1.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ORTAÖĞRETİM

ASTRONOMİ
VE

UZAY BİLİMLERİ
DERS NOTLARI

0

Hazırlayan: M. Necati YILMAZ

İÇİNDEKİLER
1.ÜNİTE : ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ
Sayfa

ASTRONOMİ …………………………………………………………………………………………………………………………………. 1 İlk Medeniyetlerde Astronomi ……………………………………………………………………….... 1 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu ………………………………………………………..….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem ……………………………………………………...……. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri ………………………………………………...………….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi ………………………………..……. 3 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı ……………………………..……. 3 ASTRONOMİ TARİHİ ……………………………………………………………………………….……………………… Eski Mısırlılar ve Astronomi ……………………………………………………..………………………………… Mezopotamyalılar ve Astronomi ………………………………………………..…………………………… Eski Çin ve Astronomi ……………………………………………………...……………………………………. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi ………………………………………………………...………………… Mayalar ve Astronomi ……………………………………………………………….………………………… Grekler ve Astronomi ……………………………………………………….…………………………………. Batlamyos ve Astronomi …………………………………………………...……………………………… İSLÂM ASTRONOMİSİ …………………………………………………………..…………………………………………. İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR ………………………….………………………………. Radyo Dalgaları ………………………………………………………………………………………………… Mikrodalga…………………………………………………………………………………………………………. Kızılötesi Işınlar ………………………………………………………………………..…………………………. Morötesi Işınlar ………………………………………………………………………………………………….. X Işınları …………………………………………………………………...……………………………………….. Gamma (g) Işınları ……………………………………………………….………………………………………… Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri …………………………………………………………….. ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI ……………………...……………………… Göz ……………………………………………………………………………………………………...…………………. Dürbün …………………………………………………………………………...……………………………………. Teleskop ……………………………………………………………………………………………………………. 4 4 5 6 6 6 7 9 10 14 14 15 16 17 17 18 18 19 19 19 20

OKUMA METNİ – Ali Kuşçu ……………………………………………………………………………………………………………. 21 OKUMA METNİ - Mikolaj Kopernik ……………………………………………………………………………………………………………. 23

2.ÜNİTE : EVRENİ TANIYALIM

UZAY, EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN ……………………………………………………………………………………………………………………… 25

ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ ……………………………………………………………………………………………… 26 IŞIK HIZI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 26

RÖLATİVİTE TEORİSİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 a. Özel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 b. Genel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. I 28

GÖKADA (GALAKSİ) ……………………………………………………………………………………………………………………….. 28 Sarmal Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Eliptik Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Düzensiz Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 SAMANYOLU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 30 GÜNEŞ SİSTEMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Güneş ve Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Merkür ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Venüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Dünya ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Mars ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Jüpiter ……………………………………………………………………………………………………………………….. 35 Satürn ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Uranüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Neptün ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37 Plüton ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37

AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU ……………………………………………………………………………………………… 38 Kopernik ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 38 Tycho Brahe ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Kepler ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Newton ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 40

YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………… 41 Uzaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 42 Hareketleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 43 Parlaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 44 Renkleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Sınıflandırılmaları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Hertzsprung-Russel Diyagramı ……………………………………………………………………………………………………………………… 47 Büyüklükleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Çapları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kütleleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kimyasal Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Sayıları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN OLUŞUMU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN EVRİMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50

YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 a. Beyaz Cüceler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 b. Nötron Yıldızlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 c. Pulsarlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 ç. Kara Delikler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar …………………………………………………………………………………………………………… 53 KARA CİSİM IŞINIMI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 54 OKUMA METNİ – Biruni ……………………………………………………………………………………………………………………….. 55 II

82 a. 83 III .Dönencel Yıl ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 Gök Cismi ……………………………………………………………………………………………………………………. 62 Ekliptik Koordinat Sistemi ……………………………………………………………………………………………………………………. 83 ç.. 63 TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 66 4. 76 OKUMA METNİ – Uluğ Bey ……………………………………………………………………………………………………………………………….Yıldız Yılı ………………………………………………………………………………………………………………………………. Ayrıksıl yıl ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 78 5.. 83 b. 80 Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü ………………………………………………………………………………………………………………………… 80 Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü ……………………………………………………………………………………………… 80 Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü …………………………………………………………………………………… 81 Yerel Zaman ve Bölge Zamanı ……………………………………………………………………………………………………………………… 81 Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı …………………………………………………………………………………………………………… 81 Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman ……………………………………………………………………………………………………………… 82 Yıl Kavramı ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 59 Doğma Batma Zamanları ……………………………………………………………………………………………………………………..ÜNİTE : ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 83 c. Ay yılı ………………………………………………………………………………………………………………………………..ÜNİTE : AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ………………………………………………………………………………………………………… 69 Dünya’nın Görünür Hareketleri …………………………………………………………………………………………………………………… 69 Güneş'in Görünen Hareketi ………………………………………………………………………………………………………………………… 70 Burçlar ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 80 ZAMAN NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 64 GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) ……………………………………………………………………………………… 65 OKUMA METNİ – El Battani …………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 72 Ay'ın Görünür Hareketleri ………………………………………………………………………………………………………………………… 73 AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI ……………………………………………………………………………………………………………………………… 74 Ay Tutulması ………………………………………………………………………………………………………………………………. 71 AY ………………………………………………………………………………………………………………………………. 74 Güneş Tutulması ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) …………………………………………………………………………………………………… 58 Dünya'da Koordinat Sistemi ……………………………………………………………………………………………………………………. 80 ZAMAN ÇEŞİTLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………………….3. 58 ASTRONOMİK KOORDİNATLAR …………………………………………………………………………………………………………………….

99 IV . 85 OKUMA METNİ – Harezmi ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 KAYNAKÇA ……………………………………………………………………………………………………………………………….TAKVİM NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 91 UZAY İSTASYONLARI ve UZAY MEKİĞİ ………………………………………………………………………………………………………………… 92 UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI ………………………………………………………………………………… 93 İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR ………………………………………………………………………………………………………………………… 94 UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ ……………………………………………………………………………………… 94 ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI ……………………………………………………………………………………………………………………… 95 UYGULAMA UYDULARI ………………………………………………………………………………………………………………………………. 86 6. 84 XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 Rumî Takvim ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ……………………………………………………………………………………………………………… 88 UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ ………………………………………………………………………………………………………………………… 88 Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………………………… 89 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………… 90 ROKETLER ………………………………………………………………………………………………………………………………. 96 YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 UZAY KİRLENMESİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 Julien Takvimi ……………………………………………………………………………………………………………………………….

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Ünite 1 ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ 0 .1.

akan yıldızlar. zamanımıza kadar geçirdikleri değişiklikleri. Bir süre sonra gözledikleri gökyüzünden yararlanmayı düşünmüş olmalılar. birbirine olan uzaklıklarının ölçülmesini. Ay ve Güneş'in konumlarını ise zamanı belirlemede kullanmışlardır. gezegenler. geçmişleri ve gelecekleri hakkında bilgi verme sanatıdır. Ay. O zamanlar gökyüzünün düzenli gözlenmesinde bir başka neden de yıldızların tanrılarla ilgili olduğu ve yıldız hareketlerinin tanrı isteklerine birer belirteç olduğu inancıdır. kiminin fazla göz kırparken kiminin göz kırpmadığını ve bu göz kırpmayanların öbürlerinden farklı hareket ettiklerini görmüşler ve onlara gezegen demişler. Yıldızların konumlarını yön bulmada. davranışları. İlk medeniyetlerde astronominin gelişimini insanların merakları yanında yön bulma ve zamanı ölçme gibi iki temel gereksinmelerine borçluyuz. meydana gelişlerini. Gezegenlerin gelecekte konumlarını (gök almanağı) içeren bir Babil tableti (British Museum). yıldızlar. O zaman yerleşim merkezlerinin ışıklandırması bugünkü gibi fazla olmadığı için geceleri gökyüzü daha ihtişamlı ve daha güzel görünmüş olmalı. bulundukları yerleri. Hiçbir bilimsel dayanağı olmadığı için astroloji bilim değildir ve bu nedenle de hiçbir gerçeklik payı yoktur. nova patlamaları ve kutup ışıması gibi olaylar ve cisimler çekmiş olmalı. gelecekte meydana gelebilecek olayları ortaya koymaya çalışan bilim dalıdır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ Gök cisimlerinin konumlarını. İlk Medeniyetlerde Astronomi İlk medeniyetler daha çok ılıman bölgelerde su kenarlarında kurulmuştu. galaksiler vb) konu alan ve bu cisimlerin yapılarını. 1 . asteroitler. bunların fizik ve kimya bakımından yapılarını inceleyen bilim dalına astronomi ya da felekiyat ya da Gök Bilimi denir. İşlerini plânlayabilmek için Ay ve Güneş'in görünür hareketlerine dayalı takvimler oluşturmuşlardır. Zaman zaman dikkatlerini yıldız yağmurları. kuyruklu yıldızlar. zaman zaman tutulmalar göstermeleri. hareket kanunlarını. Zamanlarının büyük kısmını geceleri açık havada geçiren insanlar gökyüzündeki değişik gök cisimlerinin farkına varmışlar. Bu inanç astrolojinin doğmasına neden olmuştur. Ay'ın evreler oluşturması ve olayların hep dönemli görünmesi dikkatlerini çekmiş olmalı. Dünya’nın da içinde olduğu. Ayın ve Güneş'in gökyüzünde görünür hareketleri. hareketlerini.1. Astronomi. Ay. Güneş Sistemi. kuyruklu yıldızlar. ( Güneş. Bugünkü anlamıyla astroloji Güneş. gezegenler ve on iki burcun konumlarına bakarak insanların karakterleri.

Gök mekaniği (Teorik astronomi): Gök cisimlerinin çekim kuvvetleri etkisi altında yapacakları hareketleri mekanik kanunları yardımıyla inceler. madde bollukları. 2 . içyapıları. gök adaları (galaksiler) ve bulutsuların (nebülöz) oluşum ve gelişim nedenlerini araştırır. Gök cisimlerinin kimlik kartlarını belirler. Ayrıca. Radyo astronomi: Bütün gök cisimlerini özellikle. Özet olarak.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu Gökyüzünde. büyüklük. gaz. enlem ve boylam belirleme gibi problemleri konu edinir. Gök cisimlerinin fiziksel yapılarını. evrende gözlenen patlamalar. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri Yapılan astronomi ve uzay çalışmalarının bütününü ve elde edilen bilgileri değerlendirmek için 1965’te dünya astronomi ve diğer ilgili bilim kurullarından oluşan Uluslararası Astronomi Birliği’nin toplantısında son derece geniş bir bilgi yığını ortaya çıktı. basınç ve uzaklık gibi fiziksel özelliklerini inceler. uzayda yıldızların büyüklü ve küçüklü değişik renk ve parlaklıkta görülmeleri. dünkü. Gök cisimlerinin içyapılarını. bugünkü ve gelecekteki durumlarını araştırır. Ay’ın değişik evreler göstermesi. Bu durumda bir tek ulus veya kişisel olarak çalışmak yerine. Güneş ve Ay ile öteki uydularda (diğer gezegen uyduları ve yapma uydular) görülen tutulma olaylarına ait bilgiler. atmosferinin yapılarının bileşimi. bütün gök cisimlerinin. elde edilen sonuçları fizik. bunu evrenin kendisini laboratuar malzemesi gibi kullanan. Güneş’in düzenli bir şekilde doğup batması. sıvı.1. Sonuç olarak astronomi konularına göre aşağıdaki bölümlere ayrılabilir. zaman. hareketlerine ait metrik bağıntıları araştırır. Diğer bir ifadeyle astrofizik. yıldız kümeleri. Tayfsal (Spektroskopik) astronomi: Bütün gök cisimlerinin tayflarına (spektrumlarına) ait analizler yardımıyla. uzaklıkları. yaydıkları ışın. evrenin yapısına ait sorunları radyo dalgaları yardımıyla inceleyen astronominin yeni bir dalıdır. Astrobiyoloji: Gök cisimlerinde canlı hayatın hangi şartlarda mümkün olduğunu veya olabileceğini araştırır. yoğunluk durumu. hareket kanunlarını. parlaklıkları. yani yüzey sıcaklığı. kütle. Gök taşlarının (meteorit) ve gözle görülmeyecek kadar küçük olan göktaşçıklarının (mikro meteorit) oluşum ve gelişimlerini araştırır. sıcaklık. kimya. çekim kuvvetleri ve günlük yaşantımızın temel konularından olan zaman sorunu hakkında kesin bilgiler ulaştırmaya çalışır. Gökyüzü. ancak. yörünge denklemlerini. gerçek ve görünen yerleri. Astrojeoloji: Özellikle akan yıldızları (meteorları) konu edinir. bunları oluşturan maddelerin cinsini ve madde oranlarını. miktarları. Bunların dışında. yoğunluk ve bileşim gibi kimyasal özelliklerini araştırır. Bu incelemeye matematik ve fizik de katılır. yani kimyasal yapılarını araştırır. gözlem yöntemlerini. 1. Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem Astronomi ve uzay bilimleri gözleme dayanan. fizik yöntemlerle gök cisimlerinin özelliklerini araştırır. birlikte çalışmak ve konuları ayırmak zorunluluğu belirlendi. elektrik ve manyetik dalgalar hakkında bilgiler ortaya koyar. atmosferindeki basıncı konularını inceler.Pratik astronomi: Astronomi aletlerinin yapımı ve kullanılmasını. matematik ve diğer bilimlerin en son gelişmeleri içinde değerlendiren bir yönteme sahiptir. uzay ve evrenle ilgili bütün soruları açığa çıkarıp çözmeye çalışır. Yapısını oluşturan maddelerin cinsi. Astronomi. bütün gök cisimlerinin gerçek ve görünen yerlerini (koordinatlarını). küçüklük. katı durumları. Seyir astronomisi: Deniz ve hava trafiği için gerekli olan pratik astronomi bilgileri ve gök haritalarının yapımı konularında çalışmalar yapar. Astrofizik: Her gök cismi değişik fiziksel yapıya sahiptir. gözlem 234- 5- 6789- hatalarının yok edilmesini. büyüklük ve boyutları. Astronometri (Konum astronomisi): Gök cisimleri arasındaki geometrik bağıntıları.

uzayı ve evreni araştıran astronomun ilk işi. milyarlarca kilometre uzaklıktan gelen ışığı toplamak ve değerlendirmektir. Astronomi deneysel bir bilim değildir. Gök cisimlerinin yapısını oluşturan maddeler ve bu maddelerin oranları araştırma konusu olduğu zaman astronominin kimya ile iç içe olduğu görülür. konumları ve hareketlerine ait olaylar insanın kontrolü dışındadır. herhangi bir gök cisminin sıcaklık. Deneysel bilimlerde araştırma ve inceleme konusu. Astronomi de ise böyle bir deneme yapma imkânı yoktur. Ay’ın ötesinde. Bilhassa son yıllarda astronomlarla biyologlar sıkı bir işbirliği içindedir. Örneğin. Dünya’nın oluşumu söz konusu olunca astronomi.1. 3 .ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi Astronomi ve Uzay Bilimlerinin hemen hemen her bilim dalıyla ilişkisi vardır. Ancak böyle bir deneme bugün Ay için yapılmaktadır. kimya ve matematikten yararlanılacaktır. dikkat. astronomi ve uzay bilimlerine o kadar yakındır ki çoğu zaman incelenen problemin hangisine ait olduğu ayırt etmek güç olur. jeoloji ve jeofizikten yararlanılır. gözlem yerinin enlem ve boylam değerlerinin hatasız olarak belirlenmesinde hesaplanılması ve kullanılmasında jeodezi. Bugün Ay dışında kalan diğer gök cisimleri hakkında ne biliniyorsa gök cisimlerinden bize kadar ulaşan ışığın incelenmesi ve değerlendirilmesi sonucu elde edilen bilgilerdir. kavranılması bile çok güç olan uzaklıklardaki gök cisimleri için deneyi gerçekleştirebilmek bugün için mümkün görülmemektedir. Bu bakımdan astronomi gözlemciye ait hataların incelenmesinde psikoloji ve fizyolojiden yararlanır. Dünya bir gök cismi olduğundan. bir gök cismine ait yörünge denkleminin çıkarılması. Aynı şekilde. moral ve heyecan önemli bir faktör olmaktadır. ana malzeme olarak gök cisimlerinden bize ulaşan ışığı kullanmak zorundadır. örneğin. Dünya’nın yaşanabilir olmak için geçirdiği değişiklikler ve diğer gezegenler de canlı yaşantının varlığının incelenmesi problemlerinde biyoloji ile iş birliği yapar. gökyüzünü. Astronomi aletleri ile yapılan gözlemler sonunda elde edilen bilgilerin açıklanması ve irdelenmesi sırasında matematik ve fizik kanunlarından yararlanılır. yoğunluk ve basınç hesabı gibi. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı Astronomi ve uzay bilimleri gözlem bilimidir. Gözlem yerinin uygun bir biçimde tespit edilmesinde. gözlem hatalarının hesaplanması gibi problemler. Bu durumda. Örneğin. Işığın toplanması ve değerlendirilebilmesi için muhakkak ki optik astronomi aletleri yanında fizik. Astronomik gözlemlerde sabır. maddenin kendisi veya modeli tespit edilip kullanılabilir. uzaklık değeri tespiti. Fizik. Bu durumda. Gök cisimlerinin yapıları. Başka gök cisimlerinde canlı yaşamın bulunup bulunmadığı problemine cevap aramak üzere. gezegenlerde varlığı tespit edilen koşullar altında ileri seviyede canlı bir hayat bulunmasa bile bakteriyolojik bir canlı hayatın bulunabileceği ileri sürülmektedir. astronomi ve uzay bilimlerinin matematikle olan ilgisi de çok geniştir. topografya ve coğrafyadan yararlanır. astronomi.

Bu gök cisimlerinin özel hareketlere sahip olduklarını biliyorlardı.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ TARİHİ Astronomi en eski bilim dallarından biridir. 3000 . avcı) tanrısı Sopdet'e kendisini takip etmesini istiyor. gezegen ve yıldızların hareketi ve gök küresindeki durumlarına ait gözlem sonucu elde ettikleri bilgileri.M.M. 4 . gezegen ve yıldız hareketlerini sistemli ve periyodik olarak gözlemlemişlerdir. yüzyıl) tarafından bilinmekte idi. Eski Mısırlılar. Papirüslere parlaklık değeri 6. Jüpiter ve Satürn gezegenleri hakkında bilgilere sahiptirler. Eski Mısırlı astronomların en önemli ilgileri ve belki de görevleri takvim yapmaktı. bilim tarihinde ilk uygarlıklar olarak adlandırılan Eski Mısırlılar (M. Astronomiye ait temel bilgilerden bazıları. Eski Mısırlılar ve Astronomi Eski Mısırlılar’da. Eski Mısırlılar ve Babilliler aralarında ticaret yaparlardı. Güneş’in bir yıl içindeki ufuk düzleminden yükselme ve alçalma durumlarını hesaplamışlardır. Ay’ın gösterdiği evreler takip edilmiş. gezegen ile yıldızı birbirinden ayırt edebilme aşamasına da gelmişlerdir. Venüs. Bu nedenle Mısırlılar takvimlerini bir dönem için Ak yıldızın görünür hareketine göre düzenlemişlerdir.1. Eski Çinlilerin de Eski Mısırlılar ve Mezopotamyalılardaki gelişmelerden habersiz olarak yaptıkları çalışmalar ayrı bir önem taşır. özellikle Nil nehrinin taşma zamanının önceden tahmin edilebilmesiydi. kadirden küçük olup da çıplak gözle (vizüel) görme imkânı olan yıldızları da tespit etmişlerdir. eski Mısırlılardaki astronomi bilgileri aşağıdaki gibi özetlenebilir. Takvim yapmadaki amaç ise tarımın düzenli yürümesi isteği. Zamanımıza kadar gelebilen papirüslerdeki bilgilerin değerlendirilmesi sonucu. Eski Mısır belgelerinde Sopdet (sirius. Güneş. Ay.S.S. 3300 . 2. Bu ticaret sırasında kültür alış verişi ve bu çerçevede de astronomi bilgilerini birbirine aktardılar. Sopdet'in boynuzları arasındaki yıldız Akyıldızdır ve sırtındaki 3 yıldızla beraber düşünülmüştür. Mars. Bu bilgiyi komşuları olan Babillilerden aldılar. 333) ve Mezopotamyalılar (M. Uzun yıllar. Burada Sahu (orion. Mısır'daki piramitlerin astronomik amaçlı kullanıldığını ve astronomi bilgilerinden geniş ölçüde yararlanıldığı son yıllarda ispatlanmıştır.Ö. 3000 yıllarında teknik esaslara ve bilimsel tecrübelere dayalı bir uygarlığın varlığı kabul edilmektedir. bugünkü ifade ile yıldız katalogu (ephemeris) diyebileceğimiz tablolar hâlinde gayet düzgün olarak papirüslere kaydetmişlerdir.Ö. Orion ise 15 yıldızla gösterilirdi. O zamanlar Nil nehrinin taşma zamanı gökyüzünün en parlak yıldızı olan Ak yıldız (Sirius)'ın doğu yönünde görünme zamanına rastlıyordu. Merkür. akyıldız) korku tanrıçasıdır ve ne zaman güneş doğmadan az önce doğarsa Nil nehri taşıyordu ve büyük zararlara yol açıyordu. Güneş.Ö. Merkür ve Venüs'ün Güneş çevresinde dairesel hareket yaptığını biliyorlardı. Ay. Güneş hareketlerini inceleyerek. M.

Onlara göre bir yıl. karakterleriyle ilişkilidir. bir yılı 365 gün olarak tespit etmişlerdir. dünyada birçok insan ve yıldız olduğu gerçeğinden hareket ederek.5 dakikalık fark ile tespit etmişlerdir. Bu dönemde yapılan astronomi çalışmaları matematikle temellendirilmiş bilgilere dayalı idi. Ay ve gezegenleri doğma-batma zamanlan ile yıldızların "sönmesi" gibi olaylar. sonra Güneş takvimi hazırlayıp kullandılar. Sonraki dönemlerde Güneş takvimi ve Güneş saatlerini kullanmışlardır. tutulma olaylarının Güneş ve Ay'ın gölge konilerinin birbirlerini örtmesiyle meydana geldiğini tahmin etmişlerdir. düşüncesi bu döneme aittir. Düzgün bir şekilde Ay ve Güneş gözlemleri yapmışlar ve dolanım sürelerini tespit etmişlerdir. Babilliler döneminde gezegen ve yıldız. Bu sonuçlar bugün Antik Yunan düşünürlerine atfen Saros periyodu veya Meton periyodu olarak bilinir. Bu çerçevede her 18 yıl 11 günde (6586 gün) Ay'ın ve Güneş'in aynı konum ve zamanda tutulma olaylarının gerçekleşebileceğini tespit etmişlerdir." şeklindeki tanımı ve 24 eşit zaman dilimine ayrılması düşüncesi de bu dönem astronomları tarafından ileri sürülmüştür. 1 yıl süresini bugünkü değerlere göre 4. Örneğin. her insanın bir yıldızı olmalı düşüncesindeydiler. Şöyle ki: Önceleri. Eski Mısırlıların astronomi bilgileri çağdaşları olan Mezopotamya kavimlerinden genellikle geri idi. 1 saati 60 dakika. Bu gezegenlerin hareketlerini gözleyerek elde ettikleri bilgileri tablolar hâlinde hazırlamışlar. Gezegenlerin duyarlı gözlemleri yapılmış. özellikle Babilliler döneminde daha bilinçli. Günün. Ziggurat Tapınağı Güneş. insanların hayatlarını ve karakterlerini etkiler. 5 . Ay ve Güneş tutulma olaylarını kaydetmemişlerdir. Mezopotamyalılar ve Astronomi Mezopotamyalılar. Merkür. "Güneş'in doğuşu ve batışı arasında geçen zamandır. Zamanımıza kadar gelebilen kil tabletlerindeki bilgiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Zaman ölçüsü konusunda. birbirinden ayırt edilebiliyordu.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Eski Mısırlılar. son derece sistemli ve periyodik astronomi çalışmaları yapılmıştır. tutulma olaylarının bir periyodu olduğunu bulmuşlar. Mezopotamya'da M. Ön Asya toplulukları içinde en sağlam takvim sistemini Eski Mısırlılar bulmuşlardır.1. 2500 yıllarında. Eski Mısırlılar. Ay ve Güneş tutulma olaylarını izlemişler. takvim yapma konusunda gerekli bilgileri de hazırlamışlardır. Venüs.Ö. Babilliler. Eski Mısırlılardan biraz daha ileri giderek. Mars. Jüpiter ve Satürn gezegenlerini biliyorlar. Önce Ay. Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgede ileri bir medeniyet kurmuşlardır. Bunun dışında. otuzar günlük 12 ay ve buna ek olarak 5 günden meydana geliyordu. Bu gözlemler için Ziggurad denilen gözlem kuleleri de inşa etmişlerdir. 1 dakikayı 60 saniyeye bölme düşüncesini Babillilere borçluyuz. Sirius 'ün (Ak yıldızın) görünürdeki hareketine göre takvim düzenlemişler.

astronomi gözlemleri için. 15. Bu gözlemler Ay. M. 2000-600) yılları arasında sürekli ve düzenli astronomi gözlemleri yapılmıştır. Babilliler.Ö. Sanat eserleri ve astronomide ileri idiler. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi Eski İngiltere’de. uygun bir arazide her biri 5-10 ton ağırlığında. 860 yıldızı içeren yıldız katalogu hazırladılar. Orta Amerika'da önemli uygarlık kurmuş bir kavimdir. en parlak dönemini M.25 gün olduğunu biliyorlardı. 4. Mayalar ve Astronomi Mayalar. 15-20 adet iç içe daireler şeklinde dizilmiş 2-3 metre yüksekliğindeki sütunlardır.Ö. Parlak yıldızların yardımı ile ekinoks (ılım) ve solist (gündönümü) noktalarını biliyorlardı. M. Bu bilgilerden astrolojinin Babilliler döneminde doğmuş olduğunu görüyoruz. Ayların süreleri aynı olmakla birlikte. Her günün ayrı bir adı vardı. 600 yıllarında yaşamıştır. Güneş'i burçlar kuşağının merkezinde göstermişler.S.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Başka bir ifade ile Babillilerin gök cisimleri ile bilgileri astrolojik bir nitelik taşımaktadır. Bir yıl süresinin 365. gök cisimlerini gözlemekle geleceklerinin refah ve mutluluğuna ilişkin bilgiler elde edebileceklerini zannediyorlardı. Burçlar kuşağı. stonehenge denilen sütun şeklindeki taşlardan yararlanmışlardır. Keltlerin İngiliz topraklarına hâkim olmaya başladığı (M. Ay'ın ve Güneş'in doğma-batma zamanlarını tespit etmişlerdir. 1. Numaralı olan bu sütunlara belli doğrultularda bakılınca belli gök cisimlerinin doğmabatma konumları tespit ediliyordu. Mayalardan günümüze ulaşan bir çeşit hiyeroglif (resim yazısı) belgelerden bu döneme ait astronomi çalışmaları şu şekilde sıralanabilir: • • • • • Piramit biçiminde gözlem evleri vardı. 6 . Bu taşlar. aşağıdaki gibi sıralanabilir: • • • • • • • Takvim hazırlamak amacıyla gün.1. Maya takviminde bir yıl. Güneş ve gezegenlerin günlük hareketlerini gözlemişlerdir. ancak bu gözlemleri nasıl yaptıkları bilinmemektedir. yüzyılda sönmeye başlamıştır. ay. Maya uygarlığı.Ö. Bu amaçla bugün için uzun yıllar önemini koruyan pek çok yıldız gözlemi yapmışlardır. Günümüzde bu kayıtlardan yararlanarak yıldız evrim modelleri denetlenmektedir. Ay'ın ve Güneş'in görünür hareketlerini tespit ettiler. Ay.S. 2300 yıllarında astronomlardan meydana gelmiş bir bilim kurulunun varlığı bilinmektedir. ile M. 8. Güneş ve gezegenlerin görünürdeki hareketleri ile ilgilidir. Uygarlığın bu yüzyıllardan sonraki çöküşünün nedeni anlaşılamamaktadır. Eski Çin ve Astronomi Eski Çin'de M. çoğu 20 gün idi. Gezegen gözlem kayıtları yoktur. Bu kavim. Bu katalogda akan yıldızlar gösterilmiştir. Güneş'in günlük hareketlerine dayalı takvim kullanmışlardır. Ancak bu konudaki düşüncelerini ispatlayacak bilgiler ortaya koyamamışlardır.S. Bazı Ay ve Güneş tutulmalarını tespit ettiler ve tutulma olaylarının nedenlerini açıkladılar. yüzyıllardan itibaren Güneş lekelerini gözlemiş. yüzyıllar arasında yaşamışlardır.Ö. Eski Mısır ve Mezopotamya'da başlayan ve ön safta yer alan bilimsel faaliyet çeşitli gelişme dönemleri göstermişse de M. 18 ay idi. Bu kurulun ulaştığı sonuçlar. mevsim ve yıl sürelerini tespit etmişlerdir.

kendi ışığını kendi üretir ve bir süre sonra alevlenir. Dünya küre şeklindedir. Xenophe (M. 7 . gök cisimlerinin görünen hareketlerinin nedenlerini ve evrenin oluşum yasalarını açıklamak noktasına yönelmiştir. Yunanistan'a buralardan elde ettiği bilgi hazineleri ile dönmüştür. merkezde Dünya vardır.Ö.Ö. Ay evrelerini şu şekilde açıklamıştır: Ay. 570-500). Ancak bu konunun gerçek yönü şudur. 610-574). Dünya'nın yuvarlak olduğunu kabul etmiştir. Eski Mısır ve Mezopotamya yörelerini uzun yıllar adım adım dolaşmıştır.Ö. Permenides. astronomide geometriye dayalı çalışmalar yapmıştır. Sonuçta. Güneş'ten sonra Merkür. Bu dönemde. Thales'in belirttiği tarihte Güneş tutulması olayı oldu. tutulma tarihinden önce açıklamıştır. Diğer bütün gök cisimleri. Güneş'in yarıçapının Rgüneş = 27 Rdünya olduğunu. Geometriyi iyi bildiğinden Ay'ın ve Güneş'in gök küresindeki hareketlerini incelemiştir.1. Venüs. uzaklığının da 27 Rdünya ve 19 Rdünya arasında olabileceğini belirtmiştir. Bu modelde. Ay. 580-500). Thales Thales. Bu olay. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için parlak görülür.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Grekler ve Astronomi Antik Dönem Grek (Antik Yunan) düşünürlerinin bütün çabası. ilk uygarlıklardan kalan gözlem bilgilerine göre bir Güneş modeli oluşturmuştur. Thales yaptığı hesaplamalar sonucu. Hatta bazı kaynaklar. gezegenler ve diğer gök cisimlerinin hareketlerine ait görüşler ortaya koymuşlardır. Dünya çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Anaximenes (M. geometri bilgisini ilk defa bir gök olayına tatbik etme şerefinin Thales'e ait olduğunu belirtir. Anaksimandros (M. milâttan önce 25 Mayıs 585'te Güneş tutulması olabileceğini. Permenides. gök cisimlerinin eksen çevresinde dönmesi sonucu alevlenip ışınım yaydıklarını iler sürmüştür. Dünya merkezde olmak üzere çembersel yörüngeler çevresinde dolanır. bu görüş çağdaşı Pernıenides'in görüşünün benzeridir. Jüpiter ve Satürn yer almıştır. Ay'dan sonra Güneş vardır.Ö. gezegenler ve diğer gök cisimleri çıplak gözle incelendiğinden bunların hareketlerine ait görüşler. Grek düşünürleri.Ö. astronominin gelişimi içinde asırlarca birbirinden farklılık göstermiştir. Güneş tutulması ile ilgili bilgileri Babillilerden öğrenmiştir. Mars. Grek döneminde yapılan astronomi çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Thales (M. Thales'in sahip olduğu yüksek seviyeden astronomi ve geometri bilgisinin bir zaferi olarak nitelendirildi. 640-550). Anaksimandros Pisagor (M. Bu konuda geometrik kurallar ortaya koymuştur. Dünyanın küre şeklinde olduğunu düşünen ilk bilgindir. 550-500)'in astronomi ile ilgili görüşleri şu şekilde idi: Ay.

Açısal hızı sabit değildir. dağlar ve vadiler bulunduğunu belirtmiştir. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığını belirtmiştir. Güneş hariç diğer bütün gök cisimlerinin Dünya'dan oluştuğunu ileri sürmüştür. Mars. Demokritos. Farklı düşünceler olsa bile Aristo'ya ters düşmemek için örtbas ediliyor ve astronomi de araştırma ve gelişme imkânı bulamıyor. Birbiri üzerinde dönen ve kayan kristal küreler ses çıkarıyor. Sadece günahsız iyi kimseler bu kürelerin seslerini duyabiliyor. 8 .ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Anaxagoras (M. 427-347). Ay'dan sonra sıra ile Merkür. Ay'ı sürekli gözlemiş ve Ay üzerinde Dünya'daki gibi geniş düzlükler. Eudoxus (M. Heraklitus. Daha sonra yıldızlar ve Güneş vardır. Güneş'in boyutlarının 30-40 cm olduğunu ve Güneş'in ışınım nedeniyle büyük görüldüğünü belirtmiş. M. Aristotales Aristo'nun. Astronomi ile ilgili görüşleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Ay evrelerini doğru açıklamıştır. Güneş'in görünür hareketi düzgün değildir. Ay. Eudoux'un modeline inanmıştır. Ay'ın ışık kaynağı olmadığını.Ö. gelmiş geçmiş en zengin. Satürn'ün dışındaki yörüngede yıldızlar bulunur. Güneş çevresinde dairesel yörüngede dolanır.Ö. Anoxagoras. gök cisimlerinin görünmez kristal küreler üzerinde durduğu şeklindedir. Jüpiter ve Satürn'dür. Dünya'ya en yakın gök cismidir. Dünya'nın bir eksen etrafında dönmesi düşüncesini ilk kez Empdokles ileri sürmüştür. Haftanın yedi gün olması da o dönemdeki gök cisimlerinin sayısı ile ilgilidir. Bu son görüş Babillilerden kalma bir görüştür. Aristo'nun astronomi konusundaki görüşleri yanlış olduğu hâlde Rönesans dönemine kadar onun görüşlerine inanılıyor. yıldızların çok uzak. Venüs. görüşleri o kadar benimseniyor ki o ne demişse doğrudur diye düşünülüyor. Leukippus. Venüs. Dünya büyük olduğundan hareket edemez ve merkezde bulunur görüşünü savunmuştur. Yıldızlar çok uzaktadır. Gök cisimlerinin boşlukta nasıl durduğunu düşünmüştür. Dünya'nın evrenin merkezinde durmasını sağlayan kuvvetin eksen çevresinde dönmesi ile mümkün olacağını belirtmiştir. Aristo (Aristotales.Ö. Dünya. evrenin merkezinde Dünya'nın bulunmadığını belirtmiştir. ekseni çevresinde döndüğü için evrende merkez bir noktada sabit durur görüşünü savunmuştur. en büyük ve en güçlü filozoftur. Yedi gök cismine Antik Yunanca adlar verilmiştir.Ö. Evren sonsuzdur. Bu kürelerin araları 7 kattır. Dünya küresel bir yapıya sahiptir ve ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru döner. Evrende her şeyin hızlı bir değişim içerisinde olduğunu açıklamıştır. 384-322). Heraklides Empdokles. 380-315).Ö. Bu dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Gök cisimlerinin dönmeleri frekansa çevrilince 7 gök cismi için 7 ayrı sesi bulmuştur.1. Ay. Samanyolu'nda çok yıldız olduğunu belirtmiştir. Platon (Eflâtun) (M. Dünya'ya çok benzer. Yedi tane birincil çember vardır. 500-428). 408-355). Müzikteki notanın 7 sesi bu şekilde doğmuştur. Heraklides (M. Dünya'nın düz. Bu soruya bulduğu cevap.

1500 yıl sonra Kopernik tarafından ispatlanmıştır. Dünya merkezli (Jeosantrik) teorinin gelişmesinde en büyük etkiyi yapandır. Hipparchos'un astronomiye diğer bir etkisi de Batlanıyos modeline giden yolu hazırlamış olmasıdır. Hipparchos'un çalışmalarıdır.Ö. Geliştirdiği yöntem ile Dünya'nın yarı çapını hesaplayabilmiştir. Eratosthenes (M. Dünya çevresinde dairesel bir yörüngede dolanır. gökyüzündeki uzaklıkları belirtmek için Dünya'nın yarıçapını bilmek gerektiğini anlamış. 137 yılında yazdığı ve en büyük kitap anlamına gelen "Almagesti" adlı kitabında.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Aristarkhos (M. Hipparchos'un yaptığı gözlem ve hesaplamalar sonucu astronomiye kazandırdığı bilgiler maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • • • • • • Ay'ın paralaks (uzaklık) hesabı Astronomi için gerekli olan düzlem ve küresel trigonometri bilgileri 850 yıldızın enlem ve boylam değerlerini belirten yıldız katalogu ve gök haritasının hazırlanması Presesyon olayının keşfi Yıldızların parlaklık (kadir) değerlerine göre sınıflandırılması Bazı gözlem aletlerinin icadı. merkezi yörüngesi üzerinde bulunacak şekilde ikincil çember hareketi yapar. 273-192). Bu konuda kendisine özgü bir yöntem geliştirmiştir. Batlamyos'un ortaya koyduğu bu evren görüşü sadece çıplak gözle yapılan gözlemlere dayalıdır. Güneş merkezli evren modelini ilk savunan bilgindir. Batlamyos gözlem ve hesap sonuçları arasında görülen bazı farkları da şu şekilde açıklamıştır: Her gezegen. Batlamyos modeli. Bunun ötesinde bu olayların oluşumunda başka nedenlerin bulunup bulunmadığı düşünülmemiştir. 9 . 85-165) olmuştur. Görünen durumun tespitidir. M.Ö.1. Batlamyos'un evren görüşü şu şekilde özetlenebilir: Evrenin merkezinde Dünya vardır.S. Aistarkhos'un görüşleri uzun yıllar kabul edilmemiş ve Aristo’nun etkisiyle unutulmuştur.Ö. 310-230). Batlamyos ve Astronomi Gök cisimlerinin bu arada gezegenlerin hareketlerinin gözlem yoluyla sistemli bir şekilde ilk inceleyen Batlamyos (Ptolemeos Claudius. Hipparchos (M. gök cisimlerinin ve gezegenlerin hareketlerine ait kuralları da açıklamıştır.160-125). Bu görüşler. Diğer gezegenler.

bu kurala Tycho Brahe kuralı denilmekte olup. Bu eserde. 10 . Me'mun dönemi astronomlarından Harezmî (Harezm 780 Bağdat 850) tarafından "Hârezmi Ziyci" adlı eser hazırlandı. eserleriyle mevcut astronomi bilgilerini zenginleştirerek bir bütünlük kazandırmışlardır. Harun Resit’in büyük oğlu Me'mun halifeliği zamanında (813-833) Bağdat'ta Şemmasiye Mahallesinde Şemmasiye Gözlem Evi ile Şam'ın dört kilometre kuzeyinde Kasiyûn tepesinde Kasiyûn Gözlem Evi kurulmuştur. Bu gözlem evinde uzun yıllar düzenli gözlemler yapılmıştır. Bu dikdörtgenin iç kısımları karaları oluşturur. Yıldızlar gökyüzünün kara delikleridir ve bu kara deliklerin arka kısmında büyük ateş topları (parıltılar) vardır. İSLÂM ASTRONOMİSİ Özellikle 8. önce 6. Büveyhi meliki Şerefü'd-Devle (982-989) tarafından. sonra da 8 ile 16. Dünya suda yüzen bir disk şeklindedir. ortaya yeni bir astronomi kuralı koymuştur. Batlamyos'tan sonra uzun bir süre duraklama dönemi geçiren astronomi çalışmaları. ile 8. Bu gözlem evinin. yüzyılda Türk-İslâm bilginleri. Bu dönem İslâm astronomi bilginleri tarafından ortaya konan bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: İslâm astronomisine en büyük etki. çevresini de okyanuslar (Akdeniz) kuşatıyor ve bütün sistem basınçlı bir havanın üzerinde duruyor. Bundan başka. Bağdat'ta sarayının bahçesinde yaptırılan başka bir gözlem evi ile karşılaşıyoruz. Abduırahman Es-Sûfî. Harun Resit’in (766-809) isteği üzerine Batlamyos'un ünlü eseri "Almagesti" adıyla 830 yılında Arapça'ya tercümesi ile başladı. bilim tarihinde ilk defa matematik ve fizik esaslara dayalı astronomi çalışmaları yapmışlardır ve etkileri zamanımıza kadar devam eden eserler yazmışlardır. 1474-1543) gelinceye kadar 1400 yıl hiç itiraz yapılmadan kabul edilmiştir. Bu kurala Ay'ın üçüncü inhiraf (sapma) kuralı denir. gezegenlerin gök küresindeki görünen yerleri (koordinatları) ve dolanım süreleri (periyotları) ile ilgili hazırlanan cetveller. Ebû'l Vefa.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batlamyos'un sistemi Kopernik'e (Nicolas Copernicus. yüzyıldaki İslâm dünyası astronomi bilginleri. Anaksimandros: Dünya silindir şeklindedir. Batlamyos'un "Almagest”'sinde bulunan yıldızların koordinat değerlerini. Bunlardan bazıları şunlardır: Thales: Dünya düz ve denizlerle çevrili kara parçasıdır. Anaximenes: Dünya dikdörtgen şeklindedir. Ebû'l Vefa bu kuralın varlığını Tycho Brahe'den ortalama 700 yıl önce ortaya koymuştur. bugün gülünç denebilecek aşağıdaki görüşleri de belirtmişlerdir.1. Yaptığı gözlem çalışmaları sonucu. daha duyarla gözlem aletleri ile tekrar gözlemleyerek yeni bir ziyc hazırlamıştır. ile 16. 600 yıl Doğu ve Batı bilim dünyasında en güvenilir ziyc (yıldız katalogu) olarak kullanıldı. yüzyılda eski Hint. Bu dönem düşünürleri eserlerinde. 979 yılından itibaren daha uzun süren gözlem çalışmaları yapmıştır. bütün gezegenlerin gözlemini kapsayan düzenli bir çalışma programı vardı. Bu iki gözlem evinde yapılan gözlemler sonucu. Astronomi tarihinde büyük bir hata sonucu.

eserlerini didaktik ve günümüz bilimsel yöntemleri çerçevesinde yazmıştır. Mısır'da. El-Hakem. diğer Bağdat astronomi cetvellerinin yerini tutan bir niteliğe sahipti. bu gözlem evinin yönetimini. bugünkü bilinen değeri olduğunu belirtirsek. 1259'da Merağa'da örnek bir gözlem evi yaptırır. bilimsel anlamdaki astronomi çalışmaları ilk defa. İngiliz fizik bilgini Roger Bacon'dan (1214-1294). Beyrûni'nin (Brûni) astronomi araştırmaları geniş yer tutar. fakat farklı yönde hareket eden değişik yörüngesi olduğunu ilk ifade eden astronomdur. Merağa Gözlem Evin'de Nasirüddin Tusî ile birlikte 15 astronom gözlem çalışmaları yapmıştır. kendisinden sonra gelenlere de astronomi ile ilgili pek çok bilgi bırakmıştır. Zamanımızdan 1000 yıl kadar önce ortaya konan bu değerin. Bunları. Güneş'in görünen hareketlerini yeniden incelemiştir. Bu gözlem evi astronomi tarihinde Kahire Gözlem Evi olarak bilinir. Sabit Bin Kurra'nın araştırma ve hesaplama yöntemleri ile kullandığı gözlem aletlerinin üstünlüğü açık olarak görülür. "Ziyc'ül Hakem" adlı eserinde topladı. Sabit Bin Kurra (Harran 834-Bağdat 901). astronomi saati kullanılmıştır.1. Fatimîler Döneminde. 1570-1630) kadar. matematik tarihinde ilk olarak ortaya koyduğu teoremleri ile geniş yer tutar. Güneş'in de gezegenler gibi. Bu gözlem evi bilim tarihinde Hemedan Gözlem Evi olarak bilinir. Kahire Gözlem Evinde. Burada bulunan gözlem aletleri arasında bugün fizik laboratuarlarındaki mikrometreye benzer alet ilk defa kullanılmıştır. İbn-i Yûnus.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batı'da "Alfranganus" olarak bilinen EI-Fergânî (ölümü 821 sonrası). Astronomi tarihinde ise. Türk-İslâm ülkelerinde olduğu gibi. "Astronominin Unsurları" adlı eseri birkaç defa Lâtinceye çevrilmiştir. Yazma ve çeviri eserlerinde objektif kalmıştır. Tutulma düzleminin (ekliptiğin) gök ekvator düzlemi ile yaptığı açının 23° 30' olduğunu açıklamıştır. dönemin önde gelen astronomi bilgini İbn-i Yunus'a (Sedef 950-Kahire 1009) verir. 11 . "İlhani Ziyci" ve "Euclides" şerhi adlı eserleri. aynı zamanda da bütün gezegenlerin Dünya çevresinde dairesel dolanım hareketi yaptığını kabul ediyordu. Alman astronomi bilgini Kepler'e (Johannes Kepler. bütün Orta Çağ bilginlerinin astronomi çalışmalarında da temel eser saydıkları "Kitab-ül Menâzır" (optik) adlı eserin sahibidir. Bu ziyc. Yapılan çalışmalar sonucu "İlhani Ziyci" adlı bir eser hazırlamıştır. Batlamyos. Daha sonra gelen Halife El-Hakem (966-1021). kendi isteği ve para yardımı sonucu Kahire'de Makdam Dağı üzerinde bir gözlem evi yaptırır. İbn Haysem. İlhanlı Hükümdarı Hûlagu Han (1217-1265). Batlamyos'a ait temelden yanlış olan bu görüş. halife El-Aziz zamanında (966-976) başlamıştır. Aynı yüzyılda. önceki yıllarda yapılan ziyclerden daha üstün ve Çin'e varıncaya kadar. Kendisinden önceki bilgilerin kime ait olduğunu belirtmiştir. Bu gözlem evi başına zamanın ünlü astronomu Nasirüddin Tusî (Tûs 1201-Bağdat 1274) getirilir. Dünya'nın sabit ve evrenin merkezi olduğunu. Batı'da matematik ve astronomi çalışmalarına hem rehberlik etmiş ve hem de çalışmaları hızlandırmıştır. İbn Sina Nasirüddin Tusî. Beyrûnî gözlem aletleri yapma konusunda Batlamyos'u geçtiği gibi. Kahire'de yaşayan diğer bir astronomi ve matematik bilgini Ebu Ali Hasan İbn Haysem (Basra 965-Kahire 1039)'dir. İbn Sina (Afşena 980-Hemedan 1037) tarafından 1025 yılında Ala'Üddevle adına Hemedan'da bir gözlem evi kuruldu. burada 978 yılından 1009 yılına kadar gözlem çalışmaları yaptı. kilisenin baskısı sonucu 1400 yıl Kopernik'in "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin yayın tarihi olan 1473 yılına kadar hiçbir itiraz yapılmadan kabul edildi.

1648'de İngiltere'de.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Beyrûnî. ilk kaynak eser niteliğini taşıdı. Beyrûnî'nin bir tasvirine dayanılarak. İsfahan Gözlem Evi veya Melikşah Gözlem Evi olarak bilinen ve kurumun çalışma programının 30 yıl sürmesi gerektiğini kaynaklar belirtmektedir. astronomi tarihinde "Uluğ Bey Ziyci" veya "Uluğ Bey Yıldız Katalogu" olarak bilinir. Bursalı Kadızâde Rumî'nin başkanlığında devam edilir. Burası astronomi tarihinde Semerkant Gözlem Evi veya Uluğ Bey Gözlem Evi olarak bilinir. meclisinde sık sık toplaması ile tanınan Sultan Celalüddin Melikşah (1052-1092) astronomiye son derece düşkün idi. Uluğ Bey Ziyci' ndeki bilgileri. Beyrûnî. bu görüşün temelden yanlış olduğunu ileri sürerek. Uluğ Bey Melikşah'ın hükümdarlığı zamanında (1072-1092). Bunun üzerine. Kadızade'nin de zamansız bir şekilde 1430'da ölümü dolayısıyla. Uluğ Bey Semerkant'ta Kuhenk tepesi'nde bir gözlem evi yaptırır (1421). çalışmanın son kısımları Ali Kuşçu ve Uluğ Bey tarafından tamamlanır. astronomik gözlemler için. Gözlem evine ilk müdür olarak Semerkant Türk'ü Gıyaseddin Cemşit görevlendirilir. Son kısımları Uluğ Bey tarafından tamamlanan yıldız katalogu. Horasan ve Maveraünnehir hükümdarı Uluğ Bey'in (Sultaniye 1389Semerkant 1449). 12 . Selçuklular Döneminde astronomi ve matematik en yüksek seviyeye ulaşmıştır. çeşitli hızlarda dolanan çarklı saat sistemini ilk defa yapmıştır. çok para harcanmasıyla 10741075 yılında İsfahan'da bir gözlem evi yaptırdığı biliniyor. İsfahan'da yapılan usturlâp. Beyrûnî bu çalışması ile astronomik gözlemlerde son derece önemli olan zaman faktörünü de daha duyarlı tespit esaslarını sağlamıştır. Semerkant Medresesinde yapılan astronomi araştırmalarının bir uygulama kurumunu yapmak ve zamanına kadar yapılan yıldız kataloglarının en mükemmelini hazırlamaktır. ekseni çevresinde döndüğü ve evrenin merkezinde de Güneş olduğu görüşünü iddia ve ispat etti. Dünya'nın yuvarlık olup. astronomi tarihinde yeri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Beyrûnî Uluğ Bey'e. Gıyaseddin Cemşit'in 1429'da ölümü üzerine yarım kalan çalışmalara. Bilim adamları ve edipleri. Gıyaseddin Cemşit'in başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanması kararlaştırılan yıldız katalogunun önemli kısmı hazırlanır. 1918'de Amerika ve Rusya'da bilim adamları tarafından başvuru kitabı olarak kullanılmıştır.1. Ömer Hayyam (1043-1121) ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmalar sonucu Melikşah Takvimi (Takvim-i Melikşahi) adlı takvim hazırlanmıştır. Ayrıca çeşitli hızlarda dönen çark sistemi yardımıyla. Bu gözlem evi inşasmdan amaç. "Uluğ Bey Ziyci"nin astronomi tarihi bakımından önemini şu bilgiler açık olarak ifade eder: Adı geçen eser 1500'de İstanbul'da. Orta Çağ astronomisinin en son sözüdür. hâlen Oxford Bilim Tarihi Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. 1841'de Fransa'da. Melikşah Gözlem Evin'de. Batlamyos (85-165) ve Nasirttddin Tûsî (Tus 1201-Bağdat 1274) tarafından Merağa Gözlem Evi’nde 1259'da hazırlanan yıldız kataloglarındaki astronomi bilgilerinin kısmen yanlış değerler ihtiva ettiği bildirilir. Bu eser dürbünün Galileo tarafından ilk kez gökyüzüne çevrilme tarihi olan 1610'a kadar bütün gözlem evlerinde başvurulan. Ay'ın ve Güneş'in durumları ile Ay evrelerini daha pratik olarak ve zamanı için yeni bir tablo hâlinde göstermiştir. 1221-1222 yıllarında.

Galileo. Endülüs İslâm bilginlerinin önde gelen astronomları arasında Meslemedü'l Macridî (?-1008). meridyen. hâlen kullanmakta olduğumuz miladî (Gregorien) takvimden daha doğru hesaplara dayanmakta idi. dinî bir suç işledi düşüncesiyle Batı'da kilise tarafından 1882 yılına kadar yasak kitaplar arasında ilân edildiği bilinmektedir. Batı dünyasının astronomi öğretmenleri 8. her geçen yıl geliştirerek. Denep. Endülüs İslâm astronomları da Doğu İslâm astronomları gibi Batlamyos'un gök cisimlerinin hareketleriyle ilgili görüşüne. mümkün olduğu kadar. Mihrace Cay Sing tarafından Delhi. Altahir. zamanın bilim dili olan Arapça yazılım şekilleri kullanılır. Ayrıca. "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin. Öyle ki. Aldebaran. nadir.. Eski Hint'te. Betelgöz.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Melikşah zamanına kadar bu konudaki çalışmalar için hiç uygulanmayan. kullandıkları astronomi aletlerini kendileri yapmışlardır. Mekanik sisteme dayalı bu aletler. canlılık ve hız kazanmasını sağladılar. ekvator. terimleri ve yıldız adlarının hâlâ Arapça yazım şekilleri kullanılmaktadır. Ancak görüşlerini teori hâlinde ortaya koymamışlardır. yüzyıl Türk-İslâm bilginleridir. astronominin temel terimlerinden olan zenith. Vega . İbnü'sŞems (?. Algenip. usturlâp. ekliptik ve arz dairesi ile ekinoks dairelerine ait bakır dairelerden müteşekkil usturlaplar bulunmaktaydı. 1140-1150 arası) ile yarı bir önem taşıyan Zarkali'dir (Zarkali sonradan Müslüman olmuştur. Roger Bacon. Zira evrenin sonsuzluğu karşısında. Newton. Avrupa'da. Astronomi aletlerini kendileri yapan Türk-İslâm astronomları. daha büyük ve daha duyarlı aletlerin yapılması gerektiğine inanıyorlardı. Algol. gözlem aletleri Kepler'in hocası Tycho Brahe tarafından Avrupa'da Hween adasında kurulan Stejenobourg ve Uranibourg Gözlem evlerinde ilk defa kullanılan gözlem aletleri ile bire bir benzerlik taşıdığı son yılların araştırmaları sonucu ortaya çıkmıştır. Caypur." görüşü dikkate alınarak hazırlanan bu takvim. Kopernik'ten 500 yıl kadar önceleri itiraz etmişlerdir. 600 yıl sonra Gregoryen'in hazırlattığı düzeltilmiş takvimden daha hassas ve hatasız idi. gibi terimler. Türk-İslâm dünyasındaki geleneğin devamı olarak yapılan astronomi çalışmaları ve kurulan gözlem evleri de belirtilmeye değer. azimut ile yine temel gözlem aletlerinden alhidat. Kepler ve çağdaşlarının araştırmalarının ortaya çıkmasına sebep oldukları gibi Batı'da bilimsel düşünceyi harekete geçirdiler. bu aletleri.). Merağa Rasathasenesi'nde. Bu gözlem evlerinde yapılan astronomi çalışmaları çağını aşmış ve çağımız astronomisine ışık tutmuştur. Batı bilim dünyasını astronomi çalışmalarına yönelten İslâm bilginleri.1038) ve Câbir Bin Hayyan (ölümü. Bunlardan bazı örnekler şunlardır: En parlak yıldızlardan Algebar. gibi yıldız adları. Günümüzde. daha büyük aletler yaptılar. Batı'da Arzachel adıyla bilinir.. ile 16. Öyle ki Takiyüddin Er Râsıt (Şam 1521-İstanbul 1585) tarafından İstanbul'da Üçüncü Murat zamanında yaptırılan İstanbul (Tophane) Gözlem Evin'de kullanılan. Bu takvim. Kopernik'in (1475-1543). Giordano Bruno. Tycho Brahe. Rigel. Ayrıca. yıldızların dehlinasyon ve azimut değerlerini ölçmek için azimut dairesi aletlerini de yapmışlardır.1. fiziğin temel kurallarından "Atmosferden geçen ışınlar kırılmaya (refraktion) uğrar. ilk olarak 1610 yılında kullanılmaya başlanan dürbün gibi kullanılıyordu. Avrupa'da yayınlanan astronomi kitaplarına bir göz atıldığında görülür ki bir kısım astronomi aletleri. Kopernik. Benarea Ucaya ve Mathura şehirlerinde 1726-1738 yılları arasında Muhammed Şah adına gözlem evleri kurulmuştur. 13 .

Radyo teleskopu 14 .ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR İnsanlar. mesela arılar görülürken. öyle de ‘ultraviyole ışık’ da bir renk oluşturmaktadır. astronomlar. Tuğla ve beton gibi ortamlardan rahatlıkla geçtiği için haberleşmede kullanılır. kuyruklu yıldızlarda. hareketlerini ve bileşimini oluşturan maddeler hakkında çok şey ortaya koyabilirler. İnsan gözünün görebileceği ışık dalga boyları kızıl ötesi ve mor ötesi ışığın arasındadır. astronomik cisimler tarafından yayınlanan radyo dalgalarından resimler oluşturmak için çok karmaşık sistemler geliştirdiler. Bunun dışındaki ışınları insan gözü algılayamaz. İnsan gözü. Radyo Dalgaları Radyo dalgaları elektromanyetik spektrumun sahip oldukları en uzun dalga boyuna sahiptir. İletken anten üzerinde yüklerin ivmeli hareketi sonucunda oluşur. çok büyük gaz bulutlarında. O zamandan beri. Bu kaynaklardan gelen radyo dalgalarının incelenmesiyle. yapılarını. Bu dalgalar. Oysa nasıl ‘yeşil renk’.1. ‘Ultraviyole renk’ birçok canlı türü tarafından. yıldızlarda. ‘kırmızı renk’ vardır ve dünyanın her bir köşesinde bize değişik renk ve tonlarıyla kendini gösterir. astronomlar. Radyo teleskopları. 1932 yılına kadar keşfedilemedi. çıplak gözle ‘görülebilen ışık’ dışındaki dalga boyuna sahip ışıkları göremez. insan onu çıplak gözle göremez. bir futbol sahasından büyük olacağı gibi bir top boyutundan da küçük olmaktadır. mor ötesi (ultraviyole) ışığı da göremez. galaksilerde ve gezegenlerdeki olayların araştırılmasında oldukça fazla kullanılmaktadır. radyo ve televizyon dalgalarını göremediği gibi. Çoğu astronomik cisimlerin radyo dalgası yayınladıkları.

Bilim adamları. maddeleri oluşturan atom ve moleküllerle etkileşerek onların hareketlerinde meydana getirdikleri sürtünme nedeniyle ortaya ısı enerjisinin çıkmasına neden olmaktadır. ERS-1 uydusu yaklaşık 7. hafi yağmurlu ve karlı ortamlara. Mikrodalgalar. 20 cm uzunluğuna sahip dalga boyunu (L-bandı) kullanarak yandaki resimde de gösterildiği gibi Brezilyada bulunan Amazon ırmağının bir görüntüsünü vermektedir. bulutlu ve dumanlı ortamlara nüfuz edebilmesi. Alaska sahillerinde denizde bulunan parçalanmış buz kütlelerini göstermektedir. özel bir düşük gürültülü anten kullanarak. Bu şekilde de mikrodalgaya maruz kalan maddeler ısınmaktadır.1. Bir başka ifadeyle. Eğer bu uğultu Dünya üzerinde bulunan. Kozmik Mikrodalga Arka plan Işınımları denilmektedir ve bundan sonra kolaylık olması için sadece kozmik ışınlar olarak ifade edilecektir. evinizde bulunan mikrodalga fırınından ve insan yapımı olana diğer kaynaklardan dışarı sızan hafif ışınımları saptayabilirdiniz. her yönden gelen sabit kozmik ışınları da algılardınız. Dünyayı uzaydan gözlemleyebilmek için oldukça önemli bir duruma getirmektedir.5 cm dalga boyuna sahip (C-bandı) dalgalar göndermektedir. bu kozmik ısınımlar Büyük Patlama anında oluştuğu ve evrenin her tarafına yayıldığı ve hala da yayılmaya devam etmekte olduğu düşünülmektedir. JERS uydusu. bir mikrodalga fırınında bulunan yiyeceklerimizi ısıtan dalgalardır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikrodalga Mikrodalgalar santimetre mertebesinde ölçülen dalga boylarına sahiptir. bu dalgaları. Uzun dalga boyuna karşılık gelen ve mikrodalga bölgesinin başlangıcını oluşturan dalgalar. bulunulan yere. bir arka plan sesi olarak isimlendirilen. örneğin yakın hava kontrol kulesinden gelen radyo sinyalleri gibi bir şeylerden gelseydi. 15 . daha sonra ayrıntılı olarak tartışılacak olan ve Big Bang olarak bilinen Büyük Patlamanın başlangıç anı için bir ipucu olduğuna inanılmaktadır. 1960 yılında tesadüfen oldukça şaşırtıcı bir kesif yapılmıştır. Bu ışınlara. çok geçmeden evrenin her yönünden gelen ve gürültü ısınımı olarak keşfedilen esrarengiz ısınımın kozmik (evrensel) mikrodalga ısınımı olduğunu keşfettiler. Bütün evreni doldurduğu düşünülen bu ısınımın. Bu dalgalar. Yaklaşık gürültüye benzeyen bu ilginç şey. Bell laboratuarlarında iki bilim adamı. bütün yönlerden gelmekteydi ve şiddetinde hiç bir şekilde değişme gözlenmemekteydi. Şekildeki görüntüde gösterildiği gibi. fakat aynı zamanda da. bu uğultu sinyalleri her yönden değil sadece bir yönden gelirdi. Eğer sizin hassas bir mikrodalga teleskopunuz olsaydı. onu rahatlıkla saptayabileceğiniz ve belli bir dalga boyuna sahip olan. uğultu keşfettiler. sisli ortamlara.

görünür bölge ışınları ile yapılan çalışmalara göre daha avantajlıdır. galaksiler. GOES ve Landsat 7 gibi uydularla Dünyayı gözlemlemekteyiz. Dünya. Bizim üzerinde yaşadığımız gezegen olan Dünyayı gözlemleyebilmemiz ve Dünya dışı gözlemler yapabilmemiz için. çok büyük toz ve gaz bulutları gibi uzak cisimlerden gelen infrared ışınımları ölçülerek araştırmalar yapılmaktadır. siyah bulutlar daha sıcak olurken açık bulutların daha soğuk olduğuna dikkat edin.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Kızılötesi Işınlar 710 nanometreden 1 milimetre arası dalga boylarına sahip ışınları kapsar (iğne ucu ile küçük bir tohum kadar boyları vardır). İnfrared Astronomy Satallite (IRAS) gibi buna benzer diğer uydularla da. İnsan ve hayvan vücutlarının infrared ışınları yayması yanında. Bir bilim adamı. okyanusa yakın olmaları nedeniyle ısınan alt tabakadaki sıcak bulutlarla. Portakal rengine karşılık gelen bölge. Bu görüntü. Örneğin. bulut yapılarını çalışmak için büyük önem taşımaktadır ve infrared ışınlarıyla oluşturulmuş Dünya görüntüsü. Dünya yörüngesi üzerine yerleştirilmiş olan yapay bir uydu aracılığıyla yapılması çok daha avantaj sağlamaktadır. kara ve denizlerden gelen ve Dünyanın çevresinde oluşan bulutlardan gelen görüntünün her bir parçasını tanımlamak için sıcaklığı kullanmaktadır. oldukça soğuktur. Dünyayı görüntülemek için niçin infrared ışınımlarını kullanırız? Görünür bölge ışınımları ile karalar ile bulutları kolaylıkla ayırt edilmesine rağmen. çoklu bulut katmanlarının ayrışmış olarak gözlenebildiği yerler görülmektedir. Yan tarafta verilmiş olan Dünya görüntüsü. 370C sıcaklığa sahip olan vücudumuz 900 nanometrelik kızılötesi ışıma yapar. yıldız ve galaksiler gibi uzak cisimler de infrared ışınları yaymaktadırlar. infrared ile daha ayrıntılı detaylar elde edilmektedir. Yandaki şekilde de modeli görüldüğü gibi. infrared ışınları ile elde edilmiş bir kedinin resmini göstermektedir. Soldaki görüntü. onun için de ısı radyasyonu da denir. Bütün sıcak ve soğuk maddeler tarafından oluşturulurlar. yıldızlar. Landsat 7 uydusuna yerleştirilmiş özel sensörlerle. Bu durum.1. Güneş. Gece görüş sistemleri bu ışınlardan yararlanarak çalışır. Atomlar tarafından emildiklerinde maddeyi ısıtırlar. bir görünür ışık resminden elde edilemeyen bilgilerde olduğu gibi. oldukça sıcak ve beyaz-mavi renge karşılık gelen burun bölgesi. Güney Amerika’nın batı kesimlerinde. Dünya yüzeyinden yayınlanan veya yansıyan infrared ışınlarının miktarına bağlı olarak veriler toplanmaktadır. benzer bir hayvanın farklı bir görünümünü verir. 16 . 1986 yıllında GOES 6 uydusundan alınan bir infrared resmidir. O 256 çeşit renk kullanarak her bir bölgeyi renklendirip Dünyaya uzaydan bakıldığında gerçek bir görüntüsünü veren biçimi ortaya çıkarmaktadır.

1.) Bu resim. ayrıca yüksek-enerji fizik ve gökbilim uygulamalarında da kullanım alanı bulmuştur. (1 Angstrom 10-10m lik bir uzunluğa sahiptir. Yandaki görüntü. Kemikler ve dişlerin yoğunluğu derinizden daha fazla olduğu için X-ışınlarını derinin soğurduğundan daha fazla soğurmaktadır ve deri bu ışınları tamamıyla geçirirken. Atmosfer bu ışınların zararlı etkisini azaltır. Hiçbir zaman maruz kaldığınız ışınları hissetmesiniz. Dünyanın çevresinde bulunan ozon tabakasının insanları UV ışınlarından koruması insanın yaşamını sağlıklı bir şekilde sürdürmesi için çok iyidir fakat astronomlar için bu evrenden bilgi toplamak için engel teşkil etmektedir. Herhangi bir hastanede röntgen çektirilirken. yakın UV ışınımlarına karşılık gelen dalga boyunu kullanmaktadırlar. Örneğin. vücudunuzun bir yanı üzerine X-ışınlarına hassas bir film koyulur ve sonra X-ışınları sizin vücudunuzdan geçip film üzerine düşecek şekilde ayarlanarak cihaz çalıştırılır. Bunların çoğu. Bu dalgalar her ne kadar insan gözüyle görülemeseler bile. onların çoğu atmosfere girerken ozon gibi çeşitli gazlar tarafından tutulmaktadır. 171 Angstrom dalga boyuna sahip bir uç mor ötesi ışınımıyla alınan Güneşin görüntüsüdür. UV ışınlarının sadece çok küçük bir kısmını dedekte etmektedir. bazı böcekler tarafından görülebilir. X Işınları Serbest elektronların bir gerilim altında hızlandırılmasıyla oluşturulur. Bu nedenle astronomlar yıldız ve galaksilerden. kemikler ve dişler çoğunu soğurduğu için 17 . SOHO olarak isimlendirilen bir uydu tarafından çekilmiştir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Morötesi Işınlar Mor ötesi (ultraviyole UV) görünür bölgeden daha kısa dalga boylarına sahiptir. Röntgen tarafından bulunduğu için röntgen ışınları olarak ta adlandırılır. Normal camdan geçemez ancak kuartz camdan geçerler. Güneş güçlü morötesi ışık kaynağıdır. elektromanyetik spektrumdaki farklı dalga boylarının hepsinde ışık yaymaktadır fakat onun sadece mor ötesi ışınları bronzlaşmamıza neden olmaktadır. UV astronomisi araştırmalarında araştırmacılara yardımcı olan çok çeşitli yapay uydular bulunmaktadır. Güneşimiz. Hubble uzay teleskopu yıldız ve galaksileri gözlemek için çoğunlukla. Bu ışınlar elektrik arkları ve gaz boşalmaları sonucunda meydana gelir. Bir dişçide ise film ağzınızın içinde dişin bir yanına yerleştirilerek çenenizden filme düşecek şekilde ışınlama yapılır. eşek arısı gibi. hatta Güneş gibi çok yakın gök cisimlerden UV ışınlarını ölçmek için ozon tabakası dışındaki uydulara UV teleskopları yerleştirmek zorundadırlar. Güneşten gelen bazı UV dalgaları Dünya atmosferine nüfus etse de. Yaymış oldukları UV ışınımlarının incelenmesiyle yıldız ve galaksiler hakkında çeşitli araştırmalar yapabiliriz. Çeşitli materyallerin içinden geçebildikleri için tıpta organ ve kemiklerin görüntülenmesinde sıkça kullanıldığı gibi.

Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri 1234567Yüklerin ivmeli hareketi sonucu oluşur. 1961 yılında atmosfer üzerindeki bir yörüngeye oturtulan Keşif XI uydusu üzerine kozmik gamma ışını fotonundan yerleştirilmiş ve 100 kozmik gamma ışını fotonundan daha az bir ışın toplanabilmiştir. radyoaktif atomlar veya nükleer patlamalar sonucu oluşmaktadır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ film üzerine kemik ve dişlerin bir silueti düşer.1. Elektrik ve manyetik alanda sapmazlar. İlk gamma ışını teleskopu. atmosferin çoğunun veya hepsinin üzerindeki balonların veya uzay araçlarına yerleştirilen dedektör sistemlerinin elde edilmesine kadar geliştirilmesi mümkün olmamıştır. Bu özelliği tıpta. Boşlukta ışık hızıyla yayılırlar. Gamma ışınları. evrenin çok uzak noktalarlından bizlere kadar gelebilmektedir. Kompton Gözlemcisi gibi sadece. Gamma () Işınları Gamma ışınları. dalgalar derimizden kolaylıkla geçer fakat kemiklerden geçemeyeceği için film üzerine onların gölgesi düşer. arkamızda yer üzerinde gölgemiz oluşur. kara delikler. Astronomide. atmosferimiz zararlı gamma ışınlarına göre bizi koruma görevi yapmaktadır. nötron yıldızları. Gamma ışınları. yükseklere yükselmiş balonların ve uyduların içine yerleştirilen aletlerle gökyüzü görüntüleri alınabilir. Güneş ışınları üzerimize belli açılarla gelirse. Uzayda bulunan. en kısa dalga boyuna sahip olduğu kısmına karşılık gelen bölgesidir. Gamma ışını astronomisi. X-ışınları astronomisi yapmak için. X-ışınları üzerimize tutulduğunda. Hızları ortama göre değişir. X-ışınımı enerji bandını içeren ışığın çoğu türünü salmaktadır. canlı hücreleri öldürebilir. 18 . Bunlar sadece Dünya atmosferi tarafından soğurulmaktadır ve bu nedenle. çift yıldız sistemleri. Güneş ve hatta çoğu gezegenler X-ışınımı yaymaktadırlar. Bu dalgalar. Işık hızıyla yayılırlar. Metaller x-ışınlarını çok fazla soğurduğu için diş içersinde bulunan dolgu maddesi de rahatlıkla belirlenir. Dünya. yıldızlar. Enine dalgalardır. X-ışını yayan cisimler (örneğin kara delikler gibi) dişçinin X-ışını makinesi gibidir ve uydu üzerindeki detektör film yerine geçer. Işığın farklı dalga boylarına karşılık gelen kısımları Dünya atmosferinin farklı derinliklerine nüfuz etmektedir. elektromanyetik spektrumun en fazla enerjiye sahip olduğu bölgesine karşılık gelmekle birlikte. Benzer bir şekilde. kanserli hücreleri öldürmek için tedavi amaçlı kullanılmaktadır. süpernova kalıntıları. atmosferin dışına gönderilen uydularla X-ışını detektörleri yerleştirerek gerçekleştirilir. Enerji taşırlar.

7x50 ve10x50 gibi değerlere sahiptirler. Muhtemelen kendinizi mutlu hissedeceksiniz. Jüpiter. Tablo 1 de göz. dürbün ve teleskop olarak sıralayabiliriz.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI İnsanoğlu gökyüzüne bakmağa başladığı andan itibaren gökyüzündeki parlak cisimler dikkatini çekmiştir. Işık kirliliği olmayan ortamda. Mars. Daha sonraları insanlar. Amatör astronomlar dürbünde yüksek büyütmeden ziyade ışık toplama gücüne dikkat ederler. 20cm lik teleskop normal insan gözünden 1600 kat fazla ışık toplar. Gözlem için yüzümüzü Gök’e çevirmek yeterlidir. İlk zamanlarda insan gökyüzünü sadece çıplak gözle gözlemlemiş ve gökyüzünün enginliği ve güzelliği karşısında hayrete düşmüştür. Samanyolu. Dürbün ve Teleskop Karşılaştırma Tablosu 19 . Amatörlerin kullandığı dürbünler 6x35. Dürbün 50 mm açıklığa sahip olan bir dürbün. ikinci rakam ise açıklıktır. gözümüzdür. Göz. Ülker.5 mm'dir. İnsan gözü 380 nm (Mor renk) ile 700 nm (kırmızı) arasındaki dalga boylarına duyarlıdır. Samanyolu içindeki ve dışındaki yıldızların parlaklığı gözlerinizi kamaştıracaktır. Karanlığa uyum sağlamış normal bir insan gözü 1/8 ile 1/4 saniye arasında bir süre ışık biriktirebilir ve çapı yaklaşık 4. dürbün ve teleskop arasındaki bir karşılaştırma verilmiştir. Göz İlk gözlem aracımız. Yüksek büyütmeli dürbünler sönük cisimleri daha karanlık gösterdiğinden ve elde tutulması güç olduğundan tercih edilmezler. 50mm açıklığa sahip bir teleskop insan gözünden yaklaşık 40-50 kat daha fazla ışık toplar.1. Satürn hatta Andromeda’yı bile çıplak gözle görebilirsiniz. Buradaki ilk rakam büyütme gücü. Orion. ALET Çıplak Göz Çok iyi göz Küçük opera dürbünü Büyük opera dürbünü Küçük dürbün Büyük dürbün Küçük Teleskop BÜYÜTME 1x 1x 2x 4x 8x 15x 20-200x AÇIKLIK 4 mm 8 mm 15 mm 25 mm 40 mm 60 mm 80 mm PARLAKLIK SINIRI (KADİR) 6 7 8 9 10 11 12 Tablo 1. normal bir gözün topladığı ışığın 50 kat fazlasını toplar. her şeyin görülebildiği kadar sınırlı olmadığını fark etmişler ve uzaktaki cisimleri gözlemleyebilmek için çeşitli aletler icat etmişlerdir. Başlıca gözlem araçlarını göz. Dolayısı ile dürbünle gözümüzle göremeyeceğimiz uzak mesafe yıldızları rahatlıkla görebiliriz.

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

Teleskop
Teleskop, çok uzak cisimleri yakınımızdaymış gibi gösteren çok etkileyici bir alettir. Teleskopun icat edilmesi ile modern astronomide büyük gelişmeler elde edilmiş ve astronominin bilinmeyen yönleri keşfedilebilmiştir. Teleskoplar günümüzde çok çeşitli boyutlarda kullanılmaktadır. Oyuncakçıdan alabileceğiniz ufak teleskopların yanında, tonlarca ağırlığa sahip örneğin Huble Uzay Teleskobu gibi çeşitleri vardır. Teleskopun ne kadar etkileyici bir cihaz olduğuna örnek vermek gerekirse, 20cm’lik ufak bir teleskopla 80 metre uzaktaki bir el yazısını okuyabilirsiniz. Temelde 3 çeşit teleskop türü vardır: 1- Mercekli Teleskoplar: Bu tür teleskoplarda uzun bir tüp içerisindeki mercekten geçen ışık ışınları, göz merceğine gelir. Bu teleskop türü, en yaygın teleskop türüdür. Mercekli teleskoplarda ayna bulunmaz. Bunların bir ucunda geniş bir mercek, diğer ucunda ise ufak bir oküler (göz merceği) yer alır. Işık büyük mercekten geçer ve ufak bir demet halinde okülere gelir. Bu aşamadan sonra yapacağınız şey okülerde netlik ayarını yapmanızdır. Avantajları: · · · · · · · Dizaynı basit olduğu için kullanımı kolay ve güvenilirdir. Çok az bakım gerektirir. Büyük objektif açıklı olan mercekli teleskoplar; ay, gezegen ve çift yıldız gözlemi yapmak için idealdir. İkinci bir aynaları olmadığı için görüntü kalitesi oldukça iyidir. Uzak yeryüzü cisimlerini gözlemek için kullanılabilirler. Optik tüpe sahip oldukları için hava akımları (türbülans) çok azdır. Bu nedenle hava akımlarından dolayı görüntü pek etkilenmez. Merceğin sabit olarak yerleştirilmesi de bir avantajdır.

Dezavantajları: · Tüm teleskop türleri arasında (objektif açıklığı arttıkça) en pahalı olan türdür. · Diğer teleskop türlerindeki gibi açıklığa sahip olanları, daha ağır, daha uzun ve daha büyüktür. Bu yüzden bir yerden bir yere taşınmaları zordur. · Küçük ve sönük nesnelerin (uzak galaksiler gibi) gözlemlenmesine çok uygun değillerdir. · Uzun odak oranlarına sahip olduklarından astrofotoğrafiğe uygun değillerdir. · Akromatik dizaynlı olanlarında renk aberasyonu tam olarak giderilememiştir. · Bu tür teleskoplarda oküler tüpün en sonunda olduğundan bazı gözlemlerde problem olabilir. Bu sorun 900’lik bir prizma ile giderilebilir.

20

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

2- Aynalı Teleskoplar: Newtonian ve Cassegrain olmak üzere iki çeşidi vardır. Bu tür teleskoplarda ışık, düz ve geniş bir tüpün içine girer, tüpün dibindeki eğri aynadan (parabol, hiperbol ya da elips) yansır, toplanmış olan ışık huzmesi, tüpün açık olan ucunda yer alan ufak ikinci aynaya çarpar ve oradan okülere gelir bu şekilde görüntü oluşturulmuş olur. Bu tür teleskoplarda genellikle ikincil aynayı tutabilmek için tüpün açık olan ucundan artı işareti biçiminde teller gerilmiş durumda bulunur, bu teller netlik ayarı yapılmamış olduğu zaman okülerle bakıldığında görünür. Fakat netlik ayarı yapıldığında tellerin görüntüsü yok olur.

Avantajları: · · · · · · · Diğer teleskop çeşitlerine göre fiyatları ucuzdur. Odak uzaklığı 1m’ye kadar olanlar kolaylıkla taşınabilir. Renk sapıncı yoktur. Ay ve gezegen gözlemleri için kullanışlıdırlar. Optik sapınçları az olduğu için oldukça parlak bir görüntü verirler. Astro fotoğrafçılık için uygundurlar. Genellikle hızlı odak oranlarına (f/4 ile f/8) sahip olduklarından, uzak gökadaları, bulutsular ve yıldız kümeleri gibi sönük derin uzay cisimlerini gözlemek için idealdirler.

Dezavantajları: · · · · · Diğer teleskop türlerine göre daha hassas oldukları için daha fazla bakım gerektirirler. Nesneleri ters olarak gösterdikleri için yer cisimlerinin gözlemlenmesi için uygun değillerdir. Açık optik tüp dizaynına sahip oldukları için hava akımı gibi dış etkenlerden daha fazla etkilenirler. İkincil aynaları olduğu için mercekli teleskoplardan daha fazla ışık kaybına neden olurlar. Görüntü kenarlarında bulanıklaşma görülür.

3- Katadioptrik (aynalı-mercekli) Teleskoplar: Bu tip teleskoplar hem ayna hem de lens kullanırlar. iki popüler çeşidi vardır: Schmidt-Cassegrainler ve Maksutov-Cassegrainler. Katadioptrik tür teleskoplar aynalı ve mercekli teleskopların avantajlarını bir araya toplayarak, her türlü amaç için kullanılabilecek bir teleskop türü oluştururlar.

21

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ALİ KUŞÇU
15. yüzyılda yaşamış olan önemli bir astronomi ve matematik bilginidir. Babası Timur'un (1369-1405) torunu olan Uluğ Bey'in (1394-1449) doğancıbaşısı idi. "Kuşçu" lakabı buradan gelmektedir. Ali Kuşçu, Semerkand'da doğmuş ve burada yetişmiştir. Burada bulunduğu sıralarda, Uluğ Bey de dahil olmak üzere, Kadızâde-i Rûmi (1337-1420) ve Gıyâsüddin Cemşid el-Kâşi (?-1429) gibi dönemin önemli bilim adamlarından matematik ve astronomi dersleri almıştır. Ali Kuşçu bir ara, öğrenimini tamamlamak amacı ile, Uluğ Bey'den habersiz Kirman'a gitmiş ve orada yazdığı Hall el-Eşkâl elKamer adlı risalesi ile geri dönmüştür. Dönüşünde risaleyi Uluğ Bey'e armağan etmiş ve Ali Kuşçu' nun kendisinden izin almadan Kirman'a gitmesine kızan Uluğ Bey, risaleyi okuduktan sonra onu takdir etmiştir. Ali Kuşçu, Semerkand'a dönüşünden sonra, Semerkand Gözlemevi'nin müdürü olan Kadızâde-i Rûmi'nin ölümü üzerine gözlemevinin başına geçmiş ve Uluğ Bey Zici'nin tamamlanmasına yardımcı olmuştur. Ancak, Uluğ Bey'in ölümü üzerine Ali Kuşçu Semerkand'dan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yanına gitmiştir. Daha sonra Uzun Hasan tarafından, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacı ile Fatih'e elçi olarak gönderilmiştir. Bir kültür merkezi oluşturmanın şartlarından birinin de bilim adamlarını bir araya toplamak olduğunu bilen Fatih, Ali Kuşçu' ya İstanbul'da kalmasını ve medresede ders vermesini teklif eder. Ali Kuşçu, bunun üzerine, Tebriz'e dönerek elçilik görevini tamamlar ve tekrar İstanbul'a geri döner. İstanbul'a dönüşünde Ali Kuşçu, Fatih tarafından görevlendirilen bir heyet tarafından sınırda karşılanır. Kendisi için ayrıca karşılama töreni yapılır. Ali Kuşçu' yu karşılayanlar arasında, zamanın ulemâsı İstanbul kadısı Hocazâde Müslihü'd-Din Mustafa ve diğer bilim adamları da vardır. İstanbul'a gelen Ali Kuşçu' ya 200 altın maaş bağlanır ve Ayasofya'ya müderris olarak atanır. Ali Kuşçu, burada Fatih Külliyesi'nin programlarını hazırlamış, astronomi ve matematik dersleri vermiştir. Ayrıca İstanbul'un enlem ve boylamını ölçmüş ve çeşitli Güneş saatleri de yapmıştır. Ali Kuşçu' nun medreselerde matematik derslerinin okutulmasında önemli rolü olmuştur. Verdiği dersler olağanüstü rağbet görmüş ve önemli bilim adamları tarafında da izlenmiştir. Ayrıca dönemin matematikçilerinden Sinan Paşa da öğrencilerinden Molla Lütfi aracılığı ile Ali Kuşçu' nun derslerini takip etmiştir. Nitekim etkisi 16. yüzyılda ürünlerini verecektir. Ali Kuşçu'nun astronomi ve matematik alanında yazmış olduğu iki önemli eseri vardır. Bunlardan birisi, Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih'e sunulduğu için "Fethiye" adı verilen astronomi kitabıdır. Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde gezegenlerin küreleri ele alınmakta ve gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir. İkinci bölüm Yer'in şekli ve yedi iklim üzerinedir. Son bölümde ise Ali Kuşçu, Yer'e ilişkin ölçüleri ve gezegenlerin uzaklıklarını vermektedir. Döneminde hayli etkin olmuş olan bu astronomi eseri küçük bir elkitabı niteliğindedir ve yeni bulgular ortaya koymaktan çok, medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Ali Kuşçu'nun diğer önemli eseri ise, Fatih'in adına atfen Muhammediye adını verdiği matematik kitabıdır.

22

" Kopernik'in en önemli eserinde "De revolutionibus orbium coelestium" heliosentrik teorisini detaylı anlattı. Fakat çekingenliği üzerimden atarak çalışmalara devam ettim. 1543) 19 subat 1473 yılında Torun'da (Polonya) doğan Kopernik normal tahsilini yaptıktan sonra 1491 yılında Krakov'daki okula devam ederek matematik ve astronomi öğrenimini bitirdi.. fikirlerini savunan biri olamamışımdır. Artık fikirlerini rahatça açıklayabilir. 1540'da ise bütün fikirlerini içine alan kitabın basılması için müsaade çıkmıştı. Sebepleri ise kendisinin bunların doğru olduğuna tam emin olmaması ve kendisi papaz olduğu için kiliseden çekinmesi.1473 .ö. Papaya kitabını göndererek şu mektubu yazdı: "Aziz peder. 1494 yılında evine dönen Kopernik. Dünya’nın yuvarlak ve hareket eden bir cisim olduğu. çalışmalarına devam etti. Yazdıklarımı tenkit edenler olursa onlara aldırmayacağım ve saçma kabul edeceğim. 1497'de memleketine dönüp. başpiskopos olan amcasının tesiriyle dini eğitim için İtalya'ya gitti. Ay'ın ve gezegenlerin incelenmesiydi. Güneş’in görünen hareketi. İsa Güneş’e sabit durması için emir vermişti ve Güneş de sabit durmaktaydı. kilisede görev aldı fakat bu uzun sürmedi. Orada astronom Domenico Noworra (1454-1504) ile beraber çalıştı. Ömrünün sonlarına doğru sıhhati bozulan Kopernik'in kiliseden korkusu kalmamıştı. ileri sürdüğü fikirleri ancak ömrünün sonlarında açıklayabilmiştir. Burada. Yunanlı astronom Batlamyus'un yanlış olan teorisini Dünyaya anlatarak ilme anlatılamayacak kadar büyük hizmette bulundu.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikolaj Kopernik (d. Kopernik. yazdığı kitabını ortaya çıkarabilirdi. 23 . Yeni astronominin kurucusu kabul edilen Kopernik. O zamanki Hıristiyanlık inancına göre Hz. O dönemde. Heliosentrik teori bugün Kopernik teorisi olarak da adlandırılır. doktor ve rahip olan Kopernik. 24 Mayıs 1543 yılında Frombork'ta (Polonya) öldü.. kitapta yazılanları okuyanların hemen reddedeceklerini biliyorum. kiliseye karşı çıkan insanlar ateşte yakılmaya mahkum edilirdi. ekliptik sistemin tartışılması. Yine genel inanca göre dünya düz tepsi gibiydi. 1501'de Hukuk fakultesini devam ve Tıp fakultesine baslamak icin tekrar İtalya'ya geri döndü. Aksini düşünenler ise cehennemlikti. Eserlerinde izah edilen konular. Etrafın tepkisinden. Astronom. Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş etrafında döndükleri kuralını açıklamıştır. başladığım hususlardan vazgeçmeye niyetlendiğim olmuştur. Ben ömrüm boyunca çevremin düşüncelerine aldırmayan.1.

Ünite 2 EVRENİ TANIYALIM .

Görünür evren. Aynı evrensel fizik kanunu neticesinde gökadalar da birbirlerine yaklaşarak devasa gruplar oluşturdu. yapma uydular.5 milyar ışık yılıdır. Nihayet. Evren meydana gelmeden önce evrenin yerinde ne olduğu ya da evrenin neyin içinde genişlediği sorularına bilimsel bir cevap bulunamamıştır. Böylece merakını gidermeye başlayan insanoğlu bununla yetinmeyip uçarak daha fazla bilgi toplamak istedi. olayları ile ilgi çekici. 20. Evrenin yaşı 13. evren dışı varoluş hakkında hipotezler öne sürülmüştür. koridorlar. Dünya’ya ait olanının merkezinde doğal olarak Dünya vardır ve yarıçapı yaklaşık 46. Evrenin oluşumuna dair günümüzde en çok kullanılan teori. Keşfedebildiğimiz evrende 400 milyardan fazla galaksi ve 10. Uzay. sıkışmış bir noktanın patlamasıyla oluştu. Sürekli genişleyen evrenin her yerinde geçerli olan fizik kurallarından kütle çekimi kanunu vasıtasıyla bağımsız gazlar birleşerek galaksileri (gök adaları) oluşturdular. Uzayla evren arasındaki farkı şöyle de özetleyebiliriz. Bigbang (Büyük Patlama) teorisidir. galaksilerin içinde ise tahminen milyarlarca sistemler. evren ise apartmanın bütünü yani kendisidir. gezegenler ve asteroitler bulunmaktadır.7 milyar yıl iken görünür evrenin yarıçapının 46. uzayda bulunan tüm madde ve enerji biçimlerini içeren bütünün adıdır. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir. Bütün evrenin. küre şeklindedir. İçinde yaşadığımız Güneş Sistemi bunlardan birisidir. merdivenler. Dolayısıyla modern fizik açısından evren. daha da artmaya başladı. Evren ya da Kâinat. Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi. Ortalama ısısı -270 0C dir. uzay hakkındaki bilgileri artırdı. karmaşık ve araştırmaya değer olmuştur. İnsanlığın uçmayı keşfetmesiyle Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti. Bu teoriye göre evren. 25 .ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM UZAY. var olduğunu bildiğimiz bütün atomik âlemlerdir. Uzay karanlığı. bu gözlemlenebilir evrenin en az 1023 katı olduğu şeklinde teoriler vardır. Uzayda tahminen milyarlarca galaksi. büyüklüğü. yapay uydular geliştirilmesi. Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınıryoktur. Bununla birlikte evren öncesi durum.5 milyar ışık yılı olmasının nedeni evrenin devamlı genişliyor olmasıdır. çok güçlü radyo teleskoplarla (Hubble Uzay Teleskopu) uzayın derinliklerinin araştırılması.1088 yıldız olduğu tahmin edilmektedir. sıfır hacimli ve çok yüksek bir enerji potansiyeline sahip. Bu yüzden insan her çağda uzayı merak etmişti. EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN Uzay ya da feza. gök cisimlerini barındıran uzay ve tamamen boş olan karanlık uzayın toplamıdır.2. odalarken. Bu yüzden sürekli uzayı araştırmak için icatlar yapmıştı. güçlü füzeler. Büyük Patlama sonucunda altı yöne dağılan gaz molekülleri uzun bir dönem boyunca birbirlerinden bağımsız hareket ettiler. Ay 'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. Pozitif bilimler açısından evren. Galaksiler içinde yıldızlar ve bazı yıldızların çevresinde sistemler oluştu. bir apartmandaki daireler.

belki de binlerce ışık yılı önceki hâllerini görüyoruz.000 km/s olduğunu ve Einstein’a göre de ışık partiküllerinin (fotonlarının) sıfır artık kütleye sahip olduklarını. Römer tarafından çözüldü. uzaklıklarına ve büyüklüklerine bağlı olarak diğer gezegenler ve yıldızlar için de geçerlidir.600.000 kilometre bir Astronomi Birimi (AB) olarak kabul edilir. Gökbilimcilerin görebildikleri en uzak cisim 18.600. yani 3. Bu doğa olayı. Işık saniyede 300. Dünya'nın Güneş'e en yakın ve en uzak konumları arasında 5 milyon kilometre fark vardır. Bu uydular gezegenin etrafında dönüyorlar.000. bu yüzyılın en temel keşiflerinden birinin ortaya çıkarılmasına öncülük etti. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı ortalama olarak 149. Gözlemleri sırasında bir takım düzensizliklere dikkat etti. Parsek : 3. cam vb. bu cisimden gelen ışınların yolculuklarına 18 milyar yıl önce başladıkları anlamına geliyor. Çünkü Güneş ışınları Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada gelirler.800.000 x 60 x 60 x 24 x 365 = 9.2 saniye önceki hâlini.000 kilometreye düşmekte. Bu da. bunun olası en büyük hız olduğunu bilmekteyiz.2.000 ışık yılı uzaktadır.000 kilometreye kadar çıkmaktadır.458 metre/saniye dir. Ay’a baktığımızda onun 1. 1660′lı yıllarda. Cassini Paris’te geceleyin Jüpiter’in 4 tane uydusunu gözlemişti. Işığın hızı sadece vakum ortamdayken c 'ye eşittir.000 kilometredir.000. Çıplak gözle görebildiğimiz en uzak cisimse 2.792. Bu uzaklık Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konumda 147. 1677′de O. G. 10 dakikanın bir kaç katı kadar çok erken veya çok geç meydana geliyordu. Buradan matematiksel ifadeyi yazacak olursak. Işık Yılı (IY): Işığın bir yılda aldığı yoldur.) hızı c 'den küçüktür.000 km = 946 x 10 10 km dir.2 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda Gökadasıdır. Römer salınımların. en uzak olduğu konumda ise 152.000. IŞIK HIZI Işığın ve tüm diğer elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı 299.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ Astronomik Birim (AB): Bir astronomik birim Güneş'in merkeziyle Dünya'nın merkezi arasındaki uzaklık olan 149. Gezegenlerin güneş etrafındaki yörüngeleri çember değil de elips biçiminde olduğundan.75 milyar km uzaktadır.000 km yok almaktadır. Örneğin. Latince celeritas (hız) ismine adden "c" ile ifade edilir. Römer’e. Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri yıldız sistemi.000. Herhangi bir maddenin içinden geçerken (örneğin su. 26 . Yani. Güneş’e baktığımızda ise Güneş’in yaklaşık olarak 8 dakika önceki hâlini görürüz. Aynı şekilde bu. Öngörülen bu düzensizlikler. Işık hızının sonlu olmasının bir sonucu olarak. 1 Işık Yılı = 300. Bu keşif. denizcilikte çok pratik önemi olan mükemmel bir saati bulmayı umuyordu. Güneş’ten sonra bize en yakın yıldızın uzaklığı 4. biz hep Güneş’in 8 dakika önceki ışınlarını görebiliyoruz. Jüpiter Dünya’ya uzak olduğu zaman geç meydana geldiğine dikkat etti. Güneş Sistemi'nden yaklaşık 25 astronomik birim. Işığın hızının bugün c = 300.000. Bu problem. Astronomik birim. gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sürekli olarak değişir. Yani biz onlara baktığımızda aslında onların şu andaki hâllerini değil.9 milyon mil'dir. Cassini.26 Işık Yılı uzunluğundaki değere 1 pc (Parsek) adı verilir.460. Bu anlamda belki de gökyüzündeki cisimler için geçmişe açılan pencereler benzetmesini yapmak yanlış olmaz. ışığın hızının sonlu olması idi.6 x 10 6 km ya da 92. Jüpiter Dünya’ya çok yakın olduğu zaman erken. evrendeki büyük uzaklıkları belirtmek için kullanılır. D. Ayrıca astronomide Dünya'nın Güneş'e ortalama uzaklığı olan 149. gezegenin diskinin arkasında veya önünde ortaya çıkıyor ve gözden kayboluyorlardı. kendisinden önce tıpkı Galileo gibi.3 ışık yılıdır.

cisimlerin ışık hızı mertebesindeki hareketlerinde de Newton fiziği bekleneni vermedi. birbirine göre değişmeyen harekete sahip bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynı yazılmalıdır. ışık dalgalarının hareketi için herhangi bir ortamın gerekmediğini. Bu ilkeler.2. uzunluk ve kütle bu niceliğe göre değişmektedir. temelde uzay boşluğunu doldurduğu düşünülen ve J. bu cismin kütlesi sonsuz. Böylece yüksek hızlardaki hareket ele alınırken bir tek referans noktası göz önüne alınacaktır. Einstein bu düşüncelere deneysel kanıtları da katarak şu ilkeleri koydu: • • Tüm fizik yasaları. Atom bombalarının yapımı ve nükleer reaktörlerin çalışması bu sayede açıklanabilir. 1905'te yeni bir teori ortaya atıldı. Maddenin hızlandırıldıkça kütlesinin artması. bu sonuçları anlamlandıran ve doğru olarak açıklayan ilk kişi oldu. bulunulan yere ve zamana göre değişmediğini kabul ediyordu. Teori farklı zamanlarda: a. Özel rölativite b. Einstein bunun mümkün olamayacağını. mekân ve hareketin göreli. Dünya'nın. Bu sonuçtan hareketle şu söylenebilir: Hiçbir cisim ışık hızına ulaştırılamaz. 3. Işık hızına yakın bir hızla hareket eden sistemde zaman yavaş işler. uzunluğu da sıfır olur. bir cismin uzaydaki durumuna göre zaman ve mekân özelliklerinin değişkenlik göstereceğini ileri sürdü. hareketin evrende mutlak olduğunu.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM RÖLATİVİTE TEORİSİ Kuantum teorisiyle atomun yapısı aydınlatılmaya çalışılırken. Çünkü zaman. her cisme ve gözlemciye göre değişken yapıda olduğunu vurgulamıştı. Deney. her yerde sabit olduğu sonucuna varıldı. Sonuç olarak göreli bir evrende 1. Bunun yanında. Fakat deney bekleneni vermemiştir. E = m c2 ile verilen denklem. dolayısıyla esirin varlığına ilişkin bir varsayımın gereksiz olduğunu ortaya koydu. 1887'de A. Michelson ve E. Genel rölativite adları altında oluşturulmuştur. Morley tarafından gerçekleştirilen bir deneyin sonucunun yorumlanmasıyla elde edilmiştir. Özel Rölativite Rölativite teorisi. Newton. Maxwell'in elektromanyetik dalgaların içinde hareket ettiğini ileri sürdüğü esir maddesinin var olup olmadığını sınamak üzere gerçekleştirildi. Ancak. Einstein. Tam ışık hızına sahip bir cisim için ise zaman geçmez. Yüzlerce deneme sonunda. C. bir cismin ulaşması durumunda ise. Işık hızına yakın hareket eden nesnelerin hareket yönündeki uzunlukları kısalır ve kütleleri artar. kaynak ile gözlemci arasındaki göreli hareketten bağımsız olup daima sabittir. Newton tarafından kurulan klâsik fiziğin mikro boyutlarda yetersizliği anlaşılmıştı. Deneyde. Herhangi bir kaymanın bulunması durumunda esirin hareketinden dolayı ışık dalgalarının hızının azaldığı sonucuna varılacaktı. Güneş çevresinde döndüğü yöne gönderilen iki ışık dalgası arasındaki faz kaymasının gözlenmesi esas almıyordu. ışık hızının her zaman. O da evrendeki tek sabit olan ışık hızıdır. 2. Gerçekte asırlar önce İslam filozofu Kindî (801-873) zaman. Işığın boşluktaki hızı. 27 . maddenin enerjiye eş değer olduğunu ve çok küçük kütleden fazlasıyla enerji elde edilebileceğini göstermiştir. kütle ile enerji arasında yeni bir bağıntının doğmasına yol açmıştır. a. Işık hızına.

araştırmalarını galaksiler üzerinde yapmaya başladı. Sabit bir yer çekimi alanında eylemsiz referans çevresi ile ivmeli bir referans çevresini birbirinden ayırmak imkânsızdır. rölativite teorisi uzaya bakış açımızı değiştirerek uzay hakkındaki bilgilerimize yeni boyutlar kazandırmıştır. başka bir galaksinin olduğunu keşfetti. 28 . Bu yaklaşımda da Einstein klâsik fizikte Newton tarafından kurulan yer çekimi ifadesinin yetersizliğine dikkat çekmiştir. Fiziksel olarak. sarmal (spiral) gökadalar ve düzensiz gökadalar. Bu yüzden. Gökada ya da galaksi. 1924'te Hubble.2. kütle çekim (yerçekimi) kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlardan. yıldızlararası gaz ve tozdan. Buradan uzayın gök cisimlerinin toplanma mekânı değil. bir cismin uzayda ivmelenmesiyle onun üzerine bir yer çekimi ivmesinin etki etmesi birbirinden ayırt edilemez durumdur. Ancak evrende ivmesiz hareket eden pek az şey vardır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM b. eylemsiz veya ivmeli bir gözlem çerçevesinde aynıdır. 1711-1796). Samanyolu'nun dışında bağımsız sistemlerin varlığını belirtmişlerdir. Bu galaksi Andromeda Galaksisi idi. plazmadan ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan sistemdir. yüzyıl başlarında teleskopların gelişmesiyle evrende Samanyolu dışında ve daha çok uzakta milyarlarca yıldızdan oluşan galaksilerin varlığı keşfedildi. yüzyıl filozoflarından Kant (Immanuel Kant. kütleleri etkisiyle her an değişikliğe uğrayan bir ortam olduğu sonucuna varılmıştır. Edwin Hubble Hubble'nin 1929 yılındaki keşiflerinden biri şudur: Evren sürekli olarak genişlemektedir. Genel Rölativite Özel rölativite birbirine göre ivmesiz bulunan sistemler için geçerlidir. Bu durumda genel rölativite ilkelerini şöyle belirtmiştir: Fizik yasaları. yıldız kümelerini ve çeşitli nebulaları da içerebilirler. mekanik ve elektro manyetizma teorilerini birleştirmiş. uzay ve zaman hakkındaki görüşlerde köklü değişikliklere neden olmuştur. GÖKADA (GALAKSİ) 18. Einstein daha genel bir teori olarak genel rölativiteyi 1916'da oluşturmuştur. Gökadalar genellikle biçimlerine (veya görsel biçim bilimine) göre sınıflandırılırlar. Einstein. Bu galaksinin uzaklığını da sefeid türü değişen yıldızların yardımıyla hesapladı. Güneş sisteminin bulunduğu Samanyolu galaksinin dışında. Einstein. Tipik gökadalar 10 milyon (cüce gökada) ile bir trilyon (dev gökada) arasındaki miktarlarda yıldız içerirler ve bir gökadanın içerdiği yıldızların hepsi o gökadanın kütle merkezini (ortak çekim merkezini) eksen alan yörüngelerde döner. 20. Bu çerçevede sefeid türü değişen yıldızları inceledi. bu durumda eğer bunları birbirinden ayıramıyorsak "o hâlde bu etkiler birbirinin aynı olmalıdır" şeklinde düşünerek bir cismin eylemsizlik kütlesiyle yer çekimi kütlesinin birbirine eşit olduğunu ileri sürmüştür. Hubble'nin keşfini başka galaksilerin keşfi izledi. Hubble'nin bulduğu sonuç şudur: Andromeda galaksisinin Dünyamızın içinde bulunduğu Samanyolu galaksisine uzaklığı 2 milyon ışık yılıdır. Çevresinde gezegenler ve asteroitler gibi çeşitli kozmik cisimler dönen Güneş’imiz Samanyolu gökadamız içerisindeki yıldızlardan yalnızca bir tanesidir. Einstein. 1724-1894) ve Wrigt (Thomas Wrigt. bu ilkelerden hareketle evrenin uzay-zaman boyutunun her ikisiyle incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu açıdan 3 farklı tür bulunur: Eliptik gökadalar. milyonlarca yıldızdan oluşan. Gökadalar çeşitli çoklu yıldız sistemlerini. Sonuç olarak.

Gökadaların çoğu 1. onlar da yine kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı süper kümeleri oluştururlar. 29 . İçinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi da bir çubuklu sarmal galaksidir.2. Sarmal Gökadalar Evrendeki galaksilerin büyük bir çoğunluğu sarmal galaksilerden oluşur. Etrafı teker adlı yıldızlar topluluğu tarafından sarılı bu karın ya da çekirdek kısmından dışarı doğru nispeten parlak kollar uzanır. Genç yıldız nüfusları sayesinde maviye daha yakın olan sarmal gökadaların aksine. dolayısıyla açık kümelere çok az derecede sahiptirler. yıldızlararası ortamdan ve genellikle daha yaşlı yıldızlardan meydana gelmiş bir şişkinlikten oluşur. sarı-kırmızı renklerde olurlar. Bu galaksilerde yeni yıldız doğum oranı çok düşüktür. kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı “kümeler” adı verilen topluluklar oluştururlar. en basık ya da en oval olanlar ise E7 olarak adlandırılır. Genellikle küçük yapılı. çoğu düzensiz gökadanın geçmişte birer sarmal veya eliptik gökada olduğu fakat sonraları yerçekimsel güce maruz kalıp düzensizleştikleri de düşünülmektedir. Düzensiz Gökadalar Biçimsel gökada sınıflarından herhangi birine uymayan gökada sınıfıdır. Gökadalar arası uzay ortalama yoğunluğu m3 başına bir atom bile düşmeyecek derecede az olan bir gazla doludur. genellikle birbirlerinden milyonlarca parsek uzaklıklarda bulunurlar. Herhangi bir sarmallık veya dairesel/eliptik biçime sahip değillerdir. gerçekten elips biçimine sahip galaksilerdir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Eliptik gökada Sarmal gökada Eliptik Gökadalar Eliptik galaksiler görüş açısından bağımsız olarak. Bu bölgede yeni yıldızlar da oluşmaktadır. Nispeten yüksek düzeyde açısal hıza sahiptirler.000 ile 100. Bu gruptaki galaksilerin kütleleri 1 milyar ile 200 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Gözlemlenebilir evrende 100 milyardan fazla gökada olduğu sanılmaktadır. Gökadaların çoğu. Hubble düzenine göre eliptik galaksiler. yani yıldız doğumlarının durduğu veya en aza indiği galaksiler olarak düşünülebilirler. dönen bir yıldızlar diskinden. Ayrıca.000 parsek arasındaki bir yarıçapa sahip olup. Bu yelpaze içinde daire biçimine en yakın eliptik galaksiler E0 olarak. Sarmal galaksiler. nispeten yıldızlararası maddesi fazla olmayan galaksilerdir. daire biçimine yakınlıktan aşırı ovalliğe kadar uzanan bir yelpaze içinde kodlanır ya da adlandırılırlar. Bu galaksilerde özellikle sarmal kollarında gaz ve toz vardır. Toplam gökada nüfusunun çeyreğini oluşturduklarına inanılır.

000 200. 30 .000 200. birbirinden farklı yapıda milyonlarca yıldızdan meydana geldiğini ortaya koydu. gökyüzünü hemen hemen büyük bir daire boyunca. Biçim bakımından bizim gökadamıza çok benzeyen Andromeda'nın boyutları Samanyolu'nun 1.000 130. Sonuçta zamanına kadar ne olduğu kesin olarak tanımlanamayan kuşağın. Diğer bir görüşe göre de eliptik gökadalar.000 350 3. içinde bulunduğumuz Samanyolu Gökadası gibi milyonlarca gökadanın var olduğu.000 100. modern araçlarla yapılan gözlemler neticesinde önemini kaybetmiş. aletsiz olarak yaptığı araştırmalar sonunda. Bu durumda bir gökada diğerine çarpmaktansa yanından geçmeyi tercih eder.2. Samanyolu gökadamız da çekirdek kısmında böyle bir kara delik içermektedir.2milyon ışık yılı). ayrıca gökadaları teşkil eden yıldızlar ve diğer gök cisimlerinin de hepsinin belli bir kanun içinde hareket ettikleri.000 10. Günümüzde imal edilen geliştirilmiş uzay aletleriyle yapılan gözlemlerde. gökadaların çoğunun kütlesinin yaklaşık % 90’ını karanlık madde oluşturmaktadır. gökadaların spektrumunda görülen kırmızıya yakın kayış. Gözlem verileri bazı gökada merkezlerinde dev kara deliklerin mevcut olabileceğini ortaya koymaktadır. Dolayısıyla Demokritos'un 2100 yıl kadar önce aletsiz olarak belirttiği görüşün doğruluğu belirlenmiş oldu. öyle görünüyor ki.Ö. Çekim güçlerinin gökadaları birbirine yaklaştırması neticesinde meydana gelen bu dev kozmik olay sonucunda spiral eliptik gökadalara dönüştüğü ileri sürülmektedir. gökyüzünde çıplak gözle görülen en uzak gök cismidir (2.000 16.000 20. bize en yakın gökada olmakla birlikte. Galileo 1610'da dürbününü Samanyolu'na çevirdiği zaman.000 25.5 katı kadardır.000 25. Astrofizikçilerin yapmış olduğu son araştırmalarda gökadaların milyarlarca yıllarla ölçülen ömürleri içinde birbirleriyle çarpıştıkları açıklanmıştır. çok sayıda sıkışmış şekilde oluşmuş yıldızlardan meydana gelen yıldız topluluğu olarak belirtmiştir.000 SAMANYOLU Gözlem koşullarının uygun olduğu gecelerde. Bu gruplar içindeki yalnız gökadalar diğer gökadalarca hızla çekilir.000 300. Başlıca Gökadalar Gökada Samanyolu Andromeda LMC SMC Fornox Sistemi NGC 598 Maffeil NGC 6822 NGC 205 Uzaklığı (1000 ışık yılı) Çapı (ışık yılı) Yıldız Sayısı (1000 adet) (-) 2250 170 190 650 2350 3300 1630 2250 100. hepsinin belli bir intizam içinde yer aldıkları. bu kaçışın devam ettiğini göstermektedir.000 20 40. beyaz ve ince bir bulut görünümünde olan yıldız yığınının oluşturduğu topluluğa Samanyolu (galaxiy) denir. burada sayısız ışıklı noktalar tespit etti.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Galaksimizin komşuluğunda yer alan Andromeda. bütün bunların saniyede binlerce kilometre hızla hareket ettikleri anlaşılmıştır. Milâttan önce 400 yılında Antik Yunan düşünürü Demokritos (M.000 60. Karanlık madde henüz çok iyi bir şekilde anlaşılamamış olmakla birlikte. Gökadaların uzayda rastgele dağıldıklarını ileri süren teoriler. çoğu büyük gökada kümeleri içinde bulunurlar. Anlaşıldığına göre. geniş bir kuşak gibi saran.000 30. Dolayısıyla 300 milyar yıldız içerir. Samanyolu’nu.000 6. 490-430).

W.000 ışık yılıdır. Güneş sistemimizin içinde bulunduğu Samanyolu'nda. bu kütlenin yüzde 80'i kadardır. oğlu Johan Herschel güney yarım kürede Samanyolu’ndaki yıldızların sayısını tespit etmeye çalışmışlardır. büyük bir mercek (veya mercimek) şekline benzer. Bu şeklin orta kısmında (merkezî bölgesinde) çok sayıda yıldız olmasına rağmen. Bilinen özellik. zamanımıza kadar 42 defa dönme yaptığı anlaşılır. Samanyolu 240 milyon yılda bir defa merkezi çevresinde dönmektedir. Bu iki uç arasındaki uzaklık 100. bu miktar başka bir ifade ile Güneş kütlesinin 200 milyar katıdır. Samanyolu. Samanyolu'nun merkezinde toplanan kısmı.000 ışık yılı kadardır. merkezdeki yıldızların sayısının civarına nispeten daha yoğun olmasıdır. Oort 1927'de yaptığı araştırma ve hesaplamaya göre Samanyolu'nun kendine özgü bir hareketi olduğunu tespit etmiştir. Herschel'den sonra. Ancak Samanyolu merkezinde bulunan yıldızların bulutlarla örtülü olması. Bu kütlenin yarı miktarı yıldızlarda toplanır. Bu bölgedeki gazların yoğunluğu 10-27 g/cm3 olabileceği hesaplanmıştır. Samanyolu'ndaki yıldızların ortalama sayısını tespit etmemiz mümkün olmuştur. Bu sonuç. Güneş sisteminin bulunduğu yerde Samanyolu'nun kalınlığı 4. fiziğin önemli bir kolu olan tayf biliminde Doppler Olayının astronomiye uygulanmasıyla tespit edilmiştir. W. Bu durumda. Herschel'in ortaya koyduğu bir gerçek de Samanyolu'ndaki yıldızların sayısı Samanyolu enlemlerine (galâktik enlem) göre değişir. Toplam kütlenin de 1045 gram olduğu hesap edilmekte olup. Astronom Harkow Shapley ve Scorse'nin 1918 yılında fotoğraf ve tayf yardımıyla ortaya koyduğu sonuca göre. Buldukları sonuç. Samanyolu’nun 10 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir. Diğer yarı miktarı da yıldızlar arasında gaz yahut bulutsu şeklindedir. Şeklin en geniş yeri 16. Samanyolu'ndaki yıldızlar arası tamamen boş olmayıp. merkezin gerçek yapısı hakkında kesin bilgilere sahip değiliz. yapıları ve özellikleri birbirinden farklı 100 milyar kadar yıldızın varlığı anlaşılmıştır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Daha sonra Wilhelm Herschel kendisi kuzey yarı kürede. 1932'den itibaren kullanılmaya başlanan radyo teleskoplarla. kendilerinden 100 yıl kadar önceleri Galileo'nın görüşü ile aynıdır.2. yoğunluğu çok düşük gaz bulutlarıyla kaplıdır. Bu sıradaki dönme hızı 220 km/s'dir. Güneş'in Samanyolu merkezine uzaklığı ise 27.000 ışık yılı kadardır.000 ışık yılıdır. 31 . Hollandalı astronom J. şeklin kenarlarına yaklaştıkça yıldız sayısı azalır.H. görüş imkânlarına engel olduğundan.

Mars. En küçük gezegen Plüton. ışık ve enerji kaynağıdır. gezegenler. Dünya’ya uzaklık ve yarıçap olarak en yakın gezegen Venüs’dür.2.4 milyon km. gezegenlerin uyduları.000 katıdır.5 milyon °C dolayındadır. Dünya’nın 1.500. Yapısının tamamına yakını Hidrojen ve Helyum gazlarından oluşmaktadır.000 km hızla döner ve bir turunu 25 günde tamamlar. 5 milyar yaşında olduğu tahmin edilen ısı.821. çekim kuvvetinin etkisiyle Güneş etrafında ve belli bir yörünge üzerinde dönmektedirler.177. Güneş sisteminde bulunan gezegenler ve diğer gök cisimleri. Bu olay sırasında kırmızımsı bir alev 15-20 bin km yükselir bu olaya güneş fırtınası denir. Güneş ışınları 8 dakikada yeryüzüne ulaşmaktadır ve Güneş’in üç günde yaydığı enerji Dünya’daki tüm enerjilerin toplamından fazladır. en büyük gezegen Jüpiter’dir. Bu gezegenler Güneş’e olan uzaklıklarına göre sırasıyla Merkür. Güneş’e en yakın gezegen Merkür. güneşin çekim kuvvetinin etkisiyle. Çapı 1. Satürn. Mars ve Neptün’ün 2. Satürn’ün 10 ve Jüpiter’in 12 uydusu vardır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM GÜNEŞ SİSTEMİ Güneş sistemi. helyuma dönüşmektedir. Güneş ve Özellikleri . Venüs. Uranüs’ün 6. Bunların dışında bir de Plüton vardır. Ancak Plüton dış merkezli bir yörüngeye sahip olduğu için gezegen olup olmadığı konusunda uzun tartışmalar yaşanmış.000 km’dir. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş’in etrafında batıdan doğuya doğru dönerler. Güneş Sistemindeki gezegenlerin bazı özellikleri şunlardır. Çapı 30 ışık yılı yani 283. Uranüs ve Neptün ‘dür. 32 . Bu dokuz gezegen ile birlikte onların bilinen 166 uydusu da güneş sistemine dahildir. Ayrıca Dünya’ya en yakın yıldızdır. Saniyede 600 milyon ton hidrojen.        Gezegenlerin tamamı elips şeklinde bir yörüngeye sahiptir ve tüm gezegenlerin dönüş hızları birbirinden farklı olmakla birlikte bazı gezegenlerin yörüngeleri birbiri ile kesişir. Merkür ve Plüton ve Venüs’ün uydusu yoktur. Gezegenlerin dönüş hızları Güneş’e olan uzaklıklarına göre ters orantılıdır. Jüpiter. 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği Plüton’un gezegen sınıfından çıkarılarak “cüce gezegen” sınıfına konulduğunu açıklamıştır. bilinen en uzak gezegen ise Plüton’dur. Güneş kendi ekseninde 70. Güneş’in sıcaklığı 6000 °C ve merkezindeki sıcaklık ise 1. Güneşte hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında büyük bir enerji açığa çıkar. Hacmi dünyanın hacminden 1. kuyruklu yıldızlar ve meteorların yine güneş etrafında birikmesiyle oluşan gök cisimleri topluluğudur. Dünya.3 milyon kat daha fazladır ve kütlesi itibariyle dünyanın 332.430 km olan güneş sisteminde güneş de dahil olmak üzere toplam 10 gezegen vardır. Dünya’dan uzaklığı 149.914.

Venüs.2. Merkür’e ait ilk fotoğraflar 1974′de ABD uzay aracı “Mariner 10″ tarafından çekilmiştir. Dünya’da 50 newton ağırlığındaki bir cisim burada 17 newton civarındadır.5 g/cm3 dolayındadır. Yörünge üzerindeki dönüş hızı ortalama olarak 35 km/s’dir. Karasal gezegenlerin kütleleri küçük. Üzerine düşen ışınların ancak onda birini yansıtabilmektedir. Güneş etrafındaki dönüşünü de 88 günde tamamlamaktadır. 6050 km’lik yarıçapı olan bu gezegen neredeyse Dünya ile aynı boyutlardadır. 1. Güneş’e çok yakın bulunduğu için çıplak gözle görülmesi sadece gün doğumunda ve gün batımında mümkün olmaktadır. Üzerinde irili ufaklı kraterler ve uçurumlar bulunan bu gezegen Dünya’nın sahip olduğu manyetik alanın %1 kuvvetinde manyetik alana sahiptir. Venüs Venüs diğer adıyla çoban yıldızı 108. dönüş hızları yüksek ve ortalama yoğunlukları 5.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Güneş sistemindeki gezegenler İç (Karasal) ve Dış (Gaz Yapılı) gezegenler olmak üzere ikiye ayrılırlar. Venüsün atmosfer basıncı Dünya’daki atmosfer basıncının 90 katı kadardır ve sera etkisi sonucu bu gezegenin ekvatordaki sıcaklığı 500 °C ‘nin üzerine çıkabilmektedir. Atmosferi yoğun olduğu için Dünya’dan teleskopla veya başka bir cihazla görüntülenmesi mümkün olmamıştır. Merkür gibi bu gezegenin de uydusu yoktur. Güneş ışınlarının %80′ini yansıtabilen bu gezegen Güneş ve Ay’dan sonraki en parlak gezegendir. Bu nedenlede en çok uzay aracı gönderilen ve üzerinde en çok insan yapımı araç bulunan gezegendir. Merkür. kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 58 günde. Yerçekim kuvvetinin az olması sonucu çok ince bir atmosfere sahip olan Merkür çok miktarda Helyum ve Hidrojen içerirken. Merkür Uydusu olmayan iki gezegenden biridir. İç (Karasal) Gezegenler: Bu gezegenler. 27 Mart 1972′de fırlatılan Venere-8 adlı uzay aracının göndermiş olduğu verilere göre venüs etrafındaki bulutlar60 km’ye kadar çıkabilmekte ve hızlı bir şekilde hareket etmektedir. Güneş ışınlarının %2′si yüzeyine ulaşır ve atmosferdeki su buharı oranı dünyadakinin %1′i kadardır. Diğer tüm gezegenler saat yönünün tersine dönerken Venüs saat yönünde döner. Güneş’e yakınlığı sebebiyle yüzey sıcaklığı 450 °C ‘nin üzerine çıkabilirken gece güneş ışınlarını almayan diğer tarafı ise -172 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. yüzeyi de silikat tozları ile kaplıdır. 33 . Yarıçapı 2439 km’dir.4 milyon km ile Güneş’e en yakın ikinci gezegendir. Venüs. Fotoğrafları çektikten sonra Dünya ile bağlantısı kesilen bu uzay aracı muhtemelen hala Güneş etrafında dönmektedir. Venüs gezegeni bilim insanlarının merak konusu olmuştur. Merkür. Dünya’ya en yakın olduğu mesafe 38 milyon km’dir. Akşam yıldızı ya da sabah yıldızı gibi isimlerde verilen bu gezegende 200 metre genişliğe ve 400 metre derinliğe kadar oluşmuş kraterler gözlemlenmiştir. Güneşe 58 milyon km uzaklık ile en yakın gezegendir ve sekiz gezegen içerisinde kütlesi itibariyle sekizinci sıradadır. Çekim gücü Dünya’nın çekim gücünün 1/3′ü kadardır. Güneş çevresindeki dönüşünü 225 günde tamamlarken diğer gezegenlerin tersi yönünde dönmektedir. Dünya ve Mars‘dır. Haliyle Güneş batıdan doğup doğudan batar.

Bunun sonucunda. Dünya. kutuplarda fazladır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Dünya Dünya eski adıyla Arz. Bu hız kutuplara doğru azalır. Tek doğal uydusu bulunan Dünyanın. Dünya’nın çekirdeği ise Demir-Nikel karışımı bir yapıya sahiptir bu nedenle Dünya döndükçe mıknatıslanma oluşur. Ayrıca hiçbir gezegen Dünya benzeri bir atmosfere sahip değildir.756 km’dir. Bu hız Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman fazlalaşırken. Dünya kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir yapıya sahiptir. yörüngesi üzerinde hareket ederken Güneş ile arasındaki mesafe artar ve azalır. Ay’daki yerçekimini Dünyadaki yerçekiminin 6′da 1′i kadardır. Dünya’yı diğer gezegenlerden ayıran en büyük özellik ise evrende canlı bulunan yegane gezegen olmasıdır. Bu nedenle dünya da 60 newton ağırlığındaki bir madde Ay’da 10 newton gelir. İnce bir atmosferi bulunan bu gezegenin Dünya’daki gibi volkan. Ay’da atmosfer yoktur. 3377 km yarıçapı bulunan bu gezegen. çapı 12. kendi etrafında dönmesi sonucun da ise gece ve gündüz oluşur. 149 milyon km ile güneşe en yakın üçüncü gezegendir. çöl ve kutup bölgelerini içeren yapısıyla dünya benzeri bir gezegendir.95 g /cm3 olan bu gezegen 24 saat 37 dakikada. Bu nedenle radyasyon gibi zararlı ışınlar Ay yüzeyine direk temas edebildiği gibi göktaşları da herhangi bir engellemeye maruz kalmadan yüzeye ulaşabilir. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 687 günde tamamlamaktadır. Ay Güneş ışınlarının sadece % 7′sini yansıtabilmektedir ancak Dünya’ya yakın olduğundan parlak görünür. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönerken çizgisel hızı en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) . Yoğunluğu 3.52 g /cm3 ‘tür. Buna “geoid” denir. Güneş’ten uzaklaştığı zaman hız azalır.  Ay Uydusu: Güneş sistemindeki 3. Ay yüzeyinde sıcaklık 102 °C ‘ye çıkabildiği gibi gölgelerde -157 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. Güneş’e 208 milyon km ile dördüncü sıradaki gezegendir. Deimos adlı iki uydusu bulunan bu gezegende hayat olduğu konusundaki söylentiler bir zamanlar yoğunluk kazanmıştı. vadi. kutuplarda azdır. Phobos.  Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar.  Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar. Ancak Mars üzerinde yapılan araştırmalar yaşam olduğu konusundaki söylemleri biraz azaltmış 34 . Biz Dünyanın dönüşünü hissetmeyiz çünkü Dünya ile birlikte atmosfer de dönmektedir.476 km’lik çapı ile beşinci büyük doğal uydudur.2. Çapı Dünya’nın çapının %27′si kadardır. Hatta Marslılardan sinyal alındığı konusundaki söylentilerde azınmsanamayacak kadar fazlaydı. Dünya Güneş etrafında dönerken saatte107 bin km hızla döner. Yoğunluğu 3.  Ekvatorda yerçekimi az. Ortalama yüzey sıcaklığı 15 °C ‘dir ve atmosferinde Azot ve Oksijen olmak üzere iki temel gaz bulunmaktadır. Dünya’nın çekim kuvvetinin %40′ı kadar bir çekim kuvvetine sahiptir.  Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla. Geoid şeklinin oluşmasında merkezkaç kuvveti etkili olmuştur. Mars Mars diğer adıyla Merih gezegeni.31 g /cm3 ‘tür. Dünya’ya uzaydan bakıldığında mavi renkte göründüğü için “mavi gezegen” olarak da adlandırılır. Güneş’in etrafındaki dönüşünü 365 gün 5 saat 48 dakika ve 46 saniyede tamamlarken kendi eksenindeki dönüşünü ise 23 saat 56 dakika 4 saniyede tamamlar. Dünyanın yoğunluğu 5. Güneş etrafında dönmesi sonucu mevsimler.

769 günde dönerken. 2. Ganymede ve Callisto uydularının Jüpiter ile aynı yönde dönerken Europa uydusu zıt yönde döndüğünü saptamıştır. Jüpiter. Mars’dan 20000 km kadar uzaklıktadır. Mars’da da tıpkı Dünya gibi yıl içinde Güneş’e yaklaşır ve uzaklaşır bu nedenle güney yarımkürede yaz mevsimi Güneş’e yakın olduğu dönemlerde yaşanır. Ayrıca yapılan incelemelerde bu uydunun su buzlarıyla kaplı olduğu ve yüzeyinde hiç krater çukuru bulunmadığı tespit edilmiştir. 35 . Callisto. kendi etrafında 1 gün 18 saat 27 dakika 33 saniye de dönmektedir. 1610 yılında Galileo. Kendi ekseninde dönme süresi ise yaklaşık 10 saattir. Mars’ın bu iki uydusu 1877 yılında fizikçi Asaph Hall tarafından bulunmuş 1971 yılında ise Mariner 9 adlı uzay aracı tarafından fotoğrafları çekilmiştir. Kendi ekseninde 3 gün 13 saat 13 dakika 42 saniyede dönerken. Dünya’da 50 newtonluk cisim Jüpiter’de 133 newton gelmektedir. dünyanın ki ise 23. Karmaşık bir atmosfer yapısına sahip olan bu gezegen %99 oranında hidrojen ve helyum gazı içermektedir ve Güneşten aldığı enerjinin 2 kat fazlasını tekrar uzaya salmaktadır.  Phobos Uydusu : Mars’dan 6000 km kadar uzaklıktadır ve Güneş sistemindeki en küçük doğal uydulardan biridir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM olsa da Mars’da çeşitli bitkilerin olabileceği iddiası kafaları kurcalamaya devam etmektedir. Çapı ortalama 13 bin km olan bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 30 saatte tamamlamaktadır. Yüzey sıcaklığı ortalama -140 0C ‘dir. yaptığı teleskopla Jüpiter hakkındaki ilk bilgileri elde etmiş ve Europa. 71550 km’lik yarı çapı ile Güneş sisteminin en büyük gezegeni olma özelliğini taşımaktadır. Ganymede ve Io adlı 4 uydusu olduğunu görmüştür. Neptün ve Pluton ‘dur. Satürn. İki uydu da kraterli bir yapıdadır ve Ay’a hiç benzemezler. Kütlesi Dünya’nın kütlesinden yaklaşık 310 kat daha fazla olan bu gezegen çap olarak Dünya’dan 1323 kat daha büyüktür. Dünya’dan uzaklığı ise 800 milyon km’dir. Jüpiter etrafındaki dönüşünü 3. Jüpiter hakkındaki ilk kesin bilgiler ise 1973 ve 1974 yıllarında Pioneer 10 ve Pioneer 11 adlı iki uzay aracının gönderilmesiyle elde edilmiştir. Mars’ın eksen eğikliği 24 derecedir. Jüpiter Jüpiter diğer adıyla Erendiz.551 günde tamamlar. Bu durum atmosfer yapısının Dünya ile benzer olabileceği ve canlı yaşayabileceği şüphesini doğurmuştur. Dış (Gaz Yapılı) Gezegenler : Bu gezegenler.  Deimos Uydusu : Bu uydunun da tıpkı Phobos gibi rastlantı sonucu Mars’ın çekim kuvvetine girdiği düşünülmektedir. Jüpiter. Güneşe 778 km uzaklık ile beşinci sırada yer alır. Jüpiter etrafında 1. Güneş çevresindeki bir dönüşünü yaklaşık olarak 12 yılda tamamlar.  Io Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak birinci sırada bulunan bu uydu üzerinde sürekli olarak gazlar ve lavlar püskürten yanardağlar bulunur ve bu özelliği bakımından yegane uydudur. Bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 7 saat 42 dakikada tamamlar. Daha sonra 1995′li yıllarda gönderilen Galileo uzay aracı Io.2.5 derecedir bu yönüylede Dünya ile benzerleki gösterir. Bu dev gezegenin manyetik alanı oldukça büyüktür bu sebeple de bilinen 60 doğal uydusu bulunmaktadır ve yerçekimini Dünya’ya oranla daha fazladır.  Europa Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak ikinci sırada bulunur. Hatta sel baskınlarının izlerine bile rastlanmıştır. Uranüs. Bu uydulara da Galileo uyduları demiştir. Mars yüzeyi incelendiğinde eski dere yataklarına benzeyen bazı şekiller bulunmuştur ve kutuplarının su buzu ile kaplı olduğu saptanmıştır. 3000 km’lik çapı bulunan bu uydunun yüzeyi buzla kaplıdır. zaten büyük olasılıkla Mars’ın çekim kuvvetine rastlantı sonucu girdiği ve yörüngeye oturduğu sanılmaktadır. Bu durum “Mars’da hayat var mıydı?” sorusunu yeniden gündeme getirmiştir.

4 yılda kendi eksenindeki dönüşünü ise 10 saatte tamamlamaktadır. Yoğunluğu ortalama 1. Jüpiter’in etrafında 7. en büyüğü 1800 km çapında olan 30′dan fazla uydusu bulunmaktadır. Uranüs Güneş’e 2. Gezegen ilk olarak 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Beş büyük uydusu olan Ariel.2.398 km’dir ve Jüpiter gibi bu gezegende büyük oranda hidrojen ve helyum içermektedir. Dione.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM  Ganymede Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak üçüncü sırada bulunur ve Güneş sistemindeki en büyük uydudur. En çok bilinen uyduları Rhea. 1500 kilometrelik çapı ile Satürn’ün ikinci büyük uydusudur. Jüpiter’in en büyük ikinci uydusu. 0. Atmosferi oldukçe kalındır ve büyük oranda azottan oluşmaktadır. Hacmi Dünya’dan 700 kat fazla olan Satürn.  Rhea Uydusu : Eski bir yapıya sahip olan bu uydu. Yarıçapı 60. Helyum ve Metan gazları içermektedir. Bu uydulardan en büyüğü Titan uydusudur ve bu uydu Güneş sistemindeki en büyük ikinci uydudur. Yer çekimi Dünya ile hemen hemen aynıdır. Güneş çevresinde 84 yılda dönerken.  Ariel Uydusu : 1856 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiştir. Yarıçapı 1190 km. Üzerinde büyük bir çarpışma krateri oluşmuştur. tıpkı Ay gibi satürn üzerine sabitlenmiştir ve sadece bir yüzü görünmektedir.1 milyar km uzaklıktaki bu gezegen güneş çevresindeki dönüşünü 29. 27 uydusu ile Jüpiter ve Satürn’den sonra en çok uydusu bulunan gezegendir.  Miranda Uydusu : 1948 yılında Gerard Kuiper tarafından keşfedilmiştir.69 g/cm3 yoğunluğa sahip olduğu için kütle olarak sadece 95 kat fazladır. 5000 km kalınlığındaki atmosferi çok oranda Hidrojen. Satürn’ün ayırt edici bir özelliği buz ve taşlardan oluşan halkasıdır. Düny’ada 50 newton luk cisim Satürn’de 54 newton gelmektedir. 36 . Yüzey sıcaklığı -214 0C dolayındadır. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda yaklaşık olarak 2. Yüzey şekilleri itibariyle diğer gezegenlerden ve uydularından ayrılır.  Mimas Uydusu : 1789′da William Herschel tarafından keşfedilmiştir.  Callisto Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak dördüncü sırada bulunur.  Titan Uydusu : Ganymede uydusundan sonra Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Dünyaya 1. Titan ve Mimas’tır. Yüzey sıcaklığı -180 0C ‘dir. Uranüsden uzaklığı 191000 km’dir.4 milyar km uzaklığı ile altıncı sıradaki gezegendir. güneşe 1. Umbriel. kendi etrafında 7 gün 3 saat 42 dakikada döner. Jüpiter etrafında 16.69 günde dönerken kendi etrafında 16 gün 16 saat 32 dakikada dönmektedir. Ayrıca gezegenin. kendi ekseninde 11 saatte dönmektedir.154 günde dönerken.5 milyon km’dir. Titania ve Oberon’un çapları 500–1600 km arasında değişmektedir. Satürn Satürn diğer adıyla Sekendiz. güneş sisteminin ise üçüncü büyük uydusudur. Miranda. Uranüs kütlesi itibariyle dünyadan 15 kat hacim olarak ise 100 kat daha büyüktür.80 milyar km uzaklık ile yedinci sıradaki gezegendir.27 g /cm3 ‘tür. Merkür gezegeninden daha büyüktür.

Nereid’dir. Helyum. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 164 yılda tamamlamaktadır. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda 4288 milyon km’dir.000 km olan bu gezegen kendi eksenindeki dönüşünü 17. Neptün’ün uydusu olduğu söylenmektedir. Despina. Plüton dış merkezli bir yapıya sahip olduğu için 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği tarafından cüce gezegen sınıfına konulmuştur. Güneş çevresinde 250 yılda bir tur dönerken. Metan gazları içermektedir.2. Güneş sistemindeki en büyük dış merkeze sahip uydudur. Gezegenlerin Boyutlarının Karşılaştırılması 37 . Bilinen herhangi bir uydusu yoktur. Bazı kaynaklarda Plüton’un. Triton uydusu Neptün’e göre zıt yönde hareket etmektedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Neptün Güneş’e 4.  Nereid Uydusu : Gerard Kuiper tarafından 1949 yılında keşfedilmiştir. Yoğunluğu yaklaşık 1. 1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir. Atmosferi çok miktarda Hidrojen. Triton Uydusu : Alman gökbilimci Johann Gottfried Galle tarafından 1846 yılında keşfedilmiştir. Bilinen 13 uydusu vardır ancak bunlardan en önemlileri Triton.64 g /cm3 ‘tür ve yüzey sıcaklığı 2140C ‘dir. yüzeyinde donmuş metan ve buz bulunmaktadır.24 saatte. Thalassa. Dünyaya ve güneşe çok uzak olduğu için kesin bilgiler elde edilememiştir. Yarıçapı yaklaşık olarak 25.  Plüton Güneş’ten 6 milyar km uzaklığı ile dokuzuncu sıradaki gezegendir. Yarıçapı yaklaşık olarak 4000 km’dir. Galatea. kendi ekseni etrafında 6 gün 9 saat 17 dakikada döner.5 milyar km uzaklık ile sekizinci sıradaki gezegendir. 1846 yılında Urbain Le Verrier ve Johann Gottfried Galle tarafından keşfedilmiştir.

38 . c. Avrupa'da astronominin yeniden doğuşu ile ilgili bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir.2. ç. a. Dünya 'nın ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur. • Kopernik sistemine ait birçok itirazlar için beklenilen sorulara karşı cevap lar hazırlanmış ancak kiliseden korktuğu için kitabının basımını da bu yüzden geciktirmiştir. Dünya ekseni çevresindeki dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Dünya bir gezegen. Dünya'nın hareket ettiği çemberin tam merkezinde değildir. ayrıca her gezegenin merkezi. Her gezegen. Pisagor. bu hareket çemberi üzerinde bulunan ikincil çember hareketi yapar. Gezegenler. Batlamyos sisteminin çok karışık olduğunu. Kepler'e gelinceye kadar birçok itirazlar olmuştur. Her gezegenin. Çünkü Kopernik. Kopernik ve Astronomi Polonyalı Astronom Kopernik. 1543 yılında kendisi ölmeden önce kitabının ilk baskısını görmüştür. Güneş çevresinde dönerken ekseni çevresinde de dolanırlar. Bunların Dünya çevresinde döner gibi görünmesi. b. Thales. Sonuçta astronominin gelişme hızı yavaşlamış bir bakıma da 1400 yıl geri kalmıştır. üzerinde hareket ettiği çember düzlemi Güneş'in merkezinden geçer ve bu düzlemler Dünya'nın hareket ettiği çember düzlemiyle küçük açılar yapar. gerçeğin daha basit olması gerektiği düşüncesinden hareket ederek çalışmalarına başlamıştır. sonraki yıllarda da Orta Çağ kilisesinin etkisi altında uzun yıllar bir gelişme görülmemiştir. Hipparchos ve çağdaşları gök cisimlerinin hareketlerini ve evrenin sistematiğini açıklamak için bazı görüşler ileri sürmüşlerdir. Güneş. Kopernik kendisinden önce yapılan ve kendi yaptığı gözlemleri yeniden değerlendirerek yayınladığı "Gök Cisimlerin Dolanımları Üzerine" (De Reovolutionibus Orbium Cestium) adlı eserinde sistemini aşağıdaki şekilde açıklamıştır: Yıldızlar gök küresi de sabit ve hareketsizdir. merkezi Güneş olan bir çember şeklinde bir yörünge üzerinde düzgün hızlarla hareket eder. kendi ekseni çevresinde döndüğü iddiası da eleştiri ve itirazlara neden olmuştur. Aristo'nun zamanından kendi zamanına kadar bütün Orta Çağ gökyüzü bilgisi ve fiziğinin kabul ettiği sistemi yıkmış oluyordu. Gezegenler Güneş çevresinde bir çember üzerinde hareket ederken. Ay da Dünya'nın uydusudur.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU Antik Yunan düşünürlerinden. Kopernik modeli • Kopernik sistemine. Kopernik'in evren görüşü üzerindeki tartışmalar sürüp gitmiştir. Dünya'nın. Hatta Kopernik sistemi bütünüyle "yanlış ve kutsal kitaba aykırı" ilân edilmiş ve Kopernik'e "deli" nazarıyla bakılmıştır. Bu düşünürlerin bazılarının görüşlerinde doğruluk payı olsa da ispatlayamamışlar ve gözlemlerine uygun kesin sonuçları da bulamamışlardır. Bu konudaki çalışmalarda önceleri Aristo mantığının.

odakların birinde Güneş'in bulunduğu bir elipstir. Kepler. b. Kepler ilk iki kanunu 1609'da açıkladıktan sonra. Bu kanun. Kepler bu kanunuyla. Ancak bu amaca. 1609'da yayınladığı eseriyle. gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki hızlarının sabit olmadığını açıklamaktadır. gezegenin yörüngesinin büyüklüğü (Güneşe olan uzaklığı) ile Güneş çevresinde tam bir dolanma yapması için geçen zaman arasında bir bağıntı bulmak için. gözlem sonuçlarını belirten cetveller hazırlanmıştı. Bu kanunla gezegenlerin uzaklık değişimleri kolayca açıklanabilmektedir. bu gezegenlerin Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının küplerinin oranına eşittir. gezegenlerin Güneş çevresinde dolanma süreleri ile Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının değişken olduğunu açıklar. hayatının uzun bir bölümünü. Bunlar şunlardır: a. Kepler ve Astronomi Kopernik. Kopernik sistemini kabul etmedi. 39 . Ancak görüşünü kanuniyet hâlinde ifade edemedi. Tycho Brahe'nin gözlem cetvellerinin analizlerine ayırmış. Bu düşüncelerinin doğruluğunu ispat etmek için 35 yıl Mars gezegeni üzerine gözlem ve hesaplamalar yaptı. Bu farkın nereden kaynaklandığı anlamak üzere Tycho Brahe. elips yörüngeler üzerinde gezegenlerin görünen hareketlerinin gözlem sonuçlarına uygunluğunu sağlamıştır. gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerini çember olarak kabul etmiştir. gezegenlerin görünen hareketlerini en doğru bir şekilde üç ayrı kanun hâlinde açıklamıştır. Ölümünden sonra bu cetveller öğrencisi Kepler'e kaldı. Bunun yerine "Güneş 'in Dünya çevresinde diğer gezegenlerin de Güneş çevresinde döndüğü" şeklinde bir model ileri sürdü. Plüton'un yörünge düzlemi.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Tycho Brahe ve Astronomi Danimarkalı Astronom Tycho Brahe (1546-1601). Tycho Brahe'nin öğrencisi ve asistanı olarak onunla ömrünün son bir buçuk yılında birlikte çalışan Alman Astronom Kepler erişebilmiştir. Kopernik modelinde belirtilen gezegen yörüngelerinin çok kabaca doğru olabileceği sonucuna. Bu fark. gezegen Güneş'e yaklaştıkça hızı artmakta. 35 yıl Mars gezegenini gözlemiş. diğerlerinin yörünge düzlemi ile 17° lik bir açı yapar. Alanlar Kanunu Bir gezegeni Güneş'e birleştiren doğru parçası (yarıçap vektörü) eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar. Dolanım Süreleri Kanunu İki gezegenin yörüngeleri üzerindeki dolanım sürelerinin karelerinin birbirine oranı. uzaklaştıkça azalmaktadır. Mars gezegeni için oldukça büyük görünüyordu. Buna göre. c. Kepler'in üçüncü kanunu. birçok gözlem ve hesaplama ve denemeler yaptıktan sonra 1619'da üçüncü kanunu açıklamıştır. bu sonuçların matematiksel bağıntılarla ifade edilebilmesi bakımından da gezegenlerin hareketlerini gözlemiş ve hesaplar yapmıştır. Bu kanuna göre. böylece Güneş sisteminin hareket kanunlarını açıklayacak yeni bir sistemin aranmasına geçilmiştir. Tycho Brahe'nin gözlemlerinden. Gözlemlerle bulunan sonuçlarla. Bugün bilinen 9 gezegenden Plüton hariç diğer gezegenlerin yörüngelerinin düzlemleri hemen hemen aynı düzlemdedir. Yörüngeler Kanunu Her gezegenin yörüngesi. Tycho Brahe öldükten sonra.2. diğer gezegenler Güneş çevresinde elips yörünge üzerinde doğu yönde (günlük hareketin tersi yönü) dönmektedirler. hesapla bulunan sonuçlar birbirine uymuyor ve arada büyük farklılıklar oluyordu.

• Gezegenlerin elips yörüngeleri üzerindeki küçük sapmaları Newton Kanunu'yla açıklanabilir. gezegenler ve bazı yıldızlar için. • Newton Kanunu. . Laplace 1749-1827). Newton Kanunu veya evrensel çekim kanununun ifadesi şudur: Evrende bulunan iki cisim birbirini kütlelerinin çarpımı ile doğru. 1656-1742) Dünya-Güneş uzaklığını yeni bir yöntemle hesapladı. Newton'un çekim kanununu esas alan Euler (1707-1783). Newton ve Astronomi Kepler Kanunları. Güneş. Ay. Bu gezegenin yörüngesi üzerindeki sapmaların. Kepler'in üçüncü kanununu kullanarak.2. M2 ve aralarındaki uzaklık R ise.668. • Uranüs 1781'de keşfedilmiştir. 40 . 19. bir diğerine bu kanuna göre.m2/kg2 dir. gök cisimlerinin gerçek koordinat değerleri hesaplanmıştır. Newton Kanunu'nun evrenselliği bir kez daha böylece ispatlanmıştır. Böylece. Bu sabit cisimlere. Güneş sisteminin küçük üyeleri olduğunu açıkladı. Struve ve Henderson. Gauss (1777-1855) ve çağdaşlarının çalışmaları ile gök mekaniğinde yeni bilgiler ortaya kondu. aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılı olan bir kuvvetle çeker. gezegenlerin hareketleri ve dolanım süreleri ile ilgili olarak Kepler'in bulduğu üç kanunun. Halley (Edmund Halley. Newton Kanunu şu formül ile gösterilir. Berlin Gözlem Evi (1700)'dir. fizik ve astronomiye geniş ufuklar açmıştır. tek bir fizik kanununa bağlı olduğunu göstermiştir.10-11 N. Yeni Newton Kanunu yardımıyla Kepler'in üç kanunu çıkarılabilir. teleskoplar geliştirilmiş ve Avrupa'da yeni gözlem evleri açılmıştır. Çünkü her gezegen. parlaklık değerlerinden yararlanarak hem Dünya'ya ve hem de birbirlerine göre uzaklıkları hesaplandı. G = 6. yüzyılda. Paris Gözlem Evi (1670). Fakat bu hareketlerin nedeni hakkında bir fikir vermez. Clairaut (1713-1765). Bunlardan bazırları. Lagrange (1736-1813). F = G. Ayrıca. belli bir çekim kuvveti uygular. d'Alembert (1717-1783). 18. bu gezegene başka cisimlerin uyguladığı bir kuvvet yüzünden olabileceği düşüncesi. G'nin değeri. bazı gök cisimlerinin paralaks değerlerini hesapladı. Teorik astronomide. nütasyon ve kırınım etkileri anlaşılıp. cisimlerin nerede olduklarına veya hareket durumlarına bağlı değildir. presesyon. Neptün ve Plüton gezegenlerinin keşfini sağlamıştır. Cassini (1625-1712). Newton. İki cismin kütleleri M1. Bessel. kuyruklu yıldızların atmosferik bir olay olmadığını. Newton'dan sonra. 1672'de Mars-Güneş uzaklığını hesapladı. Bu formülde G evrensel çekim sabitidir. yüzyılda. Greenwich (Londra) Gözlem Evi (1671). gezegenlerin hareketlerini geometrik olarak ve basit bir şekilde açıklar. 1706'da ilk defa bir kuyruklu yıldızın yörünge elemanlarını hesapladı ve bu kuyruklu yıldızın 76 yıllık bir periyoda sahip olduğunu tespit etti. konum astronomisinde aberasyon.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu kanun yardımıyla gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki dolanma süreleri ve Güneş'e olan ortalama uzaklıkları bulunabilir.

Örneğin.000 yıl sonra bir bölgede gruplar hâlinde toplanmış özel bir şekil gösterirler.2. Uluğ Bey Ziyci adı verilen yıldız katalogunda 48 takımyıldızının koordinatları belirtilmiştir.000-100. Yıldızlar da Güneş gibi. Gerçekte bütün yıldızlar sabit olmayıp özel hareketlere sahiptirler. Takımyıldızlardan herbirisi gökyüzünün sınırlı bir bölgesini belirtir. Nasıl ki dev bir uçağı 10 km uzakta küçük bir oyuncak uçak şeklinde görüyor isek. Güneş'ten sonra bize en yakın yıldız Erboğa (Centauri) takımyıldızının  ( Centauri) yıldızı olup. ışınım yayan gaz küreleridir. sabit yıldızlar. gökyüzünde görülen parlaklıkları. Bazı yayınlarda kullanılan yıldız adlarının çoğu Batlamyos'un Almagesti’sinden alınmıştır. Bu adların da çoğunluğu Mezopotamya kökenlidir. Halley. cüce ve kırmızı yıldızlar gibi. Yıldızlar. 5-10 veya 20-30 veyahut da 15. uzayda serpilmiş yıldızları takımlara ayırmışlardır. renkleri. Bazılarının sıcaklık değeri Güneş'ten çok yüksek olmasının yanında. uzaklığı 4. takımyıldızlar. milâttan sonra 2. Gazı teşkil eden başlıca temel madde hidrojendir. Başka bir ifade ile Güneş de bir yıldızdır. yıldız kümeleri ile dev. masallar yakıştırmışlardır. Güneş'ten itibaren 4. tanıma. akan yıldızlar (meteorlar). Yıldızlar. Yıldızlar toz ve gaz bulutu yapısındadırlar. bazılarının sıcaklığı da çok küçüktür. 6 cm çaplı teleskopla 40. başka güneşlere (yıldızlara) rastlanır. çıplak gözle 6021. değişen yıldızlar.3 ışık yılıdır. bize 8 dakika 20 saniyede ulaşır. Burada akla gelen bu toz ve gaz bulutlarının yıldız olmasını sağlayan ilk kuvvet nedir? Bunun iki nedeni vardır. 50 cm çaplı teleskopla 200 milyar yıldız görülebilir. 41 . Bunlara daha sonraları takımyıldız denildi. Yıldızların gök küresindeki durumları gezegenler gibi düzenlidir denilebilir. 15 cm çaplı teleskopla 2 milyar. Gökyüzüne merakla bakan İlk Çağ insanları bu yıldız gruplarına birer anlam vermeye çalışmışlardır. şekilleri ve durumları bakımından yıllarca çeşitli ad ve gruplar altında incelenirler. Gökyüzünde. Güneş'in diğer yıldızlardan tek farkı bize (Dünya'ya) yakınlığıdır. yüzyılda Batlamyos'un Almagesti'sindeki bazı yıldızların koordinat değerlerinin kendi zamanında yapılan değerlere uymadığı gerçeğini tespit etmiştir.000. insanların kaderlerine hükmeden varlıklar olarak da görülmüşlerdir. Bugün en büyük teleskoplarla dahi yıldızları ışıklı birer nokta gibi görürüz. Astronomi tarihinde ikinci büyük yıldız katalogunu 1437'de Uluğ Bey (Sultaniye 1387-Semerkant 1449) yapımıştır. çift yıldızlar. Bugün gökyüzü 88 takımyıldız bölgesine ayrılmıştır. Güneş ve gezegenleri gökyüzünde tutan evrensel çekim kuvvetidir. hareketleri. uzaklıklarından dolayı gökyüzünde küçük bir nokta gibi gözükürler. bu grupları tanrılara veya hayvanlara benzeterek adlandırmışlar. Birinci neden: Basıncı. Güneş yüzeyinden çıkan ışık ışını. tarihin bilinen en eski dönemlerinden beri incelenmektedir. yeni yıldızlar (novalar). Ayırmada takımların benzedikleri şekilleri esas almışlar ve ona göre adlar vermişlerdir. Gökyüzünde görebildiğimiz bütün yıldızlar birer Güneş'tir. Milâttan önceki yıllarda. Daha sonraları yıldız konusunu meslek edinenler. Yıldızların sabit olmadığını 1718 yılında Halley keşfetmiştir. Yıldızlar sabit bir küreye ( gök küresine) çakılı duran gök cisimleri olarak nitelendirilmiş. İkinci neden: Dünya. binlerce km uzaklıkta bulunan yıldızların neden küçük birer nokta gibi göründükleri anlaşılmış olur. kuyruklu yıldızlar (kornetler).3 ışıkyılı uzaklığa gidilince. Örneğin.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ Yıldızlar. bulma ve inceleme kolaylığı sağlamak üzere.

İki gökcismi arasındaki açısal uzaklık. kızıl ötesi ışın. Son yıllarda astronomi aletlerinin ve araştırma tekniklerinin gelişmesi sonucu ışm çeşitleri artmış olup.000 astronomi birimidir (AB). 42 .2. yıldızların yayınladıkları ve bize ulaşan ışınlarının değerlendirilmeleri sonucu elde edilir. yıldızın merkezi. astronominin en güç problemlerinden biridir. merkeze doğru gidildikçe sıcaklık değeri teorik olarak belirlenir. bunların yerine açısal ölçü birimlerini kullanılırlar. bizden 4 kilometre uzakta yer alan bir madenin paranın büyüklüğüyle aynıdır. 1 derece = 60 yay dakikası. Bize en yakın yıldızın uzaklığı ise 274. mor ötesi ışın. Yıldızlar hakkında elde ettiğimiz bütün bilgiler. En parlak gezegen.5° genişliğinde. Büyük Kepçe ise 25° uzunluğundadır.6 milyon km'dir. yıldızdan bize ulaşan ışığın değerlendirilmesiyle elde edilmektedir. Şimdi kolunuzu gergin olacak biçimde öne doğru uzatın ve yumruğunuzu sıkın. Gökbilimciler. Yıldızların yapısı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri hakkında elde edilen bütün bilgiler. Cisimlerin görünür büyüklüğü de aynı mantıkla hesaplanır. Bu nedenle ışınım dışarı çıkmaz. Elinizle ölçebileceğiniz bazı açılar… Kolunuzu gergince öne uzatın ve yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirin. Çıplak gözle görebildiğimiz ışık ışını. yumruğunuz baştan sona kadar 10° lik uzaklığı gösterir. 1° derecenin altında kalan cisimleri ölçmek için de daha küçük birimler vardır. Gökyüzünde uzaklıklar. çoğunlukla gökyüzünde yarım yay dakikasından az yer kaplar. fiziksel ve kimyasal yapısı hakkında elde edilen bilgiler. oluştuğu katmanın hemen üzerindeki katman tarafından soğurulur (absorblanır). Bunlar yay dakikası ve yay saniyesidir. Başucunuzdan ufka olan uzaklık ise 90° dir. Bize en yakın gök cismi Ay'dır. Ay'ın bize ortalama uzaklığı 384. İşte bu iki çizgi arasında kalan açı 10° dir. günlük hayatta kullandığımız metre. Bu büyüklük. Küçük parmağınızın ucu ise yaklaşık 1° dir. Yıldızın iç tabakası hakkında bildiğimiz bütün bilgiler teoriktir. Yıldızın iç kısımlarının özellikleri hakkında doğrudan doğruya bilgi elde etme imkânına sahip değiliz.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları ışınım yapan ve yayan gaz kütleleri olarak düşünmeliyiz. Örneğin. yıldızın yüzey sıcaklığını tespit etmemize rağmen.000 km'dir. gökbilimciler bunu 15 yay dakikası(15’) olarak kaydedebilir. Plüton gezegeninin uzaklığı ise 39 AB'dir. Aynı şekilde. Yukarıdaki resimdeki. İki yıldız birbirinden 10 derece (10°) uzakta denildiğinde şunu anlamalıyız: Gözünüzden her bir yıldıza doğru bir çizgi çizildiğini düşünün. Fiziksel Özellikleri Uzaklıkları: Yıldızların uzaklıklarını hesaplamak. yıldızın dış tabakalarından (yüzeyinden) yayınlanır. Çünkü iç kısımda oluşan ışınım. sonuçta araştırma imkânımız da genişlemiştir. yıldızların arasındaki mesafeyi kaplayacak kadar büyük bir gökcisminin görünür büyüklüğü 10° olacaktır. yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirirseniz. kilometre gibi doğrusal ölçü birimleri ile ölçülmez. Yıldızın ışınını alamadığımız iç tabakalarını oluşturan gaz parçacıkları çekim kuvvetiyle bir arada yoğunlaşmış olarak bulunurlar. Bu haldeyken. Güneş ve Ay 0. 5 inçlik bir teleskop 1 yay saniyesine(1”) kadar olan ayrıntıları ayrıştırabilir. gözü-müzden her birine çizdiğimiz hayali çizgilerin arasında kalan açıdır. bu yöntem biz amatörler için gök cisimleri arasındaki uzaklıkları tahmin etmek için oldukça kullanışlıdır. Güneş'in ortalama uzaklığı 149. Bunlar gözle görebildiğimiz ışın. 1 yay dakikası = 60 yay saniyesidir. x ışınları ve radyo ışınlarıdır. fizik ve kimya teorilerinin matematik bağıntıları ile dolaylı yoldan tespit edilir. Elde edilecek açılar kişiden kişiye göre değişse de. Mesela iki nesne arasındaki uzaklık çeyrek derece olduğunda.

Fotoğrafik yöntem (Uzak yıldızlar için uygulanır. kısa zaman aralıklarında yapılan gözlemlerle fark edilemez.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların uzaklığı hakkında bir başka örnek: Işığın hızı saniyede 300. Hareketlerinin. Spektroskopik yöntem (Fiziksel yöntem).400. Bu yıldız 370 yılda Güneş'in çapına eşit. Öz hareketi en fazla 61 Cygnus yıldızıdır. yıldızların birbirine göre açısal durumlarının değişmediğini görerek. 520 yılda gelmektedir. Bunlar Trigonometrik yöntem. yıldızların hareketli olmadıklarını kabul etmiş.) Bu yöntemlerin uygulanmasıyla uzaklıkları tespit edilen yıldızlardan bazıları şunlardır: Yıldızın Adı __________________________ Uzaklığı Kuzey Kutup Yıldızı (Polaris) Centaure Takımyıldızının a Yıldızı Sirius 61 Cygnus Vega 46 ışık yılı 4. Yıldızların öz hareketleri değişik doğrultularda olabilir. bize ancak 1973 de ulaşır. Bu örneklerden yıldızların ne kadar uzak oldukları açıkça belirtilmiş olur. Büyük bir hızla hareket ederler.000 km'dir. 43 . Güneş saniyede 20 km hızla Lyr takımyıldızından (Çalgı takımyıldızı) Vega yıldızına doğru hareket eder. Bize en yakın olan yıldızlardan birinin ışığı ise. (Çok yakın yıldızlar için uygulanır.) Dinamik yöntem. Yıldızların uzaklıklarının tespitinde birçok yöntem kullanılır. Gerçekte. yani yer değiştirmelerinin farkına varamayışımızın tek nedeni çok uzakta olmalarıdır. Güneş bu hareketi sırasında gezegenleri ve uydularını da beraberinde sürükler.3 ışık yılı 10 ışık yılı 11 ışık yılı 26. Yıldızların bize olan uzaklıkları çok büyük olduğundan. yıldızların birbirine göre olan uzaklık değişmeleri. Yıldızların hareketlerini çıplak gözle görebilmemiz için bir yıldızı birkaç yüzyıl gözlemek gerekir. Bugün dev gözler diyebileceğimiz büyük teleskoplar ve dev kulaklar diyebileceğimiz radyo teleskoplarla yıldızların hareketleri ve yönleri kolayca izlenebilmektedir. yıldızlar da birbirine göre gezegen hızlarına yakın hızlarla hareket ederler. Yani İstanbul'un fethedildiği yılda (1453) yola çıkan yıldızın ışını. Güneş de bir yıldız olduğundan. onlara sabit yıldızlar adını vermişlerdir. Batlamyus ve Halley aralarında 1500 yıl farka rağmen yıldızların kendilerine özgü hareketleri olduğunu tespit etmişlerdir. Başka bir ifade ile bu yıldız bu gün sönmüş olsa ışığını 520 yıl daha görmeye devam edeceğiz. Güneş'in de bir öz hareketi vardır. Gerçekte bütün yıldızların kendilerine özgü hareketleri vardır.2. Grek düşünürleri. Güneş'in ışığı da ortalama 8 dakika 20 saniyede gelir.5 ışık yılı Hareketleri Yıldızlar çok uzakta olmaları dolayısıyla sabit gibi gözlenirler. Ay'ın ışığı ortalama 1 saniyede. yani 1.000 km'lik bir yay çizer. Yıldızların bu tür hareketlerine öz hareket denir.

3. kadire kadar olan yıldızların fotoğrafları alınabilmektedir. Aynı şekilde. en sönük görülebilen yıldızı da 6.98 1. Parlaklığı 6. kadir şeklinde sınıflandırmıştır.12 -26. 4.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların öz hareketleri sonucunda takımyıldızlar şekillerini değiştirmektedirler.46 +0.. kadire kadar olan yıldızlar gözle görülebilmektedir. Şöyle ki: Bize hızla yaklaşmakta olan bir trenin sesi ile bizden hızla uzaklaşmakta olan bir trenin sesinden.2.000 yılda alacağı şekil hesaplanmıştır. takımyıldızların 25. Teleskoplarla görülemeyen yıldızların parlaklık değerleri astronomide kullanılan özel fotoğraf plâğı ile tespit edilmektedir. Bu durumda daha büyük teleskoplar yapıldıkça kadir değerinin artacağı ortaya çıkmaktadır.74 44 . Bu bilgilerden sonra saniyede 20 km hızla yol alan yıldızların hareketlerinin nasıl hesap edildiğini günlük hayattan basit bir örnekle açıklayalım. Başka bir örnek: Bulunduğumuz yerden.. kadir şeklinde sıralamıştır. teleskop yapma tekniği ilerledikçe.38 0. kadir değerleri için kullanılan pozitif sayılar ile belirtilen kadir ölçülerinin dışında negatif sayılar ve bunların da ondalık kısımları ile ifade edilebilen sayıları kullanmak zorunluluğu ortaya çıkmıştır. ve 5. Ancak. Göz.25 1. bulunduğumuz yerde bu iki uçakğı sanki beraber gidiyorlarmış gibi görürüz. Hipparchos. gökyüzünde mümkün olan en büyük uzaklıkta ve hareket hâlinde bulunan iki uçağın hareketini izlediğimizde. teleskop ve özel fotoğraflar plağı ile yıldızların parlaklık değerlerinin 23. Memleketimizden görülebilen bazı yıldızların görünen parlaklık değerleri aşağıdadır. gözle görülebilen en parlak yıldızı 1. teleskoplarla parlaklığı 23.000 yıl sonraki durumlarının şekillerini teorik olarak hesaplamış ve şekillerini çizmiştir. bu uçakların hızları birbirinden saatte 300 km farklı olsa.85 0. Büyük Ayı takımyıldızının 200. Hipparchos (M. yıldızlardan gelen ışık dalgalarının frekans değişikliğinden de yıldızların hızı hakkında. Bulutsuz bir gecede eğer Ay da yoksa kuzey yarım küremizde ortalama 3. Dikkatli bir gözlemci gökyüzüne baktığında bunun böyle olduğunu kolayca görür. En parlak ile en sönük yıldız dışında kalan değişik parlaklıktaki yıldızları da parlaklık durumlarına göre 2. kadir. Ö. Baker.000 yıl önceki ve zamanımızdaki durumları ile 25. bulunduğumuz noktadan trenin bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğunu anlarız. Yıldız Adı Sirius Procyon Altair Aldebaran Spica Deneb Kastor Kutup Yıldızı Güneş Kadir Cinsinden Parlaklık -1. Amerika'da ünlü Mount Palomar Gözlem Evinde. Halley'den sonra yıldızların hareketi hakkında en çok araştırma yapan Robert H. yıldızın bizden uzaklaşmakta mı yoksa yaklaşmakta mı olduğu anlaşılır.000 yıldız görülebilir.58 2. kadire kadar olabileceği tespit edilmiştir. Parlaklıkları Yıldızların hepsi aynı parlaklıkta değildir. 160-125) milâttan önce 125 yılında yıldızların parlaklığını bildiren ve kadir adı verilen bir ölçü birimi tanımlamıştır.77 0.

ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Hipparchos tarafından kadir terimi ile tanımlanan parlaklık birimi psiko-fizik temele dayanmaktadır. Sobanın sıcaklığını yükseltecek olursak demir çubuğun. Burada akla şu soru gelmektedir. metal çizgileri üstün olanları da başka bir grup hâlinde toplayabiliriz. görünen parlaklık ve mutlak (salt) parlaklık şeklinde adlandırılmıştır. Arabacı (Aurige) takımyıldızında Capella ve Vega ile Güneş sarımsı. beyaz. birçok yıldız için geçerlidir. hidrojen (H) çizgileri kesin olanları bir grup. karanlık bir ortamdan yıldızlara çıplak gözle veya teleskopla dikkatli bakıldığında. Yıldızların değişik renkte görülmesinin nedeni nedir? Bu sorunun cevabını açıklamadan önce şu basit deneyi yapalım: Bir demir çubuğu (veya maşayı) yanmakta olan bir sobanın içine sokalım. Bu konuda bilimsel düzeni ve milletler arası birliği sağlamak amacıyla yıldızların parlaklığnı belirtmek için yukarıda açıklanan kadir birimi esas alınmak üzere iki çeşit parlaklık tanımlanmıştır. 45 . Örneğin. Yıldızlarda görülen değişik renk yüzeyindeki sıcaklığın sonucudur. Örneğin.2. Bu şekilde yapılan işleme yıldızların tayfsal sınıflandırılması denir. astronom Pogson tarafından yıldızların parlaklığını ifade edebilmek için bir matematik formül geliştirilmiştir. Çeşitli renklerde görülen yıldızların yüzeyindeki sıcaklık aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Bu şekildeki ayırım kesin olmamakla beraber. Bu deney ile şu gerçek ortaya çıkıyor: Demir çubuğun renk değiştirmesi doğrudan doğruya sıcaklığı ile ilgilidir. Ortalama Yüzey Sıcaklık Derece (C°) 3000 4000 6000 8000-15000 15000-25000 Rengi Kırmızı Kırmızımtrak Sarı Beyaz Mavi Sınıflandırılmaları Astronomide. Büyük Köpek (Canis Majör) takımyıldızında Sirius beyazdır. Bir süre sonra çubuğun kızardığı görülür. Sobanın sıcaklığını biraz daha yükseltecek olursak. Avcı (Orion) takımyıldızında Betelgeuse yıldızı ve Akrep (Scorpius) takımyıldızında Antares yıldızı kırmızı. Bunlar. astrofizik yöntemlerle yapılan araştırmaların başında. Yıldızların renkleri Wien Kanunu'na göre belirlenir. Onun için yıldız tayflarını benzerliklerine göre gruplara ayırmak mümkündür. Bu durumda yukarıdaki sorunun cevabını şimdi açıklayabiliriz. sarı. Renkleri Gözlem koşullarının uygun olduğu bir gecede. önceden sarı. Daha sonra. helyum (He) çizgileri aynı olanları bir grup. beyaz ve maviye doğru renk değiştirdiğini görürüz. her yıldız değişik renkte görülür. yıldızların tayflarına göre sınıflandırılması gerekir. Soba içindeki sıcaklık çok fazla ise demir çubuk kırmızı ile sarı arasında bir renk alır. Bununla beraber yıldız tayfları arasında az veya çok benzerlikler vardır. Çok sayıda yıldızın tayfları incelendiğinde birbirinden farklı görünüşlere sahip oldukları görülür. mavi renkleri daha değişik görmek mümkündür.

. Sücekli tayf: Işık kaynağı katı veya sıvı cisim olabilmektedir.... 0.... A3... S9.. Bu konuda araştırmalar ilerledikçe..... Yıldızlar için bu türden yapılan araştırmalardan bir sınıflandırma yapılabileceği ortaya çıkmıştır... Renk sıralaması kısa dalga boyundan başlayarak mor..W. ……. Bu duruma fizikte tayf denir. 2.... Soğurma Tayfı: Soğuk bir gaz. ilişkin olduğu sınıf harfinin sağına yazılan.. H... ...... 9 sayılarının biriyle belirtilir... .. karanlık bir zemin üzerine parlak çizgilerden oluşan bir tayf verir. Bu tayf türünün incelenmesinde.... daha sonları baş tarafı O.. Aynı zamanda da ışık kaynağının bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğu hakkında da bilgiler tespit etmek mümkündür. A2.. Bugün herkes tarafından kabul edilen sınıflandırma Harvard Gözlem Evinde yapılan Harvard Sınıflandırmasıdır....ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Beyaz ışık prizmadan geçince. AO........ Vogel tarafından yapılmıştır. belirli elementlerin özelliklerine ve bunların dağılımına dayanır. turuncu ve kırmızıdır... Salma tayfı: Atomlardan oluşan düşük basınçta.... ışık kaynağının (yani yıldızın) sıcaklık..2.. Bunlara da tayf türü denir.... R........... Örneğin... Örneğin...... değişik renklere ayrılır.... Tayf....gibi.. Bu sınıflandırmadaki temel özellik. Bu çalışmada 391. parlak bir gazdan gelen ışınım. bileşiminde hidrojen bulunan bir yıldız keskin hidrojen çizgiler verir.. bunları birer birer incelemek bugün için mümkün değildir. sarı.000 yıldızın tayfları sınıflara ayrılmıştır... Bileşiminde metan olan bir yıldızın tayfı değişiktir....... Her tayf sınıfının ayrı ayrı fiziksel ve kimyasal özellikleri vardır......... Böyle bir ışınım tayfı... Bu bakımdan tayfsal sınıflandırmanın amaçlarından biri şudur....... 46 .. yıldızı çevreleyen atmosferin hangi gazlardan oluştuğu tespit edilir...... Bu tür tayflar ışınım kaynağının kimyasal yapısını incelemek için önemlidir.. Bu konuda ilk çalışmalar 1968'de Secchi. kimyasal bileşimi ve madde bolluğuna ait bilgiler elde edilir..... Hockyer.. basınç... Bu sonuç 20. kırmızıdan mora kadar renkleri taşıyan sürekli zeminden oluşur..... Uzayda çok sayıda yıldız bulunduğu için. Tayf konusunda yapılan araştırmalar ilerledikçe her kimyasal elementin kendine özgü özel tayf verdiği tespit edilmiştir. yeşil.... belirli bir dalga boyunda aldığı ışınımı soğurur.... Tayflar genel olarak 3 ayrı türde incelenir... P.C. N harfleri eklenerek toplam 13 tayf sınıfı elde edildi.. yüzyıl fiziğinin astronomiye en büyük hizmetidir. Tayf içerisinde her kimyasal elementin bir veya daha çok çizgileri vardır..... mavi.. 1.S8.. Bu kadar yıldızın sınıflandırılması 9 ciltlik bir kataloga toplanmıştır.. Q ve sonları da S...... her sınıfa giren yıldızlar arasında farlı gruplamalar ortaya çıktı..... Her bir tür... . Yıldız tayflarının lâboratuvar değerlendirilmeleri sonucu. Başlangıçta bütün yıldızlar tayflarına göre: BAFGKM harfleri ile 6 sınıfa ayrıldı... parlaklık. Norman... Işık kaynağı bir yıldız ise yıldızın tayfı elde edilmiş olur. renkli bir zemin üzerinde kara çizgilerden oluşur.. Al. Neticede Harwart sınıflandırması şu şekle girmiş oldu: R-N Q P W O B A F G K M S Araştırmalar ilerledikçe. Bu durumda da her sınıf kendi arasında bölüme ayrıldı.

Daha sonra lâboraruvarlarda bu temsilci yıldız ile aynı grupta araştırılan yıldızın kimlik kartı ortaya konur. ayrıca bunların tayf sınıfları ile mutlak parlaklıkları arasındaki durumu gösteren bir diyagram çizmiştir. Bu çalışmaları yürüten Amerikalı astronom Henry Norris Russel (1877-1957) 50 yıldızın ıraklık açılarını elde etmiş. parlaklık. 47 . Yıldızların tayfları. Cambridge Üniversitesinde de başka bir araştırma başlamış idi. renkleri veya aydınlatma güçleri arasında nasıl bir bağıntının olabileceği önemli bir konudur. Bu diyagramda. aydınlanma gücü düşük olan ikinci gruptakiler de cüce yıldızlar adını verdi. Tayfsal sınıflandırmanın bir diğer amacı da değişik gruptaki diğer yıldızların uzaydaki dağılımını incelemek ve sonuçta Samanyolu'nun yapısını öğrenmektir. bu gruptaki temsilci yıldızın sıcaklık. Hertzsprung-Russel Diyagramı Danimarkalı Ejner Hertzsprung (1873-1967) 1907'de Kopenhag Uranio Gözlem Evinde foto-kimya uzmanı olarak göreve başladı. Bu nedenden. Herzsprung bu görevi dışında. Hertzsprung görünen salt parlaklığı. Oysa küresel kümelerin ekliptik gök adaları ve Samanyolu merkezi yıldızları farklı bir HR diyagramı verdikleri tespit edilmiştir. yıldızların çoğunluğu anakol diye adlandırılan bir şerit üzerinde yer almakta. G sınıfndan M sınıfına doğru ilerledikçe grup arasındaki fark artmaktadır. Heptzsprung aynı zamanda amatör bir astronom idi.2. Russel ile Hertzsprung 1913'de Bonn'da tanıştılar. bu sıranın bir gelişim olabileceğini düşündü. Bu tür diyagramlara HR (Hertzpurung-Russel) diyagramı denilmesi gelenek hâline gelmiştir. Şöyle ki: Diyagramda.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları gruplar hâlinde toplamak ve her grubun temsilcisi olan yıldızı (mukayese yıldızı) tespit etmektir. diğer grupta çok sönük yıldızlar bulunur. araştırmaları sonucu şu gerçekleri gördü: Geri sınıflardaki yıldızlar mutlak (salt) parlaklıkları bakımından iki grupta toplanmıştır. Çalışmalardan elde edilen yeni bilgilerle yeniden bir diyagram çizildi. Bu araştırmada yıldızların fotoğrafik olarak ıraklık açıları tayin ediliyordu. yaşları ve geleceklerine ilişkin teoriler bu diyagram üzerine oturtulmaktadır. Russel'in öngördüğü diyagram üzerindeki çalışmalar 1913'ten sonra birdenbire hızlandı. ancak devlerin Mv= 0. renk-parlaklık diyagramları denilmektedir. Yıldızların gelişimi. Bu grupta çok parlak yıldızlar. yıldızların tayfsal türleri ile öz haraketleri ve parlaklık değerleri arasındaki bağıntıların ne olabileceğini araştırıyordu. Elde edilen bu tür diyagramlara da tayf parlaklık. Bundan sonra. Hertzsprung'un bu çalışmalarından habersiz olarak. Samanyolu ve benzeri gök adalarının sarmal kollarında bulunan yıldızlar HR diyagramı verir. basınç ve kimyasal bileşimi ile ilgili değerleri en ince özelliklerine kadar tespit edilir. apsis eksenine tayf türü yerine renk ölçekleri veya sıcaklık değerleri de alınmaktadır. Bu süreye kadar çalışmalarda mutlak parlaklığı hesaplanan yıldızların sayısı 300 kadar olmuştu. yani aydınlanma gücü yüksek olan ilk gruptaki yıldızlara dev yıldızlar.0 dan geçen yatay bir çizgi yöresinde dağılmakta olduğu 1913'de görüldü. Bu diyagramda Russel de şu gerçeği gördü: G sınıfından sonraki yıldızlar iki kol üzerinde toplanmaktadır. Bulduğu 12 cüce yıldız ile 7 dev yıldızı beyazdan kırmızıya doğru sıralayan Hertzsprung. Hertzsprung.

yıldızların yaş. Akrep (Scorpius) takımyıldızının en parlak yıldızı Antares'in çapı Güneş çapının 400 katıdır. Kimyasal Özellikleri Yıldızların tayf çekerle (spektroskop) elde edilen tayfları. En küçük yıldız bile Güneş'ten kat kat büyüktür. Büyüklükleri Parlaklık ve uzaklık değerleri bilinen yıldızlardan bazılarının büyüklükleri hesaplanmıştır. Baade. Çapları Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleri olduklarından gerçek çaplarını ölçmek çok güçtür. Dünya ve Merkür gezegenlerinin yörüngeleri Antares yıldızının içinde kalırdı. gök adalarının sarmal kollarındaki yıldızlar ile açık küme yıldızlarının Popülasyon I bölgesinde bulunduğunu tespit etmiştir. yıldızların kimyasal yapısının Güneş'e benzediği gerçeği ortaya çıkmıştır.2. Mars. kimyasal yapı. Buna karşılık uzay hızları daha yüksek yıldızları Popülasyon II bölgesinde bulunur. 1920 yılında astronom Pease tarafından yapılan hesaba göre Örion takımyıldızının en parlak yıldızı olan Betelgeuse 'ün görünen çapı. uzay dağılımı ve dikine hızları bakımından birbirinden farklı iki bölgede toplandığını tespit etmiştir. Dünya'nın yarı büyüklüğünde olan cüce yıldızların 1 santimetre küpünün kütlesi 40 tondur. Eğer bu büyük yıldızlardan biri. Fakat bazı yıldızların da kütleleri çok büyüktür. bize olan uzaklığı ve görünen salt parlaklığından yararlanarak tespit edilir. büyüklükleri hesaplanan bazı yıldızları belirtelim. Bunlar: Gökyüzünde en parlak görülen Kutup Yıldızı (Polaris) Güneş'ten 8 defa büyüktür.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Alman asıllı Amerikalı astronom Walter Baade (1893-1960). 1944'te çalışmalarında. Güneş tayfı gibi araları siyah çizgilerle ayrılmış sürekli tayf olduğu tespit edilmiştir. Yapılan hesaplara göre birçok yıldızın çapı Güneş'in çapından büyüktür. Büyük Köpek takımyıldızının Sirius yıldızı Güneş'ten 1000 defa büyüktür. İkizler (Gemini) takımyıldızının en parlak yıldızı (α yıldızı) Güneş'ten 1 milyon defa büyüktür. Kütleleri Öyle yıldızlar vardır ki 1 metreküpü. Güneş'in bulunduğu yerde olsa idi. Böyle büyük kütleli bir yıldız. Bir yıldızın çapı. gramın binde 1'i kadardır. Bu bölgelere Popülasyon I ve Popülasyon II adını vermiştir. Örneğin. Güneş çapının 420 katıdır. Bu değerlerden anlaşılıyor ki Güneş Antares yıldızının merkezine konacak olsa. Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı Capella'mn çapı ise Güneş çapmdan 10 defa büyüktür. Yıldızların. Bu sonuçta. yakınından geçen gök cisimlerinin etkilediği çekim kuvvetiyle gök cisimlerini yok ettikleri anlaşılmaktadır. Popülasyon I ve bölgesindeki yıldızların hidrojene göre metal miktarı Popülasyon II bölgesindeki yıldızlardan daha azdır. yıldız Dünya'yı içine alırdı. Yıldızların büyüklükleri hakkında bir örnek vermek üzere. diğer fiziksel ve kimyasal özellikleri ile sayıları aşağıdaki şekilde açıklanabilir. Venüs. Amerikalı ve İngiliz astronomların birlikte yaptıkları hesaba göre. 61 Cygnus yıldızı 1965'te yayınladığı çok kuvvetli röntgen ışınlarının incelenmesiyle 1 çay kaşığının milyonlarca ton olduğunu hesaplamıştır. Bu bölgedeki yıldızlar daha genç yıldızlardır. Küçük Köpek (Canis Minör) takımyıldızının Proksiyon adlı en parlak yıldızı Güneş'ten 16 defa büyüktür. 48 .

Diğer yıldızlar da yıldız kataloglarında numara ile gösterilir. ancak 1. sayısız yıldızlarla dopdoludur. Bu gerçek de yıldızın yapısını oluşturan maddelerin oranı ve miktarının değişik olduğunu gösterir. Bu bölgenin alanı gökyüzünün alanı ile çarpıldığında gerçeğe yakın sayı bulmak mümkün olmaktadır. Yıldızların tayflarının Güneş tayfı ile merkezde olmakla beraber siyah çizgilerin durumu her yıldız için ayrılık göstermektedir.2. berrak bir gecede gökyüzüne çıplak gözle baktığında.000 yıldız görülebilir. Büyük teleskoplarla yapılan araştırmalarda tespit edilen yıldız sayısının 500 milyar olabileceği hesaplanmıştır. Bir çuval (veya kamyon) içerisinde belirli bir ölçüde pirinç alalım. Yıldızların oluşumu ile ilgili bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Bu sayının yarısı güney yarım kürede. Güneş kadar parlak gözükmemektedir. yıldızların Güneş'ten çok uzakta bulunmalarıdır. Burada şöyle bir soru akla gelmektedir. Bu kadar yıldızı adlandırmak mümkün olmadığından. YILDIZLARIN OLUŞUMU Yıldızların oluşumu. en çok helyum. hidrojen. Herschel. teleskopla 16. Daha önce de belirtildiği gibi bugün. 49 . çuvaldaki gerçek pirinç sayısı elde edilir. fizik. Bunun sayısını tespit edelim. sodyum. bu kadirden sonraki yıldızları görememekteyiz. Bu bölgedeki yıldız sayısı sihhatli olarak sayılabilir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu gerçeğe göre. Günümüzde bu konuda bilinenler. Yıldız tayflarında. kimya ve matematikle temellendirilmiş teorik bilgilerdir.000 yıldızı görebilmek imkânı vardır. sonsuz sayıda yıldız görebileceğini zanneder. Bu tür sayım işlemini belirtmek için kaba bir örnek olmasına rağmen şunu belirtelim. Yıldızların kimyasal yapıları Güneş'e benzemiş olmakla beraber. göz. fotoğraf plâğı aracılığıyla 23 üncü kadire kadar olan yıldızlar görülebilmektedir. kadirdeki 21 yıldıza özel ad verilmiştir. içinde bulunduğumuz sonsuz evrenin göremediğimiz sınırları ötesinde de yıldızların var olduğunu radyoteleskoplar yardımıyla tespit edebiliyoruz. Buradan şu sonuca varırız: İçinde bulunduğumuz sonsuz evren.5 m çaplı teleskoplarla 500. yaptığı hesaplamalara göre. Objektifi 6 cm olan bir teleskopla 10. kadire kadar olan.000. Çıplak göz ile 6. yıldızların çoğunluğunun Samanyolu sisteminde bulunduğunu tespit etmiştir. Bu sayıda yıldızın varlığı nasıl tespit edilmektedir? Gökyüzünün belirli bir bölgesi özel fotoğraf plağıyla tespit edilir. Bunun nedeni. Elde edilen sayı çuval içindeki pirinç ağırlığı ile çarpılınca. magnezyum ve demirin varlığını gösteren çizgiler tespit edilmiştir. evrimi ve ölümü ile ilgili bilgiler. Ancak. teleskop ve fotoğraf plâğı yardımıyla 23 ncü kadire kadar olan yıldızları görebilmekte. Gerçekte çıplak gözle görülebilen yıldız sayısının 6. kadire kadar olan. bugün için kesin çizgilerle belli değildir. yarısı da ülkemizin içinde bulunduğu kuzey yarım kürede bulunur. Kaliforniya'daki Mount-Wilson Gözlem Evinde bulunan 2. yıldızlar çok sıcak ve akışkan gaz tabakaları bulunan bir merkezde toplanmış akkor hâlinde birer gaz kütleleridir.021 olduğu tespit edilmiştir. Sayıları Çoğu kimse.

helyuma dönüşmeye başlar. yoğunluğu 1014 g/cm3 olan gök cisimler nötron yıldızlarıdır. yıldızların sonunu ve son evrelerini onların bıraktıkları kalıntıya göre 4 grupta incelerler. Nötron yıldızı. Başka bir ifadeyle. Bu durumda. nötron yıldızına dönüşür. Bu durumda çekirdekteki yoğunluk ve sıcaklık artar. oluşmakta olan yıldızı (gaz küresini) ısıtır. yine bir pingpong topunun içi. Sonunda yıldız. bir kısmı ise yıldız merkezi çevresindeki helyumun diğer ağır elementlere dönüşmesinden salınır. b. Bunun anlamı da şudur: Beyaz cücenin maddesi o kadar sıkışıktır ki elektronlar artık belli bir ortama bağlı değildir. kırmızı dev yıldız durumuna gelir. Bu büzülme sırasında açığa çıkan potansiyel enerjinin bir kısmı. Bu gaz dejenere bir gazdır. YILDIZLARIN EVRİMİ Bu konudaki teorik bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Bu iç basıncın artışı yıldızın büzülmesini sona erdirir. İlk gözlenen beyaz cüce çift yıldız Sirius'ün bileşenidir. elektron gazı çok büyük olan çekime karşı koyamaz. YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ Astronomlar. yaklaşık olarak. Çökme devam eder. Yıldız bir gaz küresi şekline gelinceye kadar çekim kuvvetlerinin etkisiyle büzülür. Ortaya çıkan nötron yıldızının yarıçapı. Bu teorik evrimin süresi 11 milyar yıldır. Yozlaşmış nötron basıncı. HR diyagramında yeri tekrar sola kayar. bir kısmı da ışınım enerjisi şekline geçer. yıldızın parlaklığı yarım kadir kadar azalır.007 kadarı helyuma dönüştükten sonra. Yoğunluğu bu kadar yüksek olan madde dejenere (yoz) madde olarak adlandırılır. yüksek hızlarla hareket ederler.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Herhangi bir yıldız. Bunun anlamı şudur: Beyaz cücenin yoğunluğu 106 g/cm3 dür. Beyaz Cüceler Mutlak parlaklıkları sönük ve kütleleri çok küçük olan yıldızlar. çekirdek yoğunluğuna kadar sıkıştırılmış olan. Güneş kütlesinde bir beyaz cüce. yıldızın ışınımı da artarak. yozlaşmış nötron basıncı tarafından. Çoğunluk beyaz cüceler çift yıldızlar içinde bulunur. cüce yıldızlar olarak adlandırılır. Dünyamızda 100 milyon ton eder. Bu teorik görüşe göre büzülen yıldızın sıcaklığı artar ve HR diyagramındaki yeri sola doğru kayar. nükleer reaksiyonlar başlayacak kadar ısınır ve hidrojen. biri birine değecek kadar sıkışmasından dolayı. yıldız cüce yıldız durumuna gelir. Bu tür yıldızların yoğunluğu şu şekilde açıklanabilir: 1 cm3 büyüklüğündeki nötron yıldızı maddesi. Beyaz cücelerin daha küçük kütleli olanlarına helyum beyaz cücesi denir. Nötron yıldızların oluşumu. Bu durumda HR diyagramındaki yeri sağa doğru kayar. Yıldızın merkezindeki hidrojen tamamen tükenince. ortaya çıkan bir basınçtır. uzayda yıldızlar arası boşlukta bulunan toz ve gazlardan meydana gelmiştir. daha fazla çökmesi önlenen. Oluşumunu tamamlayan yıldız yavaş yavaş soğur. 1cm³ de 1 milyar tondur. yoğunluk o kadar artar ki atomların çekirdeklerindeki protonlarla elektronlar birleşip nötrona. Bu enerji noksanlığından. Bunun anlamı da şudur: 1 cm3 beyaz cüce maddesi 100 milyar tondur. merkezde helyum toplanmaya başlar. yaklaşık 1km ve yoğunluğu da. a. 1. Yıldızın merkezindeki hidrojenin 0. Büzülen yıldızın merkezî kütlesi. bir gaz küresidir. yeniden büzülmeye başlar. Bundan sonra büzülmeden dolayı ışınım olmaz. şu şekilde açıklanabilmektedir. Enerjinin bir kısmı bu büzülmeden. 50 . nötronların. Dünya büyüklüğündedir. Nötron Yıldızlar Yarıçapı 10 km. Kırmızı devlerden oluşanlara beyaz cüceler denir.4Mg (güneş kütlesi) den büyükse. Büzülme devam ederek. Sadece nükleer enerjiden doğan ışınım salınır. merkezindeki kütle içinde. Bu durumda ortaya çıkan bu yeni enerji kaynağı ile yıldızın merkezi daha da ısınarak iç basıncı artar. nükleer enerji oluşumu hızlanır.2.

adeta dev kozmik bir süpürge yahut vakumlardır. uzay-zamanda. Bunlara pulsar (atarca) denildi. Bu durum. merkez çevresinden çaldığı. Kara Delikler Kara delikler hakkındaki bilgilerimiz astrofizik teorilerine dayanmaktadır.2. Pulsarların 1012 gauss gibi çok yüksek manyetik olanı vardır. Karadelik. bir tuzak yüzeydir. bir durak noktasıdır. Karadelikler. gaz ve parçacıklarla daha da büyür.3 saniye periyotla radyo sinyali gönderen bir cisim keşfettiler. karadelik olduğu sanılmaktadır. Kendisinden. Örneğin. Samanyolu merkezinde bulunan karadelik. Karadelikden ışık kaçamazsa. birçok dış galaksinin merkezinde çok sayıda kara delik olabileceğini göstermiştir. Hubble Uzay Teleskobuyla yapılan çok duyarlı gözlemler. 'insan' yahut 'cin'. bir istasyon. Acaba Dünyalılar. Ayrıca. merkezindeki karadeliğin kütlesinin de. ışık dahi kaçamadığı için gözlenemezler. herhangi bir kara deliğin yoğunluğu 1016 g/cm3 tür. uzaytozu parçacıklarından. Evren de en çok bulunan karadelikler. karadelik değildir. Ekseni çevresinde çok hızlı dönen nötron yıldızları oldukları kabul edilmektedir. Andromeda gökadasının.'Kaymak deneyi'nde olduğu gibi. Bunun anlamı 1 cm3 kara delik maddesinin yeryüzünde 10 milyar ton gelmesi demektir. c. 2. tahmin ediliyor. bir kez girerseniz. Bu merkezi topak. ç. Karadeliğe giden yolda. gökada oluşurken. ışık bile kaçamaz. bir milyardan daha fazla. geriye dönüş yoktur.6 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. ortaya çıkmanız mümkün mü? 51 . Bu dev kütleli karadelikler. Karadelikler. Bir nötron yıldızı. merkezde büyük kütleli yıldızlar yer alır. yok olduğu görünmez noktalardır. maddenin. Gaz molekül bulutları. Mars'ın uydusu Deimos kadar ağır olurdu. Bu keşfi takip eden yıllarda. fiziksel hiçbir şey kaçamaz. Kara delik dejenere madde olarak adlandırılan bir yapıya sahiptir. 10milyon Güneş kütlesi olduğu. burkulma ve dönme oluşturur. gaz bulutlarının. Andromeda Galaksisinin uydusu M32 Galaksisinde. büyük kütleli karadeliklerin var olduğu' düşünülmektedir. karşılaştığı her şeyi yutan. adeta ezilerek. Karadelik civarında. bir kozmik sansür vardır. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. Periyotları 1 milisaniye (0. öyle bir bölge vardır ki. 'her gökadanın merkezinde. Böyle bir nötron yıldızı. oldukça anlamlıdır. dev yıldızlara kadar. yıldızların ölümünün bir sonucudur. yoğun merkeze çökmesiyle. Bu yüzeyden içeriye. Pulsarlar İngiltere'de 1967'de Bell ve Hewish. bu top. Aynı şekilde. Burada 0. Örneğin. yarıçapı 10km olan bir atom çekirdeğidir. Güneş’ten yaklaşık 10 kat büyük yıldızlardır. Periyodik milisaniye mertebesine olanlara milisaniye pulsarları denir. kısa periyotla radyo sinyali gönderen gök cisimlerin varlığı keşfedildi.001 saniye) ile 4 saniye arasındadır. Hatta Samanyolu galaksisinde. Acaba bu parçacıklar. Adeta. parçacıklara ayrılırsınız. Karadelikler. 1. karadelik tünellerini kullanarak. bu bölgedeki olaylardan.001 saniyenin teorik hesaplandığı unutulmamalıdır. ortaya çıkar. bir milyon Güneş kütlesini aşan kara deliğin varlığını gösteren bulgular gözlenmiştir. Bugün bilinen pulsarların sayısı 500'dür. kendi yoğun merkezine çökerken. yolculuk yapabilirler mi? Bir karadeliğin içine atlarsanız. ışık fotonlarından.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM nötron yıldızının maddesiyle doldurulacak olsaydı.

çekirdeklere parçalanacak. gerçekte. ortaya çıkmanız mümkün mü? Gerçek zamanda. Sonuç olarak karadelikler. Ancak. yüz milyarlarca galaksi ve her bir galakside. hala büyük bir umut bağlanmaktadır. süper dev karadeliklere dönüşürken. müimkün gözükmüyor. 'iğnenin deliği' olmuştur. neler yapabileceğini.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Nitekim Kur'an da ki Hızır meselesi. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. adeta bir balonun sönmesi yahut bir kâğıdın avuç içinde dürülmesi gibi galaksiler. Ancak. başka bir evrende. 1)Sonsuz yoğun ve sonsuz ince bir 'nur' noktasından. Ancak böyle bir yol. karadelikte. Karadelikler. milyarlarca galaksi. yolculuk yapmaları gerekiyor. 'sonsuz incelmesi'nin açık kanıtlarıdır. Gerçekte. ifade edilmektedir. astronot. Adeta astronot. Karadelikler. Bir karadeliğin içine atlarsanız.büzülmeye başlayacak. genel görelik denklemlerinin çözümleri. 2)Evrenin. gittikçe artacaktır. ezilerek adeta yok olacaktır. her bir galaksi.'Cinler'in ne hızları. ışıktan daha hızlı hareket etmesi gerekir. yolculuk yaptıkları da kesin. 'İkinci Sema'nın sınırlarına kadar. uzay ve zamanda yolculuk için. galaksiler ve evreni bekleyen sonda budur. muhkem olan bu yolculuğu yapmaya. Kur’an ifadeleriyle. Öyleki. neden tüm evrende çökmesin?" 3)Genişlemekte olan bu muazzam evren. bir karadeliğe düşen astronotun. bu akıbetten kurtulamayacaktır. güç değildir. Yıldızlar. paramparça olacaktır. Neredeyse ezilmenin sonu yoktur. karadelikler. yüz milyarlarca yıldızlardan oluşan. oldukça tehlikelidir. biri birlerine yaklaşmaya başlayacaktır. diğer fizik yasları da. yetmez. bu muazzam evren. Astronotun. 'sanal' olarak ortaya çıkabilirler mi? Elbette şimdilik. Karadelikler. birkaç saniye içerisinde. pekte güvenli görünmüyor. yolculuk yaptıkları. 'Cinler'in 'İkinci Sema'nın sınırlarına yaklaşmaları için. 'İkinci Sema'dan' dinleme yapmak isterken kovuldukları. çökecektir. Yani. kendi merkezlerindeki dev karadelikler tarafından yutulurken. burada işlememektedir. parçalanacak ve ezilecektir. atom altı parçacıklarının geçmiş tarihleri. bu tekillikte yok olur. Bir bilim adamının söylediği gibi: "Eğer bir yıldız.2. evrenin 'büyük çöküşü'nün apaçık delilleri. çatırdayarak kendi üstüne çökebiliyorsa. bu tekillikte. karadeliğe düşen astronot. Aynı şekilde'cinler'in. Sonuçta. Bu tekillikte. önce iplik gibi uzayacaktır. Karadelik sansürüne. Bir taraftan. geçmişe yolculuk için. bilgi de yok olmaktadır. tahmin etmek. potansiyeller içermektedir. oldukça kararsız gözükmektedir. uzayda yolculuk yapmak. 52 . burada. gidiş-geliş toplam süre. geçmişe ve geleceğe yolculuk için ilginç bir örnektir. Hatta çekirdekleri ve tüm atom altı parçacıkları da. karadelikten kurtulması için. açık bir şekilde. nede yaşam süreleri. ayaklarından çekilerek. Böyle bir gücü elde eden bir Dünyalının.'Bilginin korunduğu' fizik prensibi gibi. diğer yandan galaksilerin dönüş hızı. 'sanal zaman'daki tarihleri devam eder. molekül. parçacıklara ayrılırsınız. çok cazip gelen bu alan. Ancak bu parçacıkların. potansiyel bir kapı olarak. Sadece madde değil. atomlara ve atomlarda. maddenin ezilerek. geriye dönmeye . uzay-zamanın kendiside. kütlesel çekimin etkisiyle. Acaba bu parçacıklar. Çıplak tekillik. görülmektedir. Bilim-kurgu yazarlarına. alametleri ve işaretleridir. Sonuçta. Bunun ise. moleküllere. milyarlarca sene. bir 'nur(akdelik) patlaması'yla yaratılan. karadelikler olmadan başarılması. karadelikler yoluyla. şimdilik kapalı gözükmektedir. başlangıcının(büyük patlama) ve sonunun(büyük çöküş) olduğu kanıtlanmıştır. 'sonsuza yaklaşan hızla' kafa kafaya gelecek ve hiper dev bir karadeliğe dönüşecektir. 'iplik'.

Cennetler-cehennemler yeniden yaratılacak ve ebedi kalacaklar. h. beklenen ikinci ve 'Son Büyük Patlama' anı. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. haberleşme. Gezegenlerin yalnız yörünge hareketleri olmasına rağmen. çok uzakta bulunmaları sonucu. sonsuz ince. devam edecektir. hareketlerini çıplak gözle izlemek mümkündür. uygun konumlarında ve uygun hava şartlarında gündüz görmek mümkün olmasına rağmen. Gezegenler ise aynı büyüklükteki teleskopla bakıldığında. bize en yakın yıldızın uzaklığı 207265 AB'dir. Örneğin. ayetlerini. Gezegenler ise yıldızlara göre çok yakında bulunurlar. Biz inanıyoruz ki. apaçık göstermeye. Gezegenlerin ve yıldızların oluştuğu kimyasal maddelerin. Gezegenleri. karadelikler üzerinde yapılan araştırmalar. ışınlarda titreme (scintillation) görülür. yayınladıkları ışınları ve hareketleri ile ayırt etmek mümkündür. i. d. Yıldızlar en büyük teleskoplarla bile. yıldızların sayısı sonsuz denebilecek kadar çoktur. gökyüzüne bakıldığında. madde olmaktan çıktığı. Berrak gecelerde. İşte bu 'an'. Sonsuz yoğun. Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar a. kendi takımyıldızlarda gözlendikleri zaman. 4)Bilinmelidir ki.2. Son yıllarda. Yıldızlar doğarlar. yapma uyduları yıldız ve gezegenlerden. sonsuz incelerek. bileşim ve miktar oranları farklıdır. ı. 53 . b. g. İşte 'Kıyamet' den sonra 'Kıyamet' budur. değişik atmosfer tabakalarından geçerken. e. gelişirler ve sonunda ölürler. Gezegenler takımyıldızlar arasında görünür şekilde hareket ederler. 'nur(akdelik) noktası'dır. ğ. acaba ortaya çıkacak mıdır? Belkide. Yıldızlar birer ışık kaynağı olmalarının yanında. yayınladıkları ışınları. Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleridir. Gökleri ve Yerleri. yüzey şekillerini ayrıntılı olarak görmek mümkündür. 'yapay büyük patlama' deneyleri. askerî. İşte yaklaşan 'Saat' budur. yıldızların ancak parlak olanlarını çok kısa süreli olan tam Güneş tutulmaları sırasında gündüz görülebilir. Gezegenlerin parlak görülmelerinin nedeni Güneş'ten aldıkları ışınımın bir kısmını yansıtmış olmalarıdır. sıfır boyutlu. Gezegenlerin sayıları belirli olmasına rağmen. İşte bu 'an'da.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM İşte bu. yakın gelecekte. ç. Fiziksel ve kimyasal yapıları farklıdır. gezegenler ışık kaynağı değildirler. sıfır hacimli ve patlamaya hazır 'nur' noktası. birleşimi ve en basit hali olan 'her şeyin kuramı'. 'büyük patlama'ya hazır. evreni yöneten yasaların. yıldızların üç hareketi vardır. kuantum kuramına bağlayan 'teori'. çıplak gözle görünür durumlarından farklı büyüklükte görülmezler. ışık tutuyor. meteoroloji ve bilimsel amaçlarla uzaya yapma uydular fırlatılmaktadır. evrenlerin Rabbi olan Sonsuz Yüce Allah'ın. 'altın iyonları'nı çarpıştırarak. yeni baştan yaratacağı 'an'dır. yani kütlesel çekim yasasını. Yıldızların hareketleri kısa sürede izlenemez. 'enfüsümüzde ve afakımızda'. İşte 'Kıyamet'in arkasından. Bugün bilim dünyası. fizik yasalarının ve fizik ötesi (sanal-melekût) evrenlerin anlaşılmasına da. düzenlemeye çalışıyor. Bize en yakın Merkür'ün uzaklığı ise 6 x 107 km'dir. maddenin. c. Allah. Bunların sayısının 1999 yılı başına kadar 3000'i geçtiği bilinmektedir. Gezegenleri. f. Bu araştırmalar ilerledikçe. sadece evrenin başlangıcına ve sonuna değil. Yıldızlar.

Kısa dalgaboyunda bu durum.10-34 J. bulunan matematiksel eşitliğe de ”Wien Yasası” denmişti. Örnek vermek gerekirse. Çoğu cisim buna benzer şekilde davranır. Kuantum düşüncesine göre karacisim eğrisinin şekli hesaplanabilir. Klasik fizik bu dağılımı açıklayamamaktadır. Cisimler. Enerji dağılımının şekli sıcaklık ile belirlenir. yüksek sıcaklıklarda yaydığı ışınımın frekansına dayanarak. kara cisim ışıması (yansıması) da denilmektedir. ışınımı hiç yansıtmayan ya da saçmayandır. aynıdır. Termal yansımaya. neredeyse. Elektromanyetik ışınım. En ideali. Wien. herhangi bir cismin. uv catastrophe olarak bilinir. Güneş’ten yayılan ışığın şiddeti ve frekansı.2. 6 000 0C taki kara cisimden yayılan ışığın şiddeti ve frekansıyla.Bu bağıntıdaki 'h' Planck sabiti olup değeri 6. ışınımın dalga boyu ile cismin mutlak sıcaklığı çarpımının sabit olduğunu bulmuş ve bulunan sabit sayıya Wien sabiti. Sözgelimi.  bağıntısını kullanmıştır. Yapmış olduğu bir dizi denemeler sonucu Max Planck 'Maddenin alıp verebileceği enerji belli bir değerin katlarıdır' demiştir.Planck bir kuantumun taşıdığı enerji için E=h. Yıldızların birer karacisim oldukları kabul edilir. Bu cismin ısınmaya maruz kaldığında rengini değiştirdiğine ve sonuç olarak da cisimlerin sıcaklıkları arttıkça renklerinde değişmeler olduğunu yani renklerin belirli sıcaklıklara sahip olduğunu görmüş oluruz. sıcaklığına bağlı olarak salınan elektromanyetik ışımadır. bir metal teli ısıtmaya başladığımızda ilk olarak cismin ısındığını daha sonra yavaş yavaş kırmızı bir renk aldığını. Enerjinin bu şekilde birimleşmiş haline kuant(parçacık)denir. Kara cisimlerin. oluşma tarzına göre iki gruba ayrılır.() ise ışığın frekansıdır. 54 . Cisimler sıcaklığa bağlı olarak ışıma yapar yani elektromanyetik dalga yayarlar. klasik tahminler dalgaboyu sıfıra yaklaştıkça enerjinin sonsuza gitmesini önermektedir. Isıl (termal) yansıma ve termal olmayan yansıma.s dir. ısıya maruz kalma süresi devam ettikçe de maviye doğru renginin değiştiğini görmemiz mümkündür. sıcaklıklarından bağımsız olarak her dalgaboyunda ışınım yaparlar. Doğada gerçek bir Kara Cisim bulmak kolay değildi.626196. Güneş ve Güneş gibi yıldızların yüzey sıcaklıklarının belirlenmesi sağlanabilmiştir.Planck bu bağıntısı sonucu 'Enerjinin ancak belirli büyüklüklerle alınıp.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM KARA CİSİM IŞINIMI Kara cisim ışıması. Kara Cisime çok benzeyen bir aygıt geliştirdi ve Işıma Yasası ya da Wien Yasası’nı oluşturacak çalışmalarını sürdürdü. Ama Alman Fizik Profesörü Wien.verilebileceğini kanıtlamış oldu.

Bu eser astronomi alanında zengin ve ciddî bir araştırma âbidesi olarak tarihe mal olmuştur. O da orada Hint dil ve kültürünü bütünüyle inceledi. Rumca. liyakatını bildiği Bîrûnî'yi Hazine Genel Müdürlüğü'ne tayin etti. günümüzde yazılmış gibi tazeliğini halen korumaktadır. Zira onun yanında da itibarı çok yüksekti. Gazneli Mahmud Hindistan'ı alınca hocalarıyla Bîrûnî'yi de oraya götürdü. "Bîrûnî. Onun tabiat ilimleriyle yakından ilgilenmesi. Bîrûnî'nin en iyi bir eğitim alması için her imkânı sağladı. Ayın. Ancak iki yıl sonra tekrar döndüğünde ünlü bilgin Ebü'lVefâ ile buluşup rasat çalışmaları yaptı. Farsça. Jeoloji. deney ve tecrübeyle ispat etme şartını ilk defa o ileri sürdü. Bu aileden bilhassa Mansur. Ibrânîce.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Biruni (973 – 1051) Biruni hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Sultan Mes'ud. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. İbni Sinâ'yla yaptığı karşılıklı yazışmalarındaki ilmî metod ve yorumları. Onu yüceltmek gâyesine yönelikti. çağını aşan ilmî hayatının zirvesine erişti. eserler verdi.2. benzeri her asırda görülmeyen bilginler bilgini bir dâhiydi. sarayında Bîrûnî'ye bir daire tahsisedip. güneş tutulması anında ulaşan hadiseler üzerine verdiği bilgi ve yaptığı rasatlarda. odunsatarak büyüttü. Üstad diye saygıyla yâd edilen yalnız İslâm âleminin değil. Yaşadığı çağa damgasını vurup "Biruni Asrı" denmesine sebep olan zekâ harikası bilgin 973 yılında Harizm'in merkezi Kâs'ta doğdu. Matematik. daha çok özel çabalarıyla kendisini yetiştirdi. Hakîm'den de dersler alan bilginimizin öğrenimi uzun sürmedi. Avrupa'da buna BÎRÛNI KURALI denmektedir. sıkıntılar başladı ve Kâs'ı terketmek zorunda kaldı. Bu yüzden tedbirli hünkâr. Tarih. Yunanca ve Çinçe gibi daha birçok lisan biliyordu. güneşin ve dünyanın hareketleri. Kişiliği Bîrûnî. tüm dünyada çağının en büyük bilgini olan Bîrûnî. Allah'ın kevnî âyetlerini anlamak. Daha sonra hükümdar Ebü'lAbbas. Araştırmacı ruhu. hükümdarların ilme duydukları derin saygının göstergesi. ulaştıgı açıkça görülür. Fakat Me'mûnîlerin Kâs'ı alıp Hârizmşahları tarihten silmeleriyle Bîrûnî'nin huzuru kaçtı. Etnoloji. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. kâinatın yapı ve düzeninden Allah'a ulaşmak. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine başvurur. Tahkîk ve Kanûnı Mes'ûdî adlı eserleriyle trigonometri konusunda bugünkü ilmî seviyeye tâ o günden. İlmiyle dine hizmetten mutluluk duymaktadır. Süryânice. Bu arada İbni Irak ve Abdüssamed b. öğrenme hırsı ve sönmeyen azmiyle birleşince 17 yaşında eser vermeye başladı. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. gözü kitaptan ayrılmayan. "Elinden kalem düşmeyen. sarayımızın en değerli hazinesidir'derdi. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. Gazne'de kıbleyi tam olarak tespit etmesi ve kıblenin tayini için geliştirdiği matematik yöntemi dolayısıyla kıyamet günü Rabb'inden sevap ummaktadır. 1051 yılında Gazne'de hayata gözlerini yumdu. Bu durum. Daha çocuk yaşta araştırmacı bir ruha sahipti. Son eseri olan Kitabü'sSaydele fi't Tıb'bı yazdığında 80 yaşını geçmişti. Birçok kOnuyu öğrenmek için çılgınca hırs gösteriyordu. Tahsil çağına girdiğinde Hârizmşahların himayesine alındı ve saray terbiyesiyle yetişmesine özen gösterildi. Bu çalışmalarıyla yer ölçüsü ilminin temellerini sekiz asır önce attı. Astronomi. Dünyanın çapının ölçülmesiyle ilgili görüşü. Coğrafya. bilginimizin de devlet başkanları yanındaki yüksek itibarının belgesiydi. Kendisine sağlanan siyasî ve ilmî araştırmalarına devam etti. Üstün dehasıyla kısa sürede Hintli bilginler üzerinde şaşkınlık ve hayranlık uyandırdı. Filoloji. Muhammed'dir. Kurân'ın belâğat ve i'cazına olan hayranlığını her vesileyle dile getirdi. İlmî kaynaklara dayanma. Fizik. Arapça. Kimya. Tıp. Eczacılık. Dinler ve Mezhepler Tarihi gibi 30 kadar ilim dalında çalışmalar yaptı. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Bir devre adını veren. günümüz matematik ölçülerine tıpatıp uymaktadır. müşavir ve vezir olarak görevlendirdi. kendisine ithaf ettiği Kanunu Mes'ûdî adlı eseri için Bîrûnî'ye bir fil yükü gümüş para vermişse de o. Annesi onu zor şartlarda. Küçük yaşta babasını kaybetti. çağdaş tespitlere uygun neticeler elde etti. 55 . Geometri. iman dolu kalbi tefekkürden dûr olmayan. onların çeşitli ilimler açısından yorumlanmasını amaçlardı. bu hediyeyi almadı. Esas adı Ebû Reyhan b. Israrlı çabaları sonunda yerin çapını ölçmeyi başardı.

yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi'nin temelini atmış. EIAsâr'il Bâkiye an'il Kurûni'I Hâliye: (Boş geçen asırlardan kalan eserler. Dünya’nın yuvarlak ve dönmekte olduğunu. Cebir. Bîrûnî. Meseleleri doğrudan Allah'a dayandırdı. Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. 5. Kitabü'I Cemâhirfî Ma'rifeti Cevâhir: Cevherlerin bilinmesine dair kitap.000 mil olarak bulmuşlardır. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. 7. Eşyaya ve cisimlere takılıp kalmadı. Coğrafyacı ve Hümanist" diye yazılarak tanıtıldı.) 2. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah'tan yardım dilerim. 3. kurucusu sayılan Bîrûnî'ye çok şey borçludur. Türk Tarih Kurumu 68. Kuşlarla ilgili çok orjinal tespitler yaptı. toplam 180 kadar eser kaleme aldı. 6. En meşhurları şunlardır: 1. Astronom. "1000 yıl önce Orta Asya'da yaşayan evrensel dehâ Bîrûnî. En büyük eseridir. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. Kuzey Asya ve Kuzey Avrupa'dan geniş bilgiler vermişti. EI Kanûn'ül Mes'ûdî. Halbuki bu ölçüyü Bîrûnî. Japonya'nın varlığından ilk defa sözeden O'dur. dini. Kitab'üt Tahkîk Mâli'I Hind: Hind Tarihi. hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. keşif ve buluşları içine alır. 56 .5 asır önce dile getirdi. Tarihçi. ayrıca dinler tarihi konusuna eğildi. ilk harcını koymuştu. Tarihle ilgilendi. Eserleri Biruni. İyilik O'nun elindedir!" demiştir. Kitâbü's Saydelefî Tıp: Eczacılık Kitabı. yerçekimin varlığını Newton'dan asırlarca önce ortaya koydu. Bu eseriyle Bîrûnî. pullar bastırıldı. Bîrûnî. felsefeyle de ilgilendi. Bîrûnî. ilim öğrenmekten kastın hakkı ve hakikatı bulmak olduğunu dile getirmiş ve "Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah'a tövbe ederim. İlaçların. şifalı otların adlarını altı dildeki karşılıklarıyla yazmış. Daha o çağda Ümit Burnu'nun varlığından söz etmiş. Sebüktekin ve Harzem'in tarihlerini yazdı. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. geometriyi botaniğe uyguladı. Eczacılık uzmanı Jeolog. Eserleri halen Batı bilim dünyasında kaynak eser olarak kullanılmaktadır. ilmi ve coğrafyası hakkında geniş bilgi verir. Tahdîd'ü Nihâyeti'l Emâkinli Tashîhi Mesâfet'il Mesâkin: Meskenler arasındaki mesafeyi düzeltmek için mekânların sonunu sınırlama. Tabiat olaylarından sözederken. sayısını Bîrûnî'ye Armağan adıyla bilginimize tahsis etti. Gazneli Mahmud. ilimle dini birleştirmiş. Şair. fennî ilimlerle ilahî bilgilere daha iyi nüfuz edileceğini söylemiş. onlardan tam 700 yıl önce Pakistan'da bulmuştu. kongreler düzenlendi. Christof Coloumb'dan beş asır önce Amerika kıtasından. Botanikçi. Çağından dokuz asır sonra ancak ayrı bir ilim haline gelebilen Mukayeseli Dinler Tarihi. Botanikle ilgilendi.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Newton ve Fransız Piscard yaptıkları hesaplama sonucu ekvatoru 25. Biruni. Bâtıl şeylerden korunmak için de Allah'tan hidayet isterim. 4. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. UNESCO'nun 25 dilde çıkardığı Conrier Dergisi 1974 Haziran sayısını Bîrûnî'ye ayırdı. Bitki ve hayvanlarda üreme konularına eğildi. onlardaki hikmetin sahibini gösterdi. Geometri ve Coğrafya konularında bile o konuyla ilgili bir âyet zikretmiş. Matematikçi. Kapak fotoğrafının altına. Mütefekkir. Dünyanın çeşitli ülkelerinde Bîrûnî'yi anmak için sempozyumlar. âyette bahsi geçen konunun yorumlarını yapmış. ona birçok yenilik getirdi. O çağda Batılılardan ne kadar da ilerideymişiz. Ama felsefenin dumanlı havasında boğulup kalmadı. Kitabü't Tefhimfî Evâili Sıbaâti't Tencim: Yıldızlar İlmine Giriş.2.

1515 yılına ait bir Kuzey Gök Küre takımyıldız haritası Ünite 3 KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET .

Bazen de gözlemcinin yeri olarak Dünya'nın merkezi kabul edilir. ekvator düzlemi ile kuzeygüney kutup noktalarından geçen meridyen düzlemlerinden biri esas alınarak belirlenir. K kuzey kutup noktasını. Burada önce. onun merkezinde bulunduğu düşünülen Dünya'nın büyüklüğü göz önüne alınamayacak kadar küçüktür. gerçekte var olmayan böyle bir küre üzerinde incelemek ve açıklamak daha kolay olduğu için. gökyüzünde parlak bir çizgi gibi görünüp kaybolan yıldız görünümünde akan yıldızlar (meteorlar) gözlenir. Gerçekte böyle bir küre yoktur. AON açısı enlemi. Gök küresinin düşünülen büyüklüğü yanında. gök cisimlerinin hareketlerini. Dünya üzerinde bir noktanın yerini belirtmek için kullandığımız enlem ve boylam tanımından farklı olacaktır. Şu hâlde gök küresi insan düşüncesinin yarattığı bir küredir. gökyüzüne çıplak gözle baktığımızda.3. Yarıçapının sonsuz büyüklükte olduğu düşünülen. merkezde Dünya olan bir kürenin içinde veya üzerinde bulunan parlak noktalar hâlinde görürüz. merkezinde Dünya'nın bulunduğu kabul edilen küreye gök küresi denir. Gökyüzünün bizde bir küre etkisi uyandırması tamamıyla optik ve psikolojik bir olaydır. herhangi bir gök cisminin uzaydaki yerini belirtmek için boyut bakımından yetersizdir. G güney kutup noktasını. Dünya'da Koordinat Sistemi Coğrafya derslerinden bilindiği gibi. Dünya'da herhangi bir noktanın koordinatlarının belirtilmesinde kullanılan koordinat sistemini açıklayalım. gök küresi düşüncesi eskiden olduğu gibi bu gün de terkedilmemiştir. görünüşleri farklı olan ve parlak bir yıldız gibi görünen gezegenler (planetler) bulunur. Bazı zamanlarda da oldukça parlak bir baş kısmı ile bunun sürüklediği gaz bulutu şeklinde kuyruktan oluşan kuyrukluyıldızlar (kornetler) gözlenir. A herhangi bir şehri. Düzlemde koordinat sistemi. 58 . B batı yönünü. D doğu yönünü. Küresel astronomide sonsuz yarıçaplı olduğu düşünülen bu kürenin merkezinde gözlemcinin bulunduğu kabul edilir. MON açısı boylamı. düzlemde koordinat sistemi denir. Çoğunlukta temmuz ve ağustos aylarında çok sık gözlenen. G. farklı doğrultularda ve değişik parlaklıkta yıldızlar görülür. P ve P' gök küresinin kutup noktaları. KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) Matematik derslerinde. apsis ve ordinat değerleri ile belirtildiğini biliyoruz.1 M noktasının bulunduğu yerde Dünya vardır. EBE'D düzlemi gök ekvator düzlemidir. Şekil – 3. Astronomi olaylarını. Bunun nedeni. Yıldızlar arasında hareketleri değişik. Gökyüzünde görülebilen bütün gök cisimlerini biz aynı uzaklıkta imiş gibi görürüz. Bu durumda gök küresindeki herhangi bir gök cisminin yerini belirtmek için başka bir koordinat sistemi tanımlamak gerekir. Yukarıda belirttiğimiz evreni oluşturan maddesel varlıkların her birine gök cismi denir. sonsuz uzaklığı algılamadıki zorlanmamızdır. Greenwich Gözlem Evi'nin bulunduğu noktayı.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ Gözlem şartlarının uygun olduğu bir gecede gökyüzüne baktığımızda yıldızları. düzlem üzerinde herhangi bir noktanın. Bu tür uygulamaya. Gök Cismi Gözlem şartlarının iyi olduğu bir gecede. Tanımlayacağımız bu koordinat sistemi. Dünya üzerinde herhangi bir noktanın konumu. DMNB'den geçen düzlem Dünya ekvator düzlemini gösterir. O noktası Dünya merkezini. astronomide kullanılan koordinat sistemlerinin daha açık anlaşılabilmesi için.

Washington için +77° 05' veya 77° 05' batı şeklinde belirtilir. Şu hâlde. Diğer sabit düzlem ufuk düzlemine dik olan düzlemlerden biri olabilir. bir şehrin boylam değerini belirtmek için. Örneğin.. yani A'nın ekvator düzleminden açısal uzaklığı. Dünya'da bu düzlem Greenwich Gözlem Evin 'den geçen dairedir. tepelerin ve çukurların bulunmasından dolayı karalarda okyanuslardaki kadar düzgün değildir. +39° 52' veya 39° 52' kuzeydir. Şekil 3.3.2 Dünya üzerinde coğrafi koordinatlar. A şehrinin boylam değerini tespit için.2’de Greenwich G' ile gösterilmiştir. Sizin bulunduğunuz noktadaki çekül doğrultusuna dik olan düzlemin gökküresi ile arakesitine gökbilim çevren denir. Bu düzlemi tanımlamadan önce. bunun 180 adedi başlangıç meridyeninin batısında. A şehrinin enlem değerini belirtir. Eğer elinizde motorlu otomatik bulucu sisteme sahip bir teleskopunuz varsa ve gözlemek istediğiniz gökcisminin koordinatları elinizdeyse yapacağınız tek şey teleskopa bu koordinatları girmektir. Enlem. ekvator düzleminin güneyinde ise 0 derece ile -90 derece arasında değişir. manyetik koordinat sistemi gibi. Boylam.. bu koordinat sistemini tanımlamak için esas düzlem olarak ufuk düzlemini alabiliriz. batısında ise (+) işareti ile veya doğu-batı şeklinde belirtilir. Denizlerdeki ufuk çemberi ile astronomik ufuk çemberi hemen hemen çakıştığı kabul edilebilir. Dünya 360 eşit meridyen dairesine bölünmüş. Coğrafyada boylam tanımı çoğu kez derece ve dakika cinsinden belirtilmeyip saat ve zaman dakikası cinsinden ifade edilir. ufuk düzlemine bağlı bazı tanımları belirtmek yararlı olur. değişik koordinat sistemleri vardır.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Sydney'in enlemi. 59 . Bu durumda. A şehrini O noktasına birleştiren OA doğrusunun ekvator düzlemi ile yaptığı AON açısı. Gökyüzü koordinatlarını anlamak için. sabit olan düzlemlerden biri o gözlem noktasına teğet olan düzlemdir. ASTRONOMİK KOORDİNATLAR Astronomi ile ilgilenenler gözlemlemek istedikleri gök cisimlerini bulmak için bazı koordinatlara ihtiyaç duyarlar işte bunlar gökyüzü koordinatlarıdır. İşte bu hayali küre Gökküresi’ dir. Pratikte ufuk düzlemi olarak genişçe bir kap içine konmuş. Burada bir A şehrinin koordinat değerlerini belirleyelim: Enlem. Boylam değeri. MON açısı boylamdır. Dünyanın merkez olduğu bir küre düşünelim.2'de gösterilen O merkezli küre Dünya olsun. Okyanuslarda bulunan bir kimse için gökyüzünün Şekil – 3. Şehir. civa yüzeyi düşünülür. Şehir ekvator düzleminin kuzeyinde ise 0 (sıfır) derece ile 90 derece arasında değişir. Bir denizin ortasında geminizle seyahat ettiğinizi varsayın. Şekil – 3. Bu düzleme astronomide ufuk düzlemi ve gök küresi ile ara kesitine de ufuk çemberi denir. Dört bir tarafınıza baktığımız zaman denizin gökküresi ile birleştiği noktaya çevren (ufuk) denir. Örnek: Ankara'nın boylamı -32° 45' 30" veya 32° 45' 30" doğudur. -35° 12' veya 35° 12' güneydir şeklinde ifade edilir. meridyen düzlemlerinden biri sıfır başlangıç düzlemi olarak alınır. Bu çember. (-). AON açısı enlem. Örnek: Ankara'nın enlemi. Greenwich Gözlem Evi’ nin doğusunda ise. Dünya üzerinde bulunan bir gözlem noktası için.3 denizle birleştiği hissini veren daireye görülebilen ufuk çemberi adı verilir. Dünya'da esas alınan düzlemlere göre. G' ve A dan geçen meridyen düzlemleri arasındaki NOM açısı A şehrinin boylam değerini belirtir. 180 adedi ise doğusunda bulunur.

ayakucu ise ufkun altındadır. Bu ise yıldızdan geçen ve ufuk düzlemine paralel olan düzlemin gök küresi ile ara kesitinden ibaret bir dairedir. O noktasında bulunuyor demektir. Bu kutuplardan. Günlük hareket ise. Bu çizgi ufuk çemberini iki noktada keser ve bu noktalara. Yükseklikler ufuk düzleminden itibaren ölçülür ve 0° den 90° ye kadar değerler alır. ayakucu ve gök kutup noktalarından geçer (Dünya'nın dönme ekseninin gök küresini deldiği düşünülen noktalar). başucu uzaklığı denir. gökyüzündeki yıldızların topluca yaptığı dönme hareketine denir. Günlük hareket yönünde (saat yönü) alttan üste geçerken rastlanan nokta doğudur. Meridyen dairesine düşey dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti de doğu (D) ve batı (B) noktalarını gösterir. Yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni (00)kuzey kutbundan (kutup yıldızından)geçer. Şüphesiz ki bu her yer için sabit ve belirli olan meridyen dairesi olacaktır. Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de ekvator üzerinde bulunur. Gök cisminin YZ açısal uzaklığına. Bu eksenin Dünya’yı deldiği noktaya “Yer’in kutupları (uçlak)” gökyüzünü deldikleri noktaya da “Gök kutupları” adı verilir.3. gözlemcinin bulunduğu noktada. Güneş. KDGB ufuk düzlemine. Ufkun üst tarafında bulunan yükseklikler (+).ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Bu hâlde gözlemci. Ay ve gezegenlerin hareketleri bunlardan biraz farklıdır ama bu farklılığa rağmen. diğerine ise güney gök kutbu denmektedir. Bu gözlemciye göre başucu noktası daima ufkun üzerinde.4 Ufuk koordinat sisteminde herhangi bir gök cisminin (Y yıldızının) koordinatları Gök küresi üzerindeki bir Y yıldızını Dünya'nın bir O noktasındaki gözlemciye birleştiren bakış doğrultusunun ufuk düzlemi ile yaptığı YOM açısı yıldızın yüksekliğini belirtir. düzlemine ise “ekvator düzlemi” denir. aynı yükseklikteki noktaların geometrik yeri NYL dairesidir. Şekli . yıldızların bu hareketine katılırlar. Gök küresi üzerinde bir Y gök cisminin yüksekliği MY yayı ile ölçülür. Her gün yıldızlar doğar. Şu hâlde. Düşey dairelerden biri gözlem yerinin başucu. Ufuk ile gök ekvatorunun kesim noktaları gözlemcinin doğu ve batı noktalarıdır. Bu dönme tek bir eksen etrafında olmaktadır. Z ve N noktalarından geçen düzlemlerin gök küresi ile ara kesiti olan büyük daireler düşey daireleri belirtir. Kutuptan ve zenitten geçen yarı çembere “meridyen çemberi (öğlen çemberi)” ya da kısaca “meridyen (öğlen)” denir. Meridyen değerleri 00 ile 3600 arasındadır. O halde tam ekvator üzerinde bulunan bir yıldızın doğduğu ve battığı noktalar o yerin doğu ve batı noktalarını verir. Meridyen düzlemi zenit ve nadirden geçtiğine göre düşey doğrultuda bulunur. yerküredeki boylamlara benzetilebilir. Bu açıya azimut adı verilir.4'de belirtilen O merkezli küre gök küresi olsun. Onun ufuk düzlemi ile arakesitine “öğlen çizgisi” denir. Y yıldızından geçen ZYM düşey dairesi ile KZG meridyen dairesinin tanımladığı düzlemler arasındaki GOM açısı yıldızın yerini tespit etmek için yeterlidir. 60 . Bu durumda. Bu nedenle bu kitapta da söz konusu harfler kullanılacaktır. Dönme eksenine dik olan büyük çembere “gök ekvatoru (eşlek)”. gök küresinin küçük dairesi olup üzerinde yıldızın yerini tespit edebilmek için düşey dairelerden birine ihtiyaç vardır. “kuzey” ve “güney” noktaları denir. Meridyen. Bu ara kesitin gökyüzünün kuzey kutup (P) noktasına yakın olanı gözlem yerinin kuzey. Güneş’in günlük hareketinde bu çembere ulaşabildiği en yüksek nokta (öğlen) olduğundan ona bu ad verilmiştir. düşey bir doğrunun gök küresini deldiği düşünülen noktalara başucu (Z) (zenit) ve ayakucu (N) (nadir) denir. Çoğu astronomi kitaplarında yükseklik b ve azimut da a ile gösterilir. ortak bir eksene göre birer çember yayı çizer ve sonra batar. Kuzey yarım küresinde görülene kuzey gök kutbu. Bu dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti gözlem yerinin kuzey (K) ve güney (G) noktalarını verir. Bir gök cisminin azimutu ise ufkun güney noktasından başlayarak batıya doğru yıldızdan geçen düşey dairenin ufku kestiği noktaya kadar gidilerek ölçüler ve 0° ile 360° arasında değerler alır. diğeri de güney noktasıdır. Bu daireye gözlem yerinin meridyen dairesi denir. Gök cisimlerinin yüksekliği ile başucu uzaklığı toplamı 90° dir. Şekil 3. alt tarafındakiler ise (-) olarak alınır. Tanımladığımız koordinat sisteminde esas düzlemin ufuk düzlemi olması nedeniyle sisteme. ufuk koordinat sistemi denir.4'deki NYL.3.

dik açıklık değerleri de -900 ile +900 arasında olabilir. enlem ve boylam koordinat sistemi (kon düzenekleri)kullanılır. Bu ayar için. Gökyüzünde de durum benzerdir. onun enlemini ve boylamını belirtiriz. Bundan dolayı Dünya. Dünya kendi çevresinde 24 saatte bir dönmektedir. Bunun nedeni ise. Sağ açıklık değerleri sıfırla 24 arasındadır. bize büyük kolaylık sağlar. Şekil – 3.3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Yeryüzü üzerinde bir bölgeyi tanımlamak istediğimizde. Gök ekvatoru 00 dik açıklık. Bu koordinatlar verilirken genellikle. Gökyüzünde bir gökcisminin konumunu tanımlarken de koordinat sistemlerinden yararlanılır. gözlediğimiz cismin teleskopun görüş alanında kalmasını sağlamış oluruz.5 Sağ açıklık ve saat açısı Sağ açıklığın. Dik açıklık değişmez. boylam değerleri –90 ile +90 arasındadır. sağ açıklık ayarını Dünya’nın dönüş hızında. Dünya üzerindeki bir noktadan söz edeceksek. Bunun için de. güney gök kutbu da -900 dik açıklıktadır. gök ve yer kutuplarının çakışması. gökyüzü de kendi çevresinde dönmez. Dünya’nın ekseniyle çakıştırıldığında. teleskopu cisme ayarladıktan sonra sadece sağ açıklığı uygun hızla değiştirerek. Dünya’nın dönüşünden sadece sağ açıklık koordinatı etkilenir. ancak. Dünya ile birlikte döndüğümüzden. Buna göre. gökkürenin ekvatoru aynı düzlemdedir. Motor. Yer ekvatoru 00enlemdedir. Gökyüzü her saat sağ açıklığını bir saat değiştirir. yer ekvatoruyla aynı düzlemdedir. genellikle teleskoplar sağ açıklık eksenleri doğrultusuna yöneltilmiş bir dürbüne sahiptirler. teleskopun dik açıklık ve sağ açıklık eksenleri etrafında döndürülerek. sağ açıklık boylama karşılık gelir. Böylece. Yerküre koordinatları ile karşılaştıracak olursak. dik açıklık enleme. gökyüzü koordinatları enlem ve boylam olarak değil. tersine döndürür. değerlerinin derece değil. Çünkü. o bölgenin coğrafi koordinatlarını veririz. Eğer otomatik takip sistemli bir teleskopa sahipseniz. Ancak. Dünya’nın kendi etrafında döndüğü gibi. Bu. 61 . yerküre için kullanılan boylamdan farkı. Eksi (-) dik açıklık değerleri gök ekvatorunun güneyinde. teleskopun kutup ayarı yapılmış demektir. gök koordinatları. gökyüzünü yeryüzünden gözlediğimizde. 24 saatlik periyotla döndüğünü görmekteyiz. hareketli değildir yani. Gökyüzü gözlemleri için tasarlanmış teleskop kundakları. artı (+) değerleri ise kuzeyinde yer alır. Güney Kutbu -90º enlemdedir. Yani. dik açıklık (Deklinasyon veya delta) ve sağ açıklık (Rektesansiyon veya alfa) olarak adlandırılır. Kuzey Kutbu +900. kendi çevresinde dönen dev bir saate benzetilebilir. Bu dürbün yardımıyla sağ açıklık ekseni ayarlanır. saat olarak verilmesidir. Kutup ayarı yapılmış bir teleskop. bu mekanizma. Yerkürenin ekvatoruyla. kutup yıldızı bulunur ve eksen sabitlenir. Buna karşılık biz. sağ açıklık eksenine yerleştirilen bir motorla gerçekleştirilir. Gök ekvatoru. bir gökcismine ayarlandığında. teleskopun görüş alanına sokulan bir gökcisminin burada kalmasını sağlar. Sağ açıklık ekseni. bu koordinatlara göre hareket edebilmesini sağlar.

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Derece ve saatlerin neden 60’a bölündüğünü merak etmişizdir. Bunun nedeni; Babil’ den bu yana insanların dereceleri ve saatleri daha küçük birimlere bölerken 60’lık sistemden yararlandıklarıdır. 1 derece (0) 60 dakika (’), 1 dakika 60 saniyedir (ıı). Benzer biçimlerde, 1 saat (h) 60 dakika (d); 1 dakika 60 saniyedir (s). Tanımladığımız gökyüzü koordinatlarını daha iyi anlamak için bir örnek verelim: Pek iyi bilinen bir yıldız olan Vega’ nın koordinatları; Sağ açıklık 18h36d56s, dik açıklık +38047’01” tır. Buna göre, Vega’ nın sağ açıklığı 18 saat, 36 dakika, 56 saniye; dik açıklığı ise 38 derece, 47 dakika, 1 saniyedir. Dik açıklık değerinin başındaki artı (+) işareti, daha önce belirttiğimiz gibi onun kuzey gök kürede olduğunu gösterir. Bir gökcisminin gözlemcinin bulunduğu yerde ufuktan yüksekliğine yükselim denir. Doğal olarak, Dünya döndükçe bu gökcisminin yükselimi ve meridyeni de değişir. Yani, bir gökcisminin yükselimini ya da meridyenini belirtirken, bir anın söz konusu olması gerekir. Yükselimi ve meridyeni hemen hiç değişmeyen yıldız, Kutup yıldızı (Polaris)’dır. Kutup Yıldızı’nın yükselimi bizim bulunduğumuz enlemde 400; ekvatordaki bir gözlemci için 00; kuzey kutbundaki bir gözlemci içinse 900’dir.

Şekil – 3.6 Ekvator ve Ekliptik Düzlem

Doğma Batma Zamanları
Doğma-batma demek ışıklı gök cisimlerinin ufkun üstüne çıkması ya da ufkun altına inmesi demektir. Günlük harekete katılan herhangi bir gökcisminin doğma batma zamanı onun tam o andaki saat açısını bulmakla elde edilir. Diyelim ki batmakta olan bir yıldız var. Bu yıldızın tam bu andaki saat açısı değeri so olsun. Eğer biz so açısını ve yıldızın sağaçıklık değerini biliyorsak batma zamanını T = + so Denklemini kullanarak yıldız zamanı cinsinden elde edebiliriz. Doğma zamanı-nı elde etmek için ise denklemide so yerine –so yazılır. Batma zamanı ile doğma zamanı arasındaki fark bize yıldızın görülme süresini verir. O halde bir yıldızın görülme süresi 2so şeklinde elde edilebilir.

Şekil – 3.7 Yıldızların hareketi

62

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Batma olayının mümkün olabilmesi için, |tanϕ.tanδ| < 1 | δ | < 90° - | ϕ | (1) (2)

şartı sağlanmalıdır. Bu koşula uymayan yıldızlar için doğma batma zamanı hesaplanamaz. Dikaçıklık bakımından (1) eşitsizliğine uymayan yıldızlar ya batmayan (sirkumpolar) yada doğmayan yıldızlar olarak adlandırılır. Kuzey enlemlerde (yani ϕ >0) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≥ 90 - ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≤ -90 + ϕ eşitsizliğiyle verilirken güney enlemlerde (yani ϕ < 0 ) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≤ -90 – ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≥ 90 + ϕ eşitsizliğiyle verilir.

Şekil - 3.8 Yıldızların Günlük Hareketi.

Ekliptik Koordinat Sistemi
Bu koordinat sistemi Ekvator koordinat sistemine benzer. Gözlem yerine ve zaman bağlı değildir. Temel düzlem: Tutulum (ekliptik) düzlemidir. Ekliptik düzlemi gerçekte, Dünyanın Güneş etrafında hareketini sürdürdüğü düzlemdir. Görünen harekette ise Güneş’in gökküresinde birgünde çizdiği çemberdir. Başlangıç yarı-çemberi: Tutulum kutuplarından ve koç noktasıdan geçen çemberdir. İki açı: Tutulum boylamı λ ile tutulum enlemi β dır.
Şekil – 3.9

Tutulum boylamı (λ): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından Ekliptik Koordinat Sistemi. geçen çemberin, başlangıç çemberine göre doğu yönde yaptığı açıdır. Tutulum çemberi boyunca Koç noktasından başlayarak (+) yönde 0° ile 360° arasında ölçülür. Tutulum enlemi (β): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından geçen çember boyunca yıldızın tutulum çemberinden olan dik açısal uzaklığıdır. Tutulumdan kuzeye doğru 0° ile +90° , güneye doğru 0° ile –90° arasında ölçülür. Tutulumun ekvatora göre eğimi : ε = 23° 27’ dır.

63

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ
Geçmiş zamanlardan bu zamana gökyüzü hep insanların ilgisini çekmiştir. Bu nedenle Astronomi’nin tarihi de insanlık tarihi kadar eskilere dayanmaktadır. Günümüzden 3000 yıl kadar önce Babilliler, hangi yıldızların hangi mevsimde gökyüzünde nerede ve ne zaman görüldüklerini inceleyerek sistemli ve doğru bir şekilde kaydını tutmuşlardır. Böylece astronominin de temeli atılmıştır. Babillileri, Eski Mısır, Çin ve Yunanlılar takip etmiştir. Gökyüzü ile ilgilenen eski insanlar yıldızları gruplara ayırmışlardır. Birbirine yakın olan yıldızların şeklini bazı hayvanlara, nesnelere veya mitolojik kahramanlara benzeterek isimler vermişlerdir. Bu gruplara Takımyıldızlar denir. Takımların şekli ile isimleri arasında bir ilişki görmek mümkün değildir. Örneğin Büyükayı takımyıldızını düşünelim. Şekil 3.10’a baktığımızda takımyıldızını ayıya benzetmek zordur. Kaldı ki günümüz koşullarında yani ışık kirliliğinin olduğu bir gökyüzünde kocaman bir cezve gibi görülür.

Şekil – 3.10

Büyük Ayı Takımyıldızı

Gözümüzün derinlik algılama yeteneği yoktur. Bu nedenle bütün gök cisimlerinin bize aynı uzaklıkta olduğunu sanırız. Takımyıldızlar aslında gerçek bir takım değildirler. Yalnızca bakış doğrultumuza göre gökyüzünde aynı doğrultuda yeraldıkları için sanki birbirlerine yakınmış gibi gözüken yıldızlardan oluşan topluluklarıdır (bkz. Şekil 3.11 ). Kısacası gökyüzünde farklı uzaklıkta olan gök cisimlerinin bir izdüşüm görüntüsünü görürüz.

Şekil – 3.11 Yıldızların İzdüşümü.

64

ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönerken. Dünya üzerindeki bir gözlemci gökyüzüne baktığında. (Yer’in kendi ekseni etrafında bir kez dönmesi ile “gün” tanımı ortaya çıkmaktadır.3. Takımyıldızlar bizlere yön göstermekte ve işlerimizi kolaylaştırmaktadır. dünyanın dönme yönünün tersine. GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) Dünyamız.) 65 .ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Gökyüzünü takımyıldızlara ayırmak yıldızların isimlendirilmesi ve gökyüzündeki yerlerinin bulunması bakımından kolaylık sağlamaktadır. Eğer yıldızlar bu şekilde takımlara ayrılmasaydı ve sadece numaraları olsaydı yıldızları bulmak çok zor olurdu. gökküresini. Bu nedenle gökküresinin bu hareketine “günlük” görünür hareket denir. Aslında duragan gökküresinin dönüyormuş gibi görünmesine “günlük görünür hareket” adı verilir. algılar. Ancak şimdi size cezvenin sapında soldan ikinci parlak yıldız dediğimizde bu yıldızın Mizar olduğunu rahatlıkla söyleyebilir ve gökyüzünde gösterebilirsiniz. Her hangi bir gecede bunlardan sadece 40 tanesi bizim görüş alanımızda yer alır ve mevsimlere göre gördüğümüz takımyıldızlar değişir.12 Büyük Ayı Takımyıldızının Parlak Yıldızları Bugün Kuzey ve Güney Yarımküre dahil tüm gökyüzünü parsellemiş toplam 88 takımyıldız vardır. doğudan batıya doğru dönüyormuş gibi gürür. Büyükayı takımyıldızındaki en parlak yıldızların yıldızların isimleri resimdeki gibidir. Şekil – 3.

Bilhassa astronomik cetvel (zic) hazırlarken trigonometriyi çok iyi kullanmıştır. Kendisinden beş ı asır sonra gelen Kopernik’in 23° 35 olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o. bazı fezâ hâdiselerinin yanı sıra. trigonometri ve diğer çalışmaları Trigonometrinin gerçek mucidi olarak da kabul edilen Battânî. 23° olarak hesaplamış. 66 . ilimler sayesinde öğrenebilir. Hazırlanan cizlere. Dünyanın gelmiş geçmiş en meşhur 20 astronomundan biri kabul edilir. Battânî bugünkü Halep’in 160 km doğusunda Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde bir rasathane (gözlem evi) yapmış. usturlablara ve rubu tahtalarına kıble cetvellerini eklemiştir. Battânî. yaptığı bu son derece hassas rasatlar neticesi güneş yılını (tropik seneyi) ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek değere çok yakın hesaplamıştır. Matematik. yörüngelerini daha doğru bir şekilde belirlemeye çalışmıştır. Dünya’nınkine göre Güneş’in yörünge eğimini ve Dünya’nın dönüş eksenindeki değişme değerlerini bulmuştur. Kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş. Battânî. yeni Ay’ın görülme şartlarını tayine yarayan bir usûl geliştirmiştir. Rakka’da. birliğini. Çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar ve ilmî hesaplamalar neticesi ise bu değer. Meselâ şu görünen yıldızlar. Ay ve gezegenlerin hareketlerini. bugün bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla bulmayı başarmıştır. bu ikisinin farkını alıp kıble doğrultusunu bulmuştur. Güneş ve Ay tutulmaları Battânî. üstünde yaşadığımız bu dünya ve dünyanın hareketleri Allah’ın (cc) varlık ve birliğinin açık bir delilidir.3. Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişiklikleri ölçmede. küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araştırmalar yapmıştır.2 duvara tespit edilmiş büyük kadran3 ve daha sonraları triguetum (zâtü’ş-şubeteyn) adı verilecek âlet ile. Güneş. 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır. astronomi çalışmaları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmış (bu konuda “ilk” kabul edilir). ilimdeki gâyesini şu esas üzerine bina eder: “İnsan. kendi geliştirdiği güneş saati zâtü’l-halak.” Güneş sistemini tespiti Battânî’nin çalışmalarının tamamı astronomiyle ilgilidir. Müslümanlar için büyük ehemmiyet arz eden kıble yönünün farklı coğrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalışmalar yapmıştır. Kıble tayini konusundaki çalışmaları Battânî. Ebu Abdullah künyesi ve Battânî ismiyle meşhur olmuştur.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET El Battani (859–929) El-Battânî. kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini başta astronomi olmak üzere. Yaptığı gözlemlerle tam 489 yıldızı sınıflamayı başarmıştır. Allah’ın (cc) varlığını. Asıl adı Muhammet bin Cabir bin Sinan er-Rakki el-Harranî’dir. Güneş ve Ay tutulmalarını rasat etmiş ve elde ettiği bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş. önceki ilim adamlarının yaptığı çalışmalara katkılarda bulunmuş. Güneş’in Dünya’dan en uzak bulunduğu noktadaki hareketini keşfetmiş. Harran’ın Battân kasabasında doğdu (859–929).

67 . Prof. buna da modern geometride tanjant dendiğini belirtmiştir. İslâm dünyasındaki her çeşit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduğunu belirtmişlerdir. 2. 7. Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır. 10. sekant ve kosekantın tariflerini yapan ve bunları gerçek mânâda ilk defa kullanan kişidir. Philip K.Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs. bunları güneş saati hesaplamasında geliştirdiğini. 8. onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kişi olduğunu. Kepler.Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metot geliştirmiştir. Charles ise. Battânî’de müthiş bir zekâ bulunduğunu. onun. Sarton. 9. Görüldüğü gibi. tanjant. Batı dünyasına trigonometriyi onun öğrettiğini büyük bir cesaretle ifade etmiştir. yüzyıldan 17. Batı’da matematik bilginlerinin tanjant hakkında Battânî’den ancak beş asır sonra bilgi sahibi olabildiğini söylemiştir. Paris İslâm Enstitüsü profesörlerinden Jacques Risler.Güneş’te bir yıl. Battânî’den söz ederken. M.Ay’ın boylamda ortalama hareketini tespit etmiştir 4. insanlığın ortak mirası olan bilimin gelişmesi istikametinde kullanmışlar ve bu sahada asırlarca eskimeyen keşif ve icatlara vesile olmuşlardır. onu çağının en büyük Müslüman astronomi âlimi olarak kabul etmiş.Yukarıda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15. yeni trigonometrinin mucidinin ve trigonometrik bağıntıları bugün kullanılan şekliyle formülleştirenin Battânî olduğunu.Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır. bir başka bilim tarihçisi Erich Bell ise.İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur. 12. Batı dünyasında Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler. Onsekizinci asrın Fransız astronomu Laland Battânî’yi gelmiş geçmiş en büyük 20 astronom arasında sayarken. Ay’da ise bir ay zarfında gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır. kosinüs. ona uzayan gölge adını verdiğini. bizim dünyamızın el-Battânî gibi parlak insanları kendilerine bahşedilmiş zekâ ve kabiliyetleri.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Battânî’nin keşif ve başarılarından bazıları şöyledir: 1.Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır.Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür. 3. bu maziden ilham alan günümüz genç nesillerinin de yakın bir gelecekte ilim dünyasına tekrar önemli katkılarda bulunacağına inanıyoruz. kotanjant. 5.Gerçek astronomik cetveli (zic. 6. Köklerimizin ilim ve araştırmayla yoğrulduğu dikkate alındığında. trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamının Battânî olduğunu kaydetmiştir.Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir. yıllık) hazırlayan ilk ilim adamıdır. Hitti ise.Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır.3. bilim tarihçisi G. yüzyıla kadar Kopernik. 11.

Ünite 4 AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ .

Güneş çevresindeki yörünge hareketi sonucunda ise mevsimler meydana gelir. deneysel olarak ilk kez 3 Ocak 1851’de Fransız Fizikçi Foucauit (Leon Foucault. gök cisimlerinin görünürdeki hareketleri açıklanacak.Dünya'nın Ekseni Çevresinde Dönmesi Gök cisimleri. Dünya evrende sabit. Bir başka ifadeyle. 310-230) iddia etmiştir. Bu açı 23° 27' dir. günlük görünen hareketleri sırasında gök küresi ile birlikte doğudan batıya bir dönme hareketi yapar. önceleri gökyüzünde görülen olayları gözlemişler. Dünya’nın Görünür Hareketleri 1. 2. İlk İnsanlar. Ortalama olarak yörünge üzerindeki hızı 30 km/s olarak bilinir.Ö. zihnimiz aşağıdaki iki açıklamadan birinin doğruluğunu kabul etmek zorunda kalır. gezegenlerin görünürdeki hareketleri ve şekilleri neden farklıdır? Ay ve Güneş tutulmaları nasıl gerçekleşiyor? Bu kısımda. 3 Ocak'ta günberi noktasında. 1473-1543) Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğünü açıklamıştır. yüzyıla gelindiğinde Kopernik (Nicolais Coperniaus. Dünya. Güneş'in. odak noktalarından birinde Güneş bulunan bir elips yörünge üzerinde dolanma hareketi yapar. insanlık tarihi kadar eskidir. yani dönmez. a.3 km/s. 69 . Dünya ekseni ile yörünge düzleminin normali arasındaki açı sabit kalır. gök küresinin bir eksen çevresinde döndüğünü kabul etmişler ve bu görüşü savunmuşlardır. Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğü. Dünya'nın Güneş Çevresinde Dolanması Dünya. b. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi sonucu gece ve gündüz. 1564-1642) Dünya’nın döndüğünü belirtmiştir. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı Kepler'in Alanlar Kanununa göre sabit değildir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gök cisimlerinin görünür hareketleri ile ilgili bilgiler. Aynı açı yer ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açıya eşittir. Dünya'nın yörüngesi üzerinde. Dünya'nınbir eksen çevresinde döndügü gibi Güneş etrafinda da dolandığını ilk önce (Aristarchus. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin içinde bulunduğu düzleme. Dünya'nın yörünge düzlemi (tutulum düzlemi) denir. M. Gök cisimlerinin günlük hareketi içinde Dünya da dikkate alınırsa. bu sorulara cevaplar verilecek. Bu tarihten yüzyıllar sonra da Galileo (Galileo Galilei.4. 2 Temmuz'da günöte noktasında bulunur. Gök küresi sabittir. Güneş çevresinde yörünge hareketi yaparken ekseninin uzaydaki doğrultusu değişmez. Ancak bu düşünce daha sonra terk edilmiştir. Dünya. Dünya'nın günberi noktasındaki hızı 30.3 km/s dir. Antik Yunan düşünürleri Dünya'nın evrenin merkezinde sabit olduğu. daha sonraları bu olayların nedenlerini araştırmaya başlamışlardır ve bu araştırmalar da şu sorulara cevap aramışlardır: Ay'ın. Güneş'e en yakın olduğu noktaya günberi (perihel) en uzak olduğu noktaya da günöte (afel) denir. gerekli diğer bilgiler ara başlıklar hâlinde belirtilecektir. 1819-1868) tarafından Paris’te ParUkeon Kilisesinde yapılan deneyle ispatlanmıştır. ekseni çevresinde bir günde dönme hareketi yaptığı gibi. Bu iki durumdan hangisinin doğru olduğu konusu uzun yıllar insanların zihnini meşgul etmiştir. bu çerçevede. 16. Newton'un Genel Çekim Kanununa göre de bir yılda. günöte noktasında 29.

23 Eylülde Güneş gök ekvatorunda olacağından gündüz ve gece süreleri yine eşittir. Bu tarihten sonra güneye doğru uzaklaşır. Güneşin doğması ile gündüz. 70 . Bu tarihten sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya başlar. batması ile doğması arasındaki süreye de gece denir. 22 Aralık'taki ise oğlak dönencesi veya kış dönencesidir. 21 Marttan sonra. bu tarihte gündüz ve gece yayları eşit olup. 21 Martta yine gerçek doğu noktasından doğar ve gerçek batı noktasından batar. geceler uzamaya başlar. yarısı gece yayıdır. 23 Eylülde gök ekvatoru ile çakışır. 21 Aralıktan 21 Mart'a kadar gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar. batması ile gece başlamış olur. Güneş'in gün dairesi: Güneş. Güneş'in gün daireleri birbirine paraleldir. battığı noktada batar. Bu tarihten sonra doğup battığı noktalar tekrar kuzeye doğru kaymaya başlar. 22 Hazirandan sonra tekrar gök ekvator dairesine yaklaşır. Kuzey enlemlerde gök ekvatoruna dik doğruların gök küresini deldiği kabul edilen noktalardan. Güneş'in doğup battığı noktalar hergün biraz daha kuzeye kayar. gündüz ve gece süreleri de eşittir. Güneş'in bu görünen hareketi yılın diğer günlerinde devam eder. 23 Eylülde yine 21 Martta doğduğu noktada doğar.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş'in Görünen Hareketi Güneş'in her gün doğup battığı noktalar gözlenirse hep aynı noktadan doğmadığı ve batmadığı görülür. Kuzey yarı kürede gece ve gündüz süreleri: Güneş'in ufuk düzlemi üzerine çıkması (doğması) ile ufuk düzlemi altına geçmesi (batması) arasındaki süreye gündüz. Bu noktalar 22 Aralıkta güneye en çok yaklaşmış olur. Bunlardan 22 Haziran'daki dönence dairesi yengeç dönencesi veya yaz dönencesi. ufuk düzlemi alt kısmındaki nokta gök güney kutbudur. yani gözlemcinin ufuk düzlemi üzerine çıktığı andan ufuk düzleminin altına indiği ana kadar gök küresinde. en kısa gece olur. bir yay çizer. 23 Eylülden 22 Aralığa kadar gündüz süreleri kısalmaya. gece süreleri kısalır.4. Bu durumda. 22 Aralıkta en kısa gündüz en uzun gece yaşanır. Güneş'in gün daireleri ile gündüz ve gece yaylarına ait uzunlukları yılın değişik günlerinde farklılık gösterdiğinden gündüz ve gece süreleri de buna bağlı olarak değişiktir. 21 Martta. 22 Aralık'tan sonra tekrar ekvatora yaklaşır. Bu yaya Güneş'in gündüz yayı denir. Güneş kursunun merkezi 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gerçek doğu noktasında doğar ve gerçek batı noktasında batar. gök kuzey kutbu. Bu noktalar 22 Haziranda kuzeye en çok yaklaşmış olur. 21 Marttan 22 Hazirana kadar gündüz süreleri devamlı uzar. Bu yaya Güneş'in gece yayı denir. Her gözlem noktası için Güneş'in gün dairesi farklıdır. geceler uzamaya devam eder. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş'in gün dairesinin yarısı gündüz yayı. Güneş'in 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde çizer göründüğü daireye gök ekvatoru denir. 22 Hazirandan 23 Eylüle kadar gündüz süreleri kısalmaya. gözlemcinin ufuk düzlemi üzerindeki nokta. 23 Eylülden sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya devam eder. en uzun gündüz. 21 Martta gök ekvatoru ile çakışır. Dönenceler: Güneş'in gök küresi üzerinde 22 Haziran ve 22 Aralık tarihlerinde çizer göründükleri gün dairelerine dönence denir. Güneş bu yayın 360° ye tamamlayan kısmını ufuk düzlemi altında çizmiş olur. 21 Martta gündüz ve gece eşit olur. Güneş'in gün daireleri 21 Marttan itibaren gök ekvator dairesinden kuzeye doğru uzaklaşır. Bu iki yayın birleşimi ile elde edilen yay da Güneş 'in gün dairesi olarak tanımlanır. doğduktan batmcaya kadar. 22 Haziranda. Güneş gök ekvatorunu çizer göründüğünden.

gözlemcinin bulunduğu noktanın (yerin) enlemine bağlıdır veya gece ve gündüz süreleri. ikincisi. Cancer 71 . bir yılda ekliptik (tutulum) düzleminde bulunan yörüngesini tamamlar. zodyak (burçlar kuşağı) üzerinde yer alan 12 takımyıldıza ortak olarak “burçlar” adı verilmiştir. Bunların sayısı. Gündüz ve gece sürelerinin değişimine ait bilgiler şematik olarak aşağıdaki şekilde de ifade edilebilir: 21 Mart 22 Haziran 23 Eylül 22 Aralık Gündüz = Gece En uzun gündüz En kısa gece Gündüz = Gece En kısa gündüz En uzun gece Tan olayı: Güneş'in günlük hareketi sırasında. Yılancı Burcu'nun Akrep burcuna dâhil edilmesiyle 12 tanedir. Taurus (Boğa). bir yıl boyunca sürekli gözlenirse. Güneş çevresinde dolanmasaydı ve Güneş de diğer yıldızlar kadar uzak olsaydı. Bu kuşaktaki takımyıldızlar Zodyak Takımyıldızları olarak da bilinirler. Herhangi bir yerde tan süresinin uzun veya kısa oluşu gözlem yerinin enlemine bağlıdır. yıl boyunca gezinti yapmasıdır. Eğer Yer. Güneş'in yıl boyunca hareket ediyormuş gibi göründüğü yol boyunca sıralanmış takımyıldızlar olup. Burçlar Kuşağı olarak adlandırılırlar. Herhangi bir gecede gökyüzüne bakıldığında bunlardan 40 kadarı görüş alanımızdadır. yüzyılın başına kadar biliniyordu ve günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. Güneş yıllık görünür hareketi sırasında gökküresi üzerinde. sınırları Uluslararası Astronomi Birliği tarafından belirlenmiş olan gökyüzü bölgeleri (takımyıldızlar) içinde ilerler. bulunulan noktanın enlem değerinin fonksiyonudur. parlaklığı en az olan yıldızların gözden kaybolması (görülemez oluşu) ile Güneş'in doğması arasında geçen süreye sabah tanı denir. Ülkemizin bulunduğu enlemlerde tan süresi ortalama 40 dakikadır. Geri kalan 40 takımyıldızının büyük bölümü 17 ve 18. Tan süresi denizlerde ve karalarda da farklılık gösterir. galaksi veya gök cismi. gökyüzünde güneş ve başlıca gezegenlerin yolu üzerinde bulunduğu tasarlanan hayali bir kuşaktır. Halk arasında. Birincisi. bugünkü 88 takımyıldızının adı ve konumu üzerinde anlaşmaya varıldı. hareketinin yıldızların hareketinden iki önemli farkı olduğu anlaşılır. Kırk sekiz takımyıldızının adları ve konumları 17. Burçlar Güneş. Bütün gökyüzü 88 burca bölünmüştür. Gökyüzünün kuzey ve güney yarı kürelerini kapsayan 88 alandan her biri. gün ağarması ve gün kararması olaylarının ortak adıdır. Güneş yıldızlara göre her gün yaklaşık 4 dakika doğuya doğru geriler. Güneş'in batması ile gözle görülebilen parlaklığı en az olan yıldızların görünmesi arasında geçen süreye de akşam tanı denir. yüzyıl astronomlarınca tarif edilmiştir. Gemini (İkizler). Bu takımyıldızlarından bir bölümü. Güneş doğmadan bir süre önce ve Güneş battıktan bir süre sonraya kadar havanın aydınlık (alaca karanlık) olduğu görülür. bu farklar ortaya çıkmazdı. gök ekvatorunun her iki yanında belirli iki çizgi arasında. Her yıldız. Tan olayı. Zodyak takımyıldızlarının isimleri şunlardır: Aries (Koç).4. Burçlar kuşağı olarak da bilinmektedir. geceden gündüze ve gündüzden geceye geçişi birdenbire olmaz. Bu olaya tan olayı denir. Takımyıldızları burçlar olarak da bilinmektedir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gündüz ve gece sürelerinin fazla olması. Kuzey ve güney yarı küreler dâhil bütün gökyüzündeki toplam takımyıldız sayısı 88'dir. Gökyüzünde gözle görülebilen. takımyıldızlarından birinin alanı içinde bulunur. Zodyak. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU)'nin 1945'teki çalışması sonucunda. bir takımyıldızını meydana getirir. Böylece günde yaklaşık 1° lik yol alarak.

yani Dünya'nın çapının yaklaşık otuz katı kadardır. bu da Dünya çapının dörtte birinden biraz fazladır. Leo (Aslan). Güneş Sistemi içinde beşinci büyük doğal uydudur.403 km.4. insanların üzerine iniş yaparak yürüdükleri tek gökcismidir. Güneş’in bu takımyıldızlarının içinden geçiş tarihleri şöyledir: Şekil – 4. ABD'nin Apollo programı 1969 ve 1972 yılları arasında 6 başarılı inişle. Ay. Şekil – 4. Ay yüzeyine çarpan ilk insan yapısı nesne Luna 2 uydusudur. Dünya'nın yörüngesinde bir turunu 27. Ay'ın çapı 3. Ay yüzeyine ilk yumuşak iniş yapabilen uzay aracı Luna 9. Pisces (Balıklar). Bu üç uydu da 1959 yılında uzaya fırlatılmıştır. Dünya'nın tek doğal uydusudur. ve Ay yörüngesine giren ilk insansız uzay aracı da Luna 10'dur. Normalde görünmeyen Ay'ın öteki yüzünün ilk fotoğraflarını ise Luna 3 uydusu çekmiştir. Aquarius (Kova).ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ (Yengeç). Ay'ın doğrudan insanlar tarafından incelenmesine Apollo programının bitişiyle son verilmiştir. Virgo (Başak). 72 . Ay ve Güneş geometrisinde görülen periyodik değişimler sonucunda her 29. yüzyıldan kalan İsrail'de Beit Alpha Sinagogunda bulunan mozaik işlemeli burçları gösteren resim. Capricornus (Oğlak). Dünya ile Ay arasında ortalama merkezden merkeze uzaklık 384. AY Ay.5 günde tekrar eden Ay'ın evreleri oluşur.474 km'dir. Sagittarius (Yay). günümüze kadar insanlı görevleri başaran tek uzay programıdır. Yerçekiminden kurtulup uzaya çıkan ve Ay'ın yakınından geçen ilk yapay nesne Sovyetler Birliği'nin Luna 1 uydusudur. Dünya.2 Ay Ay.7 günde tamamlar. Libra (Terazi). Bu iki uydu da 1966'da uzaya fırlatılmıştır.3 kat daha düşüktür. Kütlesi Dünya kütlesinden 81. Burçlar kuşağındaki takımyıldızlarının sınırları sabit olduğu dönemlerde. Dolayısıyla Ay'ın hacmi Dünya'nın hacminin %2'sidir. Scorpius (Akrep).1 Burçlar Kuşağı Çarkı: 6. Yüzeyinde kütleçekim etkisi yerçekiminin yaklaşık %17'sidir.

Ay. Gün batarken. Ay. Durum: İlk Dördün Evresi İlk hilâl durumundan ortalama 7 gün sonraki durumudur. Ay Dünya çevresindeki yörüngesi üzerinde hareket ederken. Ay'ın bu görünümüne ilk hilâl evresi denir. Ay'ın Güneş ve Dünya'ya göre olan bu durumuna da karşılaşma durumu (opposition) denir. Gündüz ikisi de ufkumuzun üzerinde bulunur. Durum: İlk dördün evresinden sonra Ay'ın aydınlanan kısmı. Dünya ve Güneş bir dik açı yapar görünümündedir. Dünya'nın yörüngesinde eşzamanlı olarak dönmektedir.4. Bunu takip eden gün. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan bu durumuna kavuşum (konjeksiyon) denir.3 Ay’ın evreleri gün ufkumuzun üzerinde olmasına rağmen. Ay'ın bu görünümüne yeni ay evresi denir. Güneş'e göre her gün 50 dakika geç doğar. Ay'ın bu evrelerine özel adlar verilmiştir. Durum: İlk Hilâl Evresi Ay. Güneş ile Dünya arasında bulunduğu zamandır. yani her zaman aynı yüzü Dünya'ya dönüktür. Ay meridyenimiz üzerinde bulunur. Güneş batarken Ay doğudan ufkumuzun üzerine çıkar ve tüm yüzeyi aydınlanmış şekilde görülür. I. Bu durumda Ay. Ay Güneş'e göre doğuya doğru uzaklaşacağından. Uygun atmosferik şartlarda gece yarısına kadar görülebilir. Güneş battıktan 50 dakika sonra ufkumuzun üzerinde görülür. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre periyodik olan bu durumuna Ay evreleri denir. Bu olay Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan konumundan ileri gelir. III. Bu durumda Ay ile Güneş'in arasındaki açısal uzaklık hemen hemen sıfır derecedir. 73 . bir günden diğer bir güne göre değişik şekiller gösterir (Bakınız: Şekil 4. Ancak Ay'ın gökyüzünde bulunduğu konum hesapla bulunabilir. Bu durumda. her gün giderek artar. Ay'ın bu durumuna ilk dördün evresi denir. Ay'ın karanlık yüzü bize (yeryüzüne) dönük olduğu için bütün Şekil – 4.3). Güneş ile Ay arasında bulunur. Bu konumda. Güneş ile beraber doğar ve Güneş ile beraber batar. II. Ay'ın aydınlık yüzünün bir kısmını görebiliriz. Böylece sabaha kadar yani 12 saat ufkumuzun üzerinde kalır. Durum: Dolunay Evresi Bu durumda Dünya. Ay. Hilâl şekli günden güne büyür. Yani Güneş'e göre geri kalır.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Ay. çok küçük bir kısmı ince parlak bir hilâl şeklinde görülür. Ay'ın aydınlanan ve yeryüzünden görünen kısımlarını ayıran daireler birbirine dik durum alırlar. Durum: Yeni Ay Evresi Yeni Ay evresi. yeryüzünün neresinden bakarsak bakalım görülmez. V. Güneş'ten 6 saat geri kalmıştır. Ay. Ay'ın Görünür Hareketleri Güneş ve yıldızlar sürekli olarak belirli şekilde görüldükleri hâlde. Birkaç gün sonra. Dünya yörüngesinde döndüğü hızla kendi çevresinde de döner ve Dünya'dan her zaman Ay'ın aynı yüzü görünür. IV.

ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ VI. Gece yarısından sonra doğar. Bu duruma son dördün evresi denir. Ay tutulması. Birkaç gün sonra. Dünya ve Ay dik açı yapar görünümündedir. Durum: Son Hilâl Evresi Ay'ın son dördün evresinden sonra. Durum: Son Dördün Evresi Dolunay evresinden ortalama 7 gün sonraki durumudur. Ay'ın Dünya çevresinde dolanımının neden olduğu bir olaydır. Ay ve Dünya kendileri birer ışık kaynağı değillerdir. Bu durumda kendisi bir ışık kaynağı olan Güneş'in önüne Ay'ın gelmesiyle onu bizden sakladığı an Güneş tutulması gerçekleşir. Yalnız bu hilâl durumu sabahları görüldüğü için sabah hilâli (son hilâl) denir. aydınlanmayan yarım küre tarafında uzayan bir tam gölge ve bir de yarı gölge konisi meydana gelir. Gökyüzünde bize en yakın olan ışık kaynağı Güneş'tir. küresel bir cisim aydınlanınca. herhangi bir gök cisminin kararması anlamında kullanılan bir terimdir. Işık kaynağı olmayan bir gök cismi ile bu cismi aydınlatan gök cisminin arasına diğer bir gök cismi girdiği zaman. Durum: Dolunay evresinden sonra. Ay. yakın gök cisimlerinden Ay ve Güneş tutulmalarından bahsedilecektir. Jüpiter'in gölgesinde hareket ettikleri zaman gözlenebilir. Bu durumda.4. Ayrıca. Güneş doğarken meridyenimiz üzerindedir. Jüpiter'in muhtelif uydu tutulmaları da buna benzer. Tutulan gök cisminin görünen büyüklüğü. Ay. askerî ihtiyaçlar ve ressamlar için Ay evreleri önem taşır. Güneş. herhangi bir gözlem yerinin ufku üzerinde saat 24'e doğru yarım daire şeklinde görülür. Ancak Ay ve Dünya. Güneş'ten aldıkları ışık ile aydınlanırlar. oruç ve diğer kutsal gün ve gecelerimiz (mevlüt geceleri) ile hicri kamerî yıl esasına dayanan takvim bilgileri için ay evreleri son derece önemlidir. Tutulmadan etkilenen gök cismi. Güneş ışığının Ay üzerine düşmesine engel olur. Güneş doğarken batı tarafında henüz ufkumuzun üzerindedir. yine tutulma olayı olur. Örneğin. Burada. ancak önüne ışık kaynağı olmayan diğer bir gök cisminin gelmesiyle mümkün olur. VIII. kendisinin ışık yaymadığı ve yansıyan ışıkla parlak görüldüğü durumuna göre iki kısımda incelenir. Ay'ın aydınlanan kısmının eksilmeye başladığı durumdur. Başka bir ifade ile gök cismi bir gölge içerisinde hareket eder. tutulmayı yapan gök cisminden büyük ise bu olaya tam tutulma denir. Dünya. şekildeki gibi Ay yine hilâl şeklinde görülür. AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI Tutulma kelimesi astronomide. Çiftçiler ve çobanlar da kendilerine yetecek kadar ay evreleri hakkında bilgiye sahiptir. Güneş'ten 18 saat geri kalmıştır. Fizikten bilindiğine göre. Kendisi bir ışık kaynağı olan bir gök cisminin tutulması. Ay gece yarısından sonra doğar. Güneş battıktan bir müddet sonra Ay doğar. Ay Tutulması Ay tutulması. 74 . namaz. her geçen gün karanlık kısmı yeryüzünden daha çok görülmeye başlar. Dinî ibadetlerimizden. Güneş ile Ay arasına geldiği zaman. VII.

Ay tutulması sırasında Ay'ın değişik parlaklık durumundan yararlanarak Dünya atmosferinin tutulma anındaki durumunu inceleme fırsatı elde edilir. Dünya ve Güneş'in birbirlerine olan uzaklıkları ve durumlarına göre bu tutulma süresi çok az değişir. batı kenarının gölge konisine son temas ettiği zaman arasında geçen süre 3 saat 40 dakikadır. Ay tutulması olayının astronomideki önemi.4 Ay tutulması çeşitleri Ay Tutulmasının Bilimsel Önemi Ay tutulması ile ilgili araştırmalar. Eğer. maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde belirtilebilir: • • • • • Ay ile ilgili önceden yapılan hesapların kontrolünü yapma imkânı elde edilir. 75 . Şekil – 4. Ay'a ait yörünge değerlerinin yeniden hesaplanması imkânı elde edilir. dış teğetler tam gölge konisini iç teğetler de yarı gölge konisini meydana getirir (Bakınız: Şekil 4. Ay.4. Dünya ve Güneş'i aynı düzlem üzerindeymiş gibi düşünelim. Ay'ın doğu kenarının yarı gölge konisine ilk temas ettiği zamanla.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir an için. Ay tutulması hesaplarında kullanılan astronomik sabit değerlerin kontrolü yapılır. Dünya'nın tam gölge konisi içerisine girerse tam ay tutulması meydana gelir. Tam Ay tutulması yaklaşık 1 saat 40 dakika sürer. Ay'ın bir kısmı yarı gölge konisi içerisine girerse parçalı ay tutulması (kısmî ay tutulması) meydana gelir. Ay tam gölge konisinin içerisine tamamen girince bütünüyle kararır ve Dünya atmosferinin etkisiyle bakır (kırmızımtırak) renginde gözükür. Güneş ve Dünya'nın içinden ve dışından geçen birer teğet çizersek. Bu durumda Ay. astronominin önemli konularından biridir. Ay. Ay tutulması anında gözlenen sönük ve parlak yıldızlar ile diğer gök cisimlerine ait bilinen astronomik değerler üzerine yeni araştırmalar yapma imkânı ortaya çıkar.4).

her üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla ilgilidir. Dünya çevresinde basıklığı az da olsa elips şeklindeki bir yörüngede dolanır. Bundan dolayı Dünya'ya olan uzaklığı her an değişmektedir.5 Güneş Tutulması ve yeni Ay evresinde bulunması gerekir. Tutulmanın olabilmesi için Ay'ın. Bazen de Ay ve Güneş'in konumları öyledir ki Ay. Bildindiği gibi Ay. Bir Güneş tutulmasının tam veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile b elirlenirken. diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir halkalı tutulma oluşur. eğer Ay'ın yörünge düzlemi Dünya'nınki ile çakışık olsaydı. halkalı ve parçalı olmak üzere üç değişik Güneş tutulması vardır. Tam ve halkalı tutulmaların mak simum örtülme evresinden önceki ve sonraki dönemlerinde de parçalı tutulma evresi bulunur. bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelirdi. Bu durumda da parçalı tutulma meydana gelir. Ay'ın yörünge düzlemi ile Dünya'nınki arasında yaklaşık 5 derecelik bir açı vardır. Eğer tutulma anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa. Ay. Güneş'in sadece bir kısmı Ay tarafından örtülebilir. 76 Şekil – 4. Güneş diskinin ancak bir kısmını örter. Zira tam tutulmada Güneş'in tamamı Ay tarafından birkaç dakika için örtüldüğünden. 6 Güneş tutulma türleri oluşum şekilleri Şekil – 4. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı örtülmez. Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre daha önemlidir. Tam. Bu durumda. gözlem yeri ve Güneş arasındaki açıyla. Sonuç olarak. Dolayısıyla.7 29 Mart 2006 Tam Güneş Tutulması Kuşağı . parçalı oluş. bir başka deyişle. Ay'ın Dünya çevresindeki her dolanımmda tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. bir yılda en az iki. bu sırada yapılacak gözlemlerden yıldızımızın dış atmosfer tabakaları hakkında önemli bilgiler elde edilir. Dünya çevresindeki yörüngesiyle Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında Şekil – 4. Bilindiği üzere bir yıl içerisinde 12 ay vardır. en çok beş Güneş tutulması meydana gelebilir.4. Güneş diskinin tamamı örtülür ve tam tutulma meydana gelir. Yani Ay. Bu açı nedeniyle Dünya. Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların oluşması sonucunda meydana gelir. görünen çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur. Fakat durum böyle değildir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş Tutulması Bir Güneş tutulması. Ay ve Güneş. Böylece her ay bir Güneş tutulmasının oluşması engellenmiş olur. bir yılda Dünya çevresinde 12 kez dolanır.

77 . Güneş'e çok yakın yıldızların fotoğrafları çizilerek. Ay tutulması olayından daha çok önem verirler. Einstein'in (Albert Einstein. Güneş'in 4 atmosfer tabakası (fotosfer. Ay ile Güneş'in arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın tamamını perdeleyebilecek kadar büyük olur. Dünya üzerinde o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir. Tutulma anında gezegenler ile ilgili yeni bilgiler elde edilmeye çalışılır. Güneş tutulması anında bilim adamları şu konularda araştırma yaparlar: • • • • • • • • Güneş tutulması süresi için yapılan hesapların kontrolü gerçekleşir. Güneş Tutulmasının Bilimsel Önemi Güneş tutulması olayına astronomlar. Güneş tutulması süresinde Güneş'in çevresi iyice gözlenebildiğinden." şeklindeki teorisinin araştırması yapılır. Tutulma sırasında Dünya'ya ve diğer gök cisimlerinin durumu ve tutulmanın etkileri araştırılır. kromosfer. Bu konularda yeni bilgiler aranır.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir Güneş tutulması Dünya üzerinde ancak belli bölgelerden görülebilir. Hâlbuki Ay tutulmalarında durum böyle değildir. yeni bilgiler elde etme imkânı aranır.4. Güneş tutulmasına ve Güneş'e ait astronomik sabit değerlerin kontrolü gerçekleşir. yıldızların gökyüzündeki koordinatları hakkında yeni ve kesin bilgiler elde edilmeye çalışılır. Ay tutulmalarında Dünya. Dolayısı ile sadece bu gölgenin düştüğü yerlerde Güneş tutulması gözlenebilir. Ay'ın Güneş tarafından Dünya üzerine düşürülen gölgesinin çapı birkaç yüz kilometreyi geçmez. Çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınki ile karşılaştırıldığında çok küçük olduğundan. 1873-1955) rölativite teorisinde ileri sürdüğü "Bir ışık demeti bir kütle yakınından geçerken sapar. Bunlar. geçiş bölgesi ve korona) hakkında önceden bilinen bilgiler kontrol edilir.

Uluğ Bey'in Semerkant'ta kurduğu rasathanedeki astronomi çalışmaları. Oğlu Abdüllatif tarafından tahttan indirilen Uluğ Bey. Uluğ Bey'in bu eseri 1665'te Oxford'da İngilizce ve 1853'te de Fransızca olarak basıldı. Uluğ Bey. Kendisinden önceki Doğu . âlim ve ustaları Semerkant'a çağırmıştır.Batı dünyasının tahmini ve yaklaşık bilgilerini bırakıp bilimsel esasları tespit ederek. İktidar döneminde. bugünkü astronomiye hala ışık tutmaktadır.4. Rasathane için yörede bulunan tüm mühendis. Semerkant'ta 38 yıl hükümdarlık yaptı. Avrupa dillerinin birçoğuna. Milletlerarası Astronomi Derneği de Ay yüzeyindeki bir kratere onun adını verdi. Semerkant'taki rasathanesinde yapılan çalışmalar. Dünya onu astronomi alanındaki eserleriyle tanıdı. birkaç yüzyıl doğuda ve batıda faydalanılacak bir eser olmuştur. 1839 yılında cetvelleri Fransızca tercümeleriyle birlikte. devrin meşhur âlimlerinin toplanıp tartıştığı bir mekân oldu. İlhanlılar zamanında yapılan rasatları tekrar gözden geçiren ve 12 yıl boyunca rasat yapan Uluğ Bey. Fen bilimleri ve astronomiye merakı. Cemşid. 78 . 13 yaşındayken Horasan ve Maveraünnehir eyaletlerine hakan naibi oldu. Türk mimarisinin seçkin eserleriyle donatıldı. Asır Astronomu unvanını layık görürken. 25 Ekim 1449'da. Uluğ Bey. Abbas adlı bir düşmanı tarafından öldürüldü ve dedesi Timur Han'ın yanına defnedildi. Batı bilim dünyası. Semerkant'ta bir medrese ve bir de rasathane yaptırmıştır. İlim adamlığı yanında devlet adamlığı vasfı da yüksek olan Uluğ Bey. Bu gözlemevinde yapılan gözlemler. ünlü Zeycini düzenlemiş ve bitirmiştir. Zeyç Kürkani. Kendisi için de bu rasathanede bir oda yaptırarak tüm duvar ve tavanları gök cisimlerinin manzaralarıyla ve resimleriyle süsletmişti. Kadı Zade bu medreseye başkanlık etmiştir. Bir akademi haline getirdiği sarayı. büyük eseri Uluğ Bey Zici'ni yazdı. Gözlemevinin tüm işleri o zaman genç olan Ali Kuşçu'ya kalmıştır. müstakil bir hükümdar gibi hareket etti. astronomi biliminin bugünkü seviyeye gelmesinde büyük pay sahibidir. kendisini dünya tarihinin en büyük astronomlarından biri haline getirdi. 22 Mart 1394'te Güney Azerbaycan'daki Sultaniyye'de doğdu. daha önce yazılan 'zic'Ierin yanlışlarını düzeltiyor ve yıldızların hareketlerini daha mükemmel gösteriyordu. çevrilmiştir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ULUĞ BEY Türk dünyasının 15'inci asırda yetiştirdiği en büyük astronomi bilgini ve Timur Han'ın torunu olan Uluğ Bey. Bu eser. İyi bir eğitim görerek. Uluğ Bey'e 15. asıl eser de 1846 yılında aynen basılmıştır. Rasathanenin yapım ve rasat aletleri için hiç bir harcamadan kaçınmamıştır. trigonometride yeni bir araştırma yolu açtı. astronomi çalışmalarının temelini teşkil eden trigonometri ilmi üzerinde geniş çalışmalar yaptı. gözlemlere başlandığı sırada ve Kadı Zade de gözlemler bitmeden ölmüştür. 1437'de. Zeyç Kürkani veya Zeyç Cedit Sultani adı verilen bu eser. Bu gözlem üzerine Uluğ Bey. Başkent seçtiği Semerkant'ta. başta Semerkant ve Buhara olmak üzere tüm ülke. bazı kimseler tarafından açıklanmış ve Zeyç'in iki makalesi 1650 yılında Londra'da ilk olarak basılmıştır. Gözlemevinin yönetimini Bursalı Kadızade Rumi ile Cemşid'e vermiştir. ancak on iki yılda bitirilebilmiştir.

Ünite 5 ZAMAN VE TAKVİM .

kuramsal bir Güneş'in varlığı kabul edilmiştir. Bu bakımdan zamanın doğru olarak ölçülebilmesi için sürekli araştırmalar yapan astronomlar. yıl. Ancak elli yıldan beri bu kongrelerde de ortak bir karar alınamaz. Güneş'le ilgili zaman tanımı yapılmış olur. gerçek Güneş günü olarak tanımlanır. birim ne olacaktır? Ölçümü nasıl olacaktır? En doğru çalışır denilen saatlerin çalışmasında bile. Diğer gök cisimlerinin hareketi de düzgün ve periyodik olduğuna göre. Herhangi bir yerde.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM Astronominin en çetin konularından biri zamanın doğru olarak tespiti. yeryüzündeki günlük ve toplumsal çalışmaya düzen veren Dünya'nın ekseni çevresinde düzenli olarak tam bir dönüşü için geçen gün uzunluğu zaman birimi olarak alınmıştır. zamanı ölçme işini güçleştirir. Güneş'in meridyenimizden art arda iki geçişi arasındaki süre. Dünya'da bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim hazırlamaktır. Yıldız gününden ortalama 4 yıldız dakikası kadar daha uzundur. Ölçülebilirle bakımından zaman somut bir kavramdır. herhangi bir yıldızın başlangıç noktası olarak  ilkbahar noktası alınır. Bu olaylar gün. meridyenden art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına da yıldız günü denir. daha başka bir ifade ile uluslar arası takvim hazırlanamamıştır. Son elli yıldan beri her iki yılda bir toplanan Uluslararası Astronomi Kongreleri'nin gündemindeki konulardan biri. Fizikte herhangi bir ölçü. kütle birimi kilogram olduğu gibi.5. Güneş'in tam meridyenimiz üzerinde bulunduğu zaman gerçek öğle zamanıdır. Örneğin. astronomide zaman birimi olarak Dünya'nın çevresinde dönüşü alınabilmektedir. günberi noktası civarında daha hızlı.  ilkbahar noktası yerine.  noktasının meridyen düzleminden art arda iki geçişi arasındaki zaman süresi yıldız zamanı olarak tanımlanır. Güneş yuvarlağının merkezi alınırsa. yukarıda belirttiğimiz doğa olaylarında en uygun ölçünün. Bu doğa olayları. günöte noktası civarında daha yavaştır. mevsimler ile gece ve gündüzün tespitinde önemli neden teşkil eder. gözlem evlerinde kullanılır. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi. Bu güçlüğü ortadan kaldırmak ve zaman tespit konusunda değişmez kurallar belirlemek için. ay. zaman tayini için. diğeri bütün ulusların birlikte kullanabileceği takvimin hazırlanmasıdır. Her iki konu. bazı farklılıklar vardır. Hâlbuki. Her gün ve her yer (gözlem noktası) için değişkendir. Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü Yıldız zamanının Güneş'in durumuna göre düzenlenen günlük hayatımızda. hâlâ günümüzde bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim. 80 . seçilen bir birime göre yapılmaktadır. tutulma düzlemi üzerinde hareket eden Güneş'in (Gerçekte hareket eden Dünya'dır. Ancak. Zaman evrenin ve insanın varlık şartıdır. Bu nedenle. ortaya çıkan önemli bir kavram zamandır. Güneş'in görünürdeki durumuna göre tanımlanan zamana gerçek Güneş zamanı denir. uzunluk birimi metre. herhangi bir yerde. Yıldız zamanı ve yıldız günü. ZAMAN NEDİR? Tekrarlayan doğa olayları sonucu. zamanımızdan 5000 yıl kadar önceleri tarih sahnesinde görülen ilk uygarlıklardan Eski Mısırlı ve Mezopotamya astronomların da konusu idi. Bunun için. Bu durumda. Bu hız düzensizliği.) görünen yörüngesi üzerindeki hareket hızının düzenli olmaması sonucu. yörünge üzerindeki zaman ölçümünde düzenlilik esastır. ekseni çevresinde düzenli dönen Dünya olduğunda birleşmişlerdir. ZAMAN ÇEŞİTLERİ Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü Yıldız zamanı tanımında. Herhangi bir yerde  ilkbahar noktasının. kullanılmayacağı bir gerçektir. Güneş ile Ay'ın düzenli bir biçimde doğup batmaları ve Ay'ın evreleri gibi olaylardır. Burada zaman ve takvim konusu "Zaman Nedir?" ve "Takvim Nedir?" başlıkları altında açıklanacaktır. Sonuçta. Ancak zaman ölçüsü söz konusu olduğunda.

Günlük yaşayışımız. Bu iki zaman tanımını. 3. Bir ülkenin bütün ulusal sınırları içinde. gök ekvator üzerinde düzgün dolanacak. Zaman konusu üzerinde çalışan astronomlar şu koşullan varsayarlar: 1. Bunu önlemek için. doğudan doğup. Güneş meridyenimizden eşit zaman aralıklarında geçmez. Hâlbuki günlük hayatımız sonucu. sabit bir değer taşımayan. Sonuç olarak. ortalama Güneş zamanına göre düzenlenmiş zaman ölçü aletleridir.5. Bu durumda. Güneş'in durumuna bağlı günlük hayatta. Güneş'in durumuna bağlı olan ve günlük hayatımıza uygun düşecek yeni bir zaman birimi tanımlamışlardır. Bu durumda. Bu durumda. düşünülen ortalama Güneş'in. Dünya üzerinde doğuda bulunan noktaların meridyeninden daha erken. Dünya 24 saat dilimine ayrıldı. Bunun sonucu olarak. Güneş'in meridyenimizden üst geçiş anıdır. şehirler arasında büyük saat farkları ortaya çıkar. gerçek Güneş gününe göre ayar edilmiş bir saati kullanmak. yeryüzünün her noktası için özel bir zaman vardır. gerçek Güneş gününün sabit olmaması dolayısıyla. bugünkü hayat koşullarında uygun düşmemektedir. her gün öğle vaktinde günün tarihini değiştirmek gerekmektedir. gök cisimlerinin meridyen geçişlerine göre değişik zaman tanımları karşımıza çıkar. Güneş'in hareketine bağlı ve zaman başlangıcı da Güneş'in meridyenimizden üst geçiş zamanı olduğundan. Bu durumda. gök ekvator düzlemi ile çakışık değildir (Ekvator tutulma düzlemi ile ±23° 27' lik açı yapar). bir ülkede. Bu karışıklığı önlemek için 1884 yılında Washington'da yapılan Uluslar Arası Meridyen Kongresinde. Bugün kullandığımız saatler. ortak olarak kullanılmak üzere yeni bir zaman tanımına gerek duyulmuştur. gerçek Güneş gününü zaman ölçüsü olarak kullanmak doğru olmamaktadır. Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı Bir ülkenin ulusal sınırları içinde. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı düzenli olacak. bir yerin meridyeninden art arda iki geçişi arasında geçen zaman süresine ortalama Güneş günü denir. zaman birliği sağlamak için. 2. Bu durum bazı karışıklıkların ortaya çıkmasına neden ola bileceğinden. Güneş'in görünür hareketine bağlı bir zaman ölçüsü kullanılmasında zorunluluk vardır. Bu üç koşulu gerçekleyen bir Güneş'in varlığını (sanal Güneş) düşünerek. Bu üç önemli durumdan dolayı. boylam farkı bulunan yerlerin saatleri değişik olur. Bu bakımdan gerçek Güneş günleri birbirine eşit değildir. daha belirgin olabilmesi için bir örnek ile belirtelim: Ülkemizde bölge zamanı saat 12 iken. Kanunu). Dünya'nın yörüngesi tam daire şeklinde olacak. Bu zamana yerel zaman denir. Dünya. İzmir'deki yerel zaman 12:12 dir. birçok karışıklığı önlemek. bir kongrede alınan kararlara göre: 81 . Bu durumda. Gerek Güneş'in saat açısı ve gerekse ortalama Güneş'in saat açısı meridyenimizden itibaren ölçülür ve zaman başlangıcı. ortak olarak kullanılan zamana bölge zamanı denir. Kanunu). bu zamana 12 saat eklenerek elde edilen zamana sivil (medenî) zaman denir. Günlük hayatta yerel zamanı kullanmak bir ülke içinde pek çok karışıklıklara yol açar. Yerel Zaman ve Bölge Zamanı Gökyüzünde. batıda bulunan noktaların meridyeninden daha geç zamanda geçer. başka bir ifadeyle uluslar arası zaman birliğini sağlamak amacıyla. birbirine komşu ülkelerin saatlerinde bir birlik sağlanamadığı anlaşılmıştır. Yörünge düzlemi. Ağrı'daki yerel zaman saat 11:14. Güneş tam meridyenimizde iken saatin 12 olduğu kabul edilir. Hatta. Yörünge üzerindeki hızı düzgün değildir (Kepler'in II.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam bir daire şeklinde değildir (Kepler'in I. doğu-batı yönünde geniş ulusal sınırları olan bir ülkenin şehirlerindeki saatler de birbirine hiç uymaz. batıya doğru hareket eden gök cisimleri. yerel zaman yerine bölge zamanı tanımı getirildiği yukarda belirtildi. Bu zaman birimine ortalama Güneş zamanı denir.

Bu bölge ülkeleri. batıda bulunan komşu ülkenin saatinden bir saat ileri. ülkemizde zaman birliğini sağlama için. yerel zaman ile ortalama Güneş zamanı arasında da vardır. İsveç. günlük hayatımızda çok önemlidir. Finlandiya. Yıl Kavramı Zamanı belirtmek için tanımlanan ve gün birimi diyebileceğimiz ortalama Güneş zamanı. İngiltere. Çekoslavakya ve Yugoslavya'dır. kendisinin doğusunda bulunan ülkenin saatinden bir saat geri kullanılmasına. Türkiye'de saat Greenvvich'e göre 2 saat ileri. Nitekim doğu Anadolu illerimiz üçüncü saat dilimini aştığından. komşu dilimlerin saatinden. Tüm Avrupa kıt'asnı kapsayan ülkeler aşağıda belirtildiği şekilde saat dilimlerini kullanacaklardır. batıda bulunan bir ülke. Türkiye bölge saati kullanılmaktadır. Bu zamana evrensel zaman denir. Ülke içinde zaman birliği sağlamak amacıyla ülkemizin her tarafında Türkiye zamanı kullanılmaktadır. Her dilim içerisinde kullanılan saat. komşu saat dilimlerine göre bir saatlik zaman farkı vardır. Almanya ile Türkiye arasında 1 saat dilimi fark olduğundan. Almanya. ulusların ömrü gibi. ulusal sınırları 1 saat dilimini aşarsa. Romanya'dır. Her boylam derecesi dörder zaman dakikasına karşı geldiğinden. Ayrıca. Batı Avrupa saati: Greenwich zamanını kullanır. bu saat dilimi içinde bulunan noktaların (beldelerin) saatleri. Danimarka.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM a. Türkiye zamanı evrensel zamandan 2 saat ileri durumdadır. Aynı fark. Ankara'da saat 12 iken. Wachington'un saati Greenwich'e göre 5 saat. Yunanistan. Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman Türkiye'nin bütün şehirlerinde bir zaman birliği sağlamak için. ç. Çünkü.5 derece batısı arasında kalan 15° lik dilimin içindekileri Greenwich'in yerel zamanını kullanırlar. Polonya. İsviçre. Buna göre. Her dilimin kapladığı bütün ülkelerde aynı saat diliminin kullanılmasına. Norveç. çok uzun zaman aralıklarını belirtmek için çok büyük rakamların kullanılması gerekmektedir. Örneğin: insanın ömrü. Örnek: Türkiye Greenwich'in 30° doğusunda bulunduğundan. Macaristan. c. Orta Avrupa saati: Greenwich zamanından bir saat ileridir. Gerçekte. genel zaman veya dünya zamanı denir. Doğu illerimizin bir kısmı boylam bakımından ikinci saat diliminin dışında kalmış olduğu hâlde 3 saat ileri olan saati kullanmazlar. Portekiz ve Cezayir'dir. çok uzun zaman aralıkları söz konusu olduğundan. Belçika. İspanya. Eğer bir ülkenin. Türkiye radyo ve televizyonlarının belirli aralıklarla verdiği saat ayarı. Washington Greenwich'e göre 77° batıda olduğundan. Dünya'nın kutuplardan geçen ve her biri on beşer derecelik olmak üzere 24 saat dilimine ayrılmasına. Türkiye. İstanbul'da saat 12:12 dir. Bu farklar. Greenwich'in doğusundaki saat dilimindeki bölgelerin saati Greenwich'e göre ileri durumdadır. Bu durumda Dünya. Türkiye zamanıdır. Türkiye'nin saatleri Almanya'ya göre 1 saat ileridir. Greenwich GözlemEvi'nin -7. b. Bu bölge ülkeleri. Bu bölge ülkeleri. Greenwich Gözlem Evi'nin 30° doğusunda bulunan ve İzmit şehrimizden geçen boylamdaki ortalama Güneş zamanı Türkiye zamanı kabul edilmiştir. Bu kabullere dayanarak ortaya çıkan yeni zaman tanımına. Bulgaristan. Türkiye'ye göre de 7 saat geridir. ülke içinde zaman birliğini sağlamak için dilimi aşan kısımda da ülkenin bölge saati kullanılır. Ülkemizin bütün şehirleri için düzenlenmiş olan bu bölge zamanına ulusal zaman da denilmektedir. doğuda bulu nan ülkeler. Çünkü. Avusturya. İtalya.5 derece doğusu ile + 7. iki şehir arasındaki boylam farkı 30 12ı dır. bu zaman biriminin kullanılamayacağı ortadadır. Doğu Avrupa saati: Bölge zamanı Greenwich zamanına göre iki saat ileridir. 82 .5. Türkiyede Almanya'nın doğusunda bulunduğundan. Mısır.

Yıldız Yılı Dünya'nın Güneş çevresinde dolanımı sonucu. ortalama Güneş zamanı cinsinden 365. a. ç. Günlük hayatımız yıldızlara göre değil. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı esas alınarak tanımlanan yıla Ay yılı denir. 83 . Bu yılın gün olarak uzunluğu 365.5. çoğu İslâm ülkelerinde de dinî günlerin belirlenmesinde Ay yılına göre hareket edilmektedir. 354 ve 355 gün olabilir. yılları gösteren takvimler kullanılmaktadır. Bu değişiklik bazen 353. öteki yıllardan daha uzundur. dönencel yıl. 242216 gündür. Bugün kullanılan yıl kavramından önce. Bugün bile. Güneş'in görünen hareketine dayalı olarak tanımlanan diğer yıllardan oldukça farklıdır. Güneş.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinde tam bir dolanma yapması için gerekli olan zaman süresine yıl denir. dönencel yıl Güneş'in  ilkbahar noktasından iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. Güneş yıldızlara göre doğuya doğru yer değiştirir. uzun zaman aralıkları söz konusu olduğunda zaman birimi olarak kullanılmakta idi. günlük hayatımızda yıldız yılı kullanılmaz. Bu da 365 gün 06 saat 13 dakika 53 saniyedir. Bu süreye yıldız yılı (siderelyıl) denir. Dünya'nın bu hareketi Güneş'in tutulma dairesindeki görünen hareketi olduğundan. Bu da 365 gün 6 saat 09 dakika 09 saniyedir. Ay yılı. günberi noktası da Dünya'nın doğrultusunda hareket eder. Bu durumda. Bu 365 gün 05 saat 48 dakika 46 saniyedir. 259544 ortalama Güneş günüdür. kullanılmasında birçok güçlükler ortaya çıkmaktadır. Bu durumda. herhangi bir Y yıldızının Güneş'le aynı doğrultuda göründüğünü düşünelim. Yıldız yılı gözlem evlerinde kullanılır. Günlük hayatımız. Dünya'nın Güneş çevresindeki hareket durumu ile diğer gök cisimlerine göre değişik yıl tanımları yapılmıştır. seçilen gök cismine ve bunun başlangıç noktasına göre değişmektedir. Ay ve gezegenlerin Dünya yörüngesi üzerinde yaptıkları çekimlerden (pertürbasyon) dolayı. yıldız yılından ortalama 20 zaman dakikası daha kısadır. Kullandığımız takvimlerdeki yıl. 256374 gündür. ayrıksıl yıl. Bu ortalama Güneş günü cinsinden süresi 365. Ay yılı Dünya'nın uydusu olan Ay. kuramsal olarak tanımladığımız ortalama Güneş zamanı olduğunu biliyoruz. Temel zaman biriminin. Dönencel Yıl Dünya'nın  ilkbahar noktasından art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına dönencel yıl denir. ilk zamanlarda gökyüzünde Ay'ın değişik aralıklarla şekil değiştirme süresi. Dünya'nın yörüngesi üzerinde batıya doğru görünen bir harekette bulunur. bazı İslâm ülkelerinde bu zaman birimine bağlı olarak. A noktasında bulunduğu zaman. Bu durumda. her yıl değişik sürelidir. Bu hareket sonucu. ülkemizde olduğu gibi. b. Dünya yörüngesi üzerinde. Görüldüğü gibi. Ayrıksıl yıl Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu günberi noktasından art arda iki geçişi a-rasındaki zaman aralığına ayrıksıl yıl (anomalistik yıl) denir. c. Dönencel yıl süresi. Güneş'in görünen hareketine göre düzenlendiğinden Ay yılının. günberi noktası her yıl yaklaşık 5 zaman dakikası kadar doğuya doğru kayar. Ancak dinî emirler gereğince. Dünya çevresindeki dolanımmı bazen 29 bazen de 30 günde tamamlar. Fakat bir süre sonra Dünyada Güneş yıldızı ile tekrar aynı doğrultuya gelmiş olur. Bu nedenle 4 değişik yıl tanımı ortaya çıkmıştır. yıl süreleri ve adları. Güneş'in günlük hareketine göre düzenlenmiş olduğundan. Bu durumda. dönence yıl süresine eşittir.

yıl süresi olarak. Fakat her yılın 365. 400. Sonuç olarak görülmektedir ki dört yılın. zamanımızdan 5000 yıldan beri.5. zamanı düzene koyan ve zaman bölümlerini gösteren eski yıllardan beri bu adla anılan bir zaman tespit aracıdır. Bunların hepsinde de Güneş ve Ay ile belirli yıldızların hareketleri esas alınırdı. Bu nedenle karşımıza değişik takvim türleri ortaya çıkmaktadır. Ancak bir süre sonra 12 aya çıkarıldı. Bunlardan ikisi de Güneş ve Ay'ın görünürdeki hareketleri sonucu ortaya çıkmıştır. Takvim hazırlama sorunu. Mezopotamyalılar da takvim yapmışlardır. her yılda mevsimlerin bulunduğu ay adları değişmektedir. Hafta tanımının.242216 = 0. Hangi yılların 366 gün olabileceğini tespit etmek için. bazı yılların 365 ve bazı yıllarında 366 gün olabileceği tespit ve ilân edildi. Bu takvim de 12 ay süreli idi. yıl ve gündür. Julien takvimindeki yıl süresinde görülen 0.007784 gündür. bu gök cisimleri ile bir ilgisi olmayıp. milâttan önce 3000 yıllarında.25 . Sayılar arasındaki bu özellikten yararlanarak dört ile bölünebilen yılların 366 gün olacağı ilân edildi. değişik uluslar tarafından değişik tarihler takvime başlangıç olarak alınmakta. Bu astronomun yaptığı değişiklikler sonucu ortaya çıkan takvime Julien takvimi denilmektedir. takvim yapma sorununa 5000 yıldan beri ortak bir çözüm bulunamamıştır. Eski Yunan takvimi de yine 29 veya 30 günlük 12 ay süreli idi. siyasal ve dini bir nedenle seçilmiş olan bir başlangıca göre zamanı bildiren. Eski Mısırlılar. 0. Eski Mısırlılar ekip biçme işlerini düzenli olarak yaptıklarından zamanın en kuvvetli uygarlığı durumuna gelmişlerdir. a. takvimlerinin başlangıcı olarak kabul edildi. Günlük hayatta kesirli güne dayalı takvim kullanılması birtakım zorluk ve karışıklıklara neden olur.25 gün olarak alındı. Ay'ın hareketine göre düzenlenmişti. Roma İmparatoru Julius Caesar (M. ötekilerine normal yıl denilmektedir. İskenderiye'den Astronom Sosigenes'i çağırtarak takvim işini düzene koyması için görevlendirdi. aynı zamanda da değişik gök cisimlerinin görünürdeki hareket durumlarına göre değişik kabuller yapılmakta idi. Buna göre 1580 yıllık sürede 84 . Bu durumda. 400 yılda. Bu takvim de Ay takvimi olduğundan.Ö. Bunun gerçek dönencel yıldan farkı. 12 kavuşum (sinodal) Ay esası kabul edilmiştir.25 gün olmayacağı. Takvimlerde görülen ay kavramı. Bu karışıklığı ortadan kaldırmak için. Julien Takvimi Önceden tanımladığımız yılların hepsi kesirli günlerdir. Takvime artıkyıl terimini kazandıran Sosigenes'tir.365. Bunlardan. İlk zamanlarda kullanılan takvimlerde. değişik takvim türlerinin kullanıldığı düşünülürse. güney yarım küresinde Güneş'in doğuşundan biraz önce görülen Sirius yıldızının görünümü takvimlerine esas almışlar ve yılı 12 ay olarak kabul etmişlerdir. Ay'ın Dünya'dan görünürdeki durumuna göre belirlenir. değişik uluslarda. Öyle ki bu fark. Bu takvim yardımıyla. Bu tür takvimde yıl süresi 365. zaman zaman araya fazladan bir ay eklenirdi. arada meydana gelen farkı önlemek için. Bu takvime göre. 366 gün olan yıllara artık yıl. dönencel yıla göre artacağı görüldü. astronominin ilk bilimsel konusu olmuş.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM TAKVİM NEDİR? Takvim. Bu kısa açıklamadan anlaşılacağı gibi.1186 gün eder. Eski Romalıların takvimi 10 aydan ibaretti. Roma şehrinin kuruluş tarihi olan 753 yılı. günleri sayma sorunu ile ortaya çıkmıştır.25 gün etmektedir. Bu farklar yıllar boyunca birikerek takvim yılının. Bunun ortalama süresi 354 gün 12 saattir. şöyle bir kural uygulanmıştır. doğrudan doğruya insanların yaptığı bir tanımdır. süresi mümkün olduğu kadar dönencel yıla eşit bir takvim yılı seçilir. dolayısıyla bütün yılların sahip olduğu günlerin ortalama uzunluğu 365. Her ay 30 gün idi ve son ay 35 gün süreli idi. takvimin bütün ülkelerin ihtiyaçlarına cevap vermesi için yoğun bir çaba gösterilmesine rağmen. Eski çağlardan bu güne kadar çeşitli takvimler kullanılmıştır. Dört ile bölünemeyen üç sayıyı takip eden dördüncü sayı dört ile bölünebilir.007784 = 3. 365.25 gün dört yılda bir gün ettiği için 365 günlük yılı takip eden dördüncü yıl 366 gün olarak alınır. Bunlar. Bunu önlemek için. 100-44) tarafından milâttan önce 45 yılında. Bütün takvimler iki doğal esasa dayanır.

Şimdiki kullandığımız takvimin aynı olup. Maya (Orta Amerika) takviminde 5119. ortalama olarak 29. Ülkemizde. Ay'ın evrelerine dayanmaktadır. 85 . Görüldüğü gibi bu takvimin Julien takviminden 10 günlük farkı vardır. c. Bu durumda. Görülüyor ki takvim hazırlama konusu astronominin ilk bilimsel konusu olup. Bu takvimde yıl süresi 354. yıl. 1917'de. Ülkemizde 26. 13 günlük farkı kaldırmak için değişiklik yapıldı. Ay'ın ilk görüldüğü (ilk hilâl) gecenin ertesi günüdür. XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) Julien takvimindeki 10 günlük farkı ortadan kaldırmak için. Yani 11 Mart tarihi 21 Mart olarak kabul edildi. Bu takvim 1582 yılma kadar kullanılmış olmasına rağmen. yıldır. 29 Aralık 1925'ten sonra bu takvim kullanılmayıp milâdî takvim kullanılmaya başlandı. günlük hayatımızda kullanılan takvim Greguar takvimi ise de. Örneğin. Güneş yılından ortalama 11 gün kısadır. Bu fark 4517 yılda bir güne ulaşacaktır. İslâm takvimi veya hicri-kamerî takvim denir. yıl tarihi aynı kaldığı hâlde. ay süreleri de aynıdır. ç. 1582 yılında Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 11 Mart'a inmişti. Her ay da hemen hemen bir kavuşum ay'ına eşittir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM 10 gün geri kalmış olur. günümüzde Dünya'da kırk değişik takvim kullanılmaktadır. Bu takvimde. görünürdeki bu hatalarının ortadan kaldırılması için yeni bir takvim tanımının yapılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Japonların da 12. Bu takvime göre bazı yıllar 12 ay bazı yıllar da 13 ay sürelidir. Bu takvimde her ayın birinci günü. Hicrî-kamerî takvimin başlangıcı. ölümüyle biten takvim yılları vardır.1925'ten beri bu takvim kullanılmaktadır. Gün başlangıcı Güneş'in battığı an kabul edilmektedir. İzmit'te toplanan Hristiyanların ruhanî meclisi tarafından da Clavius'un önerisi kabul edilmiştir. 355 ve 354 gün şeklinde değişken olmaktadır. astronomlardan oluşan bir bilim kurulu kurdurarak Julien takvimindeki düzensizliğin ortadan kaldırılmasını istedi. Bu düzeltme esasına göre 1582 Ekiminde takvimi düzenleyen XIII Greguar olduğundan. Muhammet'in Mekke'den Medine'ye göç tarihi olan 16 Temmuz 622 Julien yılıdır. Muhammet'in emri gereğince. şubat ayı 29 gün olmak suretiyle tanımlanmaktadır. Bilim kurulundan astronom Clavius'un önerisi üzerine Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 21 Mart ile çakıştırıldı. Bu takvimde artık yıl. Papa Greguar. üzerinde 5000 yıldır uğraşılmasına rağmen. İsrail takviminde 5760. bazı aylar 29 gün bazı aylar 30 gün kabul edilir. Ay'ın Dünya çevresindeki tam bir dolanımı bir ay kabul edilir. hazırlatılan bu yeni takvim türüne Greguar takvimi (milâdî takvim) denir. Ayrıca hem Ay hem de Güneş'in görünen hareketine göre düzenlenmiş ve hâlen Musevî vatandaşlarımız arasında kullanılmakta olan Musevi takvimi de vardır. Bu takvimde bir yıl 12 aya bölünmüştür. Budist takviminde 2544. Bu takvimin hatası önemsenmeyecek kadar azdır. Yalnız. İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) Bugün birçok İslâm ülkelerinde kullanılan bu takvim. Hicri-kamerî takvimden 584 yıl eksik süreli devam eder. Ancak. bu takvime başlangıç olarak alındı. Hicrî-kamerî yıl. b. Hz. 13 gün geriden takip eder. Bu süre gerçekte. Milâdî 2000 yılı. bazı yıllarda yaz mevsimine denk gelir. Bu takvimin başlangıç yılı. Muharrem günü ortalama olarak her yıl 11 gün önce gelir. bazen ilkbahara denk gelen bir hicrî-kamerî ay. Yani hicrî-kamerî yılbaşı olan 1. Bu takvimlerin dışında. dinî günlerimizin belirlemesinde İslâm Takvimi kullanılmaktadır.12. yıl. aynı zamanda. Bu nedenle bu takvime. Hz. Bugün kullandığımız takvim Greguar takvimidir. bütün uluslar tarafından kullanılacak ortak takvim henüz hazırlanamamıştır. Rumî Takvim Güneş yılına göre düzenlenmiştir.5. imparatorunun tahta geçişiyle başlayan.5 gün olup.

Harezm'de temel eğitimimini alan Harezmi. 12 asır önce yazılan bu eser cebir sistemlerine ait kaide ve teoremler ile yeni çözüm yollarını mevzu edinir. Doğum tarihi 780 yılında doğmuş 850'de ise vefat etmiştir. Harzemî. Böylece Harezmi. Güneş ve ay tutulmasına dair incelemelerini topladığı Zîcü’l-Harezmî adlı eserinde ise. Grek ve Eski Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesi'nin idaresinde görevlendirilir. Bağdat'ta inceleme ve araştırma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi imkanlara kavuşur. 86 . Harzemî. cebir bakımından Öklid'den 1000 yıl ileridedir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM HAREZMİ Horasan bölgesinde bulunan Harezm (bugünkü Özbekistan'ın Khiva)şehrinde dünyaya gelen Harezmi'nin tam adı Abdullah bin Musa el-Harezmi'dir. Burada hayata ait bütün endişelerden uzak olarak matematik ve astronomi ile ilgili araştırmalarına başlar. astronomi için gerekli trigonometri bilgi ve cetvellerini verdi. Nil Nehri’nin kaynağını açıklayan Harezmî. İlmi konulara doyumsuz denilebilecek seviyedeki bir aşkla bağlı olan Harezmi ilmi konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat'a gelir ve yerleşir.5. Daha sonra da Bağdat Saray Kütüphanesindeki yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme'de görevlendirilir. Cebir mevzularını içine alan eseri. gençlinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. bütün dünyada cebir ilmine ad olmuştur. Cebirle ilglii meşhur eserinin adı: "El'Kitab'ül-Muhtasar fi Hısab'il . matematiğin geniş bir dalı olan cebirin temellerini atmıştır. Bu eserde. Yeryüzünün çapına ait hesaplarını Kitâbu Sûreti’l-Arz adlı kitabında topladı. Bu eser Doğu ve Batı ilim dünyasında ilk müstakil cebir kitabı olma şerefini kazanmıştır.Cebri ve'l-Mukabele" dir. Mezopotamya. Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi Mem'un Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca onu kendisi tarafından Eski Mısır. Batlamyus’un astronomik cetvellerini de düzeltti.

Ünite 6 UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI .

insanlı ve insansız uçuşlar. ekonomik. gözlemcilerin uzay üzerine verdikleri bulguların mantıklı bir şekilde açıklanmasını sağladı Uzay konusundaki ilk sağlam bilgiler. 20 yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti Bu arada teorik fizik ve astronomi konusunda devrim yapacak görüşler ortaya atan Einstein gibi bilginlerin uzay konusunda ortaya attıkları pek çok kuram. bilgilerin genişletilmesidir. Bu dönemlere ait uçma efsaneleri günümüze kadar gelmiştir. çok güçlü radyoteleskoplarla uzayın derinliklerinin araştırılması. Bu çerçevede denizlerden yararlanma. astronomik gözlem uyduları. yapma uydular. Dünya atmosferi dışından elde edilecek bilgilerle genişletilmesidir. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir Uzay'ın sınırları asla kesin değildir ve Uzay hep büyür Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınır bulunmamaktadır. 88 . gezegenler ve gök taşları bulunmaktadır Uzay çok eski dönemlerden beri insanların büyük ilgisini çekmiş. uzay hakkında çok az da olsa kimi fikirlerin ortaya atılmasını sağladı Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi uzay hakkındaki bilgileri artırdı Uçan cisimlerin ortaya çıkmasıyla Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. Bu bölümde. sonu olup olmadığı. İkinci Amaç: Uzaydan insanlığa yararlı olabilecek yer altı ve yer üstü kaynaklarının tespiti. günümüzde uzay çalışmalarını yürüten ekonomisi ve teknolojisi gelişmiş ülkelerin diğer amacı da şudur: Ulusal itibar sağlamak. bilinmeyenlerin araştırılması. güçlü füzeler. roketler. UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ İnsanlarda. Birinci Amaç: Temel bilimlerin ve teknolojinin gücü ile uzaydan doğal olayların ölçülmesi. insanlı ve insansız uzay araçlarıyla yapılan çalışmalardır. sınırlarının nereye kadar uzandığı bilginleri ve felsefecileri yakından ilgilendirmiştir Uzayda yer alan gökcisimlerinin incelenmesi. özellikle kuzey ülkelerinde kurulan gözlemevleri sayesinde alındı. Uzay çalışmaları. uzay çalışmaları açıklanacak. uzay çalışmalarının tarihi. İslâm dünyasında ve Osmanlılarda uçma denemeleri yapılmıştır. Uzay çalışmalarının iki amacı vardır. fakat Dünya'nın atmosferi yukarı doğru çıkıldıkça incelmektedir Uzayda milyonlarca gökada bulunmaktadır Bu gökadalar içinde milyonlarca güneş sistemleri. uzay kirlenmesi gibi konularda son yılların araştırmalarından elde edilen bilgiler belirtilecektir. 17. ulusal güvenlik sistemlerini geliştirmek. Bu çerçevede. varsa. İnsanlar. uçma ve uzaya çıkma düşüncesi çok eskidir.6. Günümüzde uzay çalışmalarını. 19 yüzyıl sonu ile 20 yüzyıl başında. Antik Yunan'da Eski Çin'de. 1950'li yıllardan itibaren uzay çalışmaları hız kazandı. daha da artmaya başladı Nihayet. Güneş Sistemi içinde yolculuk yapacak yapma uyduların geliştirilmesi. yüzyılda kollarına kanat takarak Ay'a uçabilmek için hikâyeler yazmıştır. iletişim (haberleşme) enerji gibi bilgilerin. Ancak. bunların hareketlerinin diğer gökcisimlerinin davranışlarına yaygınlaştırılması. Bu hızlı çalışma döneminde karşımıza ekonomisi ve teknolojisi ileri iki ülke çıkmaktadır. siyasî ve askeri bakımdan Dünya'ya hâkim olmak vardır. ekonomik ve teknolojik yönden gelişmiş ülkeler yapmaktadır. Ay'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. meteoroloji (hava tahminleri).ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Uzay.

02.1966'da uzaya fırlatıldı. Dünya'dan 200 km'ye yakın bir yüksekliğe çıkmış. Ay yüzeyine inip araştırma yapması.07. Saatte 39. Böylelikle uzay çalışmaları hızlandı. ilk insanın Ay'a gitmesi.1965'te uzaya fırlatılan Gemini 6. Lowel.A. Lowell.05. 12. Bu başarılı uygulamadan hemen sonra 16. daha sonra iki ve üç kişilik füzelerle başladılar.1968'de içinde astronot F.05. 21. Neil Armstrong Gemini programıyla. uzayda ilk buluşmayı gerçekleştirmeleri bakımından önem taşır. Ay'ın 113 km yakınından fotoğraflarını çekti. Gemini 12 ise 11. Friendship 7 (20. Agena kapsülüyle birleşti.08. Ay'ı ve uzayı fethetme çalışmalarına başladı. Borman. Astronot Alan B.1968'de a gönderildi. 11. Ay'a gitme hazırlıklarının başlangıcıydı. Bu uygulamadan sonra.07. uzayda buluşmayı gerçekleştiren ABD. Bunlara sırasıyla. 18.03. 05. 89 .1969'da uzaya fırlatılarak Ay'ın çevresinde 8 gün süren bir yolculuk yaptı. Bu araçtaki astronotlardan Starfford. ABD'nin yürüttüğü uzay çalışmaları tarihi aşağıdaki şekilde özetlenebilir: ABD'li bilim adamları. ABD.10. Sigra 7 (03. ilk defa Ay'ın yörüngesine girdi.1966'da J. Bu araçta Ay kabini (Lunar Modula) bulunmaktaydı. Apollo 7 uzay aracı Apollo 10. Gemini 11. Scott'un içinde bulundukları Gemini 8. uzayda istasyon kurma çalışmalarının ilk adımını atmış oldu. Aurora 7 (24. ABD'nin diğer Gemini programı çerçevesinde Gemini 10.1965'te fırlatılan Gemini 7 ile 15. Sheford. Apollo Programı: ABD'nin Apollo Programı. Mercury Programı: Bu programın ilki Freedam 1. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 02 saat 07 dakika uzayda kaldı. Aldrin adlı astronotlarla uzaya gönderildi.652 km'lik bir hıza ulaştı.1962).1966'da N. Mercury.A. ABD'nin uzayda daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma çabalarının örneğidir. İçinde üç astronot bulunan araç 11 gün uzayda kalarak Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yaptı.1962). Mercury Programı çerçevesinde. Gemini Programı: ABD'nin Gemini Programı. uzay çalışmalarına önce tek kişilik.11.12.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin (SSCB) 12 Nisan 1961'de uzaya ilk insan göndermelerinden sona. Astronotları bıraktı. 18.10.1961'de SSCB'den sonra ABD'nin ilk insan taşıyan kapsülüdür. Bu arada astronot Colling. 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. Anders bulunduğu hâlde. Apollo 8 bu arada uzayda hız rekoru kırmış oldu. E. dünyanın en güçlü füzesi ile Florida'daki Cape Kennedy (Keyp Kenedi) üssünden uzaya fırlatıldı. Bu. hareketsiz hedef olarak kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardı. 06 gün 03 saat uzayda kalan Apollo 8.6.1962). içinde insan bulunan Libertiz Bell 7 (20. W. Ay kabini.09. Ay kabini ise tekrar Ay yörüngesinde dolanmak üzere hareketine devam etti. uzayda aynı yörüngeye girerek ilk buluşmayı gerçekleştirdiler. Faith 7 (15. Diğer arkadaşları Young da onları uzay aracında bekledi. uzay çağının önemli çalışması olarak nitelendirilir. J.09. Gemini ve Apollo programları adlarını verdiler. Apollo 8. Cerran Ay kabini ile Ay'ın yüzeyinde saniyede 15 ile 360 km arasında değişen bir hızla yörünge çizerek dolaştılar. Armstrong ile D. 20.1961).1963) adlı uzay araçları.05.05. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı.1966'da aynı programı tekrarladı. görevini tamamladıktan sonra Apollo 10'a döndü. uzayda 15 dakika kaldıktan sonra inebilmiştir.

yeryüzüne inmeyi başardı. Ay hakkında bilgiler elde ettiler. Collinst'ti. Satürn füzesiyle fırlatılan bu lâboratuvarın uzunluğu 39 m'dir. Arnıstrong. Skylab tam bir uzay lâboratuvarı niteliğini taşımaktadır.11. 16. 26.1963'te uzaya fırlatıldı. 11.1963'te. Skylap programının amacı.6.1970. uzayda kalma rekoru kırmışlardır.1969.06. Bu sürede Skylab'ın içinde astronotlar 19 lâboratuvar deneyi gerçekleştirdiler. Televizyon ekranlarından gösterilen astronotların Ay yürüyüşleri Dünya'dan izlendi. Ay yüzeyinde dolaştılar. Vostok 4. 16. Skylab Programı: Apollo programından sonra. 12. Ay'ın yörüngesinde 21 saat 36 dakika 46 saniye kaldı.1962'de. Ay'a çeşitli araçlar indirerek. Astronot 1 saat 48 dakika uzayda kaldıktan sonra.1969'da insanlığın ancak hayal olarak düşünebildiği bir olayı gerçekleştirdiler.08.01. Apollo 13. Apollo 17.1961'de uzaya insanı götüren ilk araçtır. 21. Aldrin. Uzay gemisinin komutanı Neil Armstrong. Ay'ın binlerce fotoğrafı çekildi. Astronotlar Ay yüzeyinde 60 m yürümüşlerdir.1969'da uzaya gönderildi. 11. Ay'dan incelenmek üzere çeşitli örnekler alındı ve uzay çağında çok önemli bir adım atıldı. Amerikalılar.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Apollo 11. M.1971. 20. Apollo 15. ABD'nin Skylab (uzay lâboratuvarı) programı. Bu arada özel olarak yapılan bir Ay otomobili ile Ay yüzeyinde gezindiler. SSCB'deki uzay çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Ay yüzeyine indi.1972. Kapsül. Apollo 16.07. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları SSCB'de uzay çalışmaları ilk yıllarında başarılı idi.12. Artık Ay yüzeyine insan ilk defa inmiş oldu.1962'de. Sovyetlerin başarılarını gölgede bıraktılar. yiyecek.04. Vostok Programı: Sovyetlerin ilk uzay çalışmaları Vostok programı ile başladı.08. kısa bir süre sonra.1969'da Ay yüzeyine ayak bastı. Onu E. her gün hız kazanarak devam etmektedir. Apollo 11 'den ayrılan bir kapsül.04. Bu uygulama ile ABD'nin Apollo programı başarı ile tamamlandı.1971.07. Bu uzay kapsülleri. Daha sonra Ay kapsülü Apollo 11 'le buluşmak üzere geri döndü. Ancak.08. İki katlı bu uzay aracında astronotların. Skylab. Apollo 14.1972 gerçekleştirilen uzay yolculukları sonunda Ay'a yumuşak inişler yaptılar. 1973'te gerçekleştirildi. içecek ve ilâç ihtiyaçlarını karşılayacak tedbirler alınmış. Vostok 6 16. astronotlar bu uzay lâboratuvarı içinde 28 gün kalarak. Vostok 2 06. Apollo Programının uygulanması sırasında Amerikalılar Ay yüzeyinde toplam 80 saat 44 dakika kaldılar. Bu olaylardan sonra ABD Apollo Programının uygulanması devam etti. E. ABD'de uzay çalışmaları. 14. 12. 31. 14 Mayıs 1973'te fırlatıldıktan sonra. uzayda yörüngeye oturtulmuş bir uzay istasyonu kurmaktı.07.07. Vostok 1. Apollo 12.196l'de.05.06. Vostok 3. 07. uzayda programlanan araştırmalarını yaptıktan sonra yeryüzüne dönmüşlerdir. Aldrin izledi. Vostok 5. Bunlardan Vostok 6 ile ilk kadın astronot uzaya gönderildi. bilhassa araştırma aletleri ile donatılmıştı. Yuri Gagarin 90 . 14. Astronotları Neil A.

1969'da.06. 15. Soyuz 8.1975'te iki Sovyet uzay aracı Soyuz 17 ile Salyut 4 uzayda kenetlendiler. 1969. Uzaya gönderilen bu yapma uydular. Soyuz 5.1964. dönüş sırasında kabindeki bir arıza nedeniyle yeryüzüne inmeyi başaramadılar.06. 91 . her geçen yıl daha da hızlanmaktadır.1995'te uzayda kenetlendiler. Bu uygulama ile uzayda üçlü grup hâlinde buluşma gerçekleştirildi. Mariner 4. ROKETLER Roketleri ilk kullananların Çinliler olduğu sanılıyor. Daha önce 12. Dobrovolskly. 14. Soyuz 7. uzayda geniş imkânh bir uzay lâboratuvarı kurup bunu yörüngede tutabilmektir. Voshot 1. 1241'de Moğollar da Polonyalılara karşı roket kullandılar.1973'te uzaya fırlatılan uzay lâboratuvarı Salyut 2 ile buluşmak amacıyla fırlatıldı. Bu uygulama ile iki uzay aracı arasında birbirine geçiş yapılabileceği ispatlandı. Kamorov'un ölümüyle sonuçlandı. 03. Mariner 7 ve Mariner 9 yapay uydular.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Voshot Programı: SSCB. kendisinden önce. uzun yıllar roket tekniğinde gelişme olmadı. Uzay çalışmaları. 1249'da Endülüs'te roket kullanıldı.10. Soyuz Programı: Soyuz 1. bu gezegen hakkındaki bilgileri dünyaya göndermek idi.03. Bu tür çalışmalar için ileri bir teknoloji ve ileri bir ekonomik güç gerektirmektedir. Soyut 4'e geçti. Nikolaye ve V. Bu astronotlar uzayda 24 gün 19 saat kalarak uzayda kalma rekorunu elde ettiler.1968'de kendisinden önce fırlatılan Soyuz 2 ile buluştu. Patsalev. 1971. Volkov adlı astronotlarla fırlatıldı. Voshot 2 içinde astronot Leonov. Soyuz 3. Soyuz 9 ile 02.1972'de Pioneer 11 adlı bir yapma uydu daha uzaya fırlatıldı.01. Venüs hakkında bilgiler gönderdikten sonra.1970'de A.6. Daha sonraları Soyuz 4. Tabanca.07. top gibi silahların gelişmesine rağmen. uzayda 17 gün kalarak. Sevastlonov adlı astronotlar. 23.1971'de G.10. tüfek. Voshot programı çerçevesinde. Bu iki uzay istasyonu 17.1969'da birer gün arayla uzaya fırlatıldılar. uzay araştırmaları bakımından son derece önemli ve yeni bilgiler göndermektedirler. hiçbir yere tutunmadan uzayda yürümeyi başardı. Soyuz 10. V. Mariner 2. Bu ilk roketler barutla ateşlenip hareket ettirildi.06. Bu amaçla. 1972 yılları arasında uzaya gönderilen Mariner 1.01. 12. Voshot 2. uzaya fırlatıldı. Sovyetlerin uzay çalışmalarındaki amaçlarından biri. Ancak.10. Soyuz 12. Barutun gelişmesiyle ateşli silahlar kullanıldı. özel bir uzay elbisesi ile kapsülden çıkıp 20 dakika. 26. 1232'de Mogollora karşı roket kullanılmıştır. Görevi Jüpiter'in yakınından geçerek.04. Bu buluşmada Soyuz 5'teki astronot. Soyuz Uzay Aracı Pioneer 10 yapma uydusu 03 Mart 1972'de uzaya gönderildi. 08.06.1967'de astronot V. Uzay çalışmalarında uygulanan en büyük proje ABD ile BDT arasında hazırlanan Apollo-Soyuz uzay istasyonlarının uzayda kenetlenmeleridir. V. Daha sonraları. 06.01. ABD astronotları Soyuz'a geçerek BDT astronotları ile el sıkıştılar. Soyuz 6.1965. 06.1969'da uzayda buluştular. Çin kaynaklarına göre. 12. Mars'ın bilinmeyen yüzeyinin binlerce fotoğrafını çekti ve önemli bilgiler gönderdi. Amerikalılara ait uzayda en uzun kalma rekorunu kırdılar.

roketleri geliştirerek tek kişinin kullanabileceği 1-8 kg ağırlığında roket yaptı. Bu çalışmaları Braun devam ettirdi. çok kademeli roket kavramını geliştirdi.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Ancak boş durulmadı. Roketlerin gelişmesi 1933'ten sonra Alman fizik bilgini Werner von Braun (1912-1977) araştırmaları ile başladı. diğer uzay araştırmalarının ön çalışmalarıdır. Oberth 1917'deki çalışmalarının bir sonucu olarak. 19. Bu iki yıllık zaman aralığında NASA ve Avrupa Uzay Ajansı'nm (ESA). İngiltere ve Avusturya'da roket çalışmaları hızlandı. uzay istasyonu kurmaya ve uzay taşımacılığına öncelik verir. Alman J. Kibatchic (1853-1881). İtalya. Bu program. Rusya'da N.000 m'ye kadar ulaşabiliyordu. roketlere yön vermeye çalıştı. Challenger kazasından sonra. Almanya. İngiltere. yerden uçağa. Uzay çalışmaları yapan ülke. birçok kimse roketle Ay'a gidilebileceğine inanmaya başladı. Uzay istasyonları ve uzay mekiği programları. 1988'de tekrar başlamıştır. 20. İspanya ve İsviçre katılmaktadır. Bu roket 3. SSCB de 1980'li yıllarda Buran adlı bir uzay mekiği geliştirip deneme uçuşları yapmış. Bu çerçevede iki kademeli roketlerin yapılması düşünüldü.6. 1986'daki. UZAY İSTASYONLARI VE UZAY MEKİĞİ Uzay istasyonları kurma ve uzay taşımacılığı programı. Ancak bu program yeniden yapılan gelişmelerle. Amerikalı fizikçi H. uzay mekiği programını durdurmuştur. yüzyıl başlarında İngiliz subayı William Congreve savaş başlığı taşıyan roket yapmayı başardı. Meksika savunmasında kullandı. ancak bu uygulama devam etmemiştir. Bu programa ESA üyesi olan. 1846'da Amerikalı Wiüiam Hale rokete kuyruk takarak. Tsiolkovsky'nin araştırmaları. 20. Bu roketleri ABD. Goddard. ESA. 1898'de Rus K. Hollanda. uzay araştırmalarına yapılan yatırımları azaltır. Daha ileriki yıllarda Almanya. yüzyıl. ileri teknoloji ve gelişmiş ekonomiye sahip ülkelerde devam etmektedir. ABD'deki Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA). insan taşıyan roketlerin yapılabileceğini savundu. uzay istasyonları ve uzay mekiği programları gecikmiştir. 1807'den 1825'e kadar çeşitli savaşlarda roketler kullanıldı. uçaktan yere atabilme evresinde idi. 92 . Winkler (1897-1947). Danimarka. uzaya 4. yüzyılda gerçekleşen teknolojik gelişmeler sonunda.5 ton taşıyabilen Hermen adlı uzay mekiği yapımına zamanımızdan 10 yıl önce başlamıştır. Uzay mekikleri. değişik özellik ve güçteki roketler ve uzay mekikleri gerektirir. uzay rampaları. daha geniş kapsamlı çalışma imkanı elde etmek için yapılır. roketlerin daha uzak hedeflere göre kullanılmasının başlangıcıdır. Almanya'da H. Bu düşünceyi 1890'da Alman H. Fransa. 1933'lü yıllara kadar roket çalışmaları daha çok uçaktan uçağa. sıvı yakıtlı roket denemelerine başladı.İ. Belçika. Gansmdt (1856-1934) geliştirdi. araştırmalar devam etti. Tsiolkovsky (1857-1935) roket kullanılmasında katı yakıt yerine sıvı yakıt kullanılabileceği üzerinde araştırmalar yaptı ve roketle uçuşun fiziksel ve matematiksel hesaplarını yaptı.

Burada. Uzay ortamında görevlerini yürütebilmesi için öncelikle güç kaynağına ihtiyaç vardır. aracın hareket yönü doğu olarak seçilir. Uzay araçları görevlerine göre. Günümüzde bu zorluklar aşılmaktadır. Uzay aracının Dünya atmosferi dışında Dünya çevresindeki yörüngeye oturtulabilmesi için en az 8 km/sn hıza ulaşması gerekir. yani uydunun Dünya'yı terk edip gezegenler arası ortama çıkabilmesi için. bu hızın 10 km/sn olması gerekir. Herhangi bir uydunun Dünya çevresindeki yörünge periyodu 200 km yükseklikte 90 dakikadır. yerinde ve zamanında düzeltmek için roket gücü kullanılır. Venüs çevresinde bir yapay uydu yerleştirmek için. Dünya'daki izleme istasyonları ile uydu arasındaki iletişim. Dünya'nın dönme hızından yararlanmak istenirse. Dünya'nın doğal uydusu Ay ise Dünya'dan 386. Çünkü Güneş sisteminin diğer üyeleri sürekli hareket halindedir ve uzayda bir noktaya etkiyen toplam çekim kuvveti sürekli değişmektedir. frenleme roketleri kullanılır. Dünya'dan dik olarak fırlatılan uzay aracı. Dünya atmosferinin hızı engelleyici özelliğidir. Uzayda. 9. R: Dünya çapı. geçiş yörüngesi denir. İnsanlı veya insansız uzay araçlarının geri dönmesinde. yörüngede birkaç saat veya yıllarca kalabilir. uzay aracının hareketi Kepler ve Newton kanunlarına göre düzenlenir. Kalkışta roketin uzay aracma vereceği ivme.R/r dir. aşağı yukarı 1 km/sn hızla dolanır ve yörünge periyodu yaklaşık 28 gündür. En az enerjiyi gerektiren uçuş yoluna. Uzay aracının. Dünya'ya olan yükseklik arttıkça yörünge hızı azalır. Geçiş yörüngeleri gezegenlerin değişen konumları göz önüne alınarak hesaplanır. Uydunun alıcı ve verici antenleri ile izleyici antenler birbirini tam görmelidir. istenilen yükseklikte yörünge hızına yaklaştığında. Uzay aracını yörüngeye oturtmadan önce.8 gr/cm3 olan yerçekimi ivmesinden büyük olmalıdır. 200 km yükseklikteki uzay aracı yörüngeye oturtulurken.6. 93 . Yörünge periyodu artar. radyo ve televizyon ile yapılır. Örneğin. Örnek: 1730 km'de yörünge hızı 7 km/sn ve yörünge periyodu 2 saattir. Bir uzay aracını Dünya çevresindeki yörüngesine oturtmak için gerekli minimum hız ( ).ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI Uzay araçlarının hem uzaya fırlatılmasında hem de herhangi bir gök cismi etrafında dolanacağı yörüngesine oturtulmasında çeşitli zorluklar vardır.000 km uzakta. Dünya atmosferinin dışına çıkarmak gerekir. Bunun için kademeli roketler kullanılır. Eğer. yani yörünge hareketine başlar. Ay'a veya diğer gezegenlere araç göndermek için iyi bir zamanlama. uydunun hızı Venüs'ün Güneş çevresindeki hızına eşit hıza ulaşmalıdır. bu kanunlara göre: v v 2 = g. Saatte birkaç yüz km'lik hız azalması ile aracın Dünya'ya doğru inmesi sağlanır. Uçuş yolunu. g: yüzey çekim ivmesi. Güneş veya atom enerjisinden sağlanabilir. Bu zorluklardan biri. Bu güç kaynağı pillerden. Bu durumda merkezkaç kuvveti yerçekim kuvvetine eşitlenmiş olur ve araç Dünya çevresinde dolanmaya. iyi bir yönlendirme ve iyi bir hız denetimi gerekir. uydu Venüs'ün yakınından geçecek ise tam eşitlik gerekmez. hareket Dünya yüzeyine paralel olacak şekilde yavaş yavaş eğilir. r = R+ (uydunun yerden yüksekliği)dir.

içinde bulundukları Gemini 8.1968'de astronot F. uzay istasyonları kurulmasıyla uzay araçları teknolojisi gelişti.1961'de SSCB gerçekleştirmiştir. Bu uçuşla 39. E.1961'de.10. Borinan.10. akan yıldızlar.1966'da N. içinde insan bulunan Liberty Bel 7'yi 21.1962'de uzaya göndererek daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma başarısını elde etti. UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ Son on yılda.1962'de. Anders ile Florida'daki Cape Kennedy üzerinden uzaya hareket etti.1996'da 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. ABD'de Gemini 8 ile 16. Lovell. ABD. Ay'ın 113 km yakınından fotoğrafları alındı. • Rosat X ışını teleskobuyla. yeryüzünden 200 km kadar yükselerek uzayda 15 dakika kaldıktan sonra tekrar yeryüzüne indi. Bu olay insanlı uzay uçuşları bakımından önem taşır. İnsanlı ilk uzay uçuşunu. Gemini 12 ile 11. galaksiler. Armstrong ile D. Uzayda 1 saat 48 dakika kaldıktan sonra yeryüzüne inmeyi başardı. • Aralık 1990'da fırlatılan Galileo uydusu Venüs'ün ve tekrar Dünya'nın yakınından geçtikten sonra. Aurora 7'yi 24.1961'de fırlatılan uzay aracındaki kapsül ile astronot Alan B Shepard.07.1966'da J. Gelişen bu uzay araçları ile Güneş sistemi ve hatta Güneş sistemi dışındaki gök cisimlerinden. Uzay araçları ile Güneş sisteminin incelenmesi amacıyla 1990'lı yıllardan itibaren yapılan çalışmalar aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • Uzay araçları ile ilgili yapılan ilk çalışma.04. Bu iki programın uygulanmasında önceleri başarısızlıklar olmuşsa da Güneş sistemi ile ilgili yeni bilgiler elde edilmiştir.1963'de. Bu uygulama Ay'a gitme hayallerinin ilk aşamasıdır. SSCB'de Vostok 1 insanlı ilk uçuşunu yaptı. 1990'da Hipparchos astrometri uydusu ile Hubble uzay teleskobu programıdır. Sigma 7'yi 30.A. Holman uzaya gönderildi.05. Mercury programı çerçevesinde. 94 . Scott. ABD'nin Apollo Programı ile ilk insan Ay yüzeyine inip araştırma yapmıştır.11.6. yıldız kümeleri. 12. Ekonomi ve uzay teknolojisi gelişmiş ülkeler.1968'de Apollo 7 içinde 3 astronot ile 11 gün uzayda kalıp Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yapıldı. • Uysses uydusuyla. Güneş'in manyetik kutupları ile gezegenler arası toz ve gazların özellikleri incelenmiştir. 11.A.12. J. kuyruklu yıldızlar. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 2 saat 07 dakika uzay boşluğunda kaldı. Sovyetlerden sonra ABD Mercury programı çerçevesinde 05.07.02.6 km hızla uzayda hız yapma rerokunu kırdı. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. yıldızlar. Friendship 7'yi 20. kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardılar. önceki bilgilerimize yeni bilgiler elde edilmiştir. • Magellan uzay aracı ile Venüs yüzeyi haritalanmıştır. bulutsular ve kuazarlar hakkında bilgi sahibi olabilecek duruma gelindi.03. Ay yüzeyinde uzay istasyonu kurabilecek ve bu istasyondan uzay araçları fırlatabilecek duruma geldi.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR İnsansız uzay çalışmaları 1950'li yıllarda başladı. Bu uygulamanın bir sonucu olarak Venüs ve Mars yüzeyinde de uzay istasyonu kurma çalışmaları başlamıştır. Apollo 8. Lovell. W. 18. • GRO gamma ışın uydusuyla uzayın tamamı gamma ışınıyla taranmıştır.05. 21. Bunların doğal sonucu olarak Güneş sistemi konusunda yeni bilgiler elde edildi. Gemini 10 programı çerçevesinde astronot Calling.

daha uzaktaki bilinmeyenleri öğrenme isteğidir. şekli. 15 kg idi. askeri uydular. elektromanyetik oranlar.1958). • IUE uydusu 1978 ile 1994 yılları arası.1957). içinde ilk canlı olarak bir köpek bulunmasıdır. büyüklüğü ve teknik özellikleri birbirinden farklıdır. Bu uygulama ile atmosferin üst tabakaları. ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI Uzayda. Dünya çevresindeki dolanımını 103 dakikada tamamladı. 60. küçük gezegenlere ait bilgiler elde etmek amacıyla fırlatılmıştır. Bu uygulamanın amacı Dünya'dan daha uzaklara gitme. Sovyetler Birliği Lunak uydularını. astronomi uyduları olarak adlandırılmaktadır.03. solunum ve sindirim sistemi gibi hayati fonksiyonları izlendi (03. / adıyla. bu hareketi sırasında Güneş'in manyetik alanı. Dünya çevresindeki dolanımını 110 dakikada tamamladı (26. 500 kg olan bu uydu. Bu uydu. bu gözlemleri Dünya'ya göndermiştir. Uydular. çok sayıda değişik amaçlı aletler bulunuyordu (15. 95 . Dünya'nın çevresinden zaman zaman 650 km ile 4000 km arasında uzaklıkta dolandı. Bu araştırmalar ile Güneş sisteminin oluşumu ve gelişimi hakkında yeni bilgiler elde edilmiştir. Bu uydunun bir özelliği. Gözlem uyduları. yapılış amaçlarına göre de adlandırılmaktadır. doğal uydu ve yapma uydu olarak adlandırılır.05. kozmik ışınların uzaydaki oranı. 1957'den itibaren.1958). uzaya astronomik gözlem uyduları gönderilmektedir.10.1957'de SSCB tarafından fırlatıldı. Yapma uyduların ağırlığı. kalp atışları. ilk olarak Venüs'e uydu göndermişlerdir. Bu uydulardan sonraki yıllarda astronomik gözlem uydularının gönderilmesi hız kazandı. Bunlardan birisi de gözlem uydularıdır. ABD tarafından uzaya fırlatılan Explorer 1. 1500 kg idi.1958).03.07. Uysses. Dünya çevresindeki dolanımını 134 dakikada tamamladı (17. Sputnik 2. Bu astronomik gözlem uydularının dışında. meteoroloji uyduları. kendisinden büyük bir gök cisminin çekimine kapılarak onun çevresinde dönen yapma cisimlere uydu (peyk) denir. Dünya'dan uydu içindeki köpeğin. • 1986 NASA-GRAC uzay aracıyla Hestia ve Tempel 2. uzaya ilk olarak 04. Vanguard 1. Astronomik gözlem uyduları.01. uzay ve gök cisimleri hakkında. •ESA ve NASA'nın ortaklığıyla Ekim 1990'da fırlatılan Uysses uzay aracı. Dünya çevresindeki dolanımını 114 dakikada tamamladı (31. uzayda kalma süresi 200 yıl olarak programlandı. gezegenlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri.11. Amerikalılar.000 km/sn'lik hızla Güneş'e yönelmiştir. 90 kg olan Sputnik bu uydu Dünya çevresinde dolanımını 96 dakikada tamamladı. evrenin yapısı ile ilgili her geçen gün yeni bilgiler elde edilmektedir. Amerikalılar Pioneer uydularını Ay'ın Dünya'dan gözlenemeyen arka yüzünün fotoğraflarını. Explorer 3. Güneş rüzgârı. Explorer 4.1958). Bu köpek uydu içinde 7 gün yaşadı. Pioneer 3 ve Pioneer 4 uyduları ile radyan (ışınım) kuşağı hakkında yeni bilgiler elde edildi. Bu uydunun bir özelliği. gezegenler arası toz ve gaz ölçümleri yapmaktadır. 1958 Jeofizik yılı dolayısıyla. Dünya'dan değişik amaçlı uzaya fırlatılan uzay araçları da yapma uydu olarak adlandırılır. Bunlar. 15 kg olup.6.5 kg olup.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Jüpiter'e doğru yoluna devam etmiş ve Aralık 1991'de Jüpiter'e ulaşmıştır. mor ötesi dalga boylarında çok net gözlemler yaparak. Dünya'ya göndermek üzere fırlattı. SSCB tarafından fırlatılan Sputnik 3. fırlatıldı (26. Bu uydu içinde.1958). haberleşme uyduları.

suların kirlenmesi. burada 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının tarihi özellikleri dolayısıyla ilk yıllarda gönderilenler belirtildi. ABD ve SSCB dışındaki ülkeler de göndermektedir. Meteoroloji Uyduları: Hava tahmin raporlarının önceden tespiti için gerekli bilgileri. Yine ABD. Bu uydu Venüs'e 34. karayolu trafiği.6. ozon tabakası değişimleri gibi insanlığı doğrudan ilgilendiren konularla ilgili bilgileri tarım istasyonlarına bildiren uydulardır. Bilimsel Uydular: Gökyüzü. Bu uydu ile Venüs'ün yüzey sıcaklığının 440 C° olduğu ve bulut tabakasına sahip olduğu tespit edildi. Mariner 2'yi Venüs'e göndermiştir (27. volkanik aktivite.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ABD'nin Explorer programı çerçevesinde. Titan serisi uyduları askeri amaçlıdır.000'i aşmıştır. x ışınlarının kozmik kaynaklarını keşfetti. Almanya 1969'ta. 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu uyduların hepsinin belirtilmesi.1962). UYGULAMA UYDULARI Uygulama uyduları olarak adlandırabileceğimiz uyduları aşağıdaki şekilde gruplandırarak belirtmek uygun olacaktır. Mariner programı çerçevesinde. Çin 1970'de. fiziksel. Askeri Uydular: Askeri amaçlı uydulardır. Günümüzde astronomik gözlem uydularının sayısı 3. Tarım Uyduları: Orman alanları. askeri.08. Haberleşme Uyduları: Kıtalar arası telsiz-telefon görüşmelerini etkin bir şekilde mümkün kılan uydulardır. bulutsular hakkında gözlem evlerindeki alıcılara bilgi gönderen uydulardır. havayolu trafiği sorunlarının dışında uzay trafiği sorunu ile de karşı karşıyadır. Bunlardan.000 km yakınında Venüs 2 ve Venüs 3 uyduları da Venüs'ün daha yakınında kalmış. Fransa 1965'de. coğrafi. 1972'de Sinsel gözlem uydularını göndermişlerdir. İtalya San Marco 1. 96 Haberleşme Uydusu . Uzaya astronomik gözlem uydularını.000 km yaklaşmıştır. ABD. Mariner programı çerçevesinde uzaya gönderdikleri uydular ile gezegenler hakkında yeni bilgiler elde edildi. Venüs yüzeyine inmiştir (17. 1971'de. ABD'nin Mariner 5 ve Mariner 6 gözlem uyduları Mars hakkında bilgiler göndermiştir. Mariner 2 Güneş'in uydusu olmuştur. meteoroloji ve ekonomik amaçlı uydulardan elde ettikleri bilgileri gizli tuttukları bir gerçektir. SSCB'nin Venüs 1 uydusu. Venüs 4. İngiltere 1962'de. Dünya. biyolojik özellikleri ile Güneş sistemi. Tansel MRS. Bu nedenle. Venüs'ün 100.000 km hızla dolanmaktadır. Daha çok ABD ve BDT tarafından fırlatılmaktadır. Bu durumda. Avusturalya 1967'de ve 1970'te.05. Bazı ülkelerinde uzaya gönderdikleri astronomik gözlem uyduları dışında. uzaya gönderilen Explorer 42 (12. yıldız kümeleri.1971). Kanada 1962'de. San Marco 2. tarım. uzay ve evrenin. galaksiler.1969). Güneş'in uydusu oldu. Bu yapma uydu Güneş çevresinde saatte 110. deniz trafiği. kitabın yazılış amacını ve sayfa sınırını aşar. Japonya 1970'de Osumi. siyasi. Dünya atmosferi ve atmosfer dışından meteoroloji istasyonlarına ulaştıran uydulardır.12. 1973'de Merkür'ü incelemek için fırlatıldı. San Marco 3. Mariner 10. Bu uydular aynı zamanda radyo ve televizyon yayınlarının uzak mesafelere aktarılmasını sağlar. iletişim (haberleşme). kimyasal.

Sonuç olarak da geleceğini tehlikeye atma durumuna geldi. görevini tamamlamış ve uzayın boşluklarına terk edilmiş yapay uydular. Uygulama uydularının sayısı bugün için 3000'i geçmiştir. Bu gerçek. Günümüzde. 97 . Bu konuda bir gerçek de şudur. Güneş'in evrendeki diğer yıldızlardan tek farkı bize en yakın olması ve gündüz görülmesidir.000 km olarak bilinir.1013 km'dir. Bu kirletme olayı hızla devam etmektedir. Günümüz uzay araştırmaları ile uzay kirlenmesi büyük bir tehlike oluşturacak boyutlara ulaşmıştır. hatta son yıllarda sayıları hızla artan değişik amaçlı yapay uydular uzay kirliliğini oluşturmaktadır.6. yapay uydulardan fırlatılan veya uzaya terk edilen her çeşit parça. Güneş'in bize olan uzaklığı ise aşağıdaki basit örneklerle açıklanabilir. Güneş yüzeyinden bir ışık demeti bize 8 dakika 20 saniye de ulaşır. ışığın saniyedeki hızı 300. Örneğini: Uzaydaki boş yakıt tankerleri. Bu durumun bir sonucu olarak. Günümüzdeki uzay araştırmaları ile Dünyamızı çevreleyen atmosfer ve uzay.3 ışık yılıdır. uzay trafiğinin önemli sorunlarından biri hâline gelmiştir. Son yıllarda yayınlanan bu katalogda uzay kirliliğini oluşturan 7000 parçanın adları ve konumları yer almaktadır. hızlı bir şekilde kirletildi. Bu uzaklığın km olarak değeri 4. araştırmaların uzun yıllar süreceği gerçeği anlaşılmaktadır.  Centauri’nin bize uzaklığı basit olarak aşağıdaki şekilde örneklendirilebilir. saatte 90 km hızla giden bir tren 175 yıl sonra Güneş yüzeyine ulaşabilmektedir. bize en yakın  Centauri yıldızına yapılabilecek bir seyahat için. yaşadığı ortamı ve uzayı kirletti. saatte 1. Bu durumda lâboratuvarımızdan  Centauri'ye ışık göndermek istediğimizde. Bunun sonucunda uzay kirlenmektedir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Özellikle 1960'lı yıllardan itibaren uygulama uyduları ile Dünya atmosferi ve atmosfer dışında yeni bilgiler elde edilmektedir.106 km idi.07. Bu sayıya göre uzay kirliliğini oluşturan cisimler son 25 yılda 10 bin kat artmıştır. YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT Güneş de evrendeki yıldızlardan biridir. Bu yıldızın bize uzaklığı 4. yapay uydu parçaları. Güneş'in. UZAY KİRLENMESİ Günümüzden 40 yıl kadar önceleri çevremizi kuşatan atmosferin son sınırları ve uzayın derinliklerinin insanlar tarafından kirletilebileceği düşünülmüyordu. Bazı uygulama uyduları diğer uluslar tarafından gizli bir şekilde fırlatılmaktadır. bu ışık  Centauri yüzeyine 4 yıl 4 ay 24 gün sonra ulaşır. Dünya çevresinde başıboş dolaşan bu cisimlerin katalogunu yapmıştır. Güneş'ten sonra bize en yakın olan yıldız Erboğa (Centaure) Takımyıldızının en parlak yıldızı  Centauri'dir. Pek tabii bu tür uydulardan elde edilen bilgiler de gizli tutulmaktadır.000 km hızla giden tabanca mermisi 4 yıl 9 ay sonra. Bütün bu parçalar uzayda serbestçe daha açık bir ifade ile başıboş dolaşmaktadır. Kuzey Amerika Hava Komutanlığı (NORA).6. bize olan ortalama uzaklığı 149. bize ortalama 42. Fizikten. Güneş'in bu uzaklığı ile ilgili 3 basit örnek de şudur: Saatte 500 km hızla giden bir uçak 34 yıl 2 ay sonra. Bunların bazıları UFO olarak adlandırılmaktadır. Bu kirlenme sonucu atmosferde ozon tabakasının kutup bölgelerinde delinmesi gerçeği ortaya çıktı. insanın kendi eliyle geliştirdiği teknoloji.106 km uzaklıkta bulunan Venüs'e bir seyahat gerçekleştirilmediğine göre. 1957'den itibaren uzay araştırmaları hızla gelişmektedir.

Uzayda nükleer denemelerin yapılması yasaktır. c. Mevcut ve kurulacak uzay istasyonları askeri üs olarak kullanılmayacaktır.6. Her ülke uzayı barışçıl amaçlarla kullanabilmek için eşit haklara sahiptir. b. d. Uzay çalışmalarında işbirliği yapılması esastır. Uzay Yasasındaki maddelerin bazıları şunlardır: a.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Bu çerçevede. 98 . uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması için Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 1961 ve 1963 yıllarında bir uzay yasası kabul etmiştir. ç. Üye ülkelerin uzayda herhangi bir tehlike anında yardımlaşmaları esastır.

edu.ankara.science.net http://www.com 99 .tr http://serdarkalkan.edu.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI KAYNAKÇA MEB Liseler İçin Astronomi ve Uzay Bilimleri ders kitabı http://science.wikidot.wikipedia.com http://tr.org http://www.com http://www.nasa.uzayveastronomi.com http://gokbilim.hq.cukurova.com http://gokbilimci.pcteknik.com http://www.tr http://www.yaklasansaat.com http://www.bilgiustam.zamandayolculuk.uzaymer.com http://www.bilgiustam.6.gov http://derman.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful