olduğu
£ ¢ ¡  

(cos θ + i⋅sin θ)n = cos nθ + i⋅sin nθ eşitliğini, 1748’de de Leonard Euler cos θ + i⋅sin θ = eiθ eşitliğini bulmuş. Buradaki e, doğal logaritmanın tabanı olan ünlü sabit sayı e değil, exponansiyel fonksiyonun kısa gösterimi olan exp kısaltmasının kısaltılmışıdır. ☺ Tabii bulunan bulunuyormuş ama, inanan olmayınca yol katetmek de zor. 1685’de De Algebra tractatus isimli eserinde ‘‘Bunun bir geometrik açıklaması olmalı’’ diye direten Wallis’ten 114 yıl sonra 1799’da Caspar Wessel açık bir tarafı olmayacak şekilde karmaşık sayıları geometrik olarak göstermeyi başarınca, yavaş yavaş inatlar da kırılmaya başlamış. Yeterince eksiksiz ve olabildiğince sade bu çalışması, küresel trigonometrinin bulunmasına da yol açmıştır. Daha sonra birçok matematikçi bu konuya el etmış. Hatta gelmiş geçmiş en büyük matematikçi kabul edilen Carl Friedrich Gauss’da Wessel’dan yıllar sonra karmaşık düzlemi tekrar keşfederek, yayımladığı Karmaşık Sayılar Teorisi isimli makalesiyle hem konunun gelişmesini hem de popüler olmasını sağlamış. Gauss bu, boru değil! Yeter ki el atsın… Kaldığımız yerden devam edelim: x2 + 1 = 0 ise x2 = –1 demiş ve reel sayılarda buna bir çözüm bulamamıştık. Şu an da bulmuş değiliz zaten. nsanın x2 belliyken x’i bulmak için her iki tarafın karekökünü alası geliyor ama negatif bir sayının karekökü de alınmaz ki! Çözülemiyor deyip, bir kenara atacak halimiz de yok. şte, insansoyu tam bu noktada karesi –1 eden bu sayıya, yani bu denklemin köküne i veya –i deyivermiş. Bu değerlerden i olanına1 sanal sayı birimi denir. ‘’Sanal’’ yerine
1

Dikkat edin, ′′i olanına′′ dedik, ′′pozitif olanına′′ demedik, çünkü reel olmayan bir sayıda pozitiflik negatiflik ne arar! Zaten i ile –i arasında da bir fark yoktur!

Çözüm: Düne kadar böyle denklemlerin çözüm kümelerine boş dediğimizi hatırlayın. b’ye de z karmaşık sayısının sanal (imajiner) kısmı denir ve Im(z) ile gösterilir. x2 – 2x + 7 = 0 denkleminin tüm köklerini bulalım. Örnek. işlemler sadece zihinde. Çözüm: Eskiden olsa diskriminant negatif diye boş küme der geçerdik. Film burada kopuyor aslında. Çözüm: O sayı veya sayılara x diyelim. Örnek. diğeri x2 = 1 – 6 ⋅ i olmak üzere iki farklı kökü var. b reel sayı ve i2 = –1 iken a + bi şeklindeki sayılara karmaşık sayılar denir. Yanlış değildi. x2 + 7 = 0 ise x2 = –7 = 7⋅(–1) = 7⋅i2 x = ± 7 ⋅i Örnek. Her ne kadar a + bi sayısının kendisi reel olmasa da. Oy eksenine de sanal eksen diyeceğiz. Hatta karmaşık düzlem inşa edilene dek birçok matematikçi böyle sayıları kabul etmemiş. z = a + eksen A(x1.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar ‘’imajiner’’ dendiği de olur. karmaşık sayılar kümesi bildiğimiz diğer tüm sayı kümelerini kapsar. üzerinde x1 Reel O çalışmak için yeni bir düzeksen lemimiz olur. Bu düzleme de karmaşık düzlem deriz. o günler geride kaldı. Reel sayılar kümesinde çözümünün olmadığını söylüyorduk. bu sayılar 4 – 2i ve 4 + 2i’ymiş2. Örneğin. Toplamları 8.2 = 2 2 bulunur ki. çarpımları 20 olan iki sayı bulunuz. Zira. a. x2 = –4 = 4⋅(–1) = 4⋅i2 olduğundan x = 2i veya x = –2i’dir. Örnek. çünkü o zamana kadar en büyük küme o idi. Siz benim yazdığıma bakmayın☺ . adı üstünde sayılar ‘’sanal’’ olduğundan. z = a + bi karmaşık sayısında a’ya z karmaşık sayısının reel kısmı denir ve Re(z) ile gösterilir. Reel sayıların aksine. herhangi bir şey söylenmediği takdirde bildiğimiz en geniş sayı kümesinde yani karmaşık sayılar kümesinde sorulduğunu farzedeceğiz.y1 ) y bi karmaşık sayısıyla bire1 x bir eşleştirirsek. Çözüm: Bu sayılar x1 ve x2 olsun x1 + x2 = 8 ve x1⋅x2 = 20 olduğundan x1 ve x2 sayılarının x2 – 8x + 20 = 0 denkleminin kökleri olduğunu söyleyebiliriz. x2 + 7 = 0 denkleminin çözüm kümesini bulunuz. Karmaşık düzleme azami ölçüde önem vermek ve anlamaya çalışmak lazım. Ox eksenine reel eksen. Bu yüzden içinde karmaşık sayı içeren eşitsizlikler yazılamaz. karmaşık sayılar doğal bir sıra içinde değillerdir. Artık. üzerlerinde düşünebilmek için tek çıkar yol burasıdır. a + bi sayısını göstermek için analitik düzlemi kullanabiliriz. b) noktasını. Karesi –4 olan sayıları bulunuz. varlığını inkar etmişler. Hatta ikinci isminin baş harfi olan ‘’i’’ ile gösterilir. reel sayılar kümesinde denklemimizin çözümü yok. a ve b sayıları reel olduğundan. − (−8) ± − 16 8 ± 4i = = 4 ± 2i x1. tamsayılar aslında imajiner kısımları sıfır olan karmaşık sayılardır. Dikkat edin. Denklemin diskriminantı ∆ = (–8)2 – 4⋅1⋅20 = –16 olduğundan. Biz hepten boş demiyorduk ama. z 1 + 2i –3 – 5i 4 –6i Re(z) 1 –3 4 0 Im(z) 2 –5 0 –6   (x – 1)2 = –6 = 6⋅i2 x – 1 = ± 6 ⋅i x = 1 ± 6 ⋅i Demek ki biri x1 = 1 + 6 ⋅ i . 2 − 16 gibi bir ifadenin yazılması bile sakıncalıdır. şimdi de bu sayılar var demiyoruz ki. Unutmayalım ki. Bu sayıların tümünün oluşturduğu kümeye de Karmaşık sayılar kümesi adı verilir ve ile gösterilir. Aksi iddia edilmedikçe çözüm kümesinin reel sayılar kümesinde sorulduğunu farzederdik. Analitik düzlemdeki her Sanal y P(a. olup bitecek. x2 – 2x + 7 = 0 x2 – 2x + 1 + 6 = 0 x2 – 2x + 1 = –6 2 Uyarı. Karmaşık sayıların geometrik gösterimi. Böyle bir mefhum yoktur.

i2 = –1 i4n+3 = i4n. Sanal birimin kuvvetleri. yani ay-   olmak üzere. Analitik düzlemdeki her noktanın da karmaşık düzlemde bir sayı belirtebileceğine değinmiştik. Tavsiyemiz birinci yol tabii ki ama ikinci yol da birazdan göreceğimiz başka soru tiplerinde kullanacağımız bir metot olduğundan. Karmaşık düzlemde 2 + i sayısının görüntüsünün 3 – 5i sayısının görüntüsüne göre simetriği hangi sayısının görüntüsüdür? Çözüm: (2. Im(z1) = Im(z2) olması gerektiğinden –n = m – 5 olur. her iki tarafın reel kısımları eşitlenirse x = 3x + 4 olduğundan x = Re(z) = –2 bulunur. z1 = 3 + m – ni ve z2 = n + mi – 5i karmaşık sayıları birbirine eşit ise m ve n kaçtır? Çözüm: Re(z1) = Re(z2) olması gerektiğinden 3 + m = n.i1 = i i4n+2 = i4n. 3 Örnek. z = x + yi olsun. bu noktalar aynı demekti. i’nin herhangi bir kuvvetini bulmak istediğimizde. 1’i yakaladık. O halde Re(z) = –2 bulunur. Analitik düzlemde iki noktanın çakıştığını yani aslında aynı nokta olduğunu nerden anlıyorduk.i1 = i i-80 = 1 i-17 = i-20. Örnek.i3 = –i i4n+4 = i4n. Örnek.i2 = –1 i101 = i100. hem ordinatı eşitse. Şimdi i’nin çok büyük güçlerini kolaylıkla hesaplamayı öğreneceğiz. Bu iki denklem ortak çözülürse m = 1 ve n = 4 olarak bulunur. i’nin kuvvetleri her dört tanede bir devrediyor. kinci yol. onlara alıştırma olacak. Birinci yol. koordinatlarından değil mi? ki noktanın da hem apsisi. –11) olduğunu anlarız. Apsis ve ordinatların artış miktarından yararlanarak noktanın (4. i4n+1 = i4n. Çözüm: Uzatmayalım. O halde analitik düzlemdeki apsis ve ordinat. Aşağıda bunlara ait örnekler bulacaksınız: i70 = i68. Re(z) > 2 ve Im(z) ≤ 1 koşullarını sağlayan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz.i = 1 Güzeeel. Bu durum bize şöyle bir genelleme yapma hakkı veriyor:   n Anlayacağınız. z1 = a + bi ve z2 = c + di iken z1 = z2 isse a = c ve b = d’dir. karmaşık düzlemdeki reel ve sanal kısımlar demek olduğundan. lk x veride eşitlik olmadığı için x = 2 2 O doğrusunu kesik kesik çizdiğimizi fark ettiniz değil mi? Örnek. z + 2i = 3z + 4 ise Re(z) kaçtır? Çözüm: ki farklı şekilde çözeceğiz. i + i2 + i3 + i4 + i5 + … + i99 = ? Çözüm: Biraz önce gösterdiğimiz üzere. iki karmaşık sayının eşit olması için her ikisinin de reel ve sanal kısımlarının eşit olması lazım diyeceğiz. –5) noktasına göre simetriğinin hangi nokta olduğunun sorulduğunu anlamışsınızdır. Örnek. Çözüm: Sanalı önemli değil diyor. 4’ün katı olduğunda in = 1 olacağından 1 – in = 0 olur. Bunun için sırasıyla güçlerini yazmaya başlayalım bakalım: i1 = i i2 = –1 i3 = i2. a. (1 – i)⋅(1 – i2)⋅(1 – i3)⋅…⋅(1 – i49) = ? Çözüm: in sayısında n.i3 = –i Örnek. z + 2i = 3z + 4 eşitliği x + yi + 2i = 3x + 3yi + 4 eşitliğine dönüşür ki. O halde yukarda anlattığımız gibi apsisi 3’ten küçük veya eşit olan noktaların oluşturduğu bölge istenilen cevap olacaktır. bu da tüm çarpımın sonucunun sıfır olması demektir. b. z – 3z = 4 – 2i olduğundan –2z = 4 – 2i yani z = –2 + i olur. 1) noktasının (3. i’nin gücü 4’e bölündüğü zaman değeri 1 oluyor. c. kuvvetin 4’e bölümünden kalanı i’ye kuvvet yazsak da olur. reeli 3’ten küçük veya eşit olsun yeter.i4 = 1 . Karmaşık sayıların eşitliği. apsisi y 2’den büyük ve ordinatı 1’den x=2 küçük veya eşit olan noktaların y=1 1 oluşturduğu bölge soruluyor. Re(z) ≤ 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. d birer reel sayı olmak üzere.i = –i i4 = i3. Demek ki. Bu nokta da karmaşık düzlemde 4 – 11i sayısının görüntüsüdür.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nanması zor ama 2i + 3 sayısı i + 1’den büyük değildir! Ama küçük de değildir! Hatta eşit hiç değil! Örnek.

3 Ali Nesin: ‘’S bir halka ve R de bunun bir alt halkası olsun. Dikkat ettiyseniz sadece sanal kısmının işareti değiştiriyoruz. Örnek. z 2–i –3 – i 4i 5 z 2+i –3 + i –4i 5 Eğer z bir reel sayı ise. Diğer taraftan a + bi + a – bi = 2a da reeldir. Çözüm: Önce i19 sayısını hesaplayalım: i19 = i16⋅i3 = i3 = –i. Yani f : S S bir bijeksiyon ve f (x + y) = f (x) + f (y) ve f (x. Eğer yukardaki özelliği sağlayan sadece bir tane daha fonksiyon varsa ve bu fonksiyona f dersek.y) = f (x). R = Gercel sayılar gibi. (x + i ) = –i eşitliğini sağlayan bir x değeri bulunuz. Özdeşlik fonksiyonu (Id) bunlardan biridir. 19 99 (x + i ) = –i eşitliği (x – i)99 = –i halini aldı. Gerçek tanımının bu olmadığını bilerek.f (y) ve eğer x elemanı ’deyse f (x) = x. Çözüm: ster bir önceki soruda yaptığımız gibi önce ifadeyi sadeleştiririz. R = olsun. ′′x ile f (x). (1 – i)20 = [(1 – i)2]10 = (–2i)10 = (–2)10⋅i10 = 1024⋅i2 = –1024. S = [ 2 ]. Bir önceki örnekte i99 = –i olduğunu bulmuştuk. a + b 2 ve a – b 2 sayıları ’ye (ya da ’ya) göre eşleniktirler. Sanal iki sayının toplamı ve çarpımı reel ise bu sanal sayılara birbirlerinin eşlenikleri denir.. eşleniğinin yine kendisi olduğunu fark etmişsinizdir.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar nı sonuçları veriyor. z = 2i ise z50 kaçtır? 1− i . a + bi şeklindeki bir karmaşık sayının eşleniği a – bi’dir. (1 + i)2 = 1 + 2i + i2 = 2i. istersek de şöyle: 2i 50 (2i ) 50 2 50 ⋅ i 50 ) = z50 = ( = 1− i (1 − i ) 50 ((1 − i ) 2 ) 25 = 2 50 ⋅ i 2 2 25 2 25 ⋅ i − 2 50 = = 2 = −2 25 ⋅ i = 25 25 25 i (−2i ) − 2 ⋅i i Örnek. Bu soruyu çözerken sırtımızı bu özeliğe yaslayacağız. Yani eşleniklik göreceli bir kavramdır. 1− i 1+ i = (–i)2006 = ¡   19 99 Sanal sayıların eşleniği3. Örnek. Örneğin. z2006 i2006 = i2004⋅i2 = –1. f(z) = z3 – 3i ve g(z – 1) = 2z + 1 fonksiyonları için (gof)(i) kaçtır? Çözüm: g(z) = 2(z + 1) + 1 = 2z + 3 olduğunu baştan kenara not edelim. z karmaşık sayısının eşleniği z ile gösterilir. i + i2 + i3 + i4 = i – 1 – i + 1 = 0 olduğundan baştan itibaren her dört terimin toplamı sıfır olur. a + bi ve a – bi karmaşık sayıları ’ye göre eşleniktir. Son üç terim toplamı bize cevabı verir: i97 + i98 + i99 = i – 1 – i = –1. Uyarı.. a ve b reel sayılar olmak üzere. O halde bu 99 terimin ilk 96 tanesinin (4’ün katı olduğundan) toplamı sıfırdır. S’den S’ye giden ve ’nin elemanlarını yerinden oynatmayan otomorfizmalara     ¡ bakalım. nanmayan dener☺ Örnek. (gof)(i) = g(f(i)) = g(i3 – 3i) = g(–4i) = 2(–4i) + 3 = –8i + 3. Sadeleştirilirse z = –i olur. (1 + i)9 = (1 + i)8⋅(1 + i) = [(1 + i)2]4⋅(1 + i) = (2i)4⋅(1 + i) = 16⋅(1 + i) = 16 + 16i. a ve b birer reel sayı olduğundan a2 + b2 sayısı da reel olur. Örnek. (1 + i)4 = [(1 + i)2]2 = (2i)2 = 4⋅i2 = –4. S = Karmaşık sayılar. Bunu da yerine yazalım: (x – i)99 = i99 olduğundan x – i = i olur ki x = 2i denklemin çözümlerinden biridir. n olmak üzere.’’ ¡ ¡ ¡ ¢ 4 £   Örnek. (1 – i)2 = 1 – 2i + i2 = –2i. ’ye göre eşleniktir′′ denir. Böylelikle (a + bi)⋅(a – bi) = a2 – (bi)2 = a2 – b2i2 = a2 + b2 bulunur ki. (1 + i)⋅z + i = 1 ise z2006 kaçtır? Çözüm: (1 + i)⋅z = 1 – i olduğundan z = olur. Örnek. (3 – 3i)5 = 35⋅(1 – i)5 = 243⋅[(1 – i)2]2⋅(1 – i) = 243⋅(–2i)2⋅(1 – i) = 243⋅(–4)⋅(1 – i) = –972 + 972i. bu tanımı sadece anlaşılır olmak için yaptığımı hatırlatırım. 2n (a ± ai) = [(a ± ai)2]n = (a2 ± 2⋅a2⋅i + a2⋅i2)n = (± 2⋅a2⋅i)n.

x O Im[x + (y + 2)i] = y + 2 ≤ 1 vey = -1 -1 rildiğinden y ≤ –1 aranılan bölgedir. = 15 – 36i + 5i + 12 = 27 – 31i. Eğer bölen sıfır değilse bölümleri de. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2. Buna göre P(i) kaçtır? Çözüm: P(i) = i4 – 3⋅i3 + 4⋅i2 + 2i = 1 – 3(–i) + 4⋅(–1) + 2i = 1 + 3i – 4 + 2i = –3 + 5i. Im(z + 2i) ≤ 1 koşuluna uyan karmaşık sayıların görüntüsünü çiziniz. z1⋅z2 = (3 + i)⋅(5 – 12i) = 3⋅5 – 3⋅12i + 5⋅i – i⋅12i 5 Teorem. Bölmeyi yapmak için de bölümü merak edilen sayıları kesirli olarak yazdıktan sonra. toplama katılan karmaşık sayıların reel/sanal kısımlarının toplamıdır. z2 Çözüm: z1 ve z2 sayılarını sırasıyla hesaplanması istenen ifadelerde yerlerine yazalım: z1 + z2 = (3 + i) + (5 – 12i) = (3 + 5) + (i – 12i) = 8 – 11i. ki veya daha çok karmaşık sayı toplandığında ortaya çıkan karmaşık sayının reel/sanal kısmı. z – 2 = ( 2 ⋅ z + 1)⋅i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Parantezi açarsak. sanal kısımları ters işaretli olduklarından. farkları da. Çözüm: z = x + yi olsun. 169 169 169 Örnek. z = x + yi dersek. Şimdi bu değerleri denklemde yerlerine yazacağız: 2z – 1 = 3 z + 2i eşitliği 2x + 2yi – 1 = 3x – 3yi + 2i halini alır. Sonrası zaten bildiğiniz gibi. Karmaşık sayıları çarparken de çarpmanın toplama üzerinde dağılma özeliğini kullanırız. çarpımları da bir karmaşık sayıdır. z = x – yi olur. a + bi ve c + di şeklindeki iki karmaşık sayının dört işlemine dair formüller: (a + bi) + (c + di) = (a + c) + i(b + d) (a + bi) – (c + di) = (a – c) + i(b – d) (a + bi)⋅(c + di) = (ac – bd) + i(ad + bc) a + bi (ac + bd ) + i (bc − ad ) = c + di c2 + d 2 Birkaç örnek verelim: Örnek. z1 – z2.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar y y z = x+yi O -y x x Olayı bir de grafik olarak yorumlayalım. z1 – z2 = (3 + i) – (5 – 12i) = 3 + i – 5 + 12i = (3 – 5) + (i + 12i) = –2 + 13i. z = x yi z1 (3 + i ) ⋅ (5 + 12i ) 3+i = = z2 5 − 12i (5 − 12i ) ⋅ (5 + 12i ) 15 + 36i + 5i − 12 = 25 + 60i − 60i + 144 3 + 41i 3 41 = + = i. z − 2 ⋅ z ⋅i = 2 + i olduğundan ( 2 + i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) 2 +i = z= 1− 2 ⋅i (1 − 2 ⋅ i ) ⋅ (1 + 2 ⋅ i ) = 2 + 2i + i − 2 3i = =i. Karmaşık sayıların toplamları da. 2⋅z – 1 = 3⋅ z + 2i ise Im(z) kaçtır? Çözüm: Şimdi daha önce bahsettiğimiz metoda geldik. Örnek. z ile z sayılarının reel kısımları aynı olup. Toparlayalım. Bize Im(z) = y sorulduğundan sadece sanal kısımları eşitlesek yetecek: 2y = –3y + 2 olur 2 ki buradan y = olarak bulunur. Çıkarma zaten tersiyle toplama demek olduğundan ayrıca izaha gerek yok sanırım. 3 1 − 2i 2 Karmaşık sayılarda dört işlem. z + 2i y = x + (y + 2)i olur. kesri paydanın eşleniği ile genişleterek paydanın bir rasyonel sayı olmasını sağlarız. Örnek. z z1⋅z2 ve 1 sayılarını hesaplayalım. P(x) = x4 – 3⋅x3 + 4⋅x2 + 2x polinomu veriliyor. . z = x + yi ise z⋅ z = x2 + y2. z1 = 3 + i ve z2 = 5 – 12i ise z1 + z2. görüntüleri birbirlerinin reel eksene göre simetrikleri olur. 5 Örnek. z – 2 = 2 ⋅ z ⋅i + i olur.

= 1 2 2 2 x2 + y 2 O halde z1 x − y1i ( x1 − y1i )( x 2 + y 2 i ) = = 1 x 2 − y 2 i ( x 2 − y 2 i )( x 2 + y 2 i ) z2 Teorem. y2 değerleri belli olduğundan hemen x1 + x2 ve y1 + y2 değerlerini hesaplar ve z1 + z2’yi resmederiz. 2i 2 2 Teorem. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z1 – z 2 = z1 − z 2 .(3 − 4i ) 25 8i olduğundan z = 6 + 8i. z1 = x1 – y1i. z1 = x1 – y1i. O halde z1 . z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise z1 ⋅ z 2 kaçtır? Çözüm 1: Madem sayıların çarpımının eşleniği soruluyor. z1 =( = x1 x 2 + y1 y 2 − ( x 2 y1 − x1 y 2 )i x2 + y 2 2 2 =( z1 ) z2 Teorem. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. y z2 x1 Teorem. z1 ). Çözüm 2: z ⋅ z = z ⋅ z olduğundan z ⋅ z = (3 + 1 2 1 2 1 2 4i)⋅(–5 – 12i) = –15 – 36i – 20i + 48 = 33 – 56i. z 2 = x2 – y2i ve z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)⋅i olur. z1 . z 2 = x2 – y2i ve z1⋅z2 = x1⋅x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i olur. Bunu hemen üst sol şekildeki gibi resmedelim. Kanıt: z = x + yi olsun. şu formül manyaklarını unutmayalım: z+z Re(z) = ve 2 z−z 1 1 Im(z) = = − ( z − z )i = ( z − z )i . O halde z1 – z 2 = x1 – y1i – (x2 – y2i) = x1 – x2 – (y1 – y2)⋅i = z1 − z 2 olduğundan kanıt biter. birkaç küçük geometrik özelikler (eşlik) kullanarak O. z2.z 2 . z1 = x1 – y1i. y1+y2 y z1+z2 z1 x x2 x1+x2 y z2 z1+z2 z1 x 1 y2 O O z2 z1 z2 Örnek. z . Çıkarmayı her zamanki gibi yine kaale almayacağız. z 2 = z1 . O halde (z ) = x − yi = x + yi = z. O halde Re(z) = 6. Kanıt: lerde anlatılacak. (z ) = z. y1.z 2 olduğundan kanıt biter. z 2 = x2 – y2i ve z1 – z2 = x1 – x2 + (y1 – y2)⋅i olur. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız. Örnek. z1. z1 + z2 noktalarının bir paralelkenar köşesi olduğunu görürüz. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Teorem. z = x – yi olur. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. z 2 = x1x2 – y1y2 – (x1y2 + x2y1)⋅i = z1 . z1 = x1 – y1i. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Toplama ve çıkarmanın geometrik yorumu. Bize ne lazım? z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2)i. Dersimiz olmadığı için ayrıntıya girmeyeceğim. z1⋅z2 = (3 – 4i)⋅(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan z1 ⋅ z 2 = 33 – 56i. x1. x2. zira çıkarma dediğin ters işaretlisiyle topla6 .Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. ( z )n = z n . ki karmaşık sayının cebirsel işlemlerle toplanmasını ve çıkarmasını biraz önce öğrenmiş olduk. 50 150 − 200i 50. 50 z = 3 + 4i ise Re(z) kaçtır? Çözüm: Eşleniğini hesaplayabilmek için 50 sayısını x + yi şekline getirmekle işe 3 + 4i başlayalım.(3 − 4i ) z = = =6– = 3 + 4i (3 + 4i ). z sayısının eşleniği demek olsun. z 2 = x2 – y2i ve z1 x + y1i ( x1 + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 = z 2 x 2 + y 2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) x x + y1 y 2 + ( x 2 y1 − x1 y 2 )i olur. Şimdi buna geometrik izah getireceğiz. z1 + z 2 = z1 + z 2 . O halde z1 + z 2 = x1 – y1i + x2 – y2i = x1 + x2 – (y1 + y2)⋅i = z1 + z 2 olduğundan kanıt biter. Hazır eşlenik konusunu da anlatmışken.

z = 2 + i ise Re(z-1) kaçtır? 1 2−i Çözüm: z = 2 + i ise z-1 = = = 2 + i (2 + i )(2 − i ) 2−i 2−i 2 1 2 = = − i diye Re(z-1) = ’tir. 4 = β – 3 diye β = 7’dir. değinmek istediğim şu: O zaman kökler. Sayı karmaşık diye çarpmaya göre tersi değişmez. x2 – (β – 3)x + 15 = 0 denkleminin bir kökü 2 + αi ise β kaçtır? Çözüm: Bir kökü 2 + αi ise diğer 2 – αi’dir. x2 – mx + n = 0 denkleminin bir kökü 3 + i ise m + n kaçtır? Çözüm: x1 = 3 + i ise x2 = 3 – i olur. ya 4 tane. ya 6 tane… Ayrıca sanal kökler daima birbirlerinin eşlenikleri olur. birbirlerinin eşlenikleri olur. çünkü hem reel hem de sanal işaret değiştiriyor. Karmaşık bir sayının çarpmaya göre tersi. 2 5 5 5 5 4−i Sanal köklü denklemler. a 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin köklerinin −b− ∆ −b+ ∆ ve x2 = x1 = 2a 2a olduğunu daha önce kanıtlamıştık. Yani sanal kökü varsa ya 2 tanedir. Öyle olmalı ki denklemin katsayıları reel olsun. Örnek. Bunu da üst sağ şekilde çoktan göstermiştik. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının modülünün. Bunu da yine eşleniklerinden biriyle çarparak yapacağız. 7 . bulduğumuz şey z1 – z2 olacak. hala bir z sayısının çarpmaya göre 1 ’dir. Eğer ∆ < 0 olursa. şte bu yüzden denklemin üçüncü kökü 1 + i olmalıdır. Şimdi de bu –z2’yi gösterdiğimiz paralelkenar metoduyla z1 ile toplayacağız. eşleniğiyle tersi z çarparak paydada irrasyonel ifade bırakmamaya gayret ederdik. ax3 + bx2 + cx + d = 0 denkleminin bir köb oranı kaçtır? kü 1. yan şekilde gördüğünüz taralı üçgende Pisagor Teoremi uygulanarak.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar madan başka bir şey değil! O halde derhal z2’nin ters işaretlisi olan –z2’yi çizelim. Örnek. Nasıl ki reel sayılarda. Siz de çarpma işlemine geometrik bir yorum getirmeye çalışınız. Kökler x1. b x1 + x2 + x3 = 1 + (1 – i) + (1 + i) = 3 = – . bir kökü de 1 – i ise d Çözüm: Reel katsayılı bir polinom denkleminin hiçbir zaman tek sayıda sanal kökü olamaz. Bunu zaten biliyorsunuz da. x + y2 Örnek. |z| ile gösterilir. a d x1⋅x2⋅x3 = 1⋅(1 – i)⋅(1 + i) = 2 = – a b = 3/2’dir. denklemin köklerinin sanal olacağı aşikar. Çarpma ve bölme işlemlerini nasıl yapacağımızı öğrendiğimize göre ters alma işlemini de öğrenme vakti geldi. Dediklerimiz şöyle bir formüle götürür bizi: z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayı için x − yi z-1 = 2 . olduğundan d Örnek. Mutlak değeri veya büyüklüğü dendiği de olur. |z| = x 2 + y 2 olduğu rahatlıkla bulunabilir. O halde bu denklemin kökler toplamı (2 + αi) + (2 – αi) = 4 olur. o karmaşık sayının modülü denir. a ≠ 0 olmak üzere ax2 + bx + c = 0 denkleminin −b ve x1⋅x2 = kökleri olan x1 ve x2 için x1 + x2 = a c olduğunu hatırlayarak. burada da aynı gayreti paydada sanal bir sayı bırakmamak için vereceğiz. |z|’in değeri. Bir karmaşık sayının karmaşık düzlemdeki görüntüsünün (ona karşılık gelen noktanın) orijine olan uzaklığına.   y y |z| O z = x+yi x x Bir karmaşık sayının modülü. a x1 + x2 = m = (3 + i) + (3 – i) = 6 ve x1⋅x2 = n = (3 + i)⋅(3 – i) = 9 – i2 = 10 olduğundan m + n = 6 + 10 = 16 olur. Bunu yaparken sadece z2’nin orijine göre simetriğini çizmek yeter. x2 ve x3 olsun.

ikincinin kıymetini anlayıp unutmayın diye vereceğiz. z⋅ z = |z|2. |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2|. |z| = | z | = |–z| = |– z |. y 2 + x 2 . |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| olduğundan |z1⋅z2| = 5⋅13 = 65. 2 x +y Teorem. z1 + z2 = x1 + x2 + (y1 + y2). Bu kanıtla birlikte bir karmaşık sayının ters işaretlisinin görüntüsünün. |z| 5 13 17 25 |z1⋅z2| = 33 2 + 56 2 = 3035 = 65. |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. y (− x) 2 + y 2 x1 x 2 + y1 y 2 − ( x1 y 2 − x 2 y1 )i x2 + y 2 2 2 Bu durumu bir de yanz = x+yi y z = x+yi daki gibi grafikle açıklayalım: |-z| |z| z. z2 z2 Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. Madem sayıların çarpımının modülü soruluyor. Kanıt: lerde kanıtlanacak. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise | Çözüm: |z1| = 5 ve |z2| = 13 olup. | olduğundan | z1 |=? z2 z1 z1 | = z2 z2 z1 5 . y 2 + x1 .( x 2 + y 2 ) + y1 . x − yi z ⋅|z|–2 = (x – yi)⋅( x 2 + y 2 )–2 = 2 = z–1. z1 = 3 – 4i ise |z10| kaçtır? Çözüm: |z10| = |z|10 = 510. Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. lk çözümü.( x 2 + y 2 ) ( x1 + y1 ). z .x 2 + y1 . |= z2 13 Teorem. x 2 + y 2 olduğunu ka- z = x – yi. Biz de önce sayıları çarpmakla işe başlayacağız.( x 2 + y 2 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 2 = x1 + y1 . |zn| = |z|n. Birinci yol.z2| kaçtır? Çözüm: ki farklı yol göstereceğiz. x 2 + y 2 = |z1|⋅|z2| Örnek. x2 + y2 = |z|2 olduğundan kanıt biter. kinci yol. Teorem. z1 = 3 – 4i ve z2 = –5 + 12i ise |z1. |z1⋅z2| = |z1|⋅|z2| Kanıt: z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i olsun. –z = –x – yi. Kanıt: z = x + yi ise z = x – yi olacağından z⋅ z = (x + yi)⋅(x – yi) = x2 – (yi)2 = x2 – y2i2 = x2 + y2 olduğunu daha önce kanıtlamıştık zaten. Kanıt: z = x + yi ise |z| = nıtlamıştık zaten. |z1 + z2| = ( x1 + x2 ) 2 + ( y1 + y 2 ) 2 |z1 + z2|2 = (x1 + x2)2 + (y1 + y2)2 8 x1 . |z1⋅z2| = |x1x2 – y1y2 + (x1y2 + x2y1)⋅i| = = = = ( x1 x 2 − y1 y 2 ) 2 + ( x1 y 2 + x 2 y1 ) 2 2 2 2 2 2 2 2 2 Örnek. –z ve – z sayılarının karmaşık düzlem-x x O x |-z| deki görüntüleri orijin |z| merkezli bir dikdörtgen z = x yi -y z = x yi oluştururlar ki. dikdörtgende köşegenlerin merkeze olan uzaklıklarının eşit olduğunu bildiğimizden kanıt tamamlanmış olur. Çözüm: z = x + yi olsun. y1 x1 .i olur. Teorem. | = = x 2 + (− y ) 2 = (− x) 2 + (− y ) 2 = olduğundan eşitlikler doğrudur.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar z 3 + 4i –5 – 12i –8 + 15i 7 – 24i Teorem. x2 + y 2 Örnek. z ⋅|z|–2 sayısının sadeleştirilmiş biçimini yazınız. = x1 + y1 2 2 2 2 = z1 z2 . z1⋅z2 = (3 – 4i)(–5 + 12i) = –15 + 36i + 20i + 48 = 33 + 56i olduğundan . Örnek. kendisinin orijine göre simetriği olduğunu da anlamış olduk. z x + y1i ( x + y1i )( x 2 − y 2 i ) = 1 | 1 |= 1 z2 x2 + y2 i ( x 2 + y 2 i )( x 2 − y 2 i ) Teorem. – z = –x + yi ve x 2 + y 2 z1 z1 |= .

ki karmaşık sayı arasındaki uzaklık. O halde |z – 5 – 12i| ≤ |z| + 13 olduğundan |z|’i ne kadar büyük tutarsak. z1 = x1 + y1i ve z2 = x2 + y2i ise yan şekildeki taralı dik üçgende Pisagor Teoremi’ni kullanarak z1 ve z2 sayıları arasındaki uzaklığın ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 kadar olduğunu bulmak hiç de zor olmasa gerek. |z – 4 – 5i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının geometrik yeri nedir? Çözüm: ki yol göstereceğiz. z0 O merkezli r yarıçaplı çemberi oluşturur. iki nokta arasındaki uzaklık formülünü kullanacağız: y y2 z2 Örnek. koşulları sağlayan tüm (x. Burada doğal olarak bana şunu sorabilirsin: ‘’Hocam. Pozitif olması gerektiğinden k = 15. 5 Birinci yol. y) diyelim. Dolayısıyla a ile b’nin farkını |a – b| ile gösteririz. Bu çözümde anlamadığınız yer varsa. 5) nokta9 Örnek. a ile b’nin farkının.|z1|. z1 2 + 4i –2 + 3i 1+i –7 – 5i z2 5 + 8i 4 – 5i 6 + 13i –15 + 10i Uzaklık 5 10 13 17 Karmaşık sayıların görüntüleri. Reel eksenin pozitif tarafı üzerinde ve 3 + 5i sayısına uzaklığı 13 birim olan sayı kaçtır? Çözüm: Sayı reel eksen üzerindeyse sanalı sıfırdır. |a – b| = c eşitliği de bize. O noktaların geometrik yer denklemi nedir demek. 3 + 4i karmaşık sayısına 2 birim uzaklıkta olan noktaların geometrik yer denklemi nedir? Çözüm: Düzlemde bir nokta y 2 varmış. bu çemberin denklemi nedir demek. Hangisi pozitifse o. a ile b’nin farkı nasıl gösterilir? a – b ya da b – a. |z| en çok 3 olduğundan sorulan değer de en çok 16 olabilir. y) noktalarının oluşturduğu şeyin denklemi budur demek olur.|z2| = (|z1| + |z2|)2. ki nokta arasındaki uzaklık formülünden yine (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 bulursun ki. 4) noktasına 2 birim uzaklıkta olan noktaya (x. ben çember denklemini bilmeseydim n’olacaktı?’’. 5) noktası arasındaki uzaklık 2’ymiş. diğer deyişle analitik düzlemdeki (3. |z| ≤ 3 ise |z – 5 – 12i| ifadesinin alabileceği en büyük değer kaçtır? Çözüm: |z1 + z2| ≤ |z1| + |z2| olduğunu biliyoruz. Kanıt: Bir önceki teoremin kanıtında kullandığımız metodun aynısını kullanarak kanıtlayabilirsiniz. istenileni o kadar büyütmüş oluruz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar = (x12 + y12) + (x22 + y22) + 2x1x2 + 2y1y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 ≤ |z1|2 + |z2|2 + 2x1x2 + 2y1y2 + 2x1y1 + 2x2y2 = |z1|2 + |z2|2 + 2. |z1 – z2| ≥ |z1| – |z2|. Hayax linizde canlanan şey çember de3 O ğil mi? lk aldığımız nokta çemberin merkezi. . O halde z sayıları. Örnek. Analitik düzleme geçelim: z ile (4. O halde |z – z0| = r eşitliğini şöyy le yorumlamak gerekir: z ile z0 r z0 sayıları arasındaki uzaklık r bix rimdir. Teorem. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çember denklemi de (x – 3)2 + (y – 4)2 = 22 olur. yani aralarındaki uzaklığın 3 birim olduğunu anlatır. ‘’Şimdi dediğimi yaparsan bir şey olmaz!’’ derim ben de: Karmaşık düzlemdeki 3 + 4i karmaşık sayısına. olur. 132 = (3 – k)2 + (5 – 0)2 olması gerektiğinden 3 – k = 12 veya 3 – k = –12 olur ki buradan k = –9 veya k = 15 bulunur. b) merkezli r yarıçaplı bir çemberin denklemi (x – a)2 + (y – b)2 = r2’dir. sabit uzaklık da yarıçaptır. dik koordinat sistemindeki x2 O x1 noktalar gibi düşünülebileceğinden. x |z – 4 – 5i| = |z – (4 + 5i)| = 2 ol4 O duğundan z ile 4 + 5i sayıları arasındaki uzaklık 2’ymiş. Karmaşık sayıların z karmaşık düzlemdeki görüntüley1 1 x ri. şimdiki konuya lütfen geçmeyin. ona sabit uzaklıkta baş4 ka başka noktalar varmış. O diğer başka başka noktalar da çemberin ta kendisi. Örnek. Yorumlayalım: (4. O halde (3. |z + (–5 – 12i)| ≤ |z| + |–5 – 12i| olur. O halde bu sayıya k + 0i diyelim. 2 y lki tanımı kullanacak. Bilenler şurdan çözmeli: O(a. Uyarlarsak.

Yandaki grafikten takip edebilirsiniz. kendini taca atabilir. Geometrik yeri değil de bu geometrik yerin denklemi sorulsaydı. Bu reel kısımları –1 olan tüm karmaşık sayıların iş göreceğini anlatır. Çözüm 2: Ayıp olmasın diye biraz karmaşık sayılara bulanalım. hemen z = x + yi diyerek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar sına uzaklığı 2 birim olan noktalar z sayılarını oluştururmuş. lki imkansız olduğundan 2z = –2 dolayısıyla z = – 1’dir. Örnek. Formülü kul-3 3 O lanmak isteyenin gözü |z| = 3 -3 eşitliğini |z – (0 + 0⋅i)| = 3 diye görmeli ve (0. y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü y r z0 x O |z z | < r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü Örnek. |z – z0| > r olsaydı çember dışını. Biz de o zaman hiç kar-1 O maşık sayıları karıştırmayıp bir çözelim bakalım. Biraz da eşitsizlikler üzerine birkaç kelam edeceğiz: |a – b| < 2’den ne anlıyoruz? a ile b’nin farkının yani aralarındaki uzaklığın 2 birimden küçük olduğunu. Dikkat edin üzerindeki demedik. O halde bu şekil soldaki şekilden başkası olamaz. |z| = |z + 2| koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. |z| = 3 koşulunu sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22 diyecektik. O halde 4 2 < z⋅ z ≤ 9 demek 4 < |z|2 ≤ 9 dex mektir. 5) merkezli 2 birim yarıçaplı çembermiş. Z ={z∈ : |z – (5 + 3i)| ≤ 3} istenilen kümedir. 4 < z⋅ z ≤ 9 eşitsizliklerini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. z0 sayılarına uzaklığı r birimden küçük olan sayılardır. Şöyle ki: 2 = |z – 4 – 5i| = |x + yi – 4 – 5i| = |(x – 4) + (y – 5)i| olduğundan (x – 4)2 + (y – 5)2 = 22. z0 merkezli r yarıçaplı çemberin iç bölgesindeki tüm sayılar aranılan sayılardır. |x + yi| = |x + 2 + yi| olduğundan x2 + y2 = (x + 2)2 + y2 olması gerekir. 1) noktalarına uzaklığı3 1 x nın 3 birimden küçük veya eşit -2 olduğunu anlıyoruz. Çözüm: z⋅ z = |z|2 olduğunu gösy 3 termiş ve anlatmıştık. z = x + yi olsun. Bu da orijine olan -3 uzaklığı 2’den büyük ama 3’den küçük veya eşit olan noktalar kümesi demektir. hem çemberin iç bölgesini hem de çemberin kendisini alacaktık. Bakın. |z – z0| ≥ r olsaydı da hem çember dışını hem de çemberin kendisini almalıydık. 5 O Çözüm: Şekildeki daire (5. O halde |z – z0| < r eşitsizliği de bize z ile z0 arasındaki uzaklığın r’den küçük olduğunu anlatmalı. Benzer şekilde. 0) merkezli 3 birim yarıçaplı yandaki çemberi çizmeli. Örnek. |z + 2 – i| ≤ 3 eşitsizliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntüsünü çiziniz. Şöyle de diyebiliriz: z sayıları. zira üzerinde olursa uzaklık r’den küçük değil tam r olur. lk çözümdeki mantık silsilesini kurmakta zorlanan öğrenci. Çözüm: |z + 2 – i| = |z – (–2 + y 1⋅i)| ≤ 3 olduğundan z sayılarının (–2. 3) merkezli ve 3 birim yarıçaplı olduğundan. Çözüm: Orijine uzaklığı 3 birim y olan noktalar istenildiğinden 3 3 birim yarıçaplı merkezil çember x isteniyor demektir. Örnek. |z| = |z + 2| olduğundan z = z + 2 veya z = –z – 2 olmalıdır. O halde |z – z0| ≤ r olsaydı. bu da kolay! 10 Anlayacağınız. Buradan 2 < |z| ≤ 3 oldu2 3 -3 O ğunu buluruz. x2 = (x + 2)2 eşitliği x2 = x2 + 4x + 4 eşitliğine dönüşür ki 4x = –4’ten x = –1 olduğu çıkar. y r z0 x O |z z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü |z y r z0 x O z | > r eşitsizliğini sağlayan z sayılarının görüntüsü   Örnek. yani bu z noktaları (–2. 1) merkezli 3 birim yarıçaplı çemberi ve bu çemberin iç bölgesini oluştururlarmış. o halde cevap analitik düzlemdeki x = –1 doğrusudur. Sadece yanda görüntüleri çizilen z karmaşık sayılarını eleman 3 x kabul eden bir küme yazınız. Çözüm 1: lk bakışta tipik bir y x = -1 mutlak değer sorusu gibi görüx nüyor. y . kinci yol. yani z sayıları (4.

Deneyelim. ki bi daha olsa bi daha uzatırım. Başlayalım: Karmaşık sayılar. Şöyle bir şey aklınıza gelebilir: ‘’O zaman bir de hangi bölgede olduğunu üçüncü bilgi olarak versek?’’. O halde bu sayının kutupsal gösterimi Z(8. şimdi onlarla değil başka iki bilgiyle tanımlayacağız. III. diğer A aday noktalarından ayırmamız lazım. θ ) r x + yi = r⋅cos θo + r⋅sin θo⋅i θ = r⋅(cos θo + i⋅sin θo) x x O = cis θo Bu yazılımı bundan sonra sıkça kullanacağız. Bir öneri: kinci bilgi. örneğin ordinatı 3 deseler. hatta diğerinden daha çok. 3) gibi yine iki farklı nokta karşımıza çıkar. |ZO| = r = 8 ve θ = 300o çıktı. Şimdi ikinci bir bilgiyle istediğimiz A noktasını. Kutupsal gösterimi (r. yani eğim açısı ikinci bilgi olarak yeter. z = 4 – 4 3i sayısının kutupsal gösterimini bulunuz. tabii isteyen Z(8. 225o) olan karmaşık sayıyı bulunuz. bu ikinci bilgi öyle bir bilgi olacak ki bize hangi bölgede olduğunu da bize anlatacak. Hatta canı isteyen hemen noktanın aslında karmaşık düzlemde 3 3 + 3i sayısına tekabül ettiğini de çıkarabilir. Dediklerimizi yan şekilde yaptım. ordinat olsa? Benzer durumdan dolayı o da olmaz. A noktasının orijine uzaklığı 5 birim ise orijin merkezli 5 birim yarıçaplı çember üzerindeki her nokta A noktası olmaya adaydır. smi sizi korkutmasın. çünkü bu şartları sağlayan 1 tane değil 2 tane A olur. bilgiler yetiyordur. θo) olan bir z = x + yi sayısını alalım. biz de o noktayı reel ve sanalıyla (apsis ve ordinatıyla) tanımlıyorduk. -4 3 Z O halde grafikte bu Z noktasını işaretleyip. A( 3 3 . aynı kapıya çıkar. O halde bu P noktasına karşılık gelen karmaşık sayı –1 – 1⋅i yani –1 – i’dir. noktanın apsisi olsa olur mu? Örneğin. şte böyle bir gösterime de o sayının kutupsal gösterimi diyeceğiz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Karmaşık sayıların kutupsal gösterimi. Yeter ki aşağıda yazanları roman gibi okumayın. çok kolay olduğunu göreceksiniz. orijine olan uzaklığını ve ZO doğrusunun eğim açısını bulacağız. y Biraz uzatmış olsak da. y = (r. Anlayacağınız. bölgede olup. noktanın orijine olan uzaklığını r ile göstereceğiz. örneğimizdeki (3. Yanda görüldüğü üzere. Hatta noktanın koordinatlarını bulmak isteyen biri 30o-60o-90o üçgeninden faydalanarak. orijine olan uzaklığı r ve bahsi geçen açısının ölçüsü de θo olan bir A noktasını bundan böyle A(r. kizkenar dik üçgen yardımıyla P’nin reelinin de sanalının da –1 olduğunu anlarız. orijine olan uzaklığı 6 ve kendisini orijine birleştiren doğrunun eğim açısı 30o olan noktanın koordinatlarını bulalım. Çözüm: Karmaşık düzlemdeki y x z = 4 – 4 3i sayısının analitik 4 düzlemdeki Z(4. Örnek. Kutupsal gösterimi P( 2 . Örnek. A’nın apsisinin 3 olduğunu da söylesek? Olmaz. 8 O 60 (r. O halde -1 bu P noktası. -4) gibi… Peki. 3) ve (-4. verilince anlatmak istediğimiz noktadan başkası anlaşılmayacak. Hatta bundan dolayı. Eğer şartları sağlayan tek 1 nokta bulursak. orijine uzaklığı 6 olan noktalar içinde A 6 sadece işaretli olan A noktasını x 30 orijinle birleştirdiğimizde isteO nen açı ölçüsü 30o oluyor. Çok mu şey istedik? Söyleyeyim: Noktayı orijinle birleştiren doğru parçasının x ekseniyle yaptığı pozitif yönlü açı. Ama fark etmişsinizdir ki sadece orijine olan uzaklık bilgisi bir noktayı tanımlamaya yetmez. örneğimizdeki (4. 3) olduğunu da rahatlıkla görebilir. x = r⋅cos θo y z = x+yi y = r⋅sin θo diye. Bu olabilir tabii ki ama gönül istiyor ki daha az veriyle bu işi halledelim. –60o) diye de gösterebilir. 300o)’dür. adına karmaşık düzlem dediğimiz bir düzlemde bir nokta olarak görünüyordu ya. şekil çizmeden yapmak için karmaşık sayıların başka türlü bir kutupsal gösterimini göstereceğiz. 4) ve (3. θo) = r⋅cis θo. P soldaki şekilde resmedilen P noktasıdır. ikinci bilgi. Örneğin. 11 . Yalnız bu iki bilgi öyle iki bilgi olacak ki. – 4 3 ) noktasına tekabül ettiğini biliyoruz. Çözüm: Yazılımdan P noktasının y 2 ve x orijine olan uzaklığının -1 PO doğrusunun eğim açısının O 2 225o olduğunu anlıyoruz. eğer halledebilirsek. θo) şeklinde göstereceğiz. Bu bilgilerden biri o noktanın orijine olan uzaklığı olacak. Şimdi burada yapılan işlemleri.

hatta daha genel olarak k⋅360o – θo. Argümenti bulmak için. Örnek. Ama biz biliriz ki −30o ile 330o veya ne bileyim 370o ile 10o aslında aynı şeydir. Bazen argüment negatif verilir ya da 360o’den büyük veya eşit bir değer verilir. tabii ki bu değere canınızın istediği kadar 360’ın tam katlarını ekleyebilirsiniz. Reel ve sanalından hangi bölgede olduğunu anlarız. z = sin 40o + (1 + cos 40o)⋅i ise z sayısının esas argümenti kaçtır? y Çözüm: z = x + yi için Arg ( z ) = arctan( ) x 1 + cos 40 ) olur. Örnek. 2 x bir dar açı olduğundan x = 30o olmalıdır. anlaşılmamalıdır. çarpımlarını. r⋅cis θo yazılımındaki θ değerine. . 2) nokx tasına tekabül ettiğinden oluşan ikiz45 2 O kenar dik üçgen gereği Arg(z) = 45o’dir. z = 2 + 2i ise Arg(z) kaçtır? Çözüm: Karmaşık düzlemdeki 2 + 2i y 2 sayısı analitik düzlemdeki (2. bulduğumuz esas argümenttir! Örnek. Örnek. sonra o noktayı orijine bağlayan doğru parçasını çizeriz. –cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? 12 Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açalım. cos 2 x = 3 = 1 + 2. x bir dar açı olmak üzere. x + yi şeklindeki karmaşık sayıların toplamlarını. Aslında söylemeye gerek var mı bilmiyorum. –cos θo + i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olduğundan. O halde α = 180 – θ olmalıdır. bundan dolayı k ≠ 0 olduğunda. 2 Formülden de yapsaydık Arg(z) = arctan( ) = 2 o arctan(1) = 45 çıkardı zaten. z karmaşık sayısının argümenti denir. kosinüsü de sinüsü de işaret değiştirecek. bunun geometrik yorumu olan şu yol da izlenebilir: Her defasında verilen z karmaşık sayısını karmaşık düzlemde işaretleyip.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Argüment ve esas argüment. cos θo – i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Eşitliğin sağ yanını açalım. z karmaşık sayısının esas argümenti denir. O halde α = –θ olmalıdır. farklarını. Kutupsal gösterimlerle işlemler. kosinüsü aynı olacak ama sinüsü işaret değiştirecek. Genel halini sorarsa da yukarda yaptıklarımız gibi α = 180 – θ + 360⋅k dersiniz. bölümlerini bulmayı ve kuvvetlerini almayı öğrenmiştik. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. θo ile 360o + θo hatta daha da genel olarak (k bir tamsayısı olmak üzere) k⋅360o + θo açıları düzlemde aynı yere tekabül eder. O halde α = 180 + θ olmalıdır. sinüsü aynı kalacak ama kosinüsü işaret değiştirecek. α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. z = x + yi şeklindeki bir karmaşık sayının argümenti için y Arg ( z ) = arctan( ) x eşitliğinden yardım isteyebileceğimiz gibi. şte argümentin bu aralıktaki değerine. cos 2 x + cos 2 2 x + sin 2 2 x olduğundan 2⋅cos 2xo = 1 yani cos 2xo = 1 olur. Aslında buradan argümentin 225o de olabileceği anlaşılır. 0o ≤ θ < 360o aralığındaki karşılığına çeviririz. olduğundan θo = Arg(z) = arctan( sin 40 1 + cos 40 1 + 2 cos 2 20 − 1 = = O halde tan θo = sin 40 2 ⋅ sin 20 ⋅ cos 20 cot 20o olduğundan θ = 70o olmalıdır. Genel olarak. –cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. (k elbet ki tamsayı) Örnek. Örnek. Bu eşitliği şöyle yorumlamalıyız: α yerine öyle bir θ’lı değer yazacağız ki. Şimdi de karmaşık sayıların kutupsal gösterimleriyle aynı işlemleri nasıl yapabileceğimizi öğreneceğiz. argümenti k’ya 0 değerini vererek. Noktadan eksenlere dik indirildiğinde oluşan dik üçgenlerden Arg(z) rahatlıkla bulunur. Arg(z) ile gösterilir. z = cis 2xo + 1 ve |z| = 3 ise x kaç derecedir? Çözüm: z = cis 2xo + 1 = cos 2xo + i⋅sin 2xo + 1 olduğundan. |z| = = (1 + cos 2 x) 2 + (sin 2 x) 2 2 + 2. cos θo – i⋅sin θo = cos αo + i⋅sin αo olur. –cos θo + i⋅sin θo = cis αo ise α = ? Çözüm: Yine eşitliğin sağ yanını açarak başlayalım.

170o ve 300o olduğunu not edin. z = (1 + i)20 = ( 2 ⋅cis 45o)20 = 2 20⋅cis(45o⋅20) = 210⋅cis 900o = 1024⋅cis 180o olduğundan z sayısının modülü 1024. O halde daha önce öğrendiğimiz binomların açılımından yardım isteyeceğiz. sin θ 2 … … r = 1 . Birinci yol. Yan şekilde verilen z1.sin(θ1 − θ2)] r2 r = 1 ⋅cis(θ1 − θ2) r2 Son iki teoremden anlaşılıyor ki. z = (1 + i)20 sayısının orijine uzaklığı ve esas argümenti kaç derecedir? Çözüm: ki farklı şekilde çözelim. z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1 r1 = ⋅cis(θ1 − θ2) olur.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Teorem. z = r⋅cis θ ise zn = rn⋅cis(nθ) ve n z= n r ⋅cis( ). z 2 r2 Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan z1 r1 cos θ1 + i. z = (1 + i)20 = y [(1 + i)2]10 = (2i)10 = 210⋅i10 = 180 z 1024⋅(i2) = –1024 olduğundan. z2 ve z3 sayılarının esas argümentlerinin sırasıyla 70o. n θ 13 . z1 = r1⋅cis θ1 ve z2 = r2⋅cis θ2 ise z1⋅z2 = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) olur. Arg(z1⋅z2) = Arg(z1) + Arg(z2) z Arg( 1 ) = Arg(z1) – Arg(z2) z2 Daha fazlasını isteyenlere. 2 z1 ⋅ z 2 Arg( ) = 2⋅Arg(z1) + Arg(z2) – Arg(z3) z3 = 2⋅70o + 170o – 300o = 10o. z2 ve z3 sayıları için 2 z ⋅ z2 z2 80 70 x Arg( 1 ) kaçtır? z3 O 60 z3 Çözüm: z1. Kanıt: z1 = r1⋅cis θ1 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1) ve z2 = r2⋅cis θ2 = r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) olduğundan. x -1024 yan şekilden göreceğiniz üzere z sayısının orijine olan uzaklığı 1024 ve esas argümenti de 180o’dir. Genel formülü ben çıkarttım ama tabii ki ezberlemeniz gerekmiyor. ilerki derslerde verilecektir. Zira 2 + 3i sayısını kutupsal biçimde yazmaya kalkarsak argüment rasyonel bir değer çıkmadığı için yarı yolda kalıyoruz. z1⋅z2 = 5⋅3⋅cis(70o + 170o) = 15⋅cis 240o = 15⋅(cos 240o + i⋅sin 240o) 1 3 i) = 15⋅( − − 2 2 15 15 3 i. kinci yol. =− − 2 2 y z1 Kanıt: Tümevarım içeren bu kanıt. Şu ana kadar ki bilgilerimiz (2 + 3i)10 gibi sayıları pratik hesaplamaya yetmiyor. zn = lk birkaç tanesini açalım: z2 = (x + yi)2 = (x2 – y2) + (2xy)i z3 = (x + yi)3 = (x3 – 3xy2) + (3x2y – y3)i 4 z = (x + yi)4 = (x4 – 6x2y2 + y4) + (4x3y – 4xy3)i 5 z = (x + yi)5 = (x5 – 10x3y2 + 5xy4) + (5x4y – 10x2y3 + y5)i Teorem [De Moivre]. esas argümenti de 180o’dir. Örnek. z1⋅z2 = r1⋅(cos θ1 + i⋅sin θ1)⋅r2⋅(cos θ2 + i⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅(cos θ1⋅cos θ2 + cos θ1⋅sin θ2⋅i + sin θ1⋅cos θ2⋅i – sin θ1⋅sin θ2) = r1⋅r2⋅[cos(θ1 + θ2) + i⋅sin(θ1 + θ2)] = r1⋅r2⋅cis(θ1 + θ2) Örnek. y z1 Teorem.[cos(θ1 − θ2) + i. sin θ1 = ⋅ z 2 r2 cos θ 2 + i. Yan şekilde bilgileri verilen z1 ve z2 karmaşık sayıları 5 için z1⋅z2 çarpımı kaçtır? z2 3 80 70 x Çözüm: z = 5⋅cis 70o ve 1 O z2 = 3⋅cis 170o olduğundan. Örnek.

Örnek. 1 ya da 2 çözümü vardır. Bir sonraki sayfada bu tarz soruların çözümü için bir formül verdim. Önce daha kolay görünenden başlayalım. w0 = 3⋅cis 50o w1 = 3⋅cis 170o w2 = 3⋅cis 290o Örnek. w0 = 2⋅cis 60o w1 = 2⋅cis 240o olarak bulunur. Dolayısıyla karmaşık sayılarda ′′karekök′′ diye bir fonksiyon yoktur. yani argümente 360o eklersek bir şey olmuyordu ya. düzenle2 4y 2 4 2 nirse b – y = 4ay yani y4 + 4ay2 – b2 = 0 elde edilir. w2 = 4⋅cis 120o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulalım.[c+di]. bunu çözmeyi hepimiz biliyoruz. onu diğerinden ayırıp "karekök" fonksiyonunu tanımlayabiliriz. 21 + 5xi sayısı. denklemin – y2 = a olduğundan 14 . w0’ın argümentine 180o ekleyebilirsiniz. Benzer şekilde ′′küpkök′′ diye bir fonksiyon da yoktur. Uyarı. 4 Uyarı. (x + yi)2 = (x + yi)⋅(x + yi) = a + bi eşitliğini sağlayan x ve y reel sayılarını arıyoruz. Karesi (a + bi) olan w sayısına x + yi diyelim. 2 tane w olabilir. x2 – y2 + 2⋅x⋅y⋅i = –2 – 2 3i olduğundan x⋅y = 2 ve y2 – x2 = 2 gibi iki bilinmeyenli iki denklemimiz olur ki. Onlara sırasıyla w0 ve w1 diyelim.arg(a+bi) formülünü kullanabilirsiniz. Gerçel sayılarda denklemin çözümlerinden biri pozitif olacağından. Bu sayıların ′′küpkök′′lerini alınca üç farklı w sayısı ortaya çıkmış olacak. w1’i pratik olarak bulmak için. o zaman karekökü tanımlayabiliriz. ona denk olan başka bir argümentle değiştirerek. Köklerin t1 ve t2. z = w3 = 27⋅cis 150o eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. w = x + yi diyelim.ei. w2’yi pratik olarak bulmak için de w1’in argümentine 120o ekleyebilirsiniz. Korkmayın. 5 + 2i sayısının karesi ise x kaçtır? Çözüm: Demek ki (5 + 2i)2 = 21 + 5xi. Çözüm: Yine iki farklı yol göstereceğiz. 25 + 20i + 4i2 = 21 + 5xi olduğundan 5x = 20. Şimdi de karesi kutupsal olarak verilmiş sayıları bulmaya bir örnek verelim. Diğer yandan x2 2y b2 – y2 = a olur. karmaşık kuvvetini almak için de (a + bi)c+di = (a2 + b2)[c+di]/2. Hem kartezyen hem de kutupsal gösterimlerle ′′karekök′′ hesaplamayı öğreneceğiz. y2 = t dönüşümü yapılırsa 4t2 + 4at – b2 = 0 eşitliğine ulaşılır. i ile –i arasında hiçbir fark yoktur örneğin. Daha genel olarak a + bi ile a – bi arasında hiçbir fark yoktur. Bir karmaşık sayının karekök ve küp kökleri4. kinci yol. Çözüm: Üç tane w sayısı çözüme aday olduğundan z’nin argümentine iki kere 360o ekleyeceğiz. O halde 1 3 (x + yi)2 = 4⋅cis 120o = 4 ⋅ (− − i ) = –2 – 2 2 2 3i olur. O halde 4⋅cis 120o ile 4⋅cis 480o sayılarının kareköklerini alacağız. Örnek. Kompleks sayılarda denklemin çözümlerini ayırt edemeyiz. bu da kolay! burada denklemi sağlayan 1 tane değil. kesinlikle tavsiye etmediğimiz için burada bırakıyorum. dolayısıyla x = 4 bulunur. o halde b x= demekte bir mahzur yok. w1’i pratik olarak bulmak için. öyle yapacağız. yani w0’ın argümentine 240o. eğer öyleyse ikinci w’yi nasıl bulacağız? Karekökünü bulmak istediğimiz sayının argümentini. ki çözüm olduğunda birini diğerinden ayırabiliyorsak. sayının ′′karekökünü′′ De Moivre Teoremleri’nden bulmayı biliyoruz ama Ali Nesin: Sıfır böleni olmayan bir halkada x2 = a denkleminin 0. x2 – y2 + 2xyi = a + bi x2 – y2 = a ve 2xy = b b değeri sıfır değil diye y de sıfır değildir. z = 27⋅cis 150o = 27⋅cis 510o = 27⋅cis 870o olduğundan. w0’ın argümentine 120o ekleyebilirsiniz. Bir karmaşık Şimdi ikinci yola bakın. Bu sayılar için "a′nın ka′ rekökünü bul′′ yerine ′′x2 = a denkleminin çözümlerini bul′′ demeliyiz. Böylelikle farklıymış gibi görünen ama tamamen aynı olan üç karmaşık sayı elde edeceğiz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar Bir karmaşık sayının. w2 = a + bi eşitliğini sağlayan olası w’leri bulmanın formülü. Birinci yol. Bu yolu.

=− − 2 2 2 2 = (–1 + 3. 5−3 Çözüm: |3 + 4i| = 5 olduğundan y = =1 2 4 ve x = = 2 olur. birini bulduk mu. b) noktasını orijinin etrafında. orijine olan uzaklığı değiştirmeksizin α açısı kadar döndürdüğümüzde. O z’nin argümentine θ diyelim. − 4a + ∆ − 4 a + 4 z − a + z = = t1 = . Bunlara y1 ve y2 diyelim. Şu an elde t1’den gelen iki kök var. z −a z −a y1 = ve y2 = − .cis 90o = (7 + 3i)(0 + 1⋅i) = 7i + 3⋅i2 = –3 + 7i olduğundan Z sayısının yeni konumu (–3. Buradan da anladığımız şey şu: Kökler birbirinin zıt işaretlisidir.i karmaşık sayısını. 2 2 Buna karşılık x değerleri ise x1 = b/(2y1) ve x2 = b/(2y2) olur. O halde t2’nin kökleri reel olmadığından buradan elimiz boş döndük. Örnek. z1 sayısının 5 73 x argümenti ile z2 sayısının 12 O 15 . diğerini bunun ters işaretlisi olarak yazacağız.i )⋅cis 60o 1 3 + . z = –1 + 3. w2 = 5 + 12i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. orijin etrafında pozitif yönde 60o döndürdüğümüzde hangi karmaşık sayının konumuna geliriz? Çözüm: z′ = z⋅cis 60o = (–1 + 3. Diğer yandan |z|2 = a2 + b2 olduğunu hatırlarsak ∆ = 16|z|2 olur. Reel olmayan a + bi sayısını karesi kabul z −a b eden sayılar. w2 = 3 + 4i eşitliğini sağlayan w sayılarını bulunuz. 3) noktasına geliniyorsa. Toparlayalım: Sonuç. z’yi biliyoruz.sin(θ + α)] = r⋅[cos θ⋅cos α – sin θ⋅sin α + i⋅sin θ. Z(a.cos θ)] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅(i⋅sin θ + cos θ)/i] = r⋅[cos α⋅cis θ – sin α⋅cis θ/i] = r⋅cis θ⋅[cos α – sin α/i] = r⋅cis θ⋅[cos α + i⋅sin α] = r⋅cis θ⋅cis α Örnek. Şimdi bunu açacağız: r⋅cis(θ + α) = r⋅[cos(θ + α) + i. y = ve x = olmak üzere. argümenti θ + α olduğundan z′’nün kutupsal gösterimi de r⋅cis(θ + α) olur.i ) 2 2 1 3 3 3 i+ i − = –2. 2 2y x + yi ve –(x + yi)’dir. Çözüm: |5 + 12i| = 13 olduğundan 13 − 5 12 = 2 ve x = y= = 3 olur. t2 kesinlikle negatiftir. Z noktasının aldığı yeni konumu bulmayı öğreneceğiz.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar diskriminantının da ∆ = 16(a2 + b2) olduğunu bir kenara not edin. 7)’nin bulunduğu yerdir. Diğer yandan z′’nün orijine olan uzaklığı z’yle aynı olup.i )⋅( Örnek. 2 O halde w0 = 2 + i ve w1 = –2 – i’dir. Örnek. Ayrıca köklerin çarpımı (– b2/4) < 0 olduğundan. z′’nü bulacağız. O halde z’nin kutupsal gösterimi r⋅cis θ olur. 2 4 O halde w0 = 3 + 2i ve w1 = –3 – 2i’dir. orijine uzaklığı sabit kalacak şekilde. y α z' z x Olayı tam anlayamayan yandaki grafiğe baksın.cos α + i⋅sin α⋅cos θ] = r⋅[cos α⋅(cos θ + i⋅sin θ) – sin α. 8 8 2 − 4 a − ∆ − 4a − 4 z − a − z = = t2 = 8 8 2 y reel ve |z| > a olduğundan t1 > 0’dır ve bu bize y’nin değerlerini verir. işimiz z2 13 z1 daha kolay olacak. z1 = 5⋅cis 73o ve z2 = 12⋅cis 163o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bu sayıları karmaşık y düzlemde gösterirsek. Orijin etrafında dönme. b) noktası orijin etrafında pozitif yönde αo döndürüldüğünde (7.(sin θ – i. aynı noktanın aynı yönde 90o + αo döndürülmesiyle hangi noktaya gelinir? Çözüm: z1 = 7 + 3i ve z2 = z1. Bir Z(a. Örnek.

O halde buna aday z’ler aynı doğru üstünde olmalılar. Arg(z + i) = 30o eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının görüntülerini çiziniz. taranmış dik üçgenlerin birer kenarının 2 ve hipotenüslerinin 4 olmasından dolayı birer 30o-60o-90o üçgeni oldukları görülür. Hemen şeklimizi çizelim. 60 Orijinden bu çembere şekildeki x gibi iki teğet çizersek. O halde z′ = |z′|⋅cis 30o z+i y o o z = |z′|⋅(cos 30 + i⋅sin30 ) 1/2 30 x 3 1 O 3/2 = |z′|⋅( + i ). B olduğunda en çok 120o olabilir. −1 Çözüm 2: Bu çözüm bir anlamda ilk çözümün mantıki izahı olacak. ister kosinüs teoremini uygulayarak… Size kalmış… Örnek.Mustafa Yağcı Karmaşık Sayılar argümenti arasındaki farkın 90o olması bize şekildeki taranmış üçgenin dik olduğunu anlatır. z + i = z' olsun. pratik yolu unutan yolda kalmayacak. |z – 4i| = 2 eşitliğini sağlayan z sayılarının esas argümenti en az ve en çok kaç olabilir? Çözüm: |z – 4i| = 2 eşitliğini y sağlayan z sayılarının (0. şekilde taranmış üçgeninin orijinde 60 3 z1 x bulunan köşe açısının 60o ve iki O kenarının 3 ile 8 olduğunu görmüş oluruz. O halde sayı A olduğunda argüment en az 60o. yanda z + i olarak isimlendirilmiş görüntüsünü çizelim. Arg(z′) = 30o verilmiş. Hatta verilerden. Örnek. sanal eksene göre simetrik olduklarını söylememize gerek yok sanırım. 120o] aralığında oynar. Arg(z – z0) = αo eşitliğini sağlayan z karmaşık z0 x sayılarının görüntüleri yan şeα O kilde belirtilen ışındır. bu üçgen 5-12-13 üçgeni çıkar. –1) noktasından 30 x geçen ve eğim açısı 30o olan ışıO nı çizmeliyiz. 16 . z1 = 3⋅cis 11o ve z2 = 8⋅cis 71o sayıları arasındaki uzaklık kaçtır? Çözüm: Bir önceki soruda yapz y 2 tığımız gibi z1 ve z2 sayılarının 8 7 görüntülerini çizdiğimizde. Kanıt: Aslında kanıt farkın tanımında yatıyor. O halde bu karmaşık sayılar arasındaki uzaklık 13 birimdir. Teorem. O halde bu çember üzerindeki her noktanın tekabül ettiği karmaşık sayıların argümentleri [60o. z – z0 derken ne demek istediğimizde yani. Bu noktaların her birinden i çıkarırsak z’i buluruz. O halde cevap. y Örnek. ster özel üçgenler dersinde söylediklerimizi hatırlayarak cevabın 7 olduğunu söyleyin. z ile z0 sayıları arasındaki fark yani bir anlamda onlar arasındaki uzaklık demek. 4) merkezli 2 birim yarıçaplı çemberi 2 2 oluşturan noktalar olduğunu biliA B 2 2 60 yoruz. Demek ki z sayısı öyle bir yerde olmalı ki z ile z0 sayılarına karşılık gelen noktaları birleştiren doğrunun eğim açısı αo olsun. z ile isimlendirilmiş ışın olur. −1 2 2 Hemen. z – z0 demek. Çözüm 1: Arg(z – (–i)) = 30o vey rildiğinden (0. Ayrıca bu teğetlerin.

Karmaşık Sayılarla lgili Çıkmış ÖYS Soruları ÖYS 1970. A) –2 B) –1 £ ÖYS 1977. Yandaki grafikte gösterilen z1 ve z2 karmaşık sayılarının çarpımlarının kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 7⋅cis(θ1 + θ2) D) 12 B) –25 E) 12⋅cis(θ1 + θ2) C) –8i 2−i kesrinin değeri aşağıdakilerden ÖYS 1971. z = 3 3 − 3i karmaşık sayısı için z6 nedir? A) 363 B) –363 C) 363i3 D) –363i3 E) 0 1 + a + bi = 1 − i olduğuna göre a + 1+ i b değeri kaçtır? ÖYS 1985. 2+i hangisidir? 3 − 4i A) 5 5 − 4i B) 3 3 − 2i C) 5 − 3 + 4i D) E) –1 5 z + i z = 2 ise a kaçtır? A) –3 B) –2 C) 0 D) ÖYS 1978. z = i + 3 sayısının. ÖYS 1984. (2 – i)z = 1 – z eşitliğini sağlayan z karmaşık sayısı aşağıdakilerden hangisidir? A) 1+ i 3 B) 1+ i 4 C) 2 + 2i 3 D) 3+i 1 + 2i E) 3 4 1 sayısının eşleniğinin sanal 4 − 3i kısmı aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1974. kutupsal koordinatlarla ifadesi aşağıdakilerden hangisidir? A) B) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ri kaçtır? A) 3 B) 2 1 + ix olduğuna göre. A) 1 13 A) 3 B) 3 25 C) −3 25 D) –3i E) 3i 3 − 2i sayısının sanal kısmı kaçtır? 1− i 1 5 B) C) 1 D) 2 E) 2 2 ÖYS 1975. 3 + 2i karmaşık sayısının çarpmaya göre tersi aşağıdakilerden hangisidir? ÖYS 1973. a∈ için z = a + (a + 1)i ve 2 E) 2 2 C) 1 D) 1 2 E) 1 3 C) 0 D) 1 E) 2 . |z|’nin değe1 − ix C) 2 ⋅ [cos 45 + i ⋅ sin 45] D) 2 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] E) 2 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1983. 1 + 2i kompleks sayısının 1 – 2i kompleks sayısına bölümü nedir? A)–2 B) 3 − 2i − 3 + 4i 2 + 3i − 2 + 5i C) D) E) 5 5 5 3 A)2 + 3i B) –3 – 2i 1 1 3 − 2i C) + i D) E) 5i 3 2 13 ÖYS 1981. 1 + i kompleks sayısının 1 – i kompleks sayısına bölümü nedir? A) 0 B) –i C) –1 D) i E) 1 ÖYS 1976. z = ÖYS 1974.

(1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i6) işleminin sonucu kaçtır? A) 3 B) 1 C) 0 D) –1 E) –3 ÖYS 1993. z’nin karmaşık düzlemdeki geometrik yeri aşağıdakilerden hangisidir? A) Gerçel eksene dik bir doğru B) Sanal eksene dik bir doğru C) 2 birim çaplı bir çember D) Bir elips E) Bir parabol CEVAP ANAHTARI A C 3 4 B C 8 9 B 13 C 14 A 18 B 19 E 23 C 24 ÖYS 1991. z = x + yi ve |z| = |z – 2| olduğuna göre. B(–2 – i). C(4 + 5i) noktaları veriliyor.Mustafa YAĞCI Karmaşık Sayılar ÖYS 1988. (1 + i)5 + (1 – i)5 toplamı kaçtır? A) –8 B) –5 C) 0 D) 5 E) 8 ÖYS 1994. z = − 3 3 3 − i karmaşık sayısının 2 2 kutupsal biçimi aşağıdakilerden hangisidir? A) 9 ⋅ [cos 30 + i ⋅ sin 30] B) 9 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] C) 3 ⋅ [cos120 + i ⋅ sin120] D) 3 ⋅ [cos 210 + i ⋅ sin 210] E) 3 ⋅ [cos 60 + i ⋅ sin 60] ÖYS 1993. z = 3 + 2i olduğuna göre ( ğıdakilerden hangisine eşittir? A) 81 81 B) − 16 16 C) − 81 i 16 D) 81 i 16 z+z 4 ) aşaz−z E) –i ÖYS 1995. i 8n −1 + i 4 n ifadesinin kısaltılmış biçimi aşağıdakii 4 n −1 lerden hangisidir? A) i B) 1 + i C) i – 1 D) 1 E) 2 ÖYS 1991. A’nın [BC]’nin orta noktasına olan uzaklığı kaçtır? A) 5 B) 4 C) 3 D) 3 2 E) 3 3 ÖYS 1992. ( sidir? A) –2i 1 + i 20 ) sayısı aşağıdakilerden hangi1− i B) –i C) –1 D) 1 E) 2i 1 6 11 16 21 D B B A A 2 7 12 17 22 D D C A B 5 10 15 20 25 C D D D A 18 . Karmaşık düzlemde z = 3 – i olduğuna göre |z–1| kaçtır? A) 10 10 B) 10 20 C) 15 20 D) 15 30 E) 10 50 ÖYS 1989. (1 + i)⋅(1 + i3)⋅(1 + i5)⋅(1 + i7) işleminin sonucu kaçtır? A) 2 B) 4 C) 1 + i D) 1 – i E) 4i ÖYS 1995. Karmaşık düzlemde (cos xo + i⋅sin xo)2 = cos2xo + i⋅sin2xo olduğuna göre aşağıdakilerden hangisi x’in değerlerinden biridir? A) 30o B) 45o C) 60o D) 90o E) 180o ÖYS 1989. n bir pozitif tamsayı olmak üzere. |z + 2 – i| = 10 eşitliğini sağlayan z karmaşık sayılarının geometrik yerinin denklemi aşağıdakilerden hangisidir? A) (x – 1)2 + (y – 1)2 = 18 B) (x – 3)2 + (y – 1)2 = 64 C) (x + 2)2 + (y – 1)2 = 100 D) (x – 4)2 + (y – 1)2 = 81 E) (x – 4)2 + (y – 4)2 = 121 ÖYS 1990. Karmaşık düzlemde A(4 + 6i).

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->