P. 1
Astronom i

Astronom i

|Views: 180|Likes:
Yayınlayan: Ali Yeğit

More info:

Published by: Ali Yeğit on Sep 15, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/01/2013

pdf

text

original

Sections

  • c. Ayrıksıl yıl
  • UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI
  • UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ
  • Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları
  • Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları
  • ROKETLER
  • UZAY İSTASYONLARI VE UZAY MEKİĞİ
  • UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI
  • İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR
  • UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ
  • ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI
  • UYGULAMA UYDULARI
  • YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT
  • UZAY KİRLENMESİ
  • KAYNAKÇA

1.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ORTAÖĞRETİM

ASTRONOMİ
VE

UZAY BİLİMLERİ
DERS NOTLARI

0

Hazırlayan: M. Necati YILMAZ

İÇİNDEKİLER
1.ÜNİTE : ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ
Sayfa

ASTRONOMİ …………………………………………………………………………………………………………………………………. 1 İlk Medeniyetlerde Astronomi ……………………………………………………………………….... 1 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu ………………………………………………………..….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem ……………………………………………………...……. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri ………………………………………………...………….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi ………………………………..……. 3 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı ……………………………..……. 3 ASTRONOMİ TARİHİ ……………………………………………………………………………….……………………… Eski Mısırlılar ve Astronomi ……………………………………………………..………………………………… Mezopotamyalılar ve Astronomi ………………………………………………..…………………………… Eski Çin ve Astronomi ……………………………………………………...……………………………………. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi ………………………………………………………...………………… Mayalar ve Astronomi ……………………………………………………………….………………………… Grekler ve Astronomi ……………………………………………………….…………………………………. Batlamyos ve Astronomi …………………………………………………...……………………………… İSLÂM ASTRONOMİSİ …………………………………………………………..…………………………………………. İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR ………………………….………………………………. Radyo Dalgaları ………………………………………………………………………………………………… Mikrodalga…………………………………………………………………………………………………………. Kızılötesi Işınlar ………………………………………………………………………..…………………………. Morötesi Işınlar ………………………………………………………………………………………………….. X Işınları …………………………………………………………………...……………………………………….. Gamma (g) Işınları ……………………………………………………….………………………………………… Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri …………………………………………………………….. ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI ……………………...……………………… Göz ……………………………………………………………………………………………………...…………………. Dürbün …………………………………………………………………………...……………………………………. Teleskop ……………………………………………………………………………………………………………. 4 4 5 6 6 6 7 9 10 14 14 15 16 17 17 18 18 19 19 19 20

OKUMA METNİ – Ali Kuşçu ……………………………………………………………………………………………………………. 21 OKUMA METNİ - Mikolaj Kopernik ……………………………………………………………………………………………………………. 23

2.ÜNİTE : EVRENİ TANIYALIM

UZAY, EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN ……………………………………………………………………………………………………………………… 25

ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ ……………………………………………………………………………………………… 26 IŞIK HIZI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 26

RÖLATİVİTE TEORİSİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 a. Özel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 b. Genel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. I 28

GÖKADA (GALAKSİ) ……………………………………………………………………………………………………………………….. 28 Sarmal Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Eliptik Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Düzensiz Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 SAMANYOLU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 30 GÜNEŞ SİSTEMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Güneş ve Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Merkür ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Venüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Dünya ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Mars ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Jüpiter ……………………………………………………………………………………………………………………….. 35 Satürn ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Uranüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Neptün ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37 Plüton ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37

AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU ……………………………………………………………………………………………… 38 Kopernik ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 38 Tycho Brahe ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Kepler ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Newton ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 40

YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………… 41 Uzaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 42 Hareketleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 43 Parlaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 44 Renkleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Sınıflandırılmaları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Hertzsprung-Russel Diyagramı ……………………………………………………………………………………………………………………… 47 Büyüklükleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Çapları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kütleleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kimyasal Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Sayıları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN OLUŞUMU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN EVRİMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50

YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 a. Beyaz Cüceler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 b. Nötron Yıldızlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 c. Pulsarlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 ç. Kara Delikler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar …………………………………………………………………………………………………………… 53 KARA CİSİM IŞINIMI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 54 OKUMA METNİ – Biruni ……………………………………………………………………………………………………………………….. 55 II

Ay yılı ………………………………………………………………………………………………………………………………. 63 TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 58 KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) …………………………………………………………………………………………………… 58 Dünya'da Koordinat Sistemi …………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 80 Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü ………………………………………………………………………………………………………………………… 80 Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü ……………………………………………………………………………………………… 80 Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü …………………………………………………………………………………… 81 Yerel Zaman ve Bölge Zamanı ……………………………………………………………………………………………………………………… 81 Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı …………………………………………………………………………………………………………… 81 Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman ……………………………………………………………………………………………………………… 82 Yıl Kavramı ……………………………………………………………………………………………………………………………….... 82 a. 71 AY ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 c. 80 ZAMAN ÇEŞİTLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………………….. Ayrıksıl yıl ………………………………………………………………………………………………………………………………. 59 Doğma Batma Zamanları ……………………………………………………………………………………………………………………... 64 GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) ……………………………………………………………………………………… 65 OKUMA METNİ – El Battani ……………………………………………………………………………………………………………………. 66 4.Dönencel Yıl ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 Gök Cismi ……………………………………………………………………………………………………………………. 83 b... 78 5. 74 Güneş Tutulması ………………………………………………………………………………………………………………………………. 72 Ay'ın Görünür Hareketleri ………………………………………………………………………………………………………………………… 73 AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI ……………………………………………………………………………………………………………………………… 74 Ay Tutulması ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 III .3. 58 ASTRONOMİK KOORDİNATLAR ……………………………………………………………………………………………………………………. 76 OKUMA METNİ – Uluğ Bey ………………………………………………………………………………………………………………………………. 62 Ekliptik Koordinat Sistemi …………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 ç. 80 ZAMAN NEDİR? ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ………………………………………………………………………………………………………… 69 Dünya’nın Görünür Hareketleri …………………………………………………………………………………………………………………… 69 Güneş'in Görünen Hareketi ………………………………………………………………………………………………………………………… 70 Burçlar ……………………………………………………………………………………………………………………………….Yıldız Yılı ……………………………………………………………………………………………………………………………….

91 UZAY İSTASYONLARI ve UZAY MEKİĞİ ………………………………………………………………………………………………………………… 92 UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI ………………………………………………………………………………… 93 İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR ………………………………………………………………………………………………………………………… 94 UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ ……………………………………………………………………………………… 94 ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI ……………………………………………………………………………………………………………………… 95 UYGULAMA UYDULARI ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 UZAY KİRLENMESİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 86 6.TAKVİM NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 Rumî Takvim ………………………………………………………………………………………………………………………………. 96 YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 KAYNAKÇA ………………………………………………………………………………………………………………………………. 85 OKUMA METNİ – Harezmi ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ……………………………………………………………………………………………………………… 88 UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ ………………………………………………………………………………………………………………………… 88 Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………………………… 89 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………… 90 ROKETLER ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 Julien Takvimi ………………………………………………………………………………………………………………………………. 99 IV .

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Ünite 1 ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ 0 .

Ayın ve Güneş'in gökyüzünde görünür hareketleri. Bir süre sonra gözledikleri gökyüzünden yararlanmayı düşünmüş olmalılar. davranışları. kuyruklu yıldızlar. Dünya’nın da içinde olduğu. Yıldızların konumlarını yön bulmada. birbirine olan uzaklıklarının ölçülmesini. zaman zaman tutulmalar göstermeleri. nova patlamaları ve kutup ışıması gibi olaylar ve cisimler çekmiş olmalı. İlk medeniyetlerde astronominin gelişimini insanların merakları yanında yön bulma ve zamanı ölçme gibi iki temel gereksinmelerine borçluyuz. Ay.1. Bu inanç astrolojinin doğmasına neden olmuştur. Güneş Sistemi. bunların fizik ve kimya bakımından yapılarını inceleyen bilim dalına astronomi ya da felekiyat ya da Gök Bilimi denir. gezegenler. Gezegenlerin gelecekte konumlarını (gök almanağı) içeren bir Babil tableti (British Museum). ( Güneş. zamanımıza kadar geçirdikleri değişiklikleri. hareket kanunlarını. kuyruklu yıldızlar. İlk Medeniyetlerde Astronomi İlk medeniyetler daha çok ılıman bölgelerde su kenarlarında kurulmuştu. Ay. 1 . akan yıldızlar. Bugünkü anlamıyla astroloji Güneş. Ay ve Güneş'in konumlarını ise zamanı belirlemede kullanmışlardır. kiminin fazla göz kırparken kiminin göz kırpmadığını ve bu göz kırpmayanların öbürlerinden farklı hareket ettiklerini görmüşler ve onlara gezegen demişler. Hiçbir bilimsel dayanağı olmadığı için astroloji bilim değildir ve bu nedenle de hiçbir gerçeklik payı yoktur. yıldızlar. gezegenler ve on iki burcun konumlarına bakarak insanların karakterleri. O zamanlar gökyüzünün düzenli gözlenmesinde bir başka neden de yıldızların tanrılarla ilgili olduğu ve yıldız hareketlerinin tanrı isteklerine birer belirteç olduğu inancıdır. Astronomi. geçmişleri ve gelecekleri hakkında bilgi verme sanatıdır. Ay'ın evreler oluşturması ve olayların hep dönemli görünmesi dikkatlerini çekmiş olmalı.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ Gök cisimlerinin konumlarını. asteroitler. hareketlerini. gelecekte meydana gelebilecek olayları ortaya koymaya çalışan bilim dalıdır. İşlerini plânlayabilmek için Ay ve Güneş'in görünür hareketlerine dayalı takvimler oluşturmuşlardır. galaksiler vb) konu alan ve bu cisimlerin yapılarını. bulundukları yerleri. Zaman zaman dikkatlerini yıldız yağmurları. meydana gelişlerini. O zaman yerleşim merkezlerinin ışıklandırması bugünkü gibi fazla olmadığı için geceleri gökyüzü daha ihtişamlı ve daha güzel görünmüş olmalı. Zamanlarının büyük kısmını geceleri açık havada geçiren insanlar gökyüzündeki değişik gök cisimlerinin farkına varmışlar.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu Gökyüzünde. küçüklük. gözlem 234- 5- 6789- hatalarının yok edilmesini. uzayda yıldızların büyüklü ve küçüklü değişik renk ve parlaklıkta görülmeleri. yoğunluk ve bileşim gibi kimyasal özelliklerini araştırır. madde bollukları. Bu incelemeye matematik ve fizik de katılır. büyüklük ve boyutları. bunları oluşturan maddelerin cinsini ve madde oranlarını. Gök mekaniği (Teorik astronomi): Gök cisimlerinin çekim kuvvetleri etkisi altında yapacakları hareketleri mekanik kanunları yardımıyla inceler. hareket kanunlarını. atmosferinin yapılarının bileşimi. Tayfsal (Spektroskopik) astronomi: Bütün gök cisimlerinin tayflarına (spektrumlarına) ait analizler yardımıyla. Seyir astronomisi: Deniz ve hava trafiği için gerekli olan pratik astronomi bilgileri ve gök haritalarının yapımı konularında çalışmalar yapar. Gök cisimlerinin fiziksel yapılarını. basınç ve uzaklık gibi fiziksel özelliklerini inceler. yaydıkları ışın. kimya. evrende gözlenen patlamalar. yani kimyasal yapılarını araştırır. enlem ve boylam belirleme gibi problemleri konu edinir. elde edilen sonuçları fizik. parlaklıkları.1. yörünge denklemlerini. matematik ve diğer bilimlerin en son gelişmeleri içinde değerlendiren bir yönteme sahiptir. ancak. bütün gök cisimlerinin. elektrik ve manyetik dalgalar hakkında bilgiler ortaya koyar. yıldız kümeleri. Bu durumda bir tek ulus veya kişisel olarak çalışmak yerine. Ayrıca. bugünkü ve gelecekteki durumlarını araştırır. uzaklıkları. çekim kuvvetleri ve günlük yaşantımızın temel konularından olan zaman sorunu hakkında kesin bilgiler ulaştırmaya çalışır. birlikte çalışmak ve konuları ayırmak zorunluluğu belirlendi. Astrobiyoloji: Gök cisimlerinde canlı hayatın hangi şartlarda mümkün olduğunu veya olabileceğini araştırır. Özet olarak. Gök cisimlerinin kimlik kartlarını belirler. katı durumları.Pratik astronomi: Astronomi aletlerinin yapımı ve kullanılmasını. uzay ve evrenle ilgili bütün soruları açığa çıkarıp çözmeye çalışır. gerçek ve görünen yerleri. sıcaklık. yoğunluk durumu. dünkü. Diğer bir ifadeyle astrofizik. Ay’ın değişik evreler göstermesi. bunu evrenin kendisini laboratuar malzemesi gibi kullanan. hareketlerine ait metrik bağıntıları araştırır. Astronometri (Konum astronomisi): Gök cisimleri arasındaki geometrik bağıntıları. miktarları. Gökyüzü. büyüklük. atmosferindeki basıncı konularını inceler. içyapıları. 2 . Astronomi. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri Yapılan astronomi ve uzay çalışmalarının bütününü ve elde edilen bilgileri değerlendirmek için 1965’te dünya astronomi ve diğer ilgili bilim kurullarından oluşan Uluslararası Astronomi Birliği’nin toplantısında son derece geniş bir bilgi yığını ortaya çıktı. Yapısını oluşturan maddelerin cinsi. bütün gök cisimlerinin gerçek ve görünen yerlerini (koordinatlarını). Bunların dışında. Güneş ve Ay ile öteki uydularda (diğer gezegen uyduları ve yapma uydular) görülen tutulma olaylarına ait bilgiler. gaz. evrenin yapısına ait sorunları radyo dalgaları yardımıyla inceleyen astronominin yeni bir dalıdır. Sonuç olarak astronomi konularına göre aşağıdaki bölümlere ayrılabilir. Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem Astronomi ve uzay bilimleri gözleme dayanan. Radyo astronomi: Bütün gök cisimlerini özellikle. gözlem yöntemlerini. yani yüzey sıcaklığı. Gök taşlarının (meteorit) ve gözle görülmeyecek kadar küçük olan göktaşçıklarının (mikro meteorit) oluşum ve gelişimlerini araştırır. zaman. kütle. 1. Güneş’in düzenli bir şekilde doğup batması. Astrojeoloji: Özellikle akan yıldızları (meteorları) konu edinir. sıvı. Gök cisimlerinin içyapılarını. gök adaları (galaksiler) ve bulutsuların (nebülöz) oluşum ve gelişim nedenlerini araştırır. Astrofizik: Her gök cismi değişik fiziksel yapıya sahiptir. fizik yöntemlerle gök cisimlerinin özelliklerini araştırır.

Bu durumda. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı Astronomi ve uzay bilimleri gözlem bilimidir. Dünya bir gök cismi olduğundan. dikkat. gezegenlerde varlığı tespit edilen koşullar altında ileri seviyede canlı bir hayat bulunmasa bile bakteriyolojik bir canlı hayatın bulunabileceği ileri sürülmektedir. yoğunluk ve basınç hesabı gibi. bir gök cismine ait yörünge denkleminin çıkarılması. Bugün Ay dışında kalan diğer gök cisimleri hakkında ne biliniyorsa gök cisimlerinden bize kadar ulaşan ışığın incelenmesi ve değerlendirilmesi sonucu elde edilen bilgilerdir. Astronomi deneysel bir bilim değildir. Dünya’nın yaşanabilir olmak için geçirdiği değişiklikler ve diğer gezegenler de canlı yaşantının varlığının incelenmesi problemlerinde biyoloji ile iş birliği yapar. Bilhassa son yıllarda astronomlarla biyologlar sıkı bir işbirliği içindedir. Başka gök cisimlerinde canlı yaşamın bulunup bulunmadığı problemine cevap aramak üzere. Aynı şekilde. Ancak böyle bir deneme bugün Ay için yapılmaktadır. jeoloji ve jeofizikten yararlanılır. moral ve heyecan önemli bir faktör olmaktadır. milyarlarca kilometre uzaklıktan gelen ışığı toplamak ve değerlendirmektir. gökyüzünü. maddenin kendisi veya modeli tespit edilip kullanılabilir. Fizik. Gök cisimlerinin yapısını oluşturan maddeler ve bu maddelerin oranları araştırma konusu olduğu zaman astronominin kimya ile iç içe olduğu görülür. Bu bakımdan astronomi gözlemciye ait hataların incelenmesinde psikoloji ve fizyolojiden yararlanır. Astronomik gözlemlerde sabır. astronomi ve uzay bilimlerinin matematikle olan ilgisi de çok geniştir. konumları ve hareketlerine ait olaylar insanın kontrolü dışındadır. Örneğin. Astronomi de ise böyle bir deneme yapma imkânı yoktur.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi Astronomi ve Uzay Bilimlerinin hemen hemen her bilim dalıyla ilişkisi vardır. Astronomi aletleri ile yapılan gözlemler sonunda elde edilen bilgilerin açıklanması ve irdelenmesi sırasında matematik ve fizik kanunlarından yararlanılır. Ay’ın ötesinde. gözlem yerinin enlem ve boylam değerlerinin hatasız olarak belirlenmesinde hesaplanılması ve kullanılmasında jeodezi. Bu durumda. ana malzeme olarak gök cisimlerinden bize ulaşan ışığı kullanmak zorundadır.1. uzaklık değeri tespiti. Gözlem yerinin uygun bir biçimde tespit edilmesinde. kavranılması bile çok güç olan uzaklıklardaki gök cisimleri için deneyi gerçekleştirebilmek bugün için mümkün görülmemektedir. Dünya’nın oluşumu söz konusu olunca astronomi. Deneysel bilimlerde araştırma ve inceleme konusu. Örneğin. Işığın toplanması ve değerlendirilebilmesi için muhakkak ki optik astronomi aletleri yanında fizik. örneğin. astronomi. topografya ve coğrafyadan yararlanır. astronomi ve uzay bilimlerine o kadar yakındır ki çoğu zaman incelenen problemin hangisine ait olduğu ayırt etmek güç olur. herhangi bir gök cisminin sıcaklık. 3 . Gök cisimlerinin yapıları. gözlem hatalarının hesaplanması gibi problemler. uzayı ve evreni araştıran astronomun ilk işi. kimya ve matematikten yararlanılacaktır.

Mısır'daki piramitlerin astronomik amaçlı kullanıldığını ve astronomi bilgilerinden geniş ölçüde yararlanıldığı son yıllarda ispatlanmıştır. özellikle Nil nehrinin taşma zamanının önceden tahmin edilebilmesiydi. Eski Mısırlı astronomların en önemli ilgileri ve belki de görevleri takvim yapmaktı. Astronomiye ait temel bilgilerden bazıları. M. 4 . Papirüslere parlaklık değeri 6. Güneş hareketlerini inceleyerek.Ö. Bu gök cisimlerinin özel hareketlere sahip olduklarını biliyorlardı. avcı) tanrısı Sopdet'e kendisini takip etmesini istiyor. Takvim yapmadaki amaç ise tarımın düzenli yürümesi isteği. Merkür.M. bugünkü ifade ile yıldız katalogu (ephemeris) diyebileceğimiz tablolar hâlinde gayet düzgün olarak papirüslere kaydetmişlerdir.S. bilim tarihinde ilk uygarlıklar olarak adlandırılan Eski Mısırlılar (M. Venüs. Güneş. Orion ise 15 yıldızla gösterilirdi. Ay. Eski Mısır belgelerinde Sopdet (sirius.Ö. 3000 yıllarında teknik esaslara ve bilimsel tecrübelere dayalı bir uygarlığın varlığı kabul edilmektedir. Güneş’in bir yıl içindeki ufuk düzleminden yükselme ve alçalma durumlarını hesaplamışlardır.M. Mars. Bu nedenle Mısırlılar takvimlerini bir dönem için Ak yıldızın görünür hareketine göre düzenlemişlerdir. Sopdet'in boynuzları arasındaki yıldız Akyıldızdır ve sırtındaki 3 yıldızla beraber düşünülmüştür. Burada Sahu (orion. Jüpiter ve Satürn gezegenleri hakkında bilgilere sahiptirler. 3300 . Uzun yıllar. Eski Mısırlılar. Ay. eski Mısırlılardaki astronomi bilgileri aşağıdaki gibi özetlenebilir. akyıldız) korku tanrıçasıdır ve ne zaman güneş doğmadan az önce doğarsa Nil nehri taşıyordu ve büyük zararlara yol açıyordu.S. Bu ticaret sırasında kültür alış verişi ve bu çerçevede de astronomi bilgilerini birbirine aktardılar.1. Bu bilgiyi komşuları olan Babillilerden aldılar. gezegen ve yıldızların hareketi ve gök küresindeki durumlarına ait gözlem sonucu elde ettikleri bilgileri. Merkür ve Venüs'ün Güneş çevresinde dairesel hareket yaptığını biliyorlardı. 333) ve Mezopotamyalılar (M. gezegen ve yıldız hareketlerini sistemli ve periyodik olarak gözlemlemişlerdir. 3000 .Ö. Eski Mısırlılar ve Astronomi Eski Mısırlılar’da. yüzyıl) tarafından bilinmekte idi. Güneş. Zamanımıza kadar gelebilen papirüslerdeki bilgilerin değerlendirilmesi sonucu. O zamanlar Nil nehrinin taşma zamanı gökyüzünün en parlak yıldızı olan Ak yıldız (Sirius)'ın doğu yönünde görünme zamanına rastlıyordu. Eski Çinlilerin de Eski Mısırlılar ve Mezopotamyalılardaki gelişmelerden habersiz olarak yaptıkları çalışmalar ayrı bir önem taşır. gezegen ile yıldızı birbirinden ayırt edebilme aşamasına da gelmişlerdir. Eski Mısırlılar ve Babilliler aralarında ticaret yaparlardı. 2. Ay’ın gösterdiği evreler takip edilmiş. kadirden küçük olup da çıplak gözle (vizüel) görme imkânı olan yıldızları da tespit etmişlerdir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ TARİHİ Astronomi en eski bilim dallarından biridir.

"Güneş'in doğuşu ve batışı arasında geçen zamandır. 1 saati 60 dakika. Onlara göre bir yıl. 2500 yıllarında. Örneğin. Mezopotamya'da M. Günün. Sonraki dönemlerde Güneş takvimi ve Güneş saatlerini kullanmışlardır. tutulma olaylarının bir periyodu olduğunu bulmuşlar." şeklindeki tanımı ve 24 eşit zaman dilimine ayrılması düşüncesi de bu dönem astronomları tarafından ileri sürülmüştür.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Eski Mısırlılar. dünyada birçok insan ve yıldız olduğu gerçeğinden hareket ederek. 5 . Eski Mısırlılardan biraz daha ileri giderek. Babilliler. birbirinden ayırt edilebiliyordu.5 dakikalık fark ile tespit etmişlerdir. Önce Ay. Ay ve gezegenleri doğma-batma zamanlan ile yıldızların "sönmesi" gibi olaylar. bir yılı 365 gün olarak tespit etmişlerdir. Şöyle ki: Önceleri. 1 yıl süresini bugünkü değerlere göre 4. Eski Mısırlılar. Ziggurat Tapınağı Güneş. Bu sonuçlar bugün Antik Yunan düşünürlerine atfen Saros periyodu veya Meton periyodu olarak bilinir. Düzgün bir şekilde Ay ve Güneş gözlemleri yapmışlar ve dolanım sürelerini tespit etmişlerdir. takvim yapma konusunda gerekli bilgileri de hazırlamışlardır. Bu çerçevede her 18 yıl 11 günde (6586 gün) Ay'ın ve Güneş'in aynı konum ve zamanda tutulma olaylarının gerçekleşebileceğini tespit etmişlerdir. insanların hayatlarını ve karakterlerini etkiler. Ön Asya toplulukları içinde en sağlam takvim sistemini Eski Mısırlılar bulmuşlardır. Mars. son derece sistemli ve periyodik astronomi çalışmaları yapılmıştır. tutulma olaylarının Güneş ve Ay'ın gölge konilerinin birbirlerini örtmesiyle meydana geldiğini tahmin etmişlerdir. Gezegenlerin duyarlı gözlemleri yapılmış.Ö. sonra Güneş takvimi hazırlayıp kullandılar. Eski Mısırlıların astronomi bilgileri çağdaşları olan Mezopotamya kavimlerinden genellikle geri idi. Bu gözlemler için Ziggurad denilen gözlem kuleleri de inşa etmişlerdir. Venüs. düşüncesi bu döneme aittir. Sirius 'ün (Ak yıldızın) görünürdeki hareketine göre takvim düzenlemişler. Jüpiter ve Satürn gezegenlerini biliyorlar. Babilliler döneminde gezegen ve yıldız. Bu gezegenlerin hareketlerini gözleyerek elde ettikleri bilgileri tablolar hâlinde hazırlamışlar. Zamanımıza kadar gelebilen kil tabletlerindeki bilgiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Zaman ölçüsü konusunda. Ay ve Güneş tutulma olaylarını izlemişler. 1 dakikayı 60 saniyeye bölme düşüncesini Babillilere borçluyuz. özellikle Babilliler döneminde daha bilinçli. karakterleriyle ilişkilidir. Bu dönemde yapılan astronomi çalışmaları matematikle temellendirilmiş bilgilere dayalı idi. her insanın bir yıldızı olmalı düşüncesindeydiler. Mezopotamyalılar ve Astronomi Mezopotamyalılar. Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgede ileri bir medeniyet kurmuşlardır. Ay ve Güneş tutulma olaylarını kaydetmemişlerdir. otuzar günlük 12 ay ve buna ek olarak 5 günden meydana geliyordu. Merkür.1. Bunun dışında.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Başka bir ifade ile Babillilerin gök cisimleri ile bilgileri astrolojik bir nitelik taşımaktadır. Ay'ın ve Güneş'in görünür hareketlerini tespit ettiler. en parlak dönemini M.Ö. Ay'ın ve Güneş'in doğma-batma zamanlarını tespit etmişlerdir. 860 yıldızı içeren yıldız katalogu hazırladılar. Babilliler. Bu bilgilerden astrolojinin Babilliler döneminde doğmuş olduğunu görüyoruz. mevsim ve yıl sürelerini tespit etmişlerdir. 18 ay idi. Ayların süreleri aynı olmakla birlikte. Uygarlığın bu yüzyıllardan sonraki çöküşünün nedeni anlaşılamamaktadır. Güneş ve gezegenlerin görünürdeki hareketleri ile ilgilidir. M. Maya takviminde bir yıl. Gezegen gözlem kayıtları yoktur. ile M. Bu kurulun ulaştığı sonuçlar. çoğu 20 gün idi. Bu gözlemler Ay. Mayalar ve Astronomi Mayalar. yüzyıllardan itibaren Güneş lekelerini gözlemiş. astronomi gözlemleri için. Numaralı olan bu sütunlara belli doğrultularda bakılınca belli gök cisimlerinin doğmabatma konumları tespit ediliyordu. Bir yıl süresinin 365. Mayalardan günümüze ulaşan bir çeşit hiyeroglif (resim yazısı) belgelerden bu döneme ait astronomi çalışmaları şu şekilde sıralanabilir: • • • • • Piramit biçiminde gözlem evleri vardı. Keltlerin İngiliz topraklarına hâkim olmaya başladığı (M. Maya uygarlığı. 4.S. 15. stonehenge denilen sütun şeklindeki taşlardan yararlanmışlardır.S. gök cisimlerini gözlemekle geleceklerinin refah ve mutluluğuna ilişkin bilgiler elde edebileceklerini zannediyorlardı. ancak bu gözlemleri nasıl yaptıkları bilinmemektedir. Her günün ayrı bir adı vardı. Bu katalogda akan yıldızlar gösterilmiştir. Güneş ve gezegenlerin günlük hareketlerini gözlemişlerdir. Bazı Ay ve Güneş tutulmalarını tespit ettiler ve tutulma olaylarının nedenlerini açıkladılar. Orta Amerika'da önemli uygarlık kurmuş bir kavimdir. Güneş'i burçlar kuşağının merkezinde göstermişler. Ay.25 gün olduğunu biliyorlardı. Günümüzde bu kayıtlardan yararlanarak yıldız evrim modelleri denetlenmektedir. 600 yıllarında yaşamıştır. Eski Çin ve Astronomi Eski Çin'de M. yüzyıllar arasında yaşamışlardır. M.S. Sanat eserleri ve astronomide ileri idiler. aşağıdaki gibi sıralanabilir: • • • • • • • Takvim hazırlamak amacıyla gün. 15-20 adet iç içe daireler şeklinde dizilmiş 2-3 metre yüksekliğindeki sütunlardır. yüzyılda sönmeye başlamıştır. 2300 yıllarında astronomlardan meydana gelmiş bir bilim kurulunun varlığı bilinmektedir.1. 2000-600) yılları arasında sürekli ve düzenli astronomi gözlemleri yapılmıştır. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi Eski İngiltere’de. ay. Burçlar kuşağı. Ancak bu konudaki düşüncelerini ispatlayacak bilgiler ortaya koyamamışlardır. Eski Mısır ve Mezopotamya'da başlayan ve ön safta yer alan bilimsel faaliyet çeşitli gelişme dönemleri göstermişse de M. 8. 1. Bu taşlar. Bu amaçla bugün için uzun yıllar önemini koruyan pek çok yıldız gözlemi yapmışlardır.Ö. 6 .Ö. Bu kavim. Parlak yıldızların yardımı ile ekinoks (ılım) ve solist (gündönümü) noktalarını biliyorlardı. Güneş'in günlük hareketlerine dayalı takvim kullanmışlardır.Ö. uygun bir arazide her biri 5-10 ton ağırlığında.

Ancak bu konunun gerçek yönü şudur. Permenides. 610-574). Venüs. milâttan önce 25 Mayıs 585'te Güneş tutulması olabileceğini. gezegenler ve diğer gök cisimlerinin hareketlerine ait görüşler ortaya koymuşlardır. uzaklığının da 27 Rdünya ve 19 Rdünya arasında olabileceğini belirtmiştir. Anaksimandros (M.Ö. Ay. tutulma tarihinden önce açıklamıştır. Xenophe (M. 640-550). Eski Mısır ve Mezopotamya yörelerini uzun yıllar adım adım dolaşmıştır. geometri bilgisini ilk defa bir gök olayına tatbik etme şerefinin Thales'e ait olduğunu belirtir. Dünya küre şeklindedir. gök cisimlerinin görünen hareketlerinin nedenlerini ve evrenin oluşum yasalarını açıklamak noktasına yönelmiştir.Ö. Thales Thales. Dünya merkezde olmak üzere çembersel yörüngeler çevresinde dolanır. Ay evrelerini şu şekilde açıklamıştır: Ay. gezegenler ve diğer gök cisimleri çıplak gözle incelendiğinden bunların hareketlerine ait görüşler. 570-500). bu görüş çağdaşı Pernıenides'in görüşünün benzeridir.1.Ö.Ö. astronomide geometriye dayalı çalışmalar yapmıştır. Anaximenes (M. Anaksimandros Pisagor (M. Yunanistan'a buralardan elde ettiği bilgi hazineleri ile dönmüştür. Bu konuda geometrik kurallar ortaya koymuştur. Thales'in belirttiği tarihte Güneş tutulması olayı oldu. kendi ışığını kendi üretir ve bir süre sonra alevlenir. Ay'dan sonra Güneş vardır. Bu olay. Geometriyi iyi bildiğinden Ay'ın ve Güneş'in gök küresindeki hareketlerini incelemiştir. Güneş tutulması ile ilgili bilgileri Babillilerden öğrenmiştir.Ö. gök cisimlerinin eksen çevresinde dönmesi sonucu alevlenip ışınım yaydıklarını iler sürmüştür. Hatta bazı kaynaklar. Diğer bütün gök cisimleri. Güneş'in yarıçapının Rgüneş = 27 Rdünya olduğunu. 7 . Grek döneminde yapılan astronomi çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Thales (M. Thales yaptığı hesaplamalar sonucu. Bu dönemde. Thales'in sahip olduğu yüksek seviyeden astronomi ve geometri bilgisinin bir zaferi olarak nitelendirildi. Dünyanın küre şeklinde olduğunu düşünen ilk bilgindir. Dünya'nın yuvarlak olduğunu kabul etmiştir. Bu modelde. Güneş'ten sonra Merkür. Grek düşünürleri. merkezde Dünya vardır. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için parlak görülür. Jüpiter ve Satürn yer almıştır. ilk uygarlıklardan kalan gözlem bilgilerine göre bir Güneş modeli oluşturmuştur. Dünya çevresinde dairesel yörüngede dolanır. astronominin gelişimi içinde asırlarca birbirinden farklılık göstermiştir. Mars. 550-500)'in astronomi ile ilgili görüşleri şu şekilde idi: Ay.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Grekler ve Astronomi Antik Dönem Grek (Antik Yunan) düşünürlerinin bütün çabası. Permenides. Sonuçta. 580-500).

Jüpiter ve Satürn'dür. Dünya'ya en yakın gök cismidir. yıldızların çok uzak.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Anaxagoras (M. Birbiri üzerinde dönen ve kayan kristal küreler ses çıkarıyor. Sadece günahsız iyi kimseler bu kürelerin seslerini duyabiliyor. 380-315). Ay.Ö. Güneş çevresinde dairesel yörüngede dolanır.1. Mars. Güneş'in görünür hareketi düzgün değildir. Anoxagoras. Heraklides Empdokles. Daha sonra yıldızlar ve Güneş vardır. Venüs. 500-428). Eudoxus (M. Farklı düşünceler olsa bile Aristo'ya ters düşmemek için örtbas ediliyor ve astronomi de araştırma ve gelişme imkânı bulamıyor. Venüs. Heraklitus. Dünya'nın evrenin merkezinde durmasını sağlayan kuvvetin eksen çevresinde dönmesi ile mümkün olacağını belirtmiştir. 408-355). evrenin merkezinde Dünya'nın bulunmadığını belirtmiştir. Dünya.Ö. 384-322). 8 . Haftanın yedi gün olması da o dönemdeki gök cisimlerinin sayısı ile ilgilidir. Astronomi ile ilgili görüşleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Ay evrelerini doğru açıklamıştır. Bu kürelerin araları 7 kattır. Ay'ı sürekli gözlemiş ve Ay üzerinde Dünya'daki gibi geniş düzlükler. Güneş hariç diğer bütün gök cisimlerinin Dünya'dan oluştuğunu ileri sürmüştür. Evren sonsuzdur. Aristo (Aristotales. Demokritos.Ö. Bu soruya bulduğu cevap. Açısal hızı sabit değildir. Samanyolu'nda çok yıldız olduğunu belirtmiştir. en büyük ve en güçlü filozoftur. Leukippus. Müzikteki notanın 7 sesi bu şekilde doğmuştur. Dünya büyük olduğundan hareket edemez ve merkezde bulunur görüşünü savunmuştur. ekseni çevresinde döndüğü için evrende merkez bir noktada sabit durur görüşünü savunmuştur. Yedi tane birincil çember vardır. dağlar ve vadiler bulunduğunu belirtmiştir. Bu son görüş Babillilerden kalma bir görüştür. görüşleri o kadar benimseniyor ki o ne demişse doğrudur diye düşünülüyor. Dünya'nın bir eksen etrafında dönmesi düşüncesini ilk kez Empdokles ileri sürmüştür. Yıldızlar çok uzaktadır. Gök cisimlerinin boşlukta nasıl durduğunu düşünmüştür. Ay'dan sonra sıra ile Merkür. Aristotales Aristo'nun. Yedi gök cismine Antik Yunanca adlar verilmiştir. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığını belirtmiştir. gelmiş geçmiş en zengin. Bu dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Ay'ın ışık kaynağı olmadığını. M.Ö. Dünya'nın düz. 427-347). Satürn'ün dışındaki yörüngede yıldızlar bulunur. Dünya'ya çok benzer. Eudoux'un modeline inanmıştır. Ay. Evrende her şeyin hızlı bir değişim içerisinde olduğunu açıklamıştır. gök cisimlerinin görünmez kristal küreler üzerinde durduğu şeklindedir. Güneş'in boyutlarının 30-40 cm olduğunu ve Güneş'in ışınım nedeniyle büyük görüldüğünü belirtmiş. Dünya küresel bir yapıya sahiptir ve ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru döner. Heraklides (M. Aristo'nun astronomi konusundaki görüşleri yanlış olduğu hâlde Rönesans dönemine kadar onun görüşlerine inanılıyor. Gök cisimlerinin dönmeleri frekansa çevrilince 7 gök cismi için 7 ayrı sesi bulmuştur. Platon (Eflâtun) (M.Ö.

Dünya merkezli (Jeosantrik) teorinin gelişmesinde en büyük etkiyi yapandır.160-125).Ö. Diğer gezegenler. 310-230). 1500 yıl sonra Kopernik tarafından ispatlanmıştır. 273-192). Hipparchos (M. Bunun ötesinde bu olayların oluşumunda başka nedenlerin bulunup bulunmadığı düşünülmemiştir. Batlamyos gözlem ve hesap sonuçları arasında görülen bazı farkları da şu şekilde açıklamıştır: Her gezegen.Ö. Batlamyos ve Astronomi Gök cisimlerinin bu arada gezegenlerin hareketlerinin gözlem yoluyla sistemli bir şekilde ilk inceleyen Batlamyos (Ptolemeos Claudius. Batlamyos'un ortaya koyduğu bu evren görüşü sadece çıplak gözle yapılan gözlemlere dayalıdır. Hipparchos'un yaptığı gözlem ve hesaplamalar sonucu astronomiye kazandırdığı bilgiler maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • • • • • • Ay'ın paralaks (uzaklık) hesabı Astronomi için gerekli olan düzlem ve küresel trigonometri bilgileri 850 yıldızın enlem ve boylam değerlerini belirten yıldız katalogu ve gök haritasının hazırlanması Presesyon olayının keşfi Yıldızların parlaklık (kadir) değerlerine göre sınıflandırılması Bazı gözlem aletlerinin icadı. merkezi yörüngesi üzerinde bulunacak şekilde ikincil çember hareketi yapar. gökyüzündeki uzaklıkları belirtmek için Dünya'nın yarıçapını bilmek gerektiğini anlamış. 9 . Hipparchos'un astronomiye diğer bir etkisi de Batlanıyos modeline giden yolu hazırlamış olmasıdır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Aristarkhos (M. Batlamyos'un evren görüşü şu şekilde özetlenebilir: Evrenin merkezinde Dünya vardır. Bu konuda kendisine özgü bir yöntem geliştirmiştir. Hipparchos'un çalışmalarıdır. 85-165) olmuştur.S. Güneş merkezli evren modelini ilk savunan bilgindir. 137 yılında yazdığı ve en büyük kitap anlamına gelen "Almagesti" adlı kitabında. gök cisimlerinin ve gezegenlerin hareketlerine ait kuralları da açıklamıştır. Batlamyos modeli. Eratosthenes (M.1. Dünya çevresinde dairesel bir yörüngede dolanır. M. Geliştirdiği yöntem ile Dünya'nın yarı çapını hesaplayabilmiştir.Ö. Bu görüşler. Aistarkhos'un görüşleri uzun yıllar kabul edilmemiş ve Aristo’nun etkisiyle unutulmuştur. Görünen durumun tespitidir.

Bu dönem İslâm astronomi bilginleri tarafından ortaya konan bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: İslâm astronomisine en büyük etki. ortaya yeni bir astronomi kuralı koymuştur. 979 yılından itibaren daha uzun süren gözlem çalışmaları yapmıştır. Bu kurala Ay'ın üçüncü inhiraf (sapma) kuralı denir. Bu eserde. daha duyarla gözlem aletleri ile tekrar gözlemleyerek yeni bir ziyc hazırlamıştır. İSLÂM ASTRONOMİSİ Özellikle 8. Bu dikdörtgenin iç kısımları karaları oluşturur. Ebû'l Vefa.1. Anaksimandros: Dünya silindir şeklindedir. yüzyılda eski Hint. çevresini de okyanuslar (Akdeniz) kuşatıyor ve bütün sistem basınçlı bir havanın üzerinde duruyor. Astronomi tarihinde büyük bir hata sonucu. 1474-1543) gelinceye kadar 1400 yıl hiç itiraz yapılmadan kabul edilmiştir. Ebû'l Vefa bu kuralın varlığını Tycho Brahe'den ortalama 700 yıl önce ortaya koymuştur. yüzyıldaki İslâm dünyası astronomi bilginleri. yüzyılda Türk-İslâm bilginleri. Bu dönem düşünürleri eserlerinde. Harun Resit’in büyük oğlu Me'mun halifeliği zamanında (813-833) Bağdat'ta Şemmasiye Mahallesinde Şemmasiye Gözlem Evi ile Şam'ın dört kilometre kuzeyinde Kasiyûn tepesinde Kasiyûn Gözlem Evi kurulmuştur. Me'mun dönemi astronomlarından Harezmî (Harezm 780 Bağdat 850) tarafından "Hârezmi Ziyci" adlı eser hazırlandı. Harun Resit’in (766-809) isteği üzerine Batlamyos'un ünlü eseri "Almagesti" adıyla 830 yılında Arapça'ya tercümesi ile başladı. Bu gözlem evinde uzun yıllar düzenli gözlemler yapılmıştır. bilim tarihinde ilk defa matematik ve fizik esaslara dayalı astronomi çalışmaları yapmışlardır ve etkileri zamanımıza kadar devam eden eserler yazmışlardır. Bundan başka. Yaptığı gözlem çalışmaları sonucu. önce 6. Yıldızlar gökyüzünün kara delikleridir ve bu kara deliklerin arka kısmında büyük ateş topları (parıltılar) vardır. Batlamyos'tan sonra uzun bir süre duraklama dönemi geçiren astronomi çalışmaları. sonra da 8 ile 16.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batlamyos'un sistemi Kopernik'e (Nicolas Copernicus. gezegenlerin gök küresindeki görünen yerleri (koordinatları) ve dolanım süreleri (periyotları) ile ilgili hazırlanan cetveller. Bu iki gözlem evinde yapılan gözlemler sonucu. Abduırahman Es-Sûfî. Anaximenes: Dünya dikdörtgen şeklindedir. Bu gözlem evinin. Bağdat'ta sarayının bahçesinde yaptırılan başka bir gözlem evi ile karşılaşıyoruz. eserleriyle mevcut astronomi bilgilerini zenginleştirerek bir bütünlük kazandırmışlardır. Bunlardan bazıları şunlardır: Thales: Dünya düz ve denizlerle çevrili kara parçasıdır. ile 16. Batlamyos'un "Almagest”'sinde bulunan yıldızların koordinat değerlerini. Dünya suda yüzen bir disk şeklindedir. 600 yıl Doğu ve Batı bilim dünyasında en güvenilir ziyc (yıldız katalogu) olarak kullanıldı. bu kurala Tycho Brahe kuralı denilmekte olup. 10 . Büveyhi meliki Şerefü'd-Devle (982-989) tarafından. bütün gezegenlerin gözlemini kapsayan düzenli bir çalışma programı vardı. bugün gülünç denebilecek aşağıdaki görüşleri de belirtmişlerdir. ile 8.

İngiliz fizik bilgini Roger Bacon'dan (1214-1294). kendisinden sonra gelenlere de astronomi ile ilgili pek çok bilgi bırakmıştır. Daha sonra gelen Halife El-Hakem (966-1021). Beyrûni'nin (Brûni) astronomi araştırmaları geniş yer tutar. diğer Bağdat astronomi cetvellerinin yerini tutan bir niteliğe sahipti. İbn Sina Nasirüddin Tusî. Bunları. "Astronominin Unsurları" adlı eseri birkaç defa Lâtinceye çevrilmiştir. 11 . Güneş'in görünen hareketlerini yeniden incelemiştir. Kahire'de yaşayan diğer bir astronomi ve matematik bilgini Ebu Ali Hasan İbn Haysem (Basra 965-Kahire 1039)'dir. Merağa Gözlem Evin'de Nasirüddin Tusî ile birlikte 15 astronom gözlem çalışmaları yapmıştır. bu gözlem evinin yönetimini. Aynı yüzyılda. İbn-i Yûnus. Dünya'nın sabit ve evrenin merkezi olduğunu. Beyrûnî gözlem aletleri yapma konusunda Batlamyos'u geçtiği gibi. Sabit Bin Kurra (Harran 834-Bağdat 901). Türk-İslâm ülkelerinde olduğu gibi. Batlamyos. matematik tarihinde ilk olarak ortaya koyduğu teoremleri ile geniş yer tutar. fakat farklı yönde hareket eden değişik yörüngesi olduğunu ilk ifade eden astronomdur. İbn Haysem. "İlhani Ziyci" ve "Euclides" şerhi adlı eserleri. Batlamyos'a ait temelden yanlış olan bu görüş. 1570-1630) kadar. Bu ziyc. bilimsel anlamdaki astronomi çalışmaları ilk defa. burada 978 yılından 1009 yılına kadar gözlem çalışmaları yaptı. "Ziyc'ül Hakem" adlı eserinde topladı. Burada bulunan gözlem aletleri arasında bugün fizik laboratuarlarındaki mikrometreye benzer alet ilk defa kullanılmıştır. Kendisinden önceki bilgilerin kime ait olduğunu belirtmiştir. dönemin önde gelen astronomi bilgini İbn-i Yunus'a (Sedef 950-Kahire 1009) verir. Zamanımızdan 1000 yıl kadar önce ortaya konan bu değerin. Alman astronomi bilgini Kepler'e (Johannes Kepler. Kahire Gözlem Evinde. Bu gözlem evi bilim tarihinde Hemedan Gözlem Evi olarak bilinir. İbn Sina (Afşena 980-Hemedan 1037) tarafından 1025 yılında Ala'Üddevle adına Hemedan'da bir gözlem evi kuruldu.1. bugünkü bilinen değeri olduğunu belirtirsek. Bu gözlem evi astronomi tarihinde Kahire Gözlem Evi olarak bilinir. Mısır'da. Batı'da matematik ve astronomi çalışmalarına hem rehberlik etmiş ve hem de çalışmaları hızlandırmıştır. Tutulma düzleminin (ekliptiğin) gök ekvator düzlemi ile yaptığı açının 23° 30' olduğunu açıklamıştır. aynı zamanda da bütün gezegenlerin Dünya çevresinde dairesel dolanım hareketi yaptığını kabul ediyordu. Astronomi tarihinde ise. Güneş'in de gezegenler gibi. El-Hakem. kilisenin baskısı sonucu 1400 yıl Kopernik'in "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin yayın tarihi olan 1473 yılına kadar hiçbir itiraz yapılmadan kabul edildi. Yapılan çalışmalar sonucu "İlhani Ziyci" adlı bir eser hazırlamıştır. astronomi saati kullanılmıştır. Bu gözlem evi başına zamanın ünlü astronomu Nasirüddin Tusî (Tûs 1201-Bağdat 1274) getirilir. Fatimîler Döneminde. 1259'da Merağa'da örnek bir gözlem evi yaptırır. halife El-Aziz zamanında (966-976) başlamıştır. İlhanlı Hükümdarı Hûlagu Han (1217-1265). Sabit Bin Kurra'nın araştırma ve hesaplama yöntemleri ile kullandığı gözlem aletlerinin üstünlüğü açık olarak görülür. bütün Orta Çağ bilginlerinin astronomi çalışmalarında da temel eser saydıkları "Kitab-ül Menâzır" (optik) adlı eserin sahibidir. eserlerini didaktik ve günümüz bilimsel yöntemleri çerçevesinde yazmıştır. önceki yıllarda yapılan ziyclerden daha üstün ve Çin'e varıncaya kadar. kendi isteği ve para yardımı sonucu Kahire'de Makdam Dağı üzerinde bir gözlem evi yaptırır. Yazma ve çeviri eserlerinde objektif kalmıştır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batı'da "Alfranganus" olarak bilinen EI-Fergânî (ölümü 821 sonrası).

1841'de Fransa'da. Ömer Hayyam (1043-1121) ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmalar sonucu Melikşah Takvimi (Takvim-i Melikşahi) adlı takvim hazırlanmıştır. 1918'de Amerika ve Rusya'da bilim adamları tarafından başvuru kitabı olarak kullanılmıştır. Semerkant Medresesinde yapılan astronomi araştırmalarının bir uygulama kurumunu yapmak ve zamanına kadar yapılan yıldız kataloglarının en mükemmelini hazırlamaktır. astronomi tarihinde yeri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Beyrûnî Uluğ Bey'e. Ayrıca çeşitli hızlarda dönen çark sistemi yardımıyla. Melikşah Gözlem Evin'de. 12 . Selçuklular Döneminde astronomi ve matematik en yüksek seviyeye ulaşmıştır. İsfahan'da yapılan usturlâp. 1221-1222 yıllarında. hâlen Oxford Bilim Tarihi Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. Burası astronomi tarihinde Semerkant Gözlem Evi veya Uluğ Bey Gözlem Evi olarak bilinir. Bu eser dürbünün Galileo tarafından ilk kez gökyüzüne çevrilme tarihi olan 1610'a kadar bütün gözlem evlerinde başvurulan. "Uluğ Bey Ziyci"nin astronomi tarihi bakımından önemini şu bilgiler açık olarak ifade eder: Adı geçen eser 1500'de İstanbul'da. Bu gözlem evi inşasmdan amaç. ilk kaynak eser niteliğini taşıdı. Uluğ Bey Melikşah'ın hükümdarlığı zamanında (1072-1092). çeşitli hızlarda dolanan çarklı saat sistemini ilk defa yapmıştır. Bilim adamları ve edipleri. astronomik gözlemler için. İsfahan Gözlem Evi veya Melikşah Gözlem Evi olarak bilinen ve kurumun çalışma programının 30 yıl sürmesi gerektiğini kaynaklar belirtmektedir. çok para harcanmasıyla 10741075 yılında İsfahan'da bir gözlem evi yaptırdığı biliniyor. Gözlem evine ilk müdür olarak Semerkant Türk'ü Gıyaseddin Cemşit görevlendirilir. Beyrûnî. Orta Çağ astronomisinin en son sözüdür. 1648'de İngiltere'de. Beyrûnî'nin bir tasvirine dayanılarak. Horasan ve Maveraünnehir hükümdarı Uluğ Bey'in (Sultaniye 1389Semerkant 1449). Bunun üzerine. Uluğ Bey Semerkant'ta Kuhenk tepesi'nde bir gözlem evi yaptırır (1421). Kadızade'nin de zamansız bir şekilde 1430'da ölümü dolayısıyla. bu görüşün temelden yanlış olduğunu ileri sürerek. çalışmanın son kısımları Ali Kuşçu ve Uluğ Bey tarafından tamamlanır. meclisinde sık sık toplaması ile tanınan Sultan Celalüddin Melikşah (1052-1092) astronomiye son derece düşkün idi. astronomi tarihinde "Uluğ Bey Ziyci" veya "Uluğ Bey Yıldız Katalogu" olarak bilinir. Gıyaseddin Cemşit'in 1429'da ölümü üzerine yarım kalan çalışmalara. Dünya'nın yuvarlık olup. Ay'ın ve Güneş'in durumları ile Ay evrelerini daha pratik olarak ve zamanı için yeni bir tablo hâlinde göstermiştir. Son kısımları Uluğ Bey tarafından tamamlanan yıldız katalogu. Beyrûnî bu çalışması ile astronomik gözlemlerde son derece önemli olan zaman faktörünü de daha duyarlı tespit esaslarını sağlamıştır. ekseni çevresinde döndüğü ve evrenin merkezinde de Güneş olduğu görüşünü iddia ve ispat etti. Batlamyos (85-165) ve Nasirttddin Tûsî (Tus 1201-Bağdat 1274) tarafından Merağa Gözlem Evi’nde 1259'da hazırlanan yıldız kataloglarındaki astronomi bilgilerinin kısmen yanlış değerler ihtiva ettiği bildirilir. Bursalı Kadızâde Rumî'nin başkanlığında devam edilir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Beyrûnî. Uluğ Bey Ziyci' ndeki bilgileri.1. Gıyaseddin Cemşit'in başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanması kararlaştırılan yıldız katalogunun önemli kısmı hazırlanır.

her geçen yıl geliştirerek. Mihrace Cay Sing tarafından Delhi. yüzyıl Türk-İslâm bilginleridir.. gibi terimler. 600 yıl sonra Gregoryen'in hazırlattığı düzeltilmiş takvimden daha hassas ve hatasız idi. mümkün olduğu kadar. Batı bilim dünyasını astronomi çalışmalarına yönelten İslâm bilginleri.1. Aldebaran. terimleri ve yıldız adlarının hâlâ Arapça yazım şekilleri kullanılmaktadır. astronominin temel terimlerinden olan zenith. Zira evrenin sonsuzluğu karşısında. fiziğin temel kurallarından "Atmosferden geçen ışınlar kırılmaya (refraktion) uğrar. Roger Bacon. Türk-İslâm dünyasındaki geleneğin devamı olarak yapılan astronomi çalışmaları ve kurulan gözlem evleri de belirtilmeye değer. Astronomi aletlerini kendileri yapan Türk-İslâm astronomları. Algenip. Batı'da Arzachel adıyla bilinir. zamanın bilim dili olan Arapça yazılım şekilleri kullanılır. yıldızların dehlinasyon ve azimut değerlerini ölçmek için azimut dairesi aletlerini de yapmışlardır. Avrupa'da. Newton. Algol. 13 . "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin. azimut ile yine temel gözlem aletlerinden alhidat. dinî bir suç işledi düşüncesiyle Batı'da kilise tarafından 1882 yılına kadar yasak kitaplar arasında ilân edildiği bilinmektedir. gözlem aletleri Kepler'in hocası Tycho Brahe tarafından Avrupa'da Hween adasında kurulan Stejenobourg ve Uranibourg Gözlem evlerinde ilk defa kullanılan gözlem aletleri ile bire bir benzerlik taşıdığı son yılların araştırmaları sonucu ortaya çıkmıştır. Altahir. Ayrıca. Mekanik sisteme dayalı bu aletler.. Betelgöz. Kopernik'in (1475-1543). ilk olarak 1610 yılında kullanılmaya başlanan dürbün gibi kullanılıyordu. kullandıkları astronomi aletlerini kendileri yapmışlardır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Melikşah zamanına kadar bu konudaki çalışmalar için hiç uygulanmayan. Ayrıca. Ancak görüşlerini teori hâlinde ortaya koymamışlardır. nadir. Rigel. Kopernik. Giordano Bruno.). Batı dünyasının astronomi öğretmenleri 8. usturlâp. ekvator. hâlen kullanmakta olduğumuz miladî (Gregorien) takvimden daha doğru hesaplara dayanmakta idi.1038) ve Câbir Bin Hayyan (ölümü. 1140-1150 arası) ile yarı bir önem taşıyan Zarkali'dir (Zarkali sonradan Müslüman olmuştur. meridyen. ile 16. İbnü'sŞems (?. Avrupa'da yayınlanan astronomi kitaplarına bir göz atıldığında görülür ki bir kısım astronomi aletleri." görüşü dikkate alınarak hazırlanan bu takvim. Öyle ki Takiyüddin Er Râsıt (Şam 1521-İstanbul 1585) tarafından İstanbul'da Üçüncü Murat zamanında yaptırılan İstanbul (Tophane) Gözlem Evin'de kullanılan. Merağa Rasathasenesi'nde. Vega . ekliptik ve arz dairesi ile ekinoks dairelerine ait bakır dairelerden müteşekkil usturlaplar bulunmaktaydı. gibi yıldız adları. Endülüs İslâm bilginlerinin önde gelen astronomları arasında Meslemedü'l Macridî (?-1008). Kopernik'ten 500 yıl kadar önceleri itiraz etmişlerdir. Denep. bu aletleri. daha büyük aletler yaptılar. Eski Hint'te. canlılık ve hız kazanmasını sağladılar. Bu takvim. Benarea Ucaya ve Mathura şehirlerinde 1726-1738 yılları arasında Muhammed Şah adına gözlem evleri kurulmuştur. Kepler ve çağdaşlarının araştırmalarının ortaya çıkmasına sebep oldukları gibi Batı'da bilimsel düşünceyi harekete geçirdiler. Endülüs İslâm astronomları da Doğu İslâm astronomları gibi Batlamyos'un gök cisimlerinin hareketleriyle ilgili görüşüne. daha büyük ve daha duyarlı aletlerin yapılması gerektiğine inanıyorlardı. Öyle ki. Bu gözlem evlerinde yapılan astronomi çalışmaları çağını aşmış ve çağımız astronomisine ışık tutmuştur. Bunlardan bazı örnekler şunlardır: En parlak yıldızlardan Algebar. Günümüzde. Caypur. Galileo. Tycho Brahe.

Radyo Dalgaları Radyo dalgaları elektromanyetik spektrumun sahip oldukları en uzun dalga boyuna sahiptir. İletken anten üzerinde yüklerin ivmeli hareketi sonucunda oluşur. Bu kaynaklardan gelen radyo dalgalarının incelenmesiyle. Çoğu astronomik cisimlerin radyo dalgası yayınladıkları. ‘Ultraviyole renk’ birçok canlı türü tarafından. Radyo teleskopu 14 . ‘kırmızı renk’ vardır ve dünyanın her bir köşesinde bize değişik renk ve tonlarıyla kendini gösterir. öyle de ‘ultraviyole ışık’ da bir renk oluşturmaktadır. insan onu çıplak gözle göremez. O zamandan beri. Bu dalgalar. Bunun dışındaki ışınları insan gözü algılayamaz. mesela arılar görülürken. çok büyük gaz bulutlarında. çıplak gözle ‘görülebilen ışık’ dışındaki dalga boyuna sahip ışıkları göremez.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR İnsanlar. Radyo teleskopları. İnsan gözü. galaksilerde ve gezegenlerdeki olayların araştırılmasında oldukça fazla kullanılmaktadır. bir futbol sahasından büyük olacağı gibi bir top boyutundan da küçük olmaktadır.1. yıldızlarda. mor ötesi (ultraviyole) ışığı da göremez. 1932 yılına kadar keşfedilemedi. Oysa nasıl ‘yeşil renk’. radyo ve televizyon dalgalarını göremediği gibi. astronomik cisimler tarafından yayınlanan radyo dalgalarından resimler oluşturmak için çok karmaşık sistemler geliştirdiler. hareketlerini ve bileşimini oluşturan maddeler hakkında çok şey ortaya koyabilirler. astronomlar. Tuğla ve beton gibi ortamlardan rahatlıkla geçtiği için haberleşmede kullanılır. kuyruklu yıldızlarda. İnsan gözünün görebileceği ışık dalga boyları kızıl ötesi ve mor ötesi ışığın arasındadır. astronomlar. yapılarını.

sisli ortamlara. 20 cm uzunluğuna sahip dalga boyunu (L-bandı) kullanarak yandaki resimde de gösterildiği gibi Brezilyada bulunan Amazon ırmağının bir görüntüsünü vermektedir. daha sonra ayrıntılı olarak tartışılacak olan ve Big Bang olarak bilinen Büyük Patlamanın başlangıç anı için bir ipucu olduğuna inanılmaktadır.5 cm dalga boyuna sahip (C-bandı) dalgalar göndermektedir. bu uğultu sinyalleri her yönden değil sadece bir yönden gelirdi. bulunulan yere. Eğer bu uğultu Dünya üzerinde bulunan. ERS-1 uydusu yaklaşık 7. bu kozmik ısınımlar Büyük Patlama anında oluştuğu ve evrenin her tarafına yayıldığı ve hala da yayılmaya devam etmekte olduğu düşünülmektedir. çok geçmeden evrenin her yönünden gelen ve gürültü ısınımı olarak keşfedilen esrarengiz ısınımın kozmik (evrensel) mikrodalga ısınımı olduğunu keşfettiler. JERS uydusu. her yönden gelen sabit kozmik ışınları da algılardınız. onu rahatlıkla saptayabileceğiniz ve belli bir dalga boyuna sahip olan. Bütün evreni doldurduğu düşünülen bu ısınımın. maddeleri oluşturan atom ve moleküllerle etkileşerek onların hareketlerinde meydana getirdikleri sürtünme nedeniyle ortaya ısı enerjisinin çıkmasına neden olmaktadır.1. örneğin yakın hava kontrol kulesinden gelen radyo sinyalleri gibi bir şeylerden gelseydi. uğultu keşfettiler. bir mikrodalga fırınında bulunan yiyeceklerimizi ısıtan dalgalardır. hafi yağmurlu ve karlı ortamlara. Mikrodalgalar. fakat aynı zamanda da. Alaska sahillerinde denizde bulunan parçalanmış buz kütlelerini göstermektedir. Eğer sizin hassas bir mikrodalga teleskopunuz olsaydı. Bu ışınlara. Bu dalgalar. Bell laboratuarlarında iki bilim adamı. Dünyayı uzaydan gözlemleyebilmek için oldukça önemli bir duruma getirmektedir. bir arka plan sesi olarak isimlendirilen. Kozmik Mikrodalga Arka plan Işınımları denilmektedir ve bundan sonra kolaylık olması için sadece kozmik ışınlar olarak ifade edilecektir. Yaklaşık gürültüye benzeyen bu ilginç şey. bu dalgaları. bulutlu ve dumanlı ortamlara nüfuz edebilmesi. bütün yönlerden gelmekteydi ve şiddetinde hiç bir şekilde değişme gözlenmemekteydi. özel bir düşük gürültülü anten kullanarak.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikrodalga Mikrodalgalar santimetre mertebesinde ölçülen dalga boylarına sahiptir. Bilim adamları. Uzun dalga boyuna karşılık gelen ve mikrodalga bölgesinin başlangıcını oluşturan dalgalar. Şekildeki görüntüde gösterildiği gibi. Bir başka ifadeyle. Bu şekilde de mikrodalgaya maruz kalan maddeler ısınmaktadır. 1960 yılında tesadüfen oldukça şaşırtıcı bir kesif yapılmıştır. evinizde bulunan mikrodalga fırınından ve insan yapımı olana diğer kaynaklardan dışarı sızan hafif ışınımları saptayabilirdiniz. 15 .

galaksiler. çok büyük toz ve gaz bulutları gibi uzak cisimlerden gelen infrared ışınımları ölçülerek araştırmalar yapılmaktadır. Bir bilim adamı. Dünya yüzeyinden yayınlanan veya yansıyan infrared ışınlarının miktarına bağlı olarak veriler toplanmaktadır. oldukça soğuktur. 1986 yıllında GOES 6 uydusundan alınan bir infrared resmidir. Güneş. görünür bölge ışınları ile yapılan çalışmalara göre daha avantajlıdır. Güney Amerika’nın batı kesimlerinde. O 256 çeşit renk kullanarak her bir bölgeyi renklendirip Dünyaya uzaydan bakıldığında gerçek bir görüntüsünü veren biçimi ortaya çıkarmaktadır. infrared ışınları ile elde edilmiş bir kedinin resmini göstermektedir. Bu durum. Dünya.1. Soldaki görüntü. oldukça sıcak ve beyaz-mavi renge karşılık gelen burun bölgesi. kara ve denizlerden gelen ve Dünyanın çevresinde oluşan bulutlardan gelen görüntünün her bir parçasını tanımlamak için sıcaklığı kullanmaktadır. yıldız ve galaksiler gibi uzak cisimler de infrared ışınları yaymaktadırlar. Bu görüntü. Dünyayı görüntülemek için niçin infrared ışınımlarını kullanırız? Görünür bölge ışınımları ile karalar ile bulutları kolaylıkla ayırt edilmesine rağmen. 370C sıcaklığa sahip olan vücudumuz 900 nanometrelik kızılötesi ışıma yapar. Landsat 7 uydusuna yerleştirilmiş özel sensörlerle. bir görünür ışık resminden elde edilemeyen bilgilerde olduğu gibi. 16 . İnsan ve hayvan vücutlarının infrared ışınları yayması yanında. Portakal rengine karşılık gelen bölge. onun için de ısı radyasyonu da denir. infrared ile daha ayrıntılı detaylar elde edilmektedir. benzer bir hayvanın farklı bir görünümünü verir. Atomlar tarafından emildiklerinde maddeyi ısıtırlar. Gece görüş sistemleri bu ışınlardan yararlanarak çalışır. Örneğin. yıldızlar. çoklu bulut katmanlarının ayrışmış olarak gözlenebildiği yerler görülmektedir. GOES ve Landsat 7 gibi uydularla Dünyayı gözlemlemekteyiz. Yandaki şekilde de modeli görüldüğü gibi. İnfrared Astronomy Satallite (IRAS) gibi buna benzer diğer uydularla da.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Kızılötesi Işınlar 710 nanometreden 1 milimetre arası dalga boylarına sahip ışınları kapsar (iğne ucu ile küçük bir tohum kadar boyları vardır). Yan tarafta verilmiş olan Dünya görüntüsü. Dünya yörüngesi üzerine yerleştirilmiş olan yapay bir uydu aracılığıyla yapılması çok daha avantaj sağlamaktadır. siyah bulutlar daha sıcak olurken açık bulutların daha soğuk olduğuna dikkat edin. bulut yapılarını çalışmak için büyük önem taşımaktadır ve infrared ışınlarıyla oluşturulmuş Dünya görüntüsü. Bütün sıcak ve soğuk maddeler tarafından oluşturulurlar. Bizim üzerinde yaşadığımız gezegen olan Dünyayı gözlemleyebilmemiz ve Dünya dışı gözlemler yapabilmemiz için. okyanusa yakın olmaları nedeniyle ısınan alt tabakadaki sıcak bulutlarla.

X Işınları Serbest elektronların bir gerilim altında hızlandırılmasıyla oluşturulur.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Morötesi Işınlar Mor ötesi (ultraviyole UV) görünür bölgeden daha kısa dalga boylarına sahiptir. Herhangi bir hastanede röntgen çektirilirken. Güneşten gelen bazı UV dalgaları Dünya atmosferine nüfus etse de. Bu dalgalar her ne kadar insan gözüyle görülemeseler bile. kemikler ve dişler çoğunu soğurduğu için 17 . Çeşitli materyallerin içinden geçebildikleri için tıpta organ ve kemiklerin görüntülenmesinde sıkça kullanıldığı gibi. Hiçbir zaman maruz kaldığınız ışınları hissetmesiniz. yakın UV ışınımlarına karşılık gelen dalga boyunu kullanmaktadırlar. bazı böcekler tarafından görülebilir. Yaymış oldukları UV ışınımlarının incelenmesiyle yıldız ve galaksiler hakkında çeşitli araştırmalar yapabiliriz. elektromanyetik spektrumdaki farklı dalga boylarının hepsinde ışık yaymaktadır fakat onun sadece mor ötesi ışınları bronzlaşmamıza neden olmaktadır. (1 Angstrom 10-10m lik bir uzunluğa sahiptir. Bunların çoğu. UV astronomisi araştırmalarında araştırmacılara yardımcı olan çok çeşitli yapay uydular bulunmaktadır. ayrıca yüksek-enerji fizik ve gökbilim uygulamalarında da kullanım alanı bulmuştur. Bir dişçide ise film ağzınızın içinde dişin bir yanına yerleştirilerek çenenizden filme düşecek şekilde ışınlama yapılır. Normal camdan geçemez ancak kuartz camdan geçerler. Yandaki görüntü. SOHO olarak isimlendirilen bir uydu tarafından çekilmiştir. Örneğin. Güneşimiz. 171 Angstrom dalga boyuna sahip bir uç mor ötesi ışınımıyla alınan Güneşin görüntüsüdür.1. Güneş güçlü morötesi ışık kaynağıdır.) Bu resim. onların çoğu atmosfere girerken ozon gibi çeşitli gazlar tarafından tutulmaktadır. Bu ışınlar elektrik arkları ve gaz boşalmaları sonucunda meydana gelir. Bu nedenle astronomlar yıldız ve galaksilerden. Atmosfer bu ışınların zararlı etkisini azaltır. Dünyanın çevresinde bulunan ozon tabakasının insanları UV ışınlarından koruması insanın yaşamını sağlıklı bir şekilde sürdürmesi için çok iyidir fakat astronomlar için bu evrenden bilgi toplamak için engel teşkil etmektedir. vücudunuzun bir yanı üzerine X-ışınlarına hassas bir film koyulur ve sonra X-ışınları sizin vücudunuzdan geçip film üzerine düşecek şekilde ayarlanarak cihaz çalıştırılır. hatta Güneş gibi çok yakın gök cisimlerden UV ışınlarını ölçmek için ozon tabakası dışındaki uydulara UV teleskopları yerleştirmek zorundadırlar. Hubble uzay teleskopu yıldız ve galaksileri gözlemek için çoğunlukla. Röntgen tarafından bulunduğu için röntgen ışınları olarak ta adlandırılır. Kemikler ve dişlerin yoğunluğu derinizden daha fazla olduğu için X-ışınlarını derinin soğurduğundan daha fazla soğurmaktadır ve deri bu ışınları tamamıyla geçirirken. UV ışınlarının sadece çok küçük bir kısmını dedekte etmektedir. eşek arısı gibi.

18 . dalgalar derimizden kolaylıkla geçer fakat kemiklerden geçemeyeceği için film üzerine onların gölgesi düşer. Metaller x-ışınlarını çok fazla soğurduğu için diş içersinde bulunan dolgu maddesi de rahatlıkla belirlenir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ film üzerine kemik ve dişlerin bir silueti düşer. X-ışınları astronomisi yapmak için. Gamma () Işınları Gamma ışınları. Boşlukta ışık hızıyla yayılırlar. atmosferimiz zararlı gamma ışınlarına göre bizi koruma görevi yapmaktadır. Uzayda bulunan. Işığın farklı dalga boylarına karşılık gelen kısımları Dünya atmosferinin farklı derinliklerine nüfuz etmektedir. yükseklere yükselmiş balonların ve uyduların içine yerleştirilen aletlerle gökyüzü görüntüleri alınabilir. Astronomide. yıldızlar. İlk gamma ışını teleskopu. Hızları ortama göre değişir. Elektrik ve manyetik alanda sapmazlar. canlı hücreleri öldürebilir. arkamızda yer üzerinde gölgemiz oluşur. Benzer bir şekilde. Bu özelliği tıpta. 1961 yılında atmosfer üzerindeki bir yörüngeye oturtulan Keşif XI uydusu üzerine kozmik gamma ışını fotonundan yerleştirilmiş ve 100 kozmik gamma ışını fotonundan daha az bir ışın toplanabilmiştir. Gamma ışını astronomisi.1. X-ışını yayan cisimler (örneğin kara delikler gibi) dişçinin X-ışını makinesi gibidir ve uydu üzerindeki detektör film yerine geçer. atmosferin çoğunun veya hepsinin üzerindeki balonların veya uzay araçlarına yerleştirilen dedektör sistemlerinin elde edilmesine kadar geliştirilmesi mümkün olmamıştır. kanserli hücreleri öldürmek için tedavi amaçlı kullanılmaktadır. Kompton Gözlemcisi gibi sadece. çift yıldız sistemleri. atmosferin dışına gönderilen uydularla X-ışını detektörleri yerleştirerek gerçekleştirilir. süpernova kalıntıları. Bunlar sadece Dünya atmosferi tarafından soğurulmaktadır ve bu nedenle. Bu dalgalar. evrenin çok uzak noktalarlından bizlere kadar gelebilmektedir. Güneş ve hatta çoğu gezegenler X-ışınımı yaymaktadırlar. Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri 1234567Yüklerin ivmeli hareketi sonucu oluşur. en kısa dalga boyuna sahip olduğu kısmına karşılık gelen bölgesidir. nötron yıldızları. Dünya. Gamma ışınları. Gamma ışınları. elektromanyetik spektrumun en fazla enerjiye sahip olduğu bölgesine karşılık gelmekle birlikte. Işık hızıyla yayılırlar. kara delikler. Enerji taşırlar. X-ışınları üzerimize tutulduğunda. Enine dalgalardır. X-ışınımı enerji bandını içeren ışığın çoğu türünü salmaktadır. radyoaktif atomlar veya nükleer patlamalar sonucu oluşmaktadır. Güneş ışınları üzerimize belli açılarla gelirse.

Samanyolu içindeki ve dışındaki yıldızların parlaklığı gözlerinizi kamaştıracaktır. Gözlem için yüzümüzü Gök’e çevirmek yeterlidir. Ülker. Buradaki ilk rakam büyütme gücü. 50mm açıklığa sahip bir teleskop insan gözünden yaklaşık 40-50 kat daha fazla ışık toplar. Dürbün ve Teleskop Karşılaştırma Tablosu 19 . gözümüzdür. Dolayısı ile dürbünle gözümüzle göremeyeceğimiz uzak mesafe yıldızları rahatlıkla görebiliriz. Mars.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI İnsanoğlu gökyüzüne bakmağa başladığı andan itibaren gökyüzündeki parlak cisimler dikkatini çekmiştir. Başlıca gözlem araçlarını göz. 20cm lik teleskop normal insan gözünden 1600 kat fazla ışık toplar. Muhtemelen kendinizi mutlu hissedeceksiniz. Tablo 1 de göz. İlk zamanlarda insan gökyüzünü sadece çıplak gözle gözlemlemiş ve gökyüzünün enginliği ve güzelliği karşısında hayrete düşmüştür. ikinci rakam ise açıklıktır. Amatör astronomlar dürbünde yüksek büyütmeden ziyade ışık toplama gücüne dikkat ederler. Satürn hatta Andromeda’yı bile çıplak gözle görebilirsiniz. normal bir gözün topladığı ışığın 50 kat fazlasını toplar. İnsan gözü 380 nm (Mor renk) ile 700 nm (kırmızı) arasındaki dalga boylarına duyarlıdır. Yüksek büyütmeli dürbünler sönük cisimleri daha karanlık gösterdiğinden ve elde tutulması güç olduğundan tercih edilmezler. Dürbün 50 mm açıklığa sahip olan bir dürbün. Samanyolu.1. dürbün ve teleskop olarak sıralayabiliriz. Orion.5 mm'dir. dürbün ve teleskop arasındaki bir karşılaştırma verilmiştir. Göz İlk gözlem aracımız. Amatörlerin kullandığı dürbünler 6x35. Işık kirliliği olmayan ortamda. Daha sonraları insanlar. Jüpiter. 7x50 ve10x50 gibi değerlere sahiptirler. Göz. Karanlığa uyum sağlamış normal bir insan gözü 1/8 ile 1/4 saniye arasında bir süre ışık biriktirebilir ve çapı yaklaşık 4. her şeyin görülebildiği kadar sınırlı olmadığını fark etmişler ve uzaktaki cisimleri gözlemleyebilmek için çeşitli aletler icat etmişlerdir. ALET Çıplak Göz Çok iyi göz Küçük opera dürbünü Büyük opera dürbünü Küçük dürbün Büyük dürbün Küçük Teleskop BÜYÜTME 1x 1x 2x 4x 8x 15x 20-200x AÇIKLIK 4 mm 8 mm 15 mm 25 mm 40 mm 60 mm 80 mm PARLAKLIK SINIRI (KADİR) 6 7 8 9 10 11 12 Tablo 1.

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

Teleskop
Teleskop, çok uzak cisimleri yakınımızdaymış gibi gösteren çok etkileyici bir alettir. Teleskopun icat edilmesi ile modern astronomide büyük gelişmeler elde edilmiş ve astronominin bilinmeyen yönleri keşfedilebilmiştir. Teleskoplar günümüzde çok çeşitli boyutlarda kullanılmaktadır. Oyuncakçıdan alabileceğiniz ufak teleskopların yanında, tonlarca ağırlığa sahip örneğin Huble Uzay Teleskobu gibi çeşitleri vardır. Teleskopun ne kadar etkileyici bir cihaz olduğuna örnek vermek gerekirse, 20cm’lik ufak bir teleskopla 80 metre uzaktaki bir el yazısını okuyabilirsiniz. Temelde 3 çeşit teleskop türü vardır: 1- Mercekli Teleskoplar: Bu tür teleskoplarda uzun bir tüp içerisindeki mercekten geçen ışık ışınları, göz merceğine gelir. Bu teleskop türü, en yaygın teleskop türüdür. Mercekli teleskoplarda ayna bulunmaz. Bunların bir ucunda geniş bir mercek, diğer ucunda ise ufak bir oküler (göz merceği) yer alır. Işık büyük mercekten geçer ve ufak bir demet halinde okülere gelir. Bu aşamadan sonra yapacağınız şey okülerde netlik ayarını yapmanızdır. Avantajları: · · · · · · · Dizaynı basit olduğu için kullanımı kolay ve güvenilirdir. Çok az bakım gerektirir. Büyük objektif açıklı olan mercekli teleskoplar; ay, gezegen ve çift yıldız gözlemi yapmak için idealdir. İkinci bir aynaları olmadığı için görüntü kalitesi oldukça iyidir. Uzak yeryüzü cisimlerini gözlemek için kullanılabilirler. Optik tüpe sahip oldukları için hava akımları (türbülans) çok azdır. Bu nedenle hava akımlarından dolayı görüntü pek etkilenmez. Merceğin sabit olarak yerleştirilmesi de bir avantajdır.

Dezavantajları: · Tüm teleskop türleri arasında (objektif açıklığı arttıkça) en pahalı olan türdür. · Diğer teleskop türlerindeki gibi açıklığa sahip olanları, daha ağır, daha uzun ve daha büyüktür. Bu yüzden bir yerden bir yere taşınmaları zordur. · Küçük ve sönük nesnelerin (uzak galaksiler gibi) gözlemlenmesine çok uygun değillerdir. · Uzun odak oranlarına sahip olduklarından astrofotoğrafiğe uygun değillerdir. · Akromatik dizaynlı olanlarında renk aberasyonu tam olarak giderilememiştir. · Bu tür teleskoplarda oküler tüpün en sonunda olduğundan bazı gözlemlerde problem olabilir. Bu sorun 900’lik bir prizma ile giderilebilir.

20

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

2- Aynalı Teleskoplar: Newtonian ve Cassegrain olmak üzere iki çeşidi vardır. Bu tür teleskoplarda ışık, düz ve geniş bir tüpün içine girer, tüpün dibindeki eğri aynadan (parabol, hiperbol ya da elips) yansır, toplanmış olan ışık huzmesi, tüpün açık olan ucunda yer alan ufak ikinci aynaya çarpar ve oradan okülere gelir bu şekilde görüntü oluşturulmuş olur. Bu tür teleskoplarda genellikle ikincil aynayı tutabilmek için tüpün açık olan ucundan artı işareti biçiminde teller gerilmiş durumda bulunur, bu teller netlik ayarı yapılmamış olduğu zaman okülerle bakıldığında görünür. Fakat netlik ayarı yapıldığında tellerin görüntüsü yok olur.

Avantajları: · · · · · · · Diğer teleskop çeşitlerine göre fiyatları ucuzdur. Odak uzaklığı 1m’ye kadar olanlar kolaylıkla taşınabilir. Renk sapıncı yoktur. Ay ve gezegen gözlemleri için kullanışlıdırlar. Optik sapınçları az olduğu için oldukça parlak bir görüntü verirler. Astro fotoğrafçılık için uygundurlar. Genellikle hızlı odak oranlarına (f/4 ile f/8) sahip olduklarından, uzak gökadaları, bulutsular ve yıldız kümeleri gibi sönük derin uzay cisimlerini gözlemek için idealdirler.

Dezavantajları: · · · · · Diğer teleskop türlerine göre daha hassas oldukları için daha fazla bakım gerektirirler. Nesneleri ters olarak gösterdikleri için yer cisimlerinin gözlemlenmesi için uygun değillerdir. Açık optik tüp dizaynına sahip oldukları için hava akımı gibi dış etkenlerden daha fazla etkilenirler. İkincil aynaları olduğu için mercekli teleskoplardan daha fazla ışık kaybına neden olurlar. Görüntü kenarlarında bulanıklaşma görülür.

3- Katadioptrik (aynalı-mercekli) Teleskoplar: Bu tip teleskoplar hem ayna hem de lens kullanırlar. iki popüler çeşidi vardır: Schmidt-Cassegrainler ve Maksutov-Cassegrainler. Katadioptrik tür teleskoplar aynalı ve mercekli teleskopların avantajlarını bir araya toplayarak, her türlü amaç için kullanılabilecek bir teleskop türü oluştururlar.

21

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ALİ KUŞÇU
15. yüzyılda yaşamış olan önemli bir astronomi ve matematik bilginidir. Babası Timur'un (1369-1405) torunu olan Uluğ Bey'in (1394-1449) doğancıbaşısı idi. "Kuşçu" lakabı buradan gelmektedir. Ali Kuşçu, Semerkand'da doğmuş ve burada yetişmiştir. Burada bulunduğu sıralarda, Uluğ Bey de dahil olmak üzere, Kadızâde-i Rûmi (1337-1420) ve Gıyâsüddin Cemşid el-Kâşi (?-1429) gibi dönemin önemli bilim adamlarından matematik ve astronomi dersleri almıştır. Ali Kuşçu bir ara, öğrenimini tamamlamak amacı ile, Uluğ Bey'den habersiz Kirman'a gitmiş ve orada yazdığı Hall el-Eşkâl elKamer adlı risalesi ile geri dönmüştür. Dönüşünde risaleyi Uluğ Bey'e armağan etmiş ve Ali Kuşçu' nun kendisinden izin almadan Kirman'a gitmesine kızan Uluğ Bey, risaleyi okuduktan sonra onu takdir etmiştir. Ali Kuşçu, Semerkand'a dönüşünden sonra, Semerkand Gözlemevi'nin müdürü olan Kadızâde-i Rûmi'nin ölümü üzerine gözlemevinin başına geçmiş ve Uluğ Bey Zici'nin tamamlanmasına yardımcı olmuştur. Ancak, Uluğ Bey'in ölümü üzerine Ali Kuşçu Semerkand'dan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yanına gitmiştir. Daha sonra Uzun Hasan tarafından, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacı ile Fatih'e elçi olarak gönderilmiştir. Bir kültür merkezi oluşturmanın şartlarından birinin de bilim adamlarını bir araya toplamak olduğunu bilen Fatih, Ali Kuşçu' ya İstanbul'da kalmasını ve medresede ders vermesini teklif eder. Ali Kuşçu, bunun üzerine, Tebriz'e dönerek elçilik görevini tamamlar ve tekrar İstanbul'a geri döner. İstanbul'a dönüşünde Ali Kuşçu, Fatih tarafından görevlendirilen bir heyet tarafından sınırda karşılanır. Kendisi için ayrıca karşılama töreni yapılır. Ali Kuşçu' yu karşılayanlar arasında, zamanın ulemâsı İstanbul kadısı Hocazâde Müslihü'd-Din Mustafa ve diğer bilim adamları da vardır. İstanbul'a gelen Ali Kuşçu' ya 200 altın maaş bağlanır ve Ayasofya'ya müderris olarak atanır. Ali Kuşçu, burada Fatih Külliyesi'nin programlarını hazırlamış, astronomi ve matematik dersleri vermiştir. Ayrıca İstanbul'un enlem ve boylamını ölçmüş ve çeşitli Güneş saatleri de yapmıştır. Ali Kuşçu' nun medreselerde matematik derslerinin okutulmasında önemli rolü olmuştur. Verdiği dersler olağanüstü rağbet görmüş ve önemli bilim adamları tarafında da izlenmiştir. Ayrıca dönemin matematikçilerinden Sinan Paşa da öğrencilerinden Molla Lütfi aracılığı ile Ali Kuşçu' nun derslerini takip etmiştir. Nitekim etkisi 16. yüzyılda ürünlerini verecektir. Ali Kuşçu'nun astronomi ve matematik alanında yazmış olduğu iki önemli eseri vardır. Bunlardan birisi, Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih'e sunulduğu için "Fethiye" adı verilen astronomi kitabıdır. Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde gezegenlerin küreleri ele alınmakta ve gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir. İkinci bölüm Yer'in şekli ve yedi iklim üzerinedir. Son bölümde ise Ali Kuşçu, Yer'e ilişkin ölçüleri ve gezegenlerin uzaklıklarını vermektedir. Döneminde hayli etkin olmuş olan bu astronomi eseri küçük bir elkitabı niteliğindedir ve yeni bulgular ortaya koymaktan çok, medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Ali Kuşçu'nun diğer önemli eseri ise, Fatih'in adına atfen Muhammediye adını verdiği matematik kitabıdır.

22

Yunanlı astronom Batlamyus'un yanlış olan teorisini Dünyaya anlatarak ilme anlatılamayacak kadar büyük hizmette bulundu. Ben ömrüm boyunca çevremin düşüncelerine aldırmayan. Artık fikirlerini rahatça açıklayabilir. başladığım hususlardan vazgeçmeye niyetlendiğim olmuştur. 1540'da ise bütün fikirlerini içine alan kitabın basılması için müsaade çıkmıştı.ö.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikolaj Kopernik (d.1. 1494 yılında evine dönen Kopernik. kilisede görev aldı fakat bu uzun sürmedi. Etrafın tepkisinden. Güneş’in görünen hareketi. kitapta yazılanları okuyanların hemen reddedeceklerini biliyorum. 23 . O dönemde. O zamanki Hıristiyanlık inancına göre Hz. Yazdıklarımı tenkit edenler olursa onlara aldırmayacağım ve saçma kabul edeceğim." Kopernik'in en önemli eserinde "De revolutionibus orbium coelestium" heliosentrik teorisini detaylı anlattı. Fakat çekingenliği üzerimden atarak çalışmalara devam ettim. 1501'de Hukuk fakultesini devam ve Tıp fakultesine baslamak icin tekrar İtalya'ya geri döndü. doktor ve rahip olan Kopernik. Ömrünün sonlarına doğru sıhhati bozulan Kopernik'in kiliseden korkusu kalmamıştı. Dünya’nın yuvarlak ve hareket eden bir cisim olduğu. yazdığı kitabını ortaya çıkarabilirdi. Yeni astronominin kurucusu kabul edilen Kopernik. Sebepleri ise kendisinin bunların doğru olduğuna tam emin olmaması ve kendisi papaz olduğu için kiliseden çekinmesi. Yine genel inanca göre dünya düz tepsi gibiydi. ekliptik sistemin tartışılması. fikirlerini savunan biri olamamışımdır. Papaya kitabını göndererek şu mektubu yazdı: "Aziz peder. 1497'de memleketine dönüp. çalışmalarına devam etti.. Eserlerinde izah edilen konular. başpiskopos olan amcasının tesiriyle dini eğitim için İtalya'ya gitti. Aksini düşünenler ise cehennemlikti.1473 . Astronom. Heliosentrik teori bugün Kopernik teorisi olarak da adlandırılır. Kopernik. Orada astronom Domenico Noworra (1454-1504) ile beraber çalıştı. 1543) 19 subat 1473 yılında Torun'da (Polonya) doğan Kopernik normal tahsilini yaptıktan sonra 1491 yılında Krakov'daki okula devam ederek matematik ve astronomi öğrenimini bitirdi. Ay'ın ve gezegenlerin incelenmesiydi. Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş etrafında döndükleri kuralını açıklamıştır. Burada. kiliseye karşı çıkan insanlar ateşte yakılmaya mahkum edilirdi. 24 Mayıs 1543 yılında Frombork'ta (Polonya) öldü. İsa Güneş’e sabit durması için emir vermişti ve Güneş de sabit durmaktaydı.. ileri sürdüğü fikirleri ancak ömrünün sonlarında açıklayabilmiştir.

Ünite 2 EVRENİ TANIYALIM .

ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM UZAY. Görünür evren. Büyük Patlama sonucunda altı yöne dağılan gaz molekülleri uzun bir dönem boyunca birbirlerinden bağımsız hareket ettiler.2. evren dışı varoluş hakkında hipotezler öne sürülmüştür. 20. bu gözlemlenebilir evrenin en az 1023 katı olduğu şeklinde teoriler vardır. EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN Uzay ya da feza. Evrenin oluşumuna dair günümüzde en çok kullanılan teori. Bu teoriye göre evren. yapma uydular. Bununla birlikte evren öncesi durum. Ay 'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. Böylece merakını gidermeye başlayan insanoğlu bununla yetinmeyip uçarak daha fazla bilgi toplamak istedi. küre şeklindedir. galaksilerin içinde ise tahminen milyarlarca sistemler. büyüklüğü.7 milyar yıl iken görünür evrenin yarıçapının 46. Aynı evrensel fizik kanunu neticesinde gökadalar da birbirlerine yaklaşarak devasa gruplar oluşturdu. Keşfedebildiğimiz evrende 400 milyardan fazla galaksi ve 10. Bu yüzden sürekli uzayı araştırmak için icatlar yapmıştı. Nihayet. Pozitif bilimler açısından evren. evren ise apartmanın bütünü yani kendisidir. İnsanlığın uçmayı keşfetmesiyle Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler.1088 yıldız olduğu tahmin edilmektedir. merdivenler. odalarken. Uzay. Uzayda tahminen milyarlarca galaksi. Bütün evrenin. Bigbang (Büyük Patlama) teorisidir. Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi. Evren meydana gelmeden önce evrenin yerinde ne olduğu ya da evrenin neyin içinde genişlediği sorularına bilimsel bir cevap bulunamamıştır. Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınıryoktur. karmaşık ve araştırmaya değer olmuştur.5 milyar ışık yılı olmasının nedeni evrenin devamlı genişliyor olmasıdır. İçinde yaşadığımız Güneş Sistemi bunlardan birisidir. güçlü füzeler. 25 . Galaksiler içinde yıldızlar ve bazı yıldızların çevresinde sistemler oluştu. uzay hakkındaki bilgileri artırdı. daha da artmaya başladı. çok güçlü radyo teleskoplarla (Hubble Uzay Teleskopu) uzayın derinliklerinin araştırılması. sıfır hacimli ve çok yüksek bir enerji potansiyeline sahip. Uzayla evren arasındaki farkı şöyle de özetleyebiliriz. bir apartmandaki daireler. Dolayısıyla modern fizik açısından evren. Evren ya da Kâinat. sıkışmış bir noktanın patlamasıyla oluştu.5 milyar ışık yılıdır. Bu yüzden insan her çağda uzayı merak etmişti. olayları ile ilgi çekici. yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti. yapay uydular geliştirilmesi. Evrenin yaşı 13. Ortalama ısısı -270 0C dir. koridorlar. Sürekli genişleyen evrenin her yerinde geçerli olan fizik kurallarından kütle çekimi kanunu vasıtasıyla bağımsız gazlar birleşerek galaksileri (gök adaları) oluşturdular. uzayda bulunan tüm madde ve enerji biçimlerini içeren bütünün adıdır. var olduğunu bildiğimiz bütün atomik âlemlerdir. Uzay karanlığı. Dünya’ya ait olanının merkezinde doğal olarak Dünya vardır ve yarıçapı yaklaşık 46. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir. gök cisimlerini barındıran uzay ve tamamen boş olan karanlık uzayın toplamıdır. gezegenler ve asteroitler bulunmaktadır.

Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri yıldız sistemi. Cassini Paris’te geceleyin Jüpiter’in 4 tane uydusunu gözlemişti. 26 . belki de binlerce ışık yılı önceki hâllerini görüyoruz. Bu keşif.2 saniye önceki hâlini. Güneş’ten sonra bize en yakın yıldızın uzaklığı 4. Herhangi bir maddenin içinden geçerken (örneğin su. Jüpiter Dünya’ya çok yakın olduğu zaman erken.600. en uzak olduğu konumda ise 152. Çıplak gözle görebildiğimiz en uzak cisimse 2. IŞIK HIZI Işığın ve tüm diğer elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı 299. Parsek : 3.000 kilometre bir Astronomi Birimi (AB) olarak kabul edilir. Ay’a baktığımızda onun 1. 1 Işık Yılı = 300. Işığın hızının bugün c = 300.000.000 kilometreye düşmekte. Römer tarafından çözüldü. Yani biz onlara baktığımızda aslında onların şu andaki hâllerini değil. bu cisimden gelen ışınların yolculuklarına 18 milyar yıl önce başladıkları anlamına geliyor. biz hep Güneş’in 8 dakika önceki ışınlarını görebiliyoruz. Jüpiter Dünya’ya uzak olduğu zaman geç meydana geldiğine dikkat etti.000 x 60 x 60 x 24 x 365 = 9. Bu anlamda belki de gökyüzündeki cisimler için geçmişe açılan pencereler benzetmesini yapmak yanlış olmaz. Işığın hızı sadece vakum ortamdayken c 'ye eşittir.000 km/s olduğunu ve Einstein’a göre de ışık partiküllerinin (fotonlarının) sıfır artık kütleye sahip olduklarını.000. 1660′lı yıllarda. Buradan matematiksel ifadeyi yazacak olursak. Astronomik birim. Güneş Sistemi'nden yaklaşık 25 astronomik birim.9 milyon mil'dir.000 ışık yılı uzaktadır. gezegenin diskinin arkasında veya önünde ortaya çıkıyor ve gözden kayboluyorlardı.792. Bu problem. Aynı şekilde bu. denizcilikte çok pratik önemi olan mükemmel bir saati bulmayı umuyordu. yani 3.000 km yok almaktadır.3 ışık yılıdır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ Astronomik Birim (AB): Bir astronomik birim Güneş'in merkeziyle Dünya'nın merkezi arasındaki uzaklık olan 149. cam vb. Gezegenlerin güneş etrafındaki yörüngeleri çember değil de elips biçiminde olduğundan.2. bu yüzyılın en temel keşiflerinden birinin ortaya çıkarılmasına öncülük etti. Dünya'nın Güneş'e en yakın ve en uzak konumları arasında 5 milyon kilometre fark vardır. Bu doğa olayı.000.) hızı c 'den küçüktür.6 x 10 6 km ya da 92. D. ışığın hızının sonlu olması idi. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı ortalama olarak 149.000 km = 946 x 10 10 km dir.75 milyar km uzaktadır. bunun olası en büyük hız olduğunu bilmekteyiz.000 kilometredir. 1677′de O.2 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda Gökadasıdır.000 kilometreye kadar çıkmaktadır. Öngörülen bu düzensizlikler. Çünkü Güneş ışınları Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada gelirler. Işık Yılı (IY): Işığın bir yılda aldığı yoldur. Römer’e. Gözlemleri sırasında bir takım düzensizliklere dikkat etti. Bu uzaklık Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konumda 147.800.600.000. Ayrıca astronomide Dünya'nın Güneş'e ortalama uzaklığı olan 149. Bu uydular gezegenin etrafında dönüyorlar. 10 dakikanın bir kaç katı kadar çok erken veya çok geç meydana geliyordu. Gökbilimcilerin görebildikleri en uzak cisim 18.460. Işık hızının sonlu olmasının bir sonucu olarak. Örneğin. Latince celeritas (hız) ismine adden "c" ile ifade edilir. Işık saniyede 300. Güneş’e baktığımızda ise Güneş’in yaklaşık olarak 8 dakika önceki hâlini görürüz. Römer salınımların. evrendeki büyük uzaklıkları belirtmek için kullanılır. Yani.000. Cassini. kendisinden önce tıpkı Galileo gibi. G. uzaklıklarına ve büyüklüklerine bağlı olarak diğer gezegenler ve yıldızlar için de geçerlidir. Bu da.458 metre/saniye dir. gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sürekli olarak değişir.26 Işık Yılı uzunluğundaki değere 1 pc (Parsek) adı verilir.

mekân ve hareketin göreli. Morley tarafından gerçekleştirilen bir deneyin sonucunun yorumlanmasıyla elde edilmiştir. kaynak ile gözlemci arasındaki göreli hareketten bağımsız olup daima sabittir. Bu ilkeler. C. 27 . birbirine göre değişmeyen harekete sahip bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynı yazılmalıdır. Güneş çevresinde döndüğü yöne gönderilen iki ışık dalgası arasındaki faz kaymasının gözlenmesi esas almıyordu. 1905'te yeni bir teori ortaya atıldı. 3. Einstein bunun mümkün olamayacağını. uzunluk ve kütle bu niceliğe göre değişmektedir.2. E = m c2 ile verilen denklem. Işık hızına yakın bir hızla hareket eden sistemde zaman yavaş işler. Dünya'nın. Bu sonuçtan hareketle şu söylenebilir: Hiçbir cisim ışık hızına ulaştırılamaz. Tam ışık hızına sahip bir cisim için ise zaman geçmez. Deney. Işık hızına yakın hareket eden nesnelerin hareket yönündeki uzunlukları kısalır ve kütleleri artar. bu cismin kütlesi sonsuz. Gerçekte asırlar önce İslam filozofu Kindî (801-873) zaman. Ancak. bu sonuçları anlamlandıran ve doğru olarak açıklayan ilk kişi oldu. maddenin enerjiye eş değer olduğunu ve çok küçük kütleden fazlasıyla enerji elde edilebileceğini göstermiştir. dolayısıyla esirin varlığına ilişkin bir varsayımın gereksiz olduğunu ortaya koydu. Fakat deney bekleneni vermemiştir. Bunun yanında. ışık dalgalarının hareketi için herhangi bir ortamın gerekmediğini. kütle ile enerji arasında yeni bir bağıntının doğmasına yol açmıştır. Teori farklı zamanlarda: a. Deneyde. 2. Çünkü zaman. temelde uzay boşluğunu doldurduğu düşünülen ve J. Yüzlerce deneme sonunda. her cisme ve gözlemciye göre değişken yapıda olduğunu vurgulamıştı. uzunluğu da sıfır olur. Böylece yüksek hızlardaki hareket ele alınırken bir tek referans noktası göz önüne alınacaktır. Einstein. Genel rölativite adları altında oluşturulmuştur. Sonuç olarak göreli bir evrende 1. her yerde sabit olduğu sonucuna varıldı. Özel rölativite b. Atom bombalarının yapımı ve nükleer reaktörlerin çalışması bu sayede açıklanabilir. Işık hızına. Maddenin hızlandırıldıkça kütlesinin artması.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM RÖLATİVİTE TEORİSİ Kuantum teorisiyle atomun yapısı aydınlatılmaya çalışılırken. Işığın boşluktaki hızı. Maxwell'in elektromanyetik dalgaların içinde hareket ettiğini ileri sürdüğü esir maddesinin var olup olmadığını sınamak üzere gerçekleştirildi. cisimlerin ışık hızı mertebesindeki hareketlerinde de Newton fiziği bekleneni vermedi. bir cismin ulaşması durumunda ise. Michelson ve E. Özel Rölativite Rölativite teorisi. O da evrendeki tek sabit olan ışık hızıdır. bir cismin uzaydaki durumuna göre zaman ve mekân özelliklerinin değişkenlik göstereceğini ileri sürdü. Herhangi bir kaymanın bulunması durumunda esirin hareketinden dolayı ışık dalgalarının hızının azaldığı sonucuna varılacaktı. a. Newton. Newton tarafından kurulan klâsik fiziğin mikro boyutlarda yetersizliği anlaşılmıştı. Einstein bu düşüncelere deneysel kanıtları da katarak şu ilkeleri koydu: • • Tüm fizik yasaları. hareketin evrende mutlak olduğunu. bulunulan yere ve zamana göre değişmediğini kabul ediyordu. ışık hızının her zaman. 1887'de A.

28 . Güneş sisteminin bulunduğu Samanyolu galaksinin dışında. 1724-1894) ve Wrigt (Thomas Wrigt. yüzyıl başlarında teleskopların gelişmesiyle evrende Samanyolu dışında ve daha çok uzakta milyarlarca yıldızdan oluşan galaksilerin varlığı keşfedildi. yıldız kümelerini ve çeşitli nebulaları da içerebilirler. kütleleri etkisiyle her an değişikliğe uğrayan bir ortam olduğu sonucuna varılmıştır. Gökadalar çeşitli çoklu yıldız sistemlerini. Gökadalar genellikle biçimlerine (veya görsel biçim bilimine) göre sınıflandırılırlar. Ancak evrende ivmesiz hareket eden pek az şey vardır. Bu açıdan 3 farklı tür bulunur: Eliptik gökadalar. mekanik ve elektro manyetizma teorilerini birleştirmiş. Bu çerçevede sefeid türü değişen yıldızları inceledi. Hubble'nin keşfini başka galaksilerin keşfi izledi. Samanyolu'nun dışında bağımsız sistemlerin varlığını belirtmişlerdir. sarmal (spiral) gökadalar ve düzensiz gökadalar. eylemsiz veya ivmeli bir gözlem çerçevesinde aynıdır.2. Bu yaklaşımda da Einstein klâsik fizikte Newton tarafından kurulan yer çekimi ifadesinin yetersizliğine dikkat çekmiştir. Genel Rölativite Özel rölativite birbirine göre ivmesiz bulunan sistemler için geçerlidir. 1924'te Hubble. yıldızlararası gaz ve tozdan. Gökada ya da galaksi. Bu galaksinin uzaklığını da sefeid türü değişen yıldızların yardımıyla hesapladı. Fiziksel olarak. bir cismin uzayda ivmelenmesiyle onun üzerine bir yer çekimi ivmesinin etki etmesi birbirinden ayırt edilemez durumdur. milyonlarca yıldızdan oluşan. Hubble'nin bulduğu sonuç şudur: Andromeda galaksisinin Dünyamızın içinde bulunduğu Samanyolu galaksisine uzaklığı 2 milyon ışık yılıdır. Bu yüzden. Einstein. Bu durumda genel rölativite ilkelerini şöyle belirtmiştir: Fizik yasaları. plazmadan ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan sistemdir. Sonuç olarak. bu durumda eğer bunları birbirinden ayıramıyorsak "o hâlde bu etkiler birbirinin aynı olmalıdır" şeklinde düşünerek bir cismin eylemsizlik kütlesiyle yer çekimi kütlesinin birbirine eşit olduğunu ileri sürmüştür. araştırmalarını galaksiler üzerinde yapmaya başladı. Edwin Hubble Hubble'nin 1929 yılındaki keşiflerinden biri şudur: Evren sürekli olarak genişlemektedir. yüzyıl filozoflarından Kant (Immanuel Kant. uzay ve zaman hakkındaki görüşlerde köklü değişikliklere neden olmuştur. Sabit bir yer çekimi alanında eylemsiz referans çevresi ile ivmeli bir referans çevresini birbirinden ayırmak imkânsızdır. rölativite teorisi uzaya bakış açımızı değiştirerek uzay hakkındaki bilgilerimize yeni boyutlar kazandırmıştır. Bu galaksi Andromeda Galaksisi idi. kütle çekim (yerçekimi) kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlardan. 20. başka bir galaksinin olduğunu keşfetti. GÖKADA (GALAKSİ) 18. Einstein. Çevresinde gezegenler ve asteroitler gibi çeşitli kozmik cisimler dönen Güneş’imiz Samanyolu gökadamız içerisindeki yıldızlardan yalnızca bir tanesidir. 1711-1796). bu ilkelerden hareketle evrenin uzay-zaman boyutunun her ikisiyle incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Einstein daha genel bir teori olarak genel rölativiteyi 1916'da oluşturmuştur.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM b. Buradan uzayın gök cisimlerinin toplanma mekânı değil. Tipik gökadalar 10 milyon (cüce gökada) ile bir trilyon (dev gökada) arasındaki miktarlarda yıldız içerirler ve bir gökadanın içerdiği yıldızların hepsi o gökadanın kütle merkezini (ortak çekim merkezini) eksen alan yörüngelerde döner. Einstein.

Bu gruptaki galaksilerin kütleleri 1 milyar ile 200 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Eliptik gökada Sarmal gökada Eliptik Gökadalar Eliptik galaksiler görüş açısından bağımsız olarak. daire biçimine yakınlıktan aşırı ovalliğe kadar uzanan bir yelpaze içinde kodlanır ya da adlandırılırlar. Gökadaların çoğu. yani yıldız doğumlarının durduğu veya en aza indiği galaksiler olarak düşünülebilirler. Bu yelpaze içinde daire biçimine en yakın eliptik galaksiler E0 olarak. Sarmal galaksiler. genellikle birbirlerinden milyonlarca parsek uzaklıklarda bulunurlar. Etrafı teker adlı yıldızlar topluluğu tarafından sarılı bu karın ya da çekirdek kısmından dışarı doğru nispeten parlak kollar uzanır. Toplam gökada nüfusunun çeyreğini oluşturduklarına inanılır. Gökadalar arası uzay ortalama yoğunluğu m3 başına bir atom bile düşmeyecek derecede az olan bir gazla doludur.000 ile 100. gerçekten elips biçimine sahip galaksilerdir.2. İçinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi da bir çubuklu sarmal galaksidir. nispeten yıldızlararası maddesi fazla olmayan galaksilerdir. dolayısıyla açık kümelere çok az derecede sahiptirler. Gözlemlenebilir evrende 100 milyardan fazla gökada olduğu sanılmaktadır. Bu galaksilerde yeni yıldız doğum oranı çok düşüktür. kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı “kümeler” adı verilen topluluklar oluştururlar. Ayrıca. Genç yıldız nüfusları sayesinde maviye daha yakın olan sarmal gökadaların aksine. Genellikle küçük yapılı. yıldızlararası ortamdan ve genellikle daha yaşlı yıldızlardan meydana gelmiş bir şişkinlikten oluşur.000 parsek arasındaki bir yarıçapa sahip olup. Herhangi bir sarmallık veya dairesel/eliptik biçime sahip değillerdir. Düzensiz Gökadalar Biçimsel gökada sınıflarından herhangi birine uymayan gökada sınıfıdır. Nispeten yüksek düzeyde açısal hıza sahiptirler. Gökadaların çoğu 1. Bu bölgede yeni yıldızlar da oluşmaktadır. Hubble düzenine göre eliptik galaksiler. 29 . en basık ya da en oval olanlar ise E7 olarak adlandırılır. Bu galaksilerde özellikle sarmal kollarında gaz ve toz vardır. çoğu düzensiz gökadanın geçmişte birer sarmal veya eliptik gökada olduğu fakat sonraları yerçekimsel güce maruz kalıp düzensizleştikleri de düşünülmektedir. sarı-kırmızı renklerde olurlar. dönen bir yıldızlar diskinden. onlar da yine kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı süper kümeleri oluştururlar. Sarmal Gökadalar Evrendeki galaksilerin büyük bir çoğunluğu sarmal galaksilerden oluşur.

Dolayısıyla 300 milyar yıldız içerir.2. Astrofizikçilerin yapmış olduğu son araştırmalarda gökadaların milyarlarca yıllarla ölçülen ömürleri içinde birbirleriyle çarpıştıkları açıklanmıştır. Diğer bir görüşe göre de eliptik gökadalar.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Galaksimizin komşuluğunda yer alan Andromeda. çok sayıda sıkışmış şekilde oluşmuş yıldızlardan meydana gelen yıldız topluluğu olarak belirtmiştir. Galileo 1610'da dürbününü Samanyolu'na çevirdiği zaman. birbirinden farklı yapıda milyonlarca yıldızdan meydana geldiğini ortaya koydu.000 300. gökyüzünde çıplak gözle görülen en uzak gök cismidir (2. modern araçlarla yapılan gözlemler neticesinde önemini kaybetmiş.5 katı kadardır. Anlaşıldığına göre.000 350 3.000 25. Biçim bakımından bizim gökadamıza çok benzeyen Andromeda'nın boyutları Samanyolu'nun 1.000 6.000 16. öyle görünüyor ki.2milyon ışık yılı). gökadaların çoğunun kütlesinin yaklaşık % 90’ını karanlık madde oluşturmaktadır. Başlıca Gökadalar Gökada Samanyolu Andromeda LMC SMC Fornox Sistemi NGC 598 Maffeil NGC 6822 NGC 205 Uzaklığı (1000 ışık yılı) Çapı (ışık yılı) Yıldız Sayısı (1000 adet) (-) 2250 170 190 650 2350 3300 1630 2250 100. bu kaçışın devam ettiğini göstermektedir. Milâttan önce 400 yılında Antik Yunan düşünürü Demokritos (M.000 130.000 25. hepsinin belli bir intizam içinde yer aldıkları. Gökadaların uzayda rastgele dağıldıklarını ileri süren teoriler.000 20 40. Gözlem verileri bazı gökada merkezlerinde dev kara deliklerin mevcut olabileceğini ortaya koymaktadır. beyaz ve ince bir bulut görünümünde olan yıldız yığınının oluşturduğu topluluğa Samanyolu (galaxiy) denir. ayrıca gökadaları teşkil eden yıldızlar ve diğer gök cisimlerinin de hepsinin belli bir kanun içinde hareket ettikleri. Bu gruplar içindeki yalnız gökadalar diğer gökadalarca hızla çekilir. gökyüzünü hemen hemen büyük bir daire boyunca. 30 . 490-430).000 30. Çekim güçlerinin gökadaları birbirine yaklaştırması neticesinde meydana gelen bu dev kozmik olay sonucunda spiral eliptik gökadalara dönüştüğü ileri sürülmektedir. Bu durumda bir gökada diğerine çarpmaktansa yanından geçmeyi tercih eder. bütün bunların saniyede binlerce kilometre hızla hareket ettikleri anlaşılmıştır. Dolayısıyla Demokritos'un 2100 yıl kadar önce aletsiz olarak belirttiği görüşün doğruluğu belirlenmiş oldu. Günümüzde imal edilen geliştirilmiş uzay aletleriyle yapılan gözlemlerde.000 SAMANYOLU Gözlem koşullarının uygun olduğu gecelerde.000 200. Samanyolu gökadamız da çekirdek kısmında böyle bir kara delik içermektedir.000 200.000 100. bize en yakın gökada olmakla birlikte. burada sayısız ışıklı noktalar tespit etti. Sonuçta zamanına kadar ne olduğu kesin olarak tanımlanamayan kuşağın.000 60.Ö. geniş bir kuşak gibi saran.000 20. aletsiz olarak yaptığı araştırmalar sonunda. gökadaların spektrumunda görülen kırmızıya yakın kayış.000 10. içinde bulunduğumuz Samanyolu Gökadası gibi milyonlarca gökadanın var olduğu. Samanyolu’nu. çoğu büyük gökada kümeleri içinde bulunurlar. Karanlık madde henüz çok iyi bir şekilde anlaşılamamış olmakla birlikte.

Oort 1927'de yaptığı araştırma ve hesaplamaya göre Samanyolu'nun kendine özgü bir hareketi olduğunu tespit etmiştir. Buldukları sonuç. Samanyolu'nun merkezinde toplanan kısmı. Astronom Harkow Shapley ve Scorse'nin 1918 yılında fotoğraf ve tayf yardımıyla ortaya koyduğu sonuca göre.2. şeklin kenarlarına yaklaştıkça yıldız sayısı azalır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Daha sonra Wilhelm Herschel kendisi kuzey yarı kürede. Bu sonuç.000 ışık yılı kadardır. Herschel'den sonra. 1932'den itibaren kullanılmaya başlanan radyo teleskoplarla. Hollandalı astronom J. bu miktar başka bir ifade ile Güneş kütlesinin 200 milyar katıdır. Samanyolu'ndaki yıldızların ortalama sayısını tespit etmemiz mümkün olmuştur. yapıları ve özellikleri birbirinden farklı 100 milyar kadar yıldızın varlığı anlaşılmıştır. Samanyolu'ndaki yıldızlar arası tamamen boş olmayıp. W. 31 . Samanyolu’nun 10 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir. Diğer yarı miktarı da yıldızlar arasında gaz yahut bulutsu şeklindedir. Güneş sisteminin bulunduğu yerde Samanyolu'nun kalınlığı 4. zamanımıza kadar 42 defa dönme yaptığı anlaşılır. Bu şeklin orta kısmında (merkezî bölgesinde) çok sayıda yıldız olmasına rağmen. Toplam kütlenin de 1045 gram olduğu hesap edilmekte olup. görüş imkânlarına engel olduğundan.H. Bu bölgedeki gazların yoğunluğu 10-27 g/cm3 olabileceği hesaplanmıştır.000 ışık yılıdır. W. Samanyolu. merkezdeki yıldızların sayısının civarına nispeten daha yoğun olmasıdır. kendilerinden 100 yıl kadar önceleri Galileo'nın görüşü ile aynıdır.000 ışık yılıdır. Bu kütlenin yarı miktarı yıldızlarda toplanır. bu kütlenin yüzde 80'i kadardır. Bu durumda. Güneş sistemimizin içinde bulunduğu Samanyolu'nda. Şeklin en geniş yeri 16. Bilinen özellik. Güneş'in Samanyolu merkezine uzaklığı ise 27. Bu sıradaki dönme hızı 220 km/s'dir. oğlu Johan Herschel güney yarım kürede Samanyolu’ndaki yıldızların sayısını tespit etmeye çalışmışlardır. büyük bir mercek (veya mercimek) şekline benzer. Samanyolu 240 milyon yılda bir defa merkezi çevresinde dönmektedir. Herschel'in ortaya koyduğu bir gerçek de Samanyolu'ndaki yıldızların sayısı Samanyolu enlemlerine (galâktik enlem) göre değişir. Ancak Samanyolu merkezinde bulunan yıldızların bulutlarla örtülü olması. Bu iki uç arasındaki uzaklık 100. merkezin gerçek yapısı hakkında kesin bilgilere sahip değiliz.000 ışık yılı kadardır. fiziğin önemli bir kolu olan tayf biliminde Doppler Olayının astronomiye uygulanmasıyla tespit edilmiştir. yoğunluğu çok düşük gaz bulutlarıyla kaplıdır.

Bu gezegenler Güneş’e olan uzaklıklarına göre sırasıyla Merkür. 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği Plüton’un gezegen sınıfından çıkarılarak “cüce gezegen” sınıfına konulduğunu açıklamıştır. Satürn’ün 10 ve Jüpiter’in 12 uydusu vardır.430 km olan güneş sisteminde güneş de dahil olmak üzere toplam 10 gezegen vardır. Dünya. ışık ve enerji kaynağıdır. çekim kuvvetinin etkisiyle Güneş etrafında ve belli bir yörünge üzerinde dönmektedirler. Güneş Sistemindeki gezegenlerin bazı özellikleri şunlardır. helyuma dönüşmektedir. Dünya’ya uzaklık ve yarıçap olarak en yakın gezegen Venüs’dür.500. gezegenler. Jüpiter. gezegenlerin uyduları. Bu dokuz gezegen ile birlikte onların bilinen 166 uydusu da güneş sistemine dahildir. Çapı 30 ışık yılı yani 283. Yapısının tamamına yakını Hidrojen ve Helyum gazlarından oluşmaktadır.914. Çapı 1. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş’in etrafında batıdan doğuya doğru dönerler. bilinen en uzak gezegen ise Plüton’dur. Güneş ve Özellikleri .3 milyon kat daha fazladır ve kütlesi itibariyle dünyanın 332. Gezegenlerin dönüş hızları Güneş’e olan uzaklıklarına göre ters orantılıdır.177.        Gezegenlerin tamamı elips şeklinde bir yörüngeye sahiptir ve tüm gezegenlerin dönüş hızları birbirinden farklı olmakla birlikte bazı gezegenlerin yörüngeleri birbiri ile kesişir.000 katıdır. en büyük gezegen Jüpiter’dir. Dünya’dan uzaklığı 149. Güneş ışınları 8 dakikada yeryüzüne ulaşmaktadır ve Güneş’in üç günde yaydığı enerji Dünya’daki tüm enerjilerin toplamından fazladır. 32 . Dünya’nın 1. Uranüs’ün 6.2. Ancak Plüton dış merkezli bir yörüngeye sahip olduğu için gezegen olup olmadığı konusunda uzun tartışmalar yaşanmış. Güneş’e en yakın gezegen Merkür. Güneş’in sıcaklığı 6000 °C ve merkezindeki sıcaklık ise 1. Satürn. Venüs.4 milyon km. Ayrıca Dünya’ya en yakın yıldızdır. Merkür ve Plüton ve Venüs’ün uydusu yoktur. Güneşte hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında büyük bir enerji açığa çıkar. Güneş sisteminde bulunan gezegenler ve diğer gök cisimleri.821.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM GÜNEŞ SİSTEMİ Güneş sistemi. Mars ve Neptün’ün 2. güneşin çekim kuvvetinin etkisiyle. Hacmi dünyanın hacminden 1. Bu olay sırasında kırmızımsı bir alev 15-20 bin km yükselir bu olaya güneş fırtınası denir. Saniyede 600 milyon ton hidrojen. 5 milyar yaşında olduğu tahmin edilen ısı. En küçük gezegen Plüton. Güneş kendi ekseninde 70. kuyruklu yıldızlar ve meteorların yine güneş etrafında birikmesiyle oluşan gök cisimleri topluluğudur. Mars. Uranüs ve Neptün ‘dür. Bunların dışında bir de Plüton vardır.000 km’dir.5 milyon °C dolayındadır.000 km hızla döner ve bir turunu 25 günde tamamlar.

Yörünge üzerindeki dönüş hızı ortalama olarak 35 km/s’dir. Dünya’da 50 newton ağırlığındaki bir cisim burada 17 newton civarındadır. Atmosferi yoğun olduğu için Dünya’dan teleskopla veya başka bir cihazla görüntülenmesi mümkün olmamıştır. Güneş ışınlarının %2′si yüzeyine ulaşır ve atmosferdeki su buharı oranı dünyadakinin %1′i kadardır. Merkür gibi bu gezegenin de uydusu yoktur. Diğer tüm gezegenler saat yönünün tersine dönerken Venüs saat yönünde döner. kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 58 günde. 1. Merkür. Fotoğrafları çektikten sonra Dünya ile bağlantısı kesilen bu uzay aracı muhtemelen hala Güneş etrafında dönmektedir. Güneş’e yakınlığı sebebiyle yüzey sıcaklığı 450 °C ‘nin üzerine çıkabilirken gece güneş ışınlarını almayan diğer tarafı ise -172 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. dönüş hızları yüksek ve ortalama yoğunlukları 5. Merkür’e ait ilk fotoğraflar 1974′de ABD uzay aracı “Mariner 10″ tarafından çekilmiştir. Güneş’e çok yakın bulunduğu için çıplak gözle görülmesi sadece gün doğumunda ve gün batımında mümkün olmaktadır. Haliyle Güneş batıdan doğup doğudan batar. Üzerinde irili ufaklı kraterler ve uçurumlar bulunan bu gezegen Dünya’nın sahip olduğu manyetik alanın %1 kuvvetinde manyetik alana sahiptir. Dünya ve Mars‘dır. Karasal gezegenlerin kütleleri küçük. 6050 km’lik yarıçapı olan bu gezegen neredeyse Dünya ile aynı boyutlardadır. Güneş ışınlarının %80′ini yansıtabilen bu gezegen Güneş ve Ay’dan sonraki en parlak gezegendir. Yerçekim kuvvetinin az olması sonucu çok ince bir atmosfere sahip olan Merkür çok miktarda Helyum ve Hidrojen içerirken. Venüs gezegeni bilim insanlarının merak konusu olmuştur. Çekim gücü Dünya’nın çekim gücünün 1/3′ü kadardır. Güneş çevresindeki dönüşünü 225 günde tamamlarken diğer gezegenlerin tersi yönünde dönmektedir. İç (Karasal) Gezegenler: Bu gezegenler.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Güneş sistemindeki gezegenler İç (Karasal) ve Dış (Gaz Yapılı) gezegenler olmak üzere ikiye ayrılırlar. Yarıçapı 2439 km’dir. yüzeyi de silikat tozları ile kaplıdır. Güneşe 58 milyon km uzaklık ile en yakın gezegendir ve sekiz gezegen içerisinde kütlesi itibariyle sekizinci sıradadır. Üzerine düşen ışınların ancak onda birini yansıtabilmektedir. Venüs. Venüs Venüs diğer adıyla çoban yıldızı 108. Dünya’ya en yakın olduğu mesafe 38 milyon km’dir. Venüs. Akşam yıldızı ya da sabah yıldızı gibi isimlerde verilen bu gezegende 200 metre genişliğe ve 400 metre derinliğe kadar oluşmuş kraterler gözlemlenmiştir. 27 Mart 1972′de fırlatılan Venere-8 adlı uzay aracının göndermiş olduğu verilere göre venüs etrafındaki bulutlar60 km’ye kadar çıkabilmekte ve hızlı bir şekilde hareket etmektedir. 33 . Güneş etrafındaki dönüşünü de 88 günde tamamlamaktadır. Merkür. Venüsün atmosfer basıncı Dünya’daki atmosfer basıncının 90 katı kadardır ve sera etkisi sonucu bu gezegenin ekvatordaki sıcaklığı 500 °C ‘nin üzerine çıkabilmektedir.2. Bu nedenlede en çok uzay aracı gönderilen ve üzerinde en çok insan yapımı araç bulunan gezegendir. Merkür Uydusu olmayan iki gezegenden biridir.4 milyon km ile Güneş’e en yakın ikinci gezegendir.5 g/cm3 dolayındadır.

Ay yüzeyinde sıcaklık 102 °C ‘ye çıkabildiği gibi gölgelerde -157 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. Hatta Marslılardan sinyal alındığı konusundaki söylentilerde azınmsanamayacak kadar fazlaydı. yörüngesi üzerinde hareket ederken Güneş ile arasındaki mesafe artar ve azalır. Bunun sonucunda. Buna “geoid” denir.  Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla. Dünyanın yoğunluğu 5. kutuplarda fazladır. 3377 km yarıçapı bulunan bu gezegen. Bu nedenle radyasyon gibi zararlı ışınlar Ay yüzeyine direk temas edebildiği gibi göktaşları da herhangi bir engellemeye maruz kalmadan yüzeye ulaşabilir.2. Güneş etrafında dönmesi sonucu mevsimler. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 687 günde tamamlamaktadır. Dünya. Dünya’yı diğer gezegenlerden ayıran en büyük özellik ise evrende canlı bulunan yegane gezegen olmasıdır. 149 milyon km ile güneşe en yakın üçüncü gezegendir.756 km’dir.95 g /cm3 olan bu gezegen 24 saat 37 dakikada. Yoğunluğu 3. Tek doğal uydusu bulunan Dünyanın. Ay’daki yerçekimini Dünyadaki yerçekiminin 6′da 1′i kadardır. Güneş’in etrafındaki dönüşünü 365 gün 5 saat 48 dakika ve 46 saniyede tamamlarken kendi eksenindeki dönüşünü ise 23 saat 56 dakika 4 saniyede tamamlar. Bu hız Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman fazlalaşırken. Yoğunluğu 3. Bu nedenle dünya da 60 newton ağırlığındaki bir madde Ay’da 10 newton gelir. Ay Güneş ışınlarının sadece % 7′sini yansıtabilmektedir ancak Dünya’ya yakın olduğundan parlak görünür. vadi. Bu hız kutuplara doğru azalır.  Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar. Geoid şeklinin oluşmasında merkezkaç kuvveti etkili olmuştur. Çapı Dünya’nın çapının %27′si kadardır.476 km’lik çapı ile beşinci büyük doğal uydudur.52 g /cm3 ‘tür. Ancak Mars üzerinde yapılan araştırmalar yaşam olduğu konusundaki söylemleri biraz azaltmış 34 . Dünya Güneş etrafında dönerken saatte107 bin km hızla döner.  Ay Uydusu: Güneş sistemindeki 3. Dünya’ya uzaydan bakıldığında mavi renkte göründüğü için “mavi gezegen” olarak da adlandırılır. Ayrıca hiçbir gezegen Dünya benzeri bir atmosfere sahip değildir. kutuplarda azdır. Deimos adlı iki uydusu bulunan bu gezegende hayat olduğu konusundaki söylentiler bir zamanlar yoğunluk kazanmıştı.  Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar. Phobos.31 g /cm3 ‘tür. çapı 12. Ay’da atmosfer yoktur. Mars Mars diğer adıyla Merih gezegeni. çöl ve kutup bölgelerini içeren yapısıyla dünya benzeri bir gezegendir. Güneş’ten uzaklaştığı zaman hız azalır. Dünya kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir yapıya sahiptir. Güneş’e 208 milyon km ile dördüncü sıradaki gezegendir. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönerken çizgisel hızı en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) . Dünya’nın çekim kuvvetinin %40′ı kadar bir çekim kuvvetine sahiptir.  Ekvatorda yerçekimi az. Biz Dünyanın dönüşünü hissetmeyiz çünkü Dünya ile birlikte atmosfer de dönmektedir. İnce bir atmosferi bulunan bu gezegenin Dünya’daki gibi volkan. Ortalama yüzey sıcaklığı 15 °C ‘dir ve atmosferinde Azot ve Oksijen olmak üzere iki temel gaz bulunmaktadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Dünya Dünya eski adıyla Arz. Dünya’nın çekirdeği ise Demir-Nikel karışımı bir yapıya sahiptir bu nedenle Dünya döndükçe mıknatıslanma oluşur. kendi etrafında dönmesi sonucun da ise gece ve gündüz oluşur.

551 günde tamamlar.  Europa Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak ikinci sırada bulunur. 71550 km’lik yarı çapı ile Güneş sisteminin en büyük gezegeni olma özelliğini taşımaktadır.5 derecedir bu yönüylede Dünya ile benzerleki gösterir. dünyanın ki ise 23. Bu durum atmosfer yapısının Dünya ile benzer olabileceği ve canlı yaşayabileceği şüphesini doğurmuştur. Jüpiter Jüpiter diğer adıyla Erendiz.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM olsa da Mars’da çeşitli bitkilerin olabileceği iddiası kafaları kurcalamaya devam etmektedir. Kendi ekseninde 3 gün 13 saat 13 dakika 42 saniyede dönerken. Mars’ın bu iki uydusu 1877 yılında fizikçi Asaph Hall tarafından bulunmuş 1971 yılında ise Mariner 9 adlı uzay aracı tarafından fotoğrafları çekilmiştir. Daha sonra 1995′li yıllarda gönderilen Galileo uzay aracı Io. Ayrıca yapılan incelemelerde bu uydunun su buzlarıyla kaplı olduğu ve yüzeyinde hiç krater çukuru bulunmadığı tespit edilmiştir.2. Mars’dan 20000 km kadar uzaklıktadır. Bu dev gezegenin manyetik alanı oldukça büyüktür bu sebeple de bilinen 60 doğal uydusu bulunmaktadır ve yerçekimini Dünya’ya oranla daha fazladır.  Phobos Uydusu : Mars’dan 6000 km kadar uzaklıktadır ve Güneş sistemindeki en küçük doğal uydulardan biridir. Bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 7 saat 42 dakikada tamamlar. Bu uydulara da Galileo uyduları demiştir. Dış (Gaz Yapılı) Gezegenler : Bu gezegenler.769 günde dönerken. Kütlesi Dünya’nın kütlesinden yaklaşık 310 kat daha fazla olan bu gezegen çap olarak Dünya’dan 1323 kat daha büyüktür. 35 .  Deimos Uydusu : Bu uydunun da tıpkı Phobos gibi rastlantı sonucu Mars’ın çekim kuvvetine girdiği düşünülmektedir. zaten büyük olasılıkla Mars’ın çekim kuvvetine rastlantı sonucu girdiği ve yörüngeye oturduğu sanılmaktadır. Karmaşık bir atmosfer yapısına sahip olan bu gezegen %99 oranında hidrojen ve helyum gazı içermektedir ve Güneşten aldığı enerjinin 2 kat fazlasını tekrar uzaya salmaktadır. Callisto. Çapı ortalama 13 bin km olan bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 30 saatte tamamlamaktadır. Ganymede ve Io adlı 4 uydusu olduğunu görmüştür. Dünya’da 50 newtonluk cisim Jüpiter’de 133 newton gelmektedir. Jüpiter hakkındaki ilk kesin bilgiler ise 1973 ve 1974 yıllarında Pioneer 10 ve Pioneer 11 adlı iki uzay aracının gönderilmesiyle elde edilmiştir. Mars’da da tıpkı Dünya gibi yıl içinde Güneş’e yaklaşır ve uzaklaşır bu nedenle güney yarımkürede yaz mevsimi Güneş’e yakın olduğu dönemlerde yaşanır. Dünya’dan uzaklığı ise 800 milyon km’dir. Yüzey sıcaklığı ortalama -140 0C ‘dir. Ganymede ve Callisto uydularının Jüpiter ile aynı yönde dönerken Europa uydusu zıt yönde döndüğünü saptamıştır. 3000 km’lik çapı bulunan bu uydunun yüzeyi buzla kaplıdır. Jüpiter. Jüpiter etrafındaki dönüşünü 3. Jüpiter etrafında 1. Bu durum “Mars’da hayat var mıydı?” sorusunu yeniden gündeme getirmiştir.  Io Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak birinci sırada bulunan bu uydu üzerinde sürekli olarak gazlar ve lavlar püskürten yanardağlar bulunur ve bu özelliği bakımından yegane uydudur. Mars yüzeyi incelendiğinde eski dere yataklarına benzeyen bazı şekiller bulunmuştur ve kutuplarının su buzu ile kaplı olduğu saptanmıştır. Mars’ın eksen eğikliği 24 derecedir. Hatta sel baskınlarının izlerine bile rastlanmıştır. yaptığı teleskopla Jüpiter hakkındaki ilk bilgileri elde etmiş ve Europa. Güneş çevresindeki bir dönüşünü yaklaşık olarak 12 yılda tamamlar. 2. İki uydu da kraterli bir yapıdadır ve Ay’a hiç benzemezler. Jüpiter. Satürn. Kendi ekseninde dönme süresi ise yaklaşık 10 saattir. kendi etrafında 1 gün 18 saat 27 dakika 33 saniye de dönmektedir. Güneşe 778 km uzaklık ile beşinci sırada yer alır. 1610 yılında Galileo. Neptün ve Pluton ‘dur. Uranüs.

 Mimas Uydusu : 1789′da William Herschel tarafından keşfedilmiştir.1 milyar km uzaklıktaki bu gezegen güneş çevresindeki dönüşünü 29. Üzerinde büyük bir çarpışma krateri oluşmuştur.  Rhea Uydusu : Eski bir yapıya sahip olan bu uydu. En çok bilinen uyduları Rhea. Yoğunluğu ortalama 1. Ayrıca gezegenin. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda yaklaşık olarak 2.5 milyon km’dir. 36 . güneşe 1. Beş büyük uydusu olan Ariel. Dione. Bu uydulardan en büyüğü Titan uydusudur ve bu uydu Güneş sistemindeki en büyük ikinci uydudur. Hacmi Dünya’dan 700 kat fazla olan Satürn.2. Dünyaya 1.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM  Ganymede Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak üçüncü sırada bulunur ve Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Yüzey sıcaklığı -214 0C dolayındadır. Yüzey sıcaklığı -180 0C ‘dir. Merkür gezegeninden daha büyüktür.  Titan Uydusu : Ganymede uydusundan sonra Güneş sistemindeki en büyük uydudur. güneş sisteminin ise üçüncü büyük uydusudur. Jüpiter’in etrafında 7. Helyum ve Metan gazları içermektedir. Uranüs kütlesi itibariyle dünyadan 15 kat hacim olarak ise 100 kat daha büyüktür. Yer çekimi Dünya ile hemen hemen aynıdır.69 günde dönerken kendi etrafında 16 gün 16 saat 32 dakikada dönmektedir.  Miranda Uydusu : 1948 yılında Gerard Kuiper tarafından keşfedilmiştir. 27 uydusu ile Jüpiter ve Satürn’den sonra en çok uydusu bulunan gezegendir. Uranüs Güneş’e 2. 1500 kilometrelik çapı ile Satürn’ün ikinci büyük uydusudur. kendi ekseninde 11 saatte dönmektedir.80 milyar km uzaklık ile yedinci sıradaki gezegendir. Gezegen ilk olarak 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiştir.4 yılda kendi eksenindeki dönüşünü ise 10 saatte tamamlamaktadır. Jüpiter’in en büyük ikinci uydusu. Miranda.154 günde dönerken. Jüpiter etrafında 16. Güneş çevresinde 84 yılda dönerken.398 km’dir ve Jüpiter gibi bu gezegende büyük oranda hidrojen ve helyum içermektedir. kendi etrafında 7 gün 3 saat 42 dakikada döner.  Ariel Uydusu : 1856 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiştir. 5000 km kalınlığındaki atmosferi çok oranda Hidrojen. Atmosferi oldukçe kalındır ve büyük oranda azottan oluşmaktadır.69 g/cm3 yoğunluğa sahip olduğu için kütle olarak sadece 95 kat fazladır. 0. Titania ve Oberon’un çapları 500–1600 km arasında değişmektedir. Yarıçapı 60. Düny’ada 50 newton luk cisim Satürn’de 54 newton gelmektedir. Titan ve Mimas’tır. en büyüğü 1800 km çapında olan 30′dan fazla uydusu bulunmaktadır. Yarıçapı 1190 km.4 milyar km uzaklığı ile altıncı sıradaki gezegendir. Uranüsden uzaklığı 191000 km’dir.27 g /cm3 ‘tür. tıpkı Ay gibi satürn üzerine sabitlenmiştir ve sadece bir yüzü görünmektedir.  Callisto Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak dördüncü sırada bulunur. Yüzey şekilleri itibariyle diğer gezegenlerden ve uydularından ayrılır. Satürn Satürn diğer adıyla Sekendiz. Umbriel. Satürn’ün ayırt edici bir özelliği buz ve taşlardan oluşan halkasıdır.

5 milyar km uzaklık ile sekizinci sıradaki gezegendir. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 164 yılda tamamlamaktadır. Despina. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda 4288 milyon km’dir. Güneş çevresinde 250 yılda bir tur dönerken. Triton uydusu Neptün’e göre zıt yönde hareket etmektedir.24 saatte. 1846 yılında Urbain Le Verrier ve Johann Gottfried Galle tarafından keşfedilmiştir. Yoğunluğu yaklaşık 1.  Nereid Uydusu : Gerard Kuiper tarafından 1949 yılında keşfedilmiştir. Bilinen herhangi bir uydusu yoktur. Helyum.000 km olan bu gezegen kendi eksenindeki dönüşünü 17. yüzeyinde donmuş metan ve buz bulunmaktadır. Plüton dış merkezli bir yapıya sahip olduğu için 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği tarafından cüce gezegen sınıfına konulmuştur.  Plüton Güneş’ten 6 milyar km uzaklığı ile dokuzuncu sıradaki gezegendir. Bilinen 13 uydusu vardır ancak bunlardan en önemlileri Triton. Güneş sistemindeki en büyük dış merkeze sahip uydudur. Triton Uydusu : Alman gökbilimci Johann Gottfried Galle tarafından 1846 yılında keşfedilmiştir. Thalassa. kendi ekseni etrafında 6 gün 9 saat 17 dakikada döner. Bazı kaynaklarda Plüton’un. 1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir.64 g /cm3 ‘tür ve yüzey sıcaklığı 2140C ‘dir.2. Galatea. Metan gazları içermektedir. Atmosferi çok miktarda Hidrojen. Dünyaya ve güneşe çok uzak olduğu için kesin bilgiler elde edilememiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Neptün Güneş’e 4. Yarıçapı yaklaşık olarak 4000 km’dir. Neptün’ün uydusu olduğu söylenmektedir. Yarıçapı yaklaşık olarak 25. Nereid’dir. Gezegenlerin Boyutlarının Karşılaştırılması 37 .

a. bu hareket çemberi üzerinde bulunan ikincil çember hareketi yapar. Aristo'nun zamanından kendi zamanına kadar bütün Orta Çağ gökyüzü bilgisi ve fiziğinin kabul ettiği sistemi yıkmış oluyordu. Güneş çevresinde dönerken ekseni çevresinde de dolanırlar. Avrupa'da astronominin yeniden doğuşu ile ilgili bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Gezegenler. Pisagor. 1543 yılında kendisi ölmeden önce kitabının ilk baskısını görmüştür. Bunların Dünya çevresinde döner gibi görünmesi. Kopernik'in evren görüşü üzerindeki tartışmalar sürüp gitmiştir. Kepler'e gelinceye kadar birçok itirazlar olmuştur. gerçeğin daha basit olması gerektiği düşüncesinden hareket ederek çalışmalarına başlamıştır. Batlamyos sisteminin çok karışık olduğunu. b. Güneş. Kopernik modeli • Kopernik sistemine. ayrıca her gezegenin merkezi. Thales. Sonuçta astronominin gelişme hızı yavaşlamış bir bakıma da 1400 yıl geri kalmıştır. 38 . Her gezegen. Dünya bir gezegen. Her gezegenin. • Kopernik sistemine ait birçok itirazlar için beklenilen sorulara karşı cevap lar hazırlanmış ancak kiliseden korktuğu için kitabının basımını da bu yüzden geciktirmiştir. Dünya'nın hareket ettiği çemberin tam merkezinde değildir. Dünya ekseni çevresindeki dönme hareketini 24 saatte tamamlar.2.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU Antik Yunan düşünürlerinden. ç. Kopernik ve Astronomi Polonyalı Astronom Kopernik. Bu konudaki çalışmalarda önceleri Aristo mantığının. c. üzerinde hareket ettiği çember düzlemi Güneş'in merkezinden geçer ve bu düzlemler Dünya'nın hareket ettiği çember düzlemiyle küçük açılar yapar. Kopernik kendisinden önce yapılan ve kendi yaptığı gözlemleri yeniden değerlendirerek yayınladığı "Gök Cisimlerin Dolanımları Üzerine" (De Reovolutionibus Orbium Cestium) adlı eserinde sistemini aşağıdaki şekilde açıklamıştır: Yıldızlar gök küresi de sabit ve hareketsizdir. Gezegenler Güneş çevresinde bir çember üzerinde hareket ederken. Hipparchos ve çağdaşları gök cisimlerinin hareketlerini ve evrenin sistematiğini açıklamak için bazı görüşler ileri sürmüşlerdir. kendi ekseni çevresinde döndüğü iddiası da eleştiri ve itirazlara neden olmuştur. merkezi Güneş olan bir çember şeklinde bir yörünge üzerinde düzgün hızlarla hareket eder. sonraki yıllarda da Orta Çağ kilisesinin etkisi altında uzun yıllar bir gelişme görülmemiştir. Hatta Kopernik sistemi bütünüyle "yanlış ve kutsal kitaba aykırı" ilân edilmiş ve Kopernik'e "deli" nazarıyla bakılmıştır. Bu düşünürlerin bazılarının görüşlerinde doğruluk payı olsa da ispatlayamamışlar ve gözlemlerine uygun kesin sonuçları da bulamamışlardır. Çünkü Kopernik. Dünya'nın. Dünya 'nın ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur. Ay da Dünya'nın uydusudur.

35 yıl Mars gezegenini gözlemiş. Bunlar şunlardır: a. Bu fark. Ölümünden sonra bu cetveller öğrencisi Kepler'e kaldı. Buna göre. gezegenlerin görünen hareketlerini en doğru bir şekilde üç ayrı kanun hâlinde açıklamıştır. hesapla bulunan sonuçlar birbirine uymuyor ve arada büyük farklılıklar oluyordu. Kepler ilk iki kanunu 1609'da açıkladıktan sonra. Bugün bilinen 9 gezegenden Plüton hariç diğer gezegenlerin yörüngelerinin düzlemleri hemen hemen aynı düzlemdedir. Dolanım Süreleri Kanunu İki gezegenin yörüngeleri üzerindeki dolanım sürelerinin karelerinin birbirine oranı. birçok gözlem ve hesaplama ve denemeler yaptıktan sonra 1619'da üçüncü kanunu açıklamıştır. gezegenlerin Güneş çevresinde dolanma süreleri ile Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının değişken olduğunu açıklar. Tycho Brahe öldükten sonra. gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerini çember olarak kabul etmiştir. gezegenin yörüngesinin büyüklüğü (Güneşe olan uzaklığı) ile Güneş çevresinde tam bir dolanma yapması için geçen zaman arasında bir bağıntı bulmak için. Bu kanunla gezegenlerin uzaklık değişimleri kolayca açıklanabilmektedir. Kopernik modelinde belirtilen gezegen yörüngelerinin çok kabaca doğru olabileceği sonucuna. Ancak bu amaca. Bu düşüncelerinin doğruluğunu ispat etmek için 35 yıl Mars gezegeni üzerine gözlem ve hesaplamalar yaptı.2. Kepler'in üçüncü kanunu. Kopernik sistemini kabul etmedi. gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki hızlarının sabit olmadığını açıklamaktadır. Ancak görüşünü kanuniyet hâlinde ifade edemedi. Kepler ve Astronomi Kopernik. hayatının uzun bir bölümünü. 39 . Mars gezegeni için oldukça büyük görünüyordu. odakların birinde Güneş'in bulunduğu bir elipstir. Bu farkın nereden kaynaklandığı anlamak üzere Tycho Brahe. diğerlerinin yörünge düzlemi ile 17° lik bir açı yapar. Kepler. Gözlemlerle bulunan sonuçlarla. b. 1609'da yayınladığı eseriyle. c. uzaklaştıkça azalmaktadır. bu sonuçların matematiksel bağıntılarla ifade edilebilmesi bakımından da gezegenlerin hareketlerini gözlemiş ve hesaplar yapmıştır. Alanlar Kanunu Bir gezegeni Güneş'e birleştiren doğru parçası (yarıçap vektörü) eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar. böylece Güneş sisteminin hareket kanunlarını açıklayacak yeni bir sistemin aranmasına geçilmiştir. Bunun yerine "Güneş 'in Dünya çevresinde diğer gezegenlerin de Güneş çevresinde döndüğü" şeklinde bir model ileri sürdü. gözlem sonuçlarını belirten cetveller hazırlanmıştı. Plüton'un yörünge düzlemi. bu gezegenlerin Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının küplerinin oranına eşittir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Tycho Brahe ve Astronomi Danimarkalı Astronom Tycho Brahe (1546-1601). Tycho Brahe'nin öğrencisi ve asistanı olarak onunla ömrünün son bir buçuk yılında birlikte çalışan Alman Astronom Kepler erişebilmiştir. Yörüngeler Kanunu Her gezegenin yörüngesi. elips yörüngeler üzerinde gezegenlerin görünen hareketlerinin gözlem sonuçlarına uygunluğunu sağlamıştır. Bu kanun. Tycho Brahe'nin gözlem cetvellerinin analizlerine ayırmış. Bu kanuna göre. Tycho Brahe'nin gözlemlerinden. diğer gezegenler Güneş çevresinde elips yörünge üzerinde doğu yönde (günlük hareketin tersi yönü) dönmektedirler. gezegen Güneş'e yaklaştıkça hızı artmakta. Kepler bu kanunuyla.

belli bir çekim kuvveti uygular. Neptün ve Plüton gezegenlerinin keşfini sağlamıştır. yüzyılda. Kepler'in üçüncü kanununu kullanarak. presesyon. Lagrange (1736-1813). Cassini (1625-1712). Fakat bu hareketlerin nedeni hakkında bir fikir vermez. Gauss (1777-1855) ve çağdaşlarının çalışmaları ile gök mekaniğinde yeni bilgiler ortaya kondu. Güneş sisteminin küçük üyeleri olduğunu açıkladı. 40 .668. Böylece. bir diğerine bu kanuna göre. 1706'da ilk defa bir kuyruklu yıldızın yörünge elemanlarını hesapladı ve bu kuyruklu yıldızın 76 yıllık bir periyoda sahip olduğunu tespit etti. Laplace 1749-1827). . parlaklık değerlerinden yararlanarak hem Dünya'ya ve hem de birbirlerine göre uzaklıkları hesaplandı. aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılı olan bir kuvvetle çeker. Newton'dan sonra. 18. Newton Kanunu şu formül ile gösterilir. teleskoplar geliştirilmiş ve Avrupa'da yeni gözlem evleri açılmıştır. tek bir fizik kanununa bağlı olduğunu göstermiştir. 1656-1742) Dünya-Güneş uzaklığını yeni bir yöntemle hesapladı. Bessel.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu kanun yardımıyla gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki dolanma süreleri ve Güneş'e olan ortalama uzaklıkları bulunabilir.m2/kg2 dir. fizik ve astronomiye geniş ufuklar açmıştır. İki cismin kütleleri M1. konum astronomisinde aberasyon. Yeni Newton Kanunu yardımıyla Kepler'in üç kanunu çıkarılabilir. Bu formülde G evrensel çekim sabitidir. Newton. Ay. M2 ve aralarındaki uzaklık R ise. F = G. Berlin Gözlem Evi (1700)'dir. • Newton Kanunu. nütasyon ve kırınım etkileri anlaşılıp. Bu gezegenin yörüngesi üzerindeki sapmaların. • Gezegenlerin elips yörüngeleri üzerindeki küçük sapmaları Newton Kanunu'yla açıklanabilir. G = 6.10-11 N. Bunlardan bazırları. G'nin değeri. Newton Kanunu veya evrensel çekim kanununun ifadesi şudur: Evrende bulunan iki cisim birbirini kütlelerinin çarpımı ile doğru. Halley (Edmund Halley. 1672'de Mars-Güneş uzaklığını hesapladı. Teorik astronomide. • Uranüs 1781'de keşfedilmiştir. gezegenlerin hareketlerini geometrik olarak ve basit bir şekilde açıklar. Newton'un çekim kanununu esas alan Euler (1707-1783). kuyruklu yıldızların atmosferik bir olay olmadığını. Struve ve Henderson. 19. yüzyılda. bu gezegene başka cisimlerin uyguladığı bir kuvvet yüzünden olabileceği düşüncesi. Greenwich (Londra) Gözlem Evi (1671). d'Alembert (1717-1783). Bu sabit cisimlere. Newton Kanunu'nun evrenselliği bir kez daha böylece ispatlanmıştır. gezegenlerin hareketleri ve dolanım süreleri ile ilgili olarak Kepler'in bulduğu üç kanunun. gök cisimlerinin gerçek koordinat değerleri hesaplanmıştır. gezegenler ve bazı yıldızlar için. Ayrıca. Newton ve Astronomi Kepler Kanunları. cisimlerin nerede olduklarına veya hareket durumlarına bağlı değildir. Clairaut (1713-1765). bazı gök cisimlerinin paralaks değerlerini hesapladı. Paris Gözlem Evi (1670).2. Çünkü her gezegen. Güneş.

kuyruklu yıldızlar (kornetler).000. uzaklığı 4. Yıldızlar. Gökyüzüne merakla bakan İlk Çağ insanları bu yıldız gruplarına birer anlam vermeye çalışmışlardır. akan yıldızlar (meteorlar). bize 8 dakika 20 saniyede ulaşır. bu grupları tanrılara veya hayvanlara benzeterek adlandırmışlar. Yıldızların gök küresindeki durumları gezegenler gibi düzenlidir denilebilir. Takımyıldızlardan herbirisi gökyüzünün sınırlı bir bölgesini belirtir. Gökyüzünde görebildiğimiz bütün yıldızlar birer Güneş'tir. Güneş'in diğer yıldızlardan tek farkı bize (Dünya'ya) yakınlığıdır. Bu adların da çoğunluğu Mezopotamya kökenlidir. yüzyılda Batlamyos'un Almagesti'sindeki bazı yıldızların koordinat değerlerinin kendi zamanında yapılan değerlere uymadığı gerçeğini tespit etmiştir. Güneş'ten itibaren 4. Güneş ve gezegenleri gökyüzünde tutan evrensel çekim kuvvetidir. Yıldızlar da Güneş gibi. 5-10 veya 20-30 veyahut da 15. Yıldızların sabit olmadığını 1718 yılında Halley keşfetmiştir. Örneğin. uzaklıklarından dolayı gökyüzünde küçük bir nokta gibi gözükürler. Bunlara daha sonraları takımyıldız denildi. tanıma. başka güneşlere (yıldızlara) rastlanır. Milâttan önceki yıllarda. insanların kaderlerine hükmeden varlıklar olarak da görülmüşlerdir. cüce ve kırmızı yıldızlar gibi. Halley.3 ışıkyılı uzaklığa gidilince. Yıldızlar toz ve gaz bulutu yapısındadırlar. çift yıldızlar. 50 cm çaplı teleskopla 200 milyar yıldız görülebilir. Birinci neden: Basıncı. Bugün gökyüzü 88 takımyıldız bölgesine ayrılmıştır. sabit yıldızlar. Ayırmada takımların benzedikleri şekilleri esas almışlar ve ona göre adlar vermişlerdir. Uluğ Bey Ziyci adı verilen yıldız katalogunda 48 takımyıldızının koordinatları belirtilmiştir. Gerçekte bütün yıldızlar sabit olmayıp özel hareketlere sahiptirler. bulma ve inceleme kolaylığı sağlamak üzere. binlerce km uzaklıkta bulunan yıldızların neden küçük birer nokta gibi göründükleri anlaşılmış olur. 6 cm çaplı teleskopla 40. Gazı teşkil eden başlıca temel madde hidrojendir. masallar yakıştırmışlardır. Burada akla gelen bu toz ve gaz bulutlarının yıldız olmasını sağlayan ilk kuvvet nedir? Bunun iki nedeni vardır. bazılarının sıcaklığı da çok küçüktür. çıplak gözle 6021. Bugün en büyük teleskoplarla dahi yıldızları ışıklı birer nokta gibi görürüz. Astronomi tarihinde ikinci büyük yıldız katalogunu 1437'de Uluğ Bey (Sultaniye 1387-Semerkant 1449) yapımıştır. 15 cm çaplı teleskopla 2 milyar. ışınım yayan gaz küreleridir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ Yıldızlar. Başka bir ifade ile Güneş de bir yıldızdır. 41 . Yıldızlar sabit bir küreye ( gök küresine) çakılı duran gök cisimleri olarak nitelendirilmiş.000 yıl sonra bir bölgede gruplar hâlinde toplanmış özel bir şekil gösterirler. takımyıldızlar. Daha sonraları yıldız konusunu meslek edinenler. değişen yıldızlar. Bazılarının sıcaklık değeri Güneş'ten çok yüksek olmasının yanında. yeni yıldızlar (novalar).000-100. Bazı yayınlarda kullanılan yıldız adlarının çoğu Batlamyos'un Almagesti’sinden alınmıştır. tarihin bilinen en eski dönemlerinden beri incelenmektedir.2. gökyüzünde görülen parlaklıkları. Örneğin. İkinci neden: Dünya. Güneş yüzeyinden çıkan ışık ışını. uzayda serpilmiş yıldızları takımlara ayırmışlardır. milâttan sonra 2. Gökyüzünde. şekilleri ve durumları bakımından yıllarca çeşitli ad ve gruplar altında incelenirler.3 ışık yılıdır. Nasıl ki dev bir uçağı 10 km uzakta küçük bir oyuncak uçak şeklinde görüyor isek. Güneş'ten sonra bize en yakın yıldız Erboğa (Centauri) takımyıldızının  ( Centauri) yıldızı olup. yıldız kümeleri ile dev. Yıldızlar. renkleri. hareketleri.

Yukarıdaki resimdeki. Aynı şekilde. Bunlar yay dakikası ve yay saniyesidir. merkeze doğru gidildikçe sıcaklık değeri teorik olarak belirlenir. Mesela iki nesne arasındaki uzaklık çeyrek derece olduğunda. Yıldızın iç tabakası hakkında bildiğimiz bütün bilgiler teoriktir.6 milyon km'dir. Çıplak gözle görebildiğimiz ışık ışını. Son yıllarda astronomi aletlerinin ve araştırma tekniklerinin gelişmesi sonucu ışm çeşitleri artmış olup.5° genişliğinde. yıldızların yayınladıkları ve bize ulaşan ışınlarının değerlendirilmeleri sonucu elde edilir. sonuçta araştırma imkânımız da genişlemiştir. yıldızın merkezi. Güneş'in ortalama uzaklığı 149. Ay'ın bize ortalama uzaklığı 384. yıldızdan bize ulaşan ışığın değerlendirilmesiyle elde edilmektedir. Plüton gezegeninin uzaklığı ise 39 AB'dir. yumruğunuz baştan sona kadar 10° lik uzaklığı gösterir. x ışınları ve radyo ışınlarıdır. yıldızların arasındaki mesafeyi kaplayacak kadar büyük bir gökcisminin görünür büyüklüğü 10° olacaktır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları ışınım yapan ve yayan gaz kütleleri olarak düşünmeliyiz. Şimdi kolunuzu gergin olacak biçimde öne doğru uzatın ve yumruğunuzu sıkın. Yıldızın ışınını alamadığımız iç tabakalarını oluşturan gaz parçacıkları çekim kuvvetiyle bir arada yoğunlaşmış olarak bulunurlar. çoğunlukla gökyüzünde yarım yay dakikasından az yer kaplar. yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirirseniz. yıldızın yüzey sıcaklığını tespit etmemize rağmen. oluştuğu katmanın hemen üzerindeki katman tarafından soğurulur (absorblanır). bizden 4 kilometre uzakta yer alan bir madenin paranın büyüklüğüyle aynıdır. 1 yay dakikası = 60 yay saniyesidir. Büyük Kepçe ise 25° uzunluğundadır. Bu nedenle ışınım dışarı çıkmaz. İki yıldız birbirinden 10 derece (10°) uzakta denildiğinde şunu anlamalıyız: Gözünüzden her bir yıldıza doğru bir çizgi çizildiğini düşünün. bu yöntem biz amatörler için gök cisimleri arasındaki uzaklıkları tahmin etmek için oldukça kullanışlıdır. Elde edilecek açılar kişiden kişiye göre değişse de. Yıldızlar hakkında elde ettiğimiz bütün bilgiler. kızıl ötesi ışın. Küçük parmağınızın ucu ise yaklaşık 1° dir. Elinizle ölçebileceğiniz bazı açılar… Kolunuzu gergince öne uzatın ve yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirin. kilometre gibi doğrusal ölçü birimleri ile ölçülmez. Gökbilimciler. En parlak gezegen. Örneğin. Güneş ve Ay 0. İki gökcismi arasındaki açısal uzaklık. Cisimlerin görünür büyüklüğü de aynı mantıkla hesaplanır.000 km'dir. Gökyüzünde uzaklıklar. yıldızın dış tabakalarından (yüzeyinden) yayınlanır. Çünkü iç kısımda oluşan ışınım. Bize en yakın gök cismi Ay'dır. Bize en yakın yıldızın uzaklığı ise 274. gökbilimciler bunu 15 yay dakikası(15’) olarak kaydedebilir. Yıldızın iç kısımlarının özellikleri hakkında doğrudan doğruya bilgi elde etme imkânına sahip değiliz. 42 . İşte bu iki çizgi arasında kalan açı 10° dir. bunların yerine açısal ölçü birimlerini kullanılırlar. Bu haldeyken. gözü-müzden her birine çizdiğimiz hayali çizgilerin arasında kalan açıdır. astronominin en güç problemlerinden biridir. 5 inçlik bir teleskop 1 yay saniyesine(1”) kadar olan ayrıntıları ayrıştırabilir.000 astronomi birimidir (AB). Yıldızların yapısı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri hakkında elde edilen bütün bilgiler.2. 1 derece = 60 yay dakikası. fizik ve kimya teorilerinin matematik bağıntıları ile dolaylı yoldan tespit edilir. Başucunuzdan ufka olan uzaklık ise 90° dir. Fiziksel Özellikleri Uzaklıkları: Yıldızların uzaklıklarını hesaplamak. Bu büyüklük. günlük hayatta kullandığımız metre. 1° derecenin altında kalan cisimleri ölçmek için de daha küçük birimler vardır. mor ötesi ışın. Bunlar gözle görebildiğimiz ışın. fiziksel ve kimyasal yapısı hakkında elde edilen bilgiler.

Bugün dev gözler diyebileceğimiz büyük teleskoplar ve dev kulaklar diyebileceğimiz radyo teleskoplarla yıldızların hareketleri ve yönleri kolayca izlenebilmektedir. Hareketlerinin.000 km'lik bir yay çizer. yani 1. bize ancak 1973 de ulaşır. yıldızlar da birbirine göre gezegen hızlarına yakın hızlarla hareket ederler. Yıldızların bu tür hareketlerine öz hareket denir. Yıldızların hareketlerini çıplak gözle görebilmemiz için bir yıldızı birkaç yüzyıl gözlemek gerekir.) Bu yöntemlerin uygulanmasıyla uzaklıkları tespit edilen yıldızlardan bazıları şunlardır: Yıldızın Adı __________________________ Uzaklığı Kuzey Kutup Yıldızı (Polaris) Centaure Takımyıldızının a Yıldızı Sirius 61 Cygnus Vega 46 ışık yılı 4. onlara sabit yıldızlar adını vermişlerdir. Bu yıldız 370 yılda Güneş'in çapına eşit. Grek düşünürleri. Fotoğrafik yöntem (Uzak yıldızlar için uygulanır. Batlamyus ve Halley aralarında 1500 yıl farka rağmen yıldızların kendilerine özgü hareketleri olduğunu tespit etmişlerdir. Güneş'in de bir öz hareketi vardır. 43 . kısa zaman aralıklarında yapılan gözlemlerle fark edilemez.5 ışık yılı Hareketleri Yıldızlar çok uzakta olmaları dolayısıyla sabit gibi gözlenirler. yıldızların birbirine göre açısal durumlarının değişmediğini görerek. Öz hareketi en fazla 61 Cygnus yıldızıdır. Yani İstanbul'un fethedildiği yılda (1453) yola çıkan yıldızın ışını. (Çok yakın yıldızlar için uygulanır.400. Büyük bir hızla hareket ederler. Ay'ın ışığı ortalama 1 saniyede.) Dinamik yöntem. Bize en yakın olan yıldızlardan birinin ışığı ise. Spektroskopik yöntem (Fiziksel yöntem).2. Güneş'in ışığı da ortalama 8 dakika 20 saniyede gelir. yani yer değiştirmelerinin farkına varamayışımızın tek nedeni çok uzakta olmalarıdır. Gerçekte bütün yıldızların kendilerine özgü hareketleri vardır. Bu örneklerden yıldızların ne kadar uzak oldukları açıkça belirtilmiş olur. 520 yılda gelmektedir. yıldızların hareketli olmadıklarını kabul etmiş. Yıldızların öz hareketleri değişik doğrultularda olabilir. Gerçekte.3 ışık yılı 10 ışık yılı 11 ışık yılı 26. Yıldızların bize olan uzaklıkları çok büyük olduğundan.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların uzaklığı hakkında bir başka örnek: Işığın hızı saniyede 300. Güneş de bir yıldız olduğundan. Güneş bu hareketi sırasında gezegenleri ve uydularını da beraberinde sürükler. Güneş saniyede 20 km hızla Lyr takımyıldızından (Çalgı takımyıldızı) Vega yıldızına doğru hareket eder. yıldızların birbirine göre olan uzaklık değişmeleri. Yıldızların uzaklıklarının tespitinde birçok yöntem kullanılır.000 km'dir. Başka bir ifade ile bu yıldız bu gün sönmüş olsa ışığını 520 yıl daha görmeye devam edeceğiz. Bunlar Trigonometrik yöntem.

000 yıl sonraki durumlarının şekillerini teorik olarak hesaplamış ve şekillerini çizmiştir. teleskop ve özel fotoğraflar plağı ile yıldızların parlaklık değerlerinin 23.85 0.2.58 2. 160-125) milâttan önce 125 yılında yıldızların parlaklığını bildiren ve kadir adı verilen bir ölçü birimi tanımlamıştır. teleskop yapma tekniği ilerledikçe. Memleketimizden görülebilen bazı yıldızların görünen parlaklık değerleri aşağıdadır.38 0. Dikkatli bir gözlemci gökyüzüne baktığında bunun böyle olduğunu kolayca görür. bulunduğumuz noktadan trenin bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğunu anlarız. teleskoplarla parlaklığı 23. Bu bilgilerden sonra saniyede 20 km hızla yol alan yıldızların hareketlerinin nasıl hesap edildiğini günlük hayattan basit bir örnekle açıklayalım.12 -26. 4. yıldızlardan gelen ışık dalgalarının frekans değişikliğinden de yıldızların hızı hakkında. Parlaklıkları Yıldızların hepsi aynı parlaklıkta değildir. Büyük Ayı takımyıldızının 200. Baker. Ancak. en sönük görülebilen yıldızı da 6. kadir şeklinde sıralamıştır. Şöyle ki: Bize hızla yaklaşmakta olan bir trenin sesi ile bizden hızla uzaklaşmakta olan bir trenin sesinden. ve 5.000 yıl önceki ve zamanımızdaki durumları ile 25. kadire kadar olabileceği tespit edilmiştir. kadire kadar olan yıldızlar gözle görülebilmektedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların öz hareketleri sonucunda takımyıldızlar şekillerini değiştirmektedirler.000 yılda alacağı şekil hesaplanmıştır. kadir değerleri için kullanılan pozitif sayılar ile belirtilen kadir ölçülerinin dışında negatif sayılar ve bunların da ondalık kısımları ile ifade edilebilen sayıları kullanmak zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Aynı şekilde.000 yıldız görülebilir. Hipparchos (M. Hipparchos. kadir. Parlaklığı 6. Göz. kadir şeklinde sınıflandırmıştır. gökyüzünde mümkün olan en büyük uzaklıkta ve hareket hâlinde bulunan iki uçağın hareketini izlediğimizde.98 1.77 0.25 1. Halley'den sonra yıldızların hareketi hakkında en çok araştırma yapan Robert H. Teleskoplarla görülemeyen yıldızların parlaklık değerleri astronomide kullanılan özel fotoğraf plâğı ile tespit edilmektedir. yıldızın bizden uzaklaşmakta mı yoksa yaklaşmakta mı olduğu anlaşılır. gözle görülebilen en parlak yıldızı 1. Bulutsuz bir gecede eğer Ay da yoksa kuzey yarım küremizde ortalama 3. bu uçakların hızları birbirinden saatte 300 km farklı olsa. takımyıldızların 25. Başka bir örnek: Bulunduğumuz yerden.46 +0. kadire kadar olan yıldızların fotoğrafları alınabilmektedir... En parlak ile en sönük yıldız dışında kalan değişik parlaklıktaki yıldızları da parlaklık durumlarına göre 2. Bu durumda daha büyük teleskoplar yapıldıkça kadir değerinin artacağı ortaya çıkmaktadır. Amerika'da ünlü Mount Palomar Gözlem Evinde. bulunduğumuz yerde bu iki uçakğı sanki beraber gidiyorlarmış gibi görürüz. Yıldız Adı Sirius Procyon Altair Aldebaran Spica Deneb Kastor Kutup Yıldızı Güneş Kadir Cinsinden Parlaklık -1. 3. Ö.74 44 .

birçok yıldız için geçerlidir. Burada akla şu soru gelmektedir. Bu şekildeki ayırım kesin olmamakla beraber. Bir süre sonra çubuğun kızardığı görülür. metal çizgileri üstün olanları da başka bir grup hâlinde toplayabiliriz. yıldızların tayflarına göre sınıflandırılması gerekir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Hipparchos tarafından kadir terimi ile tanımlanan parlaklık birimi psiko-fizik temele dayanmaktadır. hidrojen (H) çizgileri kesin olanları bir grup. Bu şekilde yapılan işleme yıldızların tayfsal sınıflandırılması denir. helyum (He) çizgileri aynı olanları bir grup. Örneğin. Sobanın sıcaklığını yükseltecek olursak demir çubuğun. Bununla beraber yıldız tayfları arasında az veya çok benzerlikler vardır. Örneğin. Yıldızlarda görülen değişik renk yüzeyindeki sıcaklığın sonucudur. beyaz. Sobanın sıcaklığını biraz daha yükseltecek olursak. Avcı (Orion) takımyıldızında Betelgeuse yıldızı ve Akrep (Scorpius) takımyıldızında Antares yıldızı kırmızı. Bu durumda yukarıdaki sorunun cevabını şimdi açıklayabiliriz. Bunlar. Soba içindeki sıcaklık çok fazla ise demir çubuk kırmızı ile sarı arasında bir renk alır. Büyük Köpek (Canis Majör) takımyıldızında Sirius beyazdır. Ortalama Yüzey Sıcaklık Derece (C°) 3000 4000 6000 8000-15000 15000-25000 Rengi Kırmızı Kırmızımtrak Sarı Beyaz Mavi Sınıflandırılmaları Astronomide. astronom Pogson tarafından yıldızların parlaklığını ifade edebilmek için bir matematik formül geliştirilmiştir. Bu deney ile şu gerçek ortaya çıkıyor: Demir çubuğun renk değiştirmesi doğrudan doğruya sıcaklığı ile ilgilidir. Renkleri Gözlem koşullarının uygun olduğu bir gecede. Çok sayıda yıldızın tayfları incelendiğinde birbirinden farklı görünüşlere sahip oldukları görülür. beyaz ve maviye doğru renk değiştirdiğini görürüz. görünen parlaklık ve mutlak (salt) parlaklık şeklinde adlandırılmıştır. Çeşitli renklerde görülen yıldızların yüzeyindeki sıcaklık aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. mavi renkleri daha değişik görmek mümkündür. Bu konuda bilimsel düzeni ve milletler arası birliği sağlamak amacıyla yıldızların parlaklığnı belirtmek için yukarıda açıklanan kadir birimi esas alınmak üzere iki çeşit parlaklık tanımlanmıştır. karanlık bir ortamdan yıldızlara çıplak gözle veya teleskopla dikkatli bakıldığında. önceden sarı. Yıldızların renkleri Wien Kanunu'na göre belirlenir. astrofizik yöntemlerle yapılan araştırmaların başında. Onun için yıldız tayflarını benzerliklerine göre gruplara ayırmak mümkündür. her yıldız değişik renkte görülür. Yıldızların değişik renkte görülmesinin nedeni nedir? Bu sorunun cevabını açıklamadan önce şu basit deneyi yapalım: Bir demir çubuğu (veya maşayı) yanmakta olan bir sobanın içine sokalım. Daha sonra. 45 . Arabacı (Aurige) takımyıldızında Capella ve Vega ile Güneş sarımsı. sarı.2.

...ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Beyaz ışık prizmadan geçince. karanlık bir zemin üzerine parlak çizgilerden oluşan bir tayf verir. turuncu ve kırmızıdır... Bu tür tayflar ışınım kaynağının kimyasal yapısını incelemek için önemlidir..... N harfleri eklenerek toplam 13 tayf sınıfı elde edildi... Bu durumda da her sınıf kendi arasında bölüme ayrıldı. Bu tayf türünün incelenmesinde. daha sonları baş tarafı O.... kimyasal bileşimi ve madde bolluğuna ait bilgiler elde edilir... Bunlara da tayf türü denir........ değişik renklere ayrılır. bunları birer birer incelemek bugün için mümkün değildir... parlaklık.. Örneğin. 2.......... Bu kadar yıldızın sınıflandırılması 9 ciltlik bir kataloga toplanmıştır.. bileşiminde hidrojen bulunan bir yıldız keskin hidrojen çizgiler verir.... 46 .....C...... ……. Hockyer. Tayf içerisinde her kimyasal elementin bir veya daha çok çizgileri vardır. Vogel tarafından yapılmıştır.. Neticede Harwart sınıflandırması şu şekle girmiş oldu: R-N Q P W O B A F G K M S Araştırmalar ilerledikçe.. Her tayf sınıfının ayrı ayrı fiziksel ve kimyasal özellikleri vardır. Her bir tür... Aynı zamanda da ışık kaynağının bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğu hakkında da bilgiler tespit etmek mümkündür... yüzyıl fiziğinin astronomiye en büyük hizmetidir. . R. Işık kaynağı bir yıldız ise yıldızın tayfı elde edilmiş olur. Tayf....... Yıldızlar için bu türden yapılan araştırmalardan bir sınıflandırma yapılabileceği ortaya çıkmıştır...... her sınıfa giren yıldızlar arasında farlı gruplamalar ortaya çıktı.... Bu duruma fizikte tayf denir... 1... Bileşiminde metan olan bir yıldızın tayfı değişiktir. Bu çalışmada 391. Q ve sonları da S.S8............ H......... Bugün herkes tarafından kabul edilen sınıflandırma Harvard Gözlem Evinde yapılan Harvard Sınıflandırmasıdır...... P.... Örneğin... basınç.... Bu bakımdan tayfsal sınıflandırmanın amaçlarından biri şudur. renkli bir zemin üzerinde kara çizgilerden oluşur.... 9 sayılarının biriyle belirtilir. ilişkin olduğu sınıf harfinin sağına yazılan..W.. belirli elementlerin özelliklerine ve bunların dağılımına dayanır.gibi...... Al. kırmızıdan mora kadar renkleri taşıyan sürekli zeminden oluşur. AO....000 yıldızın tayfları sınıflara ayrılmıştır.. Böyle bir ışınım tayfı. 0.. yeşil. Bu sınıflandırmadaki temel özellik.. Yıldız tayflarının lâboratuvar değerlendirilmeleri sonucu. Uzayda çok sayıda yıldız bulunduğu için. yıldızı çevreleyen atmosferin hangi gazlardan oluştuğu tespit edilir. ışık kaynağının (yani yıldızın) sıcaklık..2. sarı.. Sücekli tayf: Işık kaynağı katı veya sıvı cisim olabilmektedir... Başlangıçta bütün yıldızlar tayflarına göre: BAFGKM harfleri ile 6 sınıfa ayrıldı... A3. Tayf konusunda yapılan araştırmalar ilerledikçe her kimyasal elementin kendine özgü özel tayf verdiği tespit edilmiştir. Bu sonuç 20.. ... belirli bir dalga boyunda aldığı ışınımı soğurur.. A2.. parlak bir gazdan gelen ışınım. ..... Norman.... Bu konuda araştırmalar ilerledikçe..... Tayflar genel olarak 3 ayrı türde incelenir.. Soğurma Tayfı: Soğuk bir gaz. Salma tayfı: Atomlardan oluşan düşük basınçta... S9.. Renk sıralaması kısa dalga boyundan başlayarak mor.. mavi........ Bu konuda ilk çalışmalar 1968'de Secchi..

Herzsprung bu görevi dışında. parlaklık. araştırmaları sonucu şu gerçekleri gördü: Geri sınıflardaki yıldızlar mutlak (salt) parlaklıkları bakımından iki grupta toplanmıştır. ayrıca bunların tayf sınıfları ile mutlak parlaklıkları arasındaki durumu gösteren bir diyagram çizmiştir.2. yani aydınlanma gücü yüksek olan ilk gruptaki yıldızlara dev yıldızlar. G sınıfndan M sınıfına doğru ilerledikçe grup arasındaki fark artmaktadır. renk-parlaklık diyagramları denilmektedir. bu gruptaki temsilci yıldızın sıcaklık. yaşları ve geleceklerine ilişkin teoriler bu diyagram üzerine oturtulmaktadır. Tayfsal sınıflandırmanın bir diğer amacı da değişik gruptaki diğer yıldızların uzaydaki dağılımını incelemek ve sonuçta Samanyolu'nun yapısını öğrenmektir. Hertzsprung'un bu çalışmalarından habersiz olarak. 47 . Bu nedenden. Yıldızların tayfları. Heptzsprung aynı zamanda amatör bir astronom idi. Hertzsprung-Russel Diyagramı Danimarkalı Ejner Hertzsprung (1873-1967) 1907'de Kopenhag Uranio Gözlem Evinde foto-kimya uzmanı olarak göreve başladı. Bundan sonra. Daha sonra lâboraruvarlarda bu temsilci yıldız ile aynı grupta araştırılan yıldızın kimlik kartı ortaya konur. ancak devlerin Mv= 0. yıldızların tayfsal türleri ile öz haraketleri ve parlaklık değerleri arasındaki bağıntıların ne olabileceğini araştırıyordu. Bu diyagramda Russel de şu gerçeği gördü: G sınıfından sonraki yıldızlar iki kol üzerinde toplanmaktadır. Bu süreye kadar çalışmalarda mutlak parlaklığı hesaplanan yıldızların sayısı 300 kadar olmuştu. Bulduğu 12 cüce yıldız ile 7 dev yıldızı beyazdan kırmızıya doğru sıralayan Hertzsprung. bu sıranın bir gelişim olabileceğini düşündü.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları gruplar hâlinde toplamak ve her grubun temsilcisi olan yıldızı (mukayese yıldızı) tespit etmektir. basınç ve kimyasal bileşimi ile ilgili değerleri en ince özelliklerine kadar tespit edilir. Bu grupta çok parlak yıldızlar. Bu çalışmaları yürüten Amerikalı astronom Henry Norris Russel (1877-1957) 50 yıldızın ıraklık açılarını elde etmiş. Russel'in öngördüğü diyagram üzerindeki çalışmalar 1913'ten sonra birdenbire hızlandı. Elde edilen bu tür diyagramlara da tayf parlaklık. yıldızların çoğunluğu anakol diye adlandırılan bir şerit üzerinde yer almakta. Bu diyagramda. Russel ile Hertzsprung 1913'de Bonn'da tanıştılar. diğer grupta çok sönük yıldızlar bulunur. Hertzsprung görünen salt parlaklığı. Oysa küresel kümelerin ekliptik gök adaları ve Samanyolu merkezi yıldızları farklı bir HR diyagramı verdikleri tespit edilmiştir. Samanyolu ve benzeri gök adalarının sarmal kollarında bulunan yıldızlar HR diyagramı verir. apsis eksenine tayf türü yerine renk ölçekleri veya sıcaklık değerleri de alınmaktadır. Cambridge Üniversitesinde de başka bir araştırma başlamış idi. Bu tür diyagramlara HR (Hertzpurung-Russel) diyagramı denilmesi gelenek hâline gelmiştir. Yıldızların gelişimi. Çalışmalardan elde edilen yeni bilgilerle yeniden bir diyagram çizildi. aydınlanma gücü düşük olan ikinci gruptakiler de cüce yıldızlar adını verdi. renkleri veya aydınlatma güçleri arasında nasıl bir bağıntının olabileceği önemli bir konudur.0 dan geçen yatay bir çizgi yöresinde dağılmakta olduğu 1913'de görüldü. Şöyle ki: Diyagramda. Hertzsprung. Bu araştırmada yıldızların fotoğrafik olarak ıraklık açıları tayin ediliyordu.

yıldızların yaş. Amerikalı ve İngiliz astronomların birlikte yaptıkları hesaba göre. yıldız Dünya'yı içine alırdı. Böyle büyük kütleli bir yıldız. Eğer bu büyük yıldızlardan biri. yakınından geçen gök cisimlerinin etkilediği çekim kuvvetiyle gök cisimlerini yok ettikleri anlaşılmaktadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Alman asıllı Amerikalı astronom Walter Baade (1893-1960). Bu bölgedeki yıldızlar daha genç yıldızlardır. Buna karşılık uzay hızları daha yüksek yıldızları Popülasyon II bölgesinde bulunur. Büyük Köpek takımyıldızının Sirius yıldızı Güneş'ten 1000 defa büyüktür. Yıldızların büyüklükleri hakkında bir örnek vermek üzere. Akrep (Scorpius) takımyıldızının en parlak yıldızı Antares'in çapı Güneş çapının 400 katıdır. 1944'te çalışmalarında. Çapları Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleri olduklarından gerçek çaplarını ölçmek çok güçtür. Bunlar: Gökyüzünde en parlak görülen Kutup Yıldızı (Polaris) Güneş'ten 8 defa büyüktür. Yıldızların. Dünya ve Merkür gezegenlerinin yörüngeleri Antares yıldızının içinde kalırdı. Güneş tayfı gibi araları siyah çizgilerle ayrılmış sürekli tayf olduğu tespit edilmiştir. 61 Cygnus yıldızı 1965'te yayınladığı çok kuvvetli röntgen ışınlarının incelenmesiyle 1 çay kaşığının milyonlarca ton olduğunu hesaplamıştır. yıldızların kimyasal yapısının Güneş'e benzediği gerçeği ortaya çıkmıştır. Bu değerlerden anlaşılıyor ki Güneş Antares yıldızının merkezine konacak olsa. Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı Capella'mn çapı ise Güneş çapmdan 10 defa büyüktür. Büyüklükleri Parlaklık ve uzaklık değerleri bilinen yıldızlardan bazılarının büyüklükleri hesaplanmıştır. uzay dağılımı ve dikine hızları bakımından birbirinden farklı iki bölgede toplandığını tespit etmiştir. kimyasal yapı. Baade. Kütleleri Öyle yıldızlar vardır ki 1 metreküpü. Örneğin. büyüklükleri hesaplanan bazı yıldızları belirtelim. Güneş çapının 420 katıdır. 48 . Kimyasal Özellikleri Yıldızların tayf çekerle (spektroskop) elde edilen tayfları.2. En küçük yıldız bile Güneş'ten kat kat büyüktür. Küçük Köpek (Canis Minör) takımyıldızının Proksiyon adlı en parlak yıldızı Güneş'ten 16 defa büyüktür. bize olan uzaklığı ve görünen salt parlaklığından yararlanarak tespit edilir. gramın binde 1'i kadardır. gök adalarının sarmal kollarındaki yıldızlar ile açık küme yıldızlarının Popülasyon I bölgesinde bulunduğunu tespit etmiştir. Bu bölgelere Popülasyon I ve Popülasyon II adını vermiştir. Popülasyon I ve bölgesindeki yıldızların hidrojene göre metal miktarı Popülasyon II bölgesindeki yıldızlardan daha azdır. Mars. 1920 yılında astronom Pease tarafından yapılan hesaba göre Örion takımyıldızının en parlak yıldızı olan Betelgeuse 'ün görünen çapı. Güneş'in bulunduğu yerde olsa idi. Yapılan hesaplara göre birçok yıldızın çapı Güneş'in çapından büyüktür. Dünya'nın yarı büyüklüğünde olan cüce yıldızların 1 santimetre küpünün kütlesi 40 tondur. Fakat bazı yıldızların da kütleleri çok büyüktür. Bir yıldızın çapı. İkizler (Gemini) takımyıldızının en parlak yıldızı (α yıldızı) Güneş'ten 1 milyon defa büyüktür. diğer fiziksel ve kimyasal özellikleri ile sayıları aşağıdaki şekilde açıklanabilir. Venüs. Bu sonuçta.

Bu gerçek de yıldızın yapısını oluşturan maddelerin oranı ve miktarının değişik olduğunu gösterir. Sayıları Çoğu kimse. çuvaldaki gerçek pirinç sayısı elde edilir. fizik. Burada şöyle bir soru akla gelmektedir.000. hidrojen. Daha önce de belirtildiği gibi bugün. en çok helyum.5 m çaplı teleskoplarla 500.000 yıldız görülebilir. Diğer yıldızlar da yıldız kataloglarında numara ile gösterilir. Yıldızların oluşumu ile ilgili bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. YILDIZLARIN OLUŞUMU Yıldızların oluşumu. magnezyum ve demirin varlığını gösteren çizgiler tespit edilmiştir. Günümüzde bu konuda bilinenler. Bu kadar yıldızı adlandırmak mümkün olmadığından. Bu tür sayım işlemini belirtmek için kaba bir örnek olmasına rağmen şunu belirtelim.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu gerçeğe göre. Objektifi 6 cm olan bir teleskopla 10. Yıldızların tayflarının Güneş tayfı ile merkezde olmakla beraber siyah çizgilerin durumu her yıldız için ayrılık göstermektedir. Bunun nedeni. Kaliforniya'daki Mount-Wilson Gözlem Evinde bulunan 2. Bir çuval (veya kamyon) içerisinde belirli bir ölçüde pirinç alalım. teleskopla 16. Gerçekte çıplak gözle görülebilen yıldız sayısının 6. yarısı da ülkemizin içinde bulunduğu kuzey yarım kürede bulunur. içinde bulunduğumuz sonsuz evrenin göremediğimiz sınırları ötesinde de yıldızların var olduğunu radyoteleskoplar yardımıyla tespit edebiliyoruz. berrak bir gecede gökyüzüne çıplak gözle baktığında.2. evrimi ve ölümü ile ilgili bilgiler. yıldızların çoğunluğunun Samanyolu sisteminde bulunduğunu tespit etmiştir. 49 . Bunun sayısını tespit edelim. yıldızların Güneş'ten çok uzakta bulunmalarıdır. bugün için kesin çizgilerle belli değildir. Yıldızların kimyasal yapıları Güneş'e benzemiş olmakla beraber. fotoğraf plâğı aracılığıyla 23 üncü kadire kadar olan yıldızlar görülebilmektedir. Bu sayının yarısı güney yarım kürede. kimya ve matematikle temellendirilmiş teorik bilgilerdir. ancak 1. sodyum. Bu sayıda yıldızın varlığı nasıl tespit edilmektedir? Gökyüzünün belirli bir bölgesi özel fotoğraf plağıyla tespit edilir. Ancak. bu kadirden sonraki yıldızları görememekteyiz. Buradan şu sonuca varırız: İçinde bulunduğumuz sonsuz evren. Yıldız tayflarında. yaptığı hesaplamalara göre. teleskop ve fotoğraf plâğı yardımıyla 23 ncü kadire kadar olan yıldızları görebilmekte. göz. Çıplak göz ile 6. sayısız yıldızlarla dopdoludur. Bu bölgedeki yıldız sayısı sihhatli olarak sayılabilir. Büyük teleskoplarla yapılan araştırmalarda tespit edilen yıldız sayısının 500 milyar olabileceği hesaplanmıştır. Bu bölgenin alanı gökyüzünün alanı ile çarpıldığında gerçeğe yakın sayı bulmak mümkün olmaktadır.000 yıldızı görebilmek imkânı vardır. yıldızlar çok sıcak ve akışkan gaz tabakaları bulunan bir merkezde toplanmış akkor hâlinde birer gaz kütleleridir. sonsuz sayıda yıldız görebileceğini zanneder. kadire kadar olan. Güneş kadar parlak gözükmemektedir. Herschel. kadirdeki 21 yıldıza özel ad verilmiştir. kadire kadar olan. Elde edilen sayı çuval içindeki pirinç ağırlığı ile çarpılınca.021 olduğu tespit edilmiştir.

biri birine değecek kadar sıkışmasından dolayı. Sadece nükleer enerjiden doğan ışınım salınır. Bu büzülme sırasında açığa çıkan potansiyel enerjinin bir kısmı. bir gaz küresidir.4Mg (güneş kütlesi) den büyükse. bir kısmı ise yıldız merkezi çevresindeki helyumun diğer ağır elementlere dönüşmesinden salınır. yaklaşık 1km ve yoğunluğu da. a. yoğunluğu 1014 g/cm3 olan gök cisimler nötron yıldızlarıdır. Başka bir ifadeyle. nükleer reaksiyonlar başlayacak kadar ısınır ve hidrojen. Bu iç basıncın artışı yıldızın büzülmesini sona erdirir. Çökme devam eder. Dünyamızda 100 milyon ton eder. Bu durumda HR diyagramındaki yeri sağa doğru kayar. Nötron Yıldızlar Yarıçapı 10 km. Enerjinin bir kısmı bu büzülmeden. Yıldızın merkezindeki hidrojenin 0. yeniden büzülmeye başlar. Yozlaşmış nötron basıncı. kırmızı dev yıldız durumuna gelir. Bunun anlamı da şudur: Beyaz cücenin maddesi o kadar sıkışıktır ki elektronlar artık belli bir ortama bağlı değildir. 1. nükleer enerji oluşumu hızlanır. Büzülen yıldızın merkezî kütlesi. YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ Astronomlar. yozlaşmış nötron basıncı tarafından. Bu durumda ortaya çıkan bu yeni enerji kaynağı ile yıldızın merkezi daha da ısınarak iç basıncı artar. Nötron yıldızların oluşumu. yaklaşık olarak. Bu teorik evrimin süresi 11 milyar yıldır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Herhangi bir yıldız.2. Bu enerji noksanlığından. Bunun anlamı şudur: Beyaz cücenin yoğunluğu 106 g/cm3 dür. Beyaz cücelerin daha küçük kütleli olanlarına helyum beyaz cücesi denir. oluşmakta olan yıldızı (gaz küresini) ısıtır. elektron gazı çok büyük olan çekime karşı koyamaz. çekirdek yoğunluğuna kadar sıkıştırılmış olan. Bunun anlamı da şudur: 1 cm3 beyaz cüce maddesi 100 milyar tondur. merkezindeki kütle içinde. YILDIZLARIN EVRİMİ Bu konudaki teorik bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Bundan sonra büzülmeden dolayı ışınım olmaz. yıldızların sonunu ve son evrelerini onların bıraktıkları kalıntıya göre 4 grupta incelerler. Sonunda yıldız. şu şekilde açıklanabilmektedir. Ortaya çıkan nötron yıldızının yarıçapı. ortaya çıkan bir basınçtır. İlk gözlenen beyaz cüce çift yıldız Sirius'ün bileşenidir. Beyaz Cüceler Mutlak parlaklıkları sönük ve kütleleri çok küçük olan yıldızlar.007 kadarı helyuma dönüştükten sonra. Yıldızın merkezindeki hidrojen tamamen tükenince. yıldız cüce yıldız durumuna gelir. Güneş kütlesinde bir beyaz cüce. Oluşumunu tamamlayan yıldız yavaş yavaş soğur. yüksek hızlarla hareket ederler. HR diyagramında yeri tekrar sola kayar. Yoğunluğu bu kadar yüksek olan madde dejenere (yoz) madde olarak adlandırılır. Dünya büyüklüğündedir. yıldızın ışınımı da artarak. Bu gaz dejenere bir gazdır. yıldızın parlaklığı yarım kadir kadar azalır. b. yoğunluk o kadar artar ki atomların çekirdeklerindeki protonlarla elektronlar birleşip nötrona. Kırmızı devlerden oluşanlara beyaz cüceler denir. merkezde helyum toplanmaya başlar. helyuma dönüşmeye başlar. daha fazla çökmesi önlenen. Bu teorik görüşe göre büzülen yıldızın sıcaklığı artar ve HR diyagramındaki yeri sola doğru kayar. nötronların. Bu durumda çekirdekteki yoğunluk ve sıcaklık artar. Çoğunluk beyaz cüceler çift yıldızlar içinde bulunur. Büzülme devam ederek. bir kısmı da ışınım enerjisi şekline geçer. yine bir pingpong topunun içi. 50 . Bu durumda. 1cm³ de 1 milyar tondur. cüce yıldızlar olarak adlandırılır. Nötron yıldızı. Bu tür yıldızların yoğunluğu şu şekilde açıklanabilir: 1 cm3 büyüklüğündeki nötron yıldızı maddesi. nötron yıldızına dönüşür. Yıldız bir gaz küresi şekline gelinceye kadar çekim kuvvetlerinin etkisiyle büzülür. uzayda yıldızlar arası boşlukta bulunan toz ve gazlardan meydana gelmiştir.

Andromeda gökadasının. kendi yoğun merkezine çökerken.001 saniyenin teorik hesaplandığı unutulmamalıdır. uzaytozu parçacıklarından. ç. adeta ezilerek. yoğun merkeze çökmesiyle. Karadelikler. karşılaştığı her şeyi yutan. yarıçapı 10km olan bir atom çekirdeğidir. Bunlara pulsar (atarca) denildi.3 saniye periyotla radyo sinyali gönderen bir cisim keşfettiler. tahmin ediliyor. fiziksel hiçbir şey kaçamaz. Bu merkezi topak. karadelik tünellerini kullanarak.6 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. gaz ve parçacıklarla daha da büyür. bir tuzak yüzeydir. ortaya çıkmanız mümkün mü? 51 . karadelik olduğu sanılmaktadır. Bir nötron yıldızı. bir kozmik sansür vardır. kısa periyotla radyo sinyali gönderen gök cisimlerin varlığı keşfedildi. Karadelikler. yolculuk yapabilirler mi? Bir karadeliğin içine atlarsanız. bir durak noktasıdır. geriye dönüş yoktur. Acaba Dünyalılar. merkezindeki karadeliğin kütlesinin de. öyle bir bölge vardır ki. oldukça anlamlıdır. merkez çevresinden çaldığı. maddenin. Ekseni çevresinde çok hızlı dönen nötron yıldızları oldukları kabul edilmektedir. Bu yüzeyden içeriye. Kendisinden. herhangi bir kara deliğin yoğunluğu 1016 g/cm3 tür. Gaz molekül bulutları. bu bölgedeki olaylardan. Bugün bilinen pulsarların sayısı 500'dür. c. Evren de en çok bulunan karadelikler. Burada 0. merkezde büyük kütleli yıldızlar yer alır. bir milyardan daha fazla.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM nötron yıldızının maddesiyle doldurulacak olsaydı. Karadeliğe giden yolda. dev yıldızlara kadar. Karadelikden ışık kaçamazsa.'Kaymak deneyi'nde olduğu gibi. burkulma ve dönme oluşturur. Periyodik milisaniye mertebesine olanlara milisaniye pulsarları denir. Örneğin. ışık dahi kaçamadığı için gözlenemezler. Karadelik. büyük kütleli karadeliklerin var olduğu' düşünülmektedir. karadelik değildir. Böyle bir nötron yıldızı. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. Bu dev kütleli karadelikler. 1.2. Andromeda Galaksisinin uydusu M32 Galaksisinde. ortaya çıkar. bir istasyon. Güneş’ten yaklaşık 10 kat büyük yıldızlardır. yok olduğu görünmez noktalardır. Karadelikler. birçok dış galaksinin merkezinde çok sayıda kara delik olabileceğini göstermiştir. Bu durum. 'insan' yahut 'cin'. uzay-zamanda. Mars'ın uydusu Deimos kadar ağır olurdu. Kara Delikler Kara delikler hakkındaki bilgilerimiz astrofizik teorilerine dayanmaktadır. bir milyon Güneş kütlesini aşan kara deliğin varlığını gösteren bulgular gözlenmiştir. parçacıklara ayrılırsınız. Pulsarlar İngiltere'de 1967'de Bell ve Hewish. Kara delik dejenere madde olarak adlandırılan bir yapıya sahiptir. 'her gökadanın merkezinde. Bunun anlamı 1 cm3 kara delik maddesinin yeryüzünde 10 milyar ton gelmesi demektir. 10milyon Güneş kütlesi olduğu. Adeta. Bu keşfi takip eden yıllarda. ışık fotonlarından. gaz bulutlarının. Hatta Samanyolu galaksisinde. Karadelik civarında. gökada oluşurken. Örneğin. bir kez girerseniz. Hubble Uzay Teleskobuyla yapılan çok duyarlı gözlemler.001 saniye) ile 4 saniye arasındadır. bu top. Periyotları 1 milisaniye (0. Ayrıca. Pulsarların 1012 gauss gibi çok yüksek manyetik olanı vardır. adeta dev kozmik bir süpürge yahut vakumlardır. Acaba bu parçacıklar. ışık bile kaçamaz. Samanyolu merkezinde bulunan karadelik. yıldızların ölümünün bir sonucudur. Aynı şekilde. 2.

molekül. geçmişe ve geleceğe yolculuk için ilginç bir örnektir. Karadelikler. 'sanal zaman'daki tarihleri devam eder. Aynı şekilde'cinler'in.'Bilginin korunduğu' fizik prensibi gibi. uzayda yolculuk yapmak. yolculuk yaptıkları. neler yapabileceğini. bu muazzam evren. Sonuçta. Bu tekillikte. maddenin ezilerek. gidiş-geliş toplam süre. alametleri ve işaretleridir. Ancak böyle bir yol. Öyleki. 52 . Bunun ise. biri birlerine yaklaşmaya başlayacaktır. hala büyük bir umut bağlanmaktadır. 'sonsuz incelmesi'nin açık kanıtlarıdır. Bir bilim adamının söylediği gibi: "Eğer bir yıldız. çekirdeklere parçalanacak. Sonuç olarak karadelikler. ayaklarından çekilerek. Karadelik sansürüne. güç değildir. açık bir şekilde. Astronotun.'Cinler'in ne hızları. Acaba bu parçacıklar. Karadelikler. 'iğnenin deliği' olmuştur. Hatta çekirdekleri ve tüm atom altı parçacıkları da. bir 'nur(akdelik) patlaması'yla yaratılan. potansiyeller içermektedir. oldukça kararsız gözükmektedir. astronot. atom altı parçacıklarının geçmiş tarihleri. burada. ezilerek adeta yok olacaktır. yolculuk yapmaları gerekiyor. parçacıklara ayrılırsınız. bilgi de yok olmaktadır. Ancak. genel görelik denklemlerinin çözümleri. 'İkinci Sema'dan' dinleme yapmak isterken kovuldukları. geriye dönmeye . bu tekillikte yok olur. Bir karadeliğin içine atlarsanız. nede yaşam süreleri. görülmektedir. 2)Evrenin. yüz milyarlarca yıldızlardan oluşan. Bilim-kurgu yazarlarına. 'sanal' olarak ortaya çıkabilirler mi? Elbette şimdilik. 'iplik'. gittikçe artacaktır. Çıplak tekillik. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. Adeta astronot. Sadece madde değil. 1)Sonsuz yoğun ve sonsuz ince bir 'nur' noktasından. bu akıbetten kurtulamayacaktır. 'Cinler'in 'İkinci Sema'nın sınırlarına yaklaşmaları için. pekte güvenli görünmüyor. oldukça tehlikelidir. Yani. potansiyel bir kapı olarak. milyarlarca sene. diğer fizik yasları da. birkaç saniye içerisinde. önce iplik gibi uzayacaktır. galaksiler ve evreni bekleyen sonda budur. başlangıcının(büyük patlama) ve sonunun(büyük çöküş) olduğu kanıtlanmıştır. Ancak. yolculuk yaptıkları da kesin. muhkem olan bu yolculuğu yapmaya. atomlara ve atomlarda. evrenin 'büyük çöküşü'nün apaçık delilleri. bir karadeliğe düşen astronotun. karadelikler olmadan başarılması. geçmişe yolculuk için. Neredeyse ezilmenin sonu yoktur. karadelikler. diğer yandan galaksilerin dönüş hızı. uzay ve zamanda yolculuk için. şimdilik kapalı gözükmektedir. Ancak bu parçacıkların. 'İkinci Sema'nın sınırlarına kadar. kendi merkezlerindeki dev karadelikler tarafından yutulurken. paramparça olacaktır. çok cazip gelen bu alan. yüz milyarlarca galaksi ve her bir galakside. her bir galaksi. 'sonsuza yaklaşan hızla' kafa kafaya gelecek ve hiper dev bir karadeliğe dönüşecektir. adeta bir balonun sönmesi yahut bir kâğıdın avuç içinde dürülmesi gibi galaksiler.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Nitekim Kur'an da ki Hızır meselesi. müimkün gözükmüyor. milyarlarca galaksi. karadelikler yoluyla. başka bir evrende. ifade edilmektedir. parçalanacak ve ezilecektir. ışıktan daha hızlı hareket etmesi gerekir. karadelikten kurtulması için. karadelikte.2. Yıldızlar. karadeliğe düşen astronot. Kur’an ifadeleriyle. Sonuçta. uzay-zamanın kendiside.büzülmeye başlayacak. tahmin etmek. moleküllere. Bir taraftan. Böyle bir gücü elde eden bir Dünyalının. burada işlememektedir. gerçekte. yetmez. ortaya çıkmanız mümkün mü? Gerçek zamanda. Gerçekte. çökecektir. neden tüm evrende çökmesin?" 3)Genişlemekte olan bu muazzam evren. kütlesel çekimin etkisiyle. Karadelikler. bu tekillikte. çatırdayarak kendi üstüne çökebiliyorsa. süper dev karadeliklere dönüşürken.

gezegenler ışık kaynağı değildirler. yakın gelecekte. çıplak gözle görünür durumlarından farklı büyüklükte görülmezler. Gezegenlerin sayıları belirli olmasına rağmen. Son yıllarda. Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleridir. Yıldızlar en büyük teleskoplarla bile. Gezegenlerin ve yıldızların oluştuğu kimyasal maddelerin. kendi takımyıldızlarda gözlendikleri zaman. Bunların sayısının 1999 yılı başına kadar 3000'i geçtiği bilinmektedir. maddenin. İşte yaklaşan 'Saat' budur. haberleşme. ışık tutuyor. 'nur(akdelik) noktası'dır. Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar a. Berrak gecelerde. hareketlerini çıplak gözle izlemek mümkündür. gökyüzüne bakıldığında. Örneğin. sıfır hacimli ve patlamaya hazır 'nur' noktası. İşte bu 'an'da. Bize en yakın Merkür'ün uzaklığı ise 6 x 107 km'dir.2. fizik yasalarının ve fizik ötesi (sanal-melekût) evrenlerin anlaşılmasına da. ayetlerini. ışınlarda titreme (scintillation) görülür. sadece evrenin başlangıcına ve sonuna değil. acaba ortaya çıkacak mıdır? Belkide. 'büyük patlama'ya hazır. bileşim ve miktar oranları farklıdır. sonsuz ince. yıldızların sayısı sonsuz denebilecek kadar çoktur. bize en yakın yıldızın uzaklığı 207265 AB'dir. Gezegenler takımyıldızlar arasında görünür şekilde hareket ederler. yıldızların ancak parlak olanlarını çok kısa süreli olan tam Güneş tutulmaları sırasında gündüz görülebilir. ç. karadelikler üzerinde yapılan araştırmalar. yapma uyduları yıldız ve gezegenlerden. gelişirler ve sonunda ölürler. yani kütlesel çekim yasasını. Gezegenler ise yıldızlara göre çok yakında bulunurlar. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. çok uzakta bulunmaları sonucu. uygun konumlarında ve uygun hava şartlarında gündüz görmek mümkün olmasına rağmen. ğ. Bu araştırmalar ilerledikçe. Yıldızlar doğarlar. e. i. İşte 'Kıyamet'in arkasından. Cennetler-cehennemler yeniden yaratılacak ve ebedi kalacaklar. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. 'enfüsümüzde ve afakımızda'. askerî. Sonsuz yoğun. sıfır boyutlu. 4)Bilinmelidir ki. g. apaçık göstermeye. yayınladıkları ışınları ve hareketleri ile ayırt etmek mümkündür. Bugün bilim dünyası. yayınladıkları ışınları. 'yapay büyük patlama' deneyleri. f. sonsuz incelerek. c. Gezegenlerin parlak görülmelerinin nedeni Güneş'ten aldıkları ışınımın bir kısmını yansıtmış olmalarıdır. birleşimi ve en basit hali olan 'her şeyin kuramı'. Yıldızlar birer ışık kaynağı olmalarının yanında. düzenlemeye çalışıyor. evrenlerin Rabbi olan Sonsuz Yüce Allah'ın. yüzey şekillerini ayrıntılı olarak görmek mümkündür. madde olmaktan çıktığı. yeni baştan yaratacağı 'an'dır. b. evreni yöneten yasaların. Yıldızlar. h. Allah. Gezegenleri. devam edecektir. d. değişik atmosfer tabakalarından geçerken. Gezegenleri.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM İşte bu. Gezegenlerin yalnız yörünge hareketleri olmasına rağmen. Biz inanıyoruz ki. meteoroloji ve bilimsel amaçlarla uzaya yapma uydular fırlatılmaktadır. Fiziksel ve kimyasal yapıları farklıdır. 53 . Gökleri ve Yerleri. İşte bu 'an'. İşte 'Kıyamet' den sonra 'Kıyamet' budur. Yıldızların hareketleri kısa sürede izlenemez. 'altın iyonları'nı çarpıştırarak. beklenen ikinci ve 'Son Büyük Patlama' anı. Gezegenler ise aynı büyüklükteki teleskopla bakıldığında. yıldızların üç hareketi vardır. ı. kuantum kuramına bağlayan 'teori'.

Çoğu cisim buna benzer şekilde davranır. kara cisim ışıması (yansıması) da denilmektedir. bulunan matematiksel eşitliğe de ”Wien Yasası” denmişti. Bu cismin ısınmaya maruz kaldığında rengini değiştirdiğine ve sonuç olarak da cisimlerin sıcaklıkları arttıkça renklerinde değişmeler olduğunu yani renklerin belirli sıcaklıklara sahip olduğunu görmüş oluruz.2. Enerjinin bu şekilde birimleşmiş haline kuant(parçacık)denir. uv catastrophe olarak bilinir. Kara Cisime çok benzeyen bir aygıt geliştirdi ve Işıma Yasası ya da Wien Yasası’nı oluşturacak çalışmalarını sürdürdü. ışınımı hiç yansıtmayan ya da saçmayandır. Termal yansımaya. Örnek vermek gerekirse.verilebileceğini kanıtlamış oldu. Isıl (termal) yansıma ve termal olmayan yansıma. sıcaklıklarından bağımsız olarak her dalgaboyunda ışınım yaparlar. aynıdır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM KARA CİSİM IŞINIMI Kara cisim ışıması. Enerji dağılımının şekli sıcaklık ile belirlenir. Cisimler sıcaklığa bağlı olarak ışıma yapar yani elektromanyetik dalga yayarlar.() ise ışığın frekansıdır. oluşma tarzına göre iki gruba ayrılır. Wien. 54 . sıcaklığına bağlı olarak salınan elektromanyetik ışımadır. Yapmış olduğu bir dizi denemeler sonucu Max Planck 'Maddenin alıp verebileceği enerji belli bir değerin katlarıdır' demiştir. Kısa dalgaboyunda bu durum.Bu bağıntıdaki 'h' Planck sabiti olup değeri 6. Yıldızların birer karacisim oldukları kabul edilir. Sözgelimi. klasik tahminler dalgaboyu sıfıra yaklaştıkça enerjinin sonsuza gitmesini önermektedir. Doğada gerçek bir Kara Cisim bulmak kolay değildi. En ideali.626196.10-34 J.Planck bu bağıntısı sonucu 'Enerjinin ancak belirli büyüklüklerle alınıp. Ama Alman Fizik Profesörü Wien. ışınımın dalga boyu ile cismin mutlak sıcaklığı çarpımının sabit olduğunu bulmuş ve bulunan sabit sayıya Wien sabiti. yüksek sıcaklıklarda yaydığı ışınımın frekansına dayanarak. Kuantum düşüncesine göre karacisim eğrisinin şekli hesaplanabilir.s dir. Güneş ve Güneş gibi yıldızların yüzey sıcaklıklarının belirlenmesi sağlanabilmiştir. Güneş’ten yayılan ışığın şiddeti ve frekansı. Kara cisimlerin. 6 000 0C taki kara cisimden yayılan ışığın şiddeti ve frekansıyla. bir metal teli ısıtmaya başladığımızda ilk olarak cismin ısındığını daha sonra yavaş yavaş kırmızı bir renk aldığını. neredeyse. Klasik fizik bu dağılımı açıklayamamaktadır. herhangi bir cismin. Elektromanyetik ışınım. ısıya maruz kalma süresi devam ettikçe de maviye doğru renginin değiştiğini görmemiz mümkündür.Planck bir kuantumun taşıdığı enerji için E=h.  bağıntısını kullanmıştır. Cisimler.

ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Biruni (973 – 1051) Biruni hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Sultan Mes'ud. Fakat Me'mûnîlerin Kâs'ı alıp Hârizmşahları tarihten silmeleriyle Bîrûnî'nin huzuru kaçtı. Avrupa'da buna BÎRÛNI KURALI denmektedir. müşavir ve vezir olarak görevlendirdi. sarayımızın en değerli hazinesidir'derdi. Süryânice. bilginimizin de devlet başkanları yanındaki yüksek itibarının belgesiydi. öğrenme hırsı ve sönmeyen azmiyle birleşince 17 yaşında eser vermeye başladı. İlmiyle dine hizmetten mutluluk duymaktadır. onların çeşitli ilimler açısından yorumlanmasını amaçlardı. Ibrânîce. Son eseri olan Kitabü'sSaydele fi't Tıb'bı yazdığında 80 yaşını geçmişti. Matematik. Gazneli Mahmud Hindistan'ı alınca hocalarıyla Bîrûnî'yi de oraya götürdü. Zira onun yanında da itibarı çok yüksekti. Geometri. çağdaş tespitlere uygun neticeler elde etti. günümüzde yazılmış gibi tazeliğini halen korumaktadır. Daha çocuk yaşta araştırmacı bir ruha sahipti. Rumca. Filoloji. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine başvurur. Tarih. Eczacılık. Bîrûnî'nin en iyi bir eğitim alması için her imkânı sağladı. Etnoloji. liyakatını bildiği Bîrûnî'yi Hazine Genel Müdürlüğü'ne tayin etti. Bu çalışmalarıyla yer ölçüsü ilminin temellerini sekiz asır önce attı. Onu yüceltmek gâyesine yönelikti. Fizik. Bu eser astronomi alanında zengin ve ciddî bir araştırma âbidesi olarak tarihe mal olmuştur. O da orada Hint dil ve kültürünü bütünüyle inceledi. kendisine ithaf ettiği Kanunu Mes'ûdî adlı eseri için Bîrûnî'ye bir fil yükü gümüş para vermişse de o. kâinatın yapı ve düzeninden Allah'a ulaşmak. Muhammed'dir. güneşin ve dünyanın hareketleri. Annesi onu zor şartlarda. ulaştıgı açıkça görülür. hükümdarların ilme duydukları derin saygının göstergesi. Onun tabiat ilimleriyle yakından ilgilenmesi. Üstün dehasıyla kısa sürede Hintli bilginler üzerinde şaşkınlık ve hayranlık uyandırdı. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. Bu durum. Bu arada İbni Irak ve Abdüssamed b. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Araştırmacı ruhu. sıkıntılar başladı ve Kâs'ı terketmek zorunda kaldı. odunsatarak büyüttü. Arapça. Bir devre adını veren. Yunanca ve Çinçe gibi daha birçok lisan biliyordu. çağını aşan ilmî hayatının zirvesine erişti. gözü kitaptan ayrılmayan. Astronomi. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. günümüz matematik ölçülerine tıpatıp uymaktadır. Ancak iki yıl sonra tekrar döndüğünde ünlü bilgin Ebü'lVefâ ile buluşup rasat çalışmaları yaptı. deney ve tecrübeyle ispat etme şartını ilk defa o ileri sürdü. Farsça.2. Küçük yaşta babasını kaybetti. 1051 yılında Gazne'de hayata gözlerini yumdu. iman dolu kalbi tefekkürden dûr olmayan. 55 . Kurân'ın belâğat ve i'cazına olan hayranlığını her vesileyle dile getirdi. "Elinden kalem düşmeyen. sarayında Bîrûnî'ye bir daire tahsisedip. Allah'ın kevnî âyetlerini anlamak. Yaşadığı çağa damgasını vurup "Biruni Asrı" denmesine sebep olan zekâ harikası bilgin 973 yılında Harizm'in merkezi Kâs'ta doğdu. Bu aileden bilhassa Mansur. Kimya. Israrlı çabaları sonunda yerin çapını ölçmeyi başardı. "Bîrûnî. Tahsil çağına girdiğinde Hârizmşahların himayesine alındı ve saray terbiyesiyle yetişmesine özen gösterildi. Tahkîk ve Kanûnı Mes'ûdî adlı eserleriyle trigonometri konusunda bugünkü ilmî seviyeye tâ o günden. Kendisine sağlanan siyasî ve ilmî araştırmalarına devam etti. Jeoloji. eserler verdi. Birçok kOnuyu öğrenmek için çılgınca hırs gösteriyordu. Tıp. daha çok özel çabalarıyla kendisini yetiştirdi. Kişiliği Bîrûnî. benzeri her asırda görülmeyen bilginler bilgini bir dâhiydi. Üstad diye saygıyla yâd edilen yalnız İslâm âleminin değil. Dünyanın çapının ölçülmesiyle ilgili görüşü. Esas adı Ebû Reyhan b. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Bu yüzden tedbirli hünkâr. bu hediyeyi almadı. Gazne'de kıbleyi tam olarak tespit etmesi ve kıblenin tayini için geliştirdiği matematik yöntemi dolayısıyla kıyamet günü Rabb'inden sevap ummaktadır. Coğrafya. Dinler ve Mezhepler Tarihi gibi 30 kadar ilim dalında çalışmalar yaptı. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. İbni Sinâ'yla yaptığı karşılıklı yazışmalarındaki ilmî metod ve yorumları. Ayın. tüm dünyada çağının en büyük bilgini olan Bîrûnî. Daha sonra hükümdar Ebü'lAbbas. İlmî kaynaklara dayanma. güneş tutulması anında ulaşan hadiseler üzerine verdiği bilgi ve yaptığı rasatlarda. Hakîm'den de dersler alan bilginimizin öğrenimi uzun sürmedi.

5. 56 . dini. Tarihle ilgilendi. Meseleleri doğrudan Allah'a dayandırdı. geometriyi botaniğe uyguladı. âyette bahsi geçen konunun yorumlarını yapmış.2. Daha o çağda Ümit Burnu'nun varlığından söz etmiş.5 asır önce dile getirdi. kongreler düzenlendi. ilim öğrenmekten kastın hakkı ve hakikatı bulmak olduğunu dile getirmiş ve "Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah'a tövbe ederim. pullar bastırıldı. ona birçok yenilik getirdi. Tarihçi. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. ilimle dini birleştirmiş. Çağından dokuz asır sonra ancak ayrı bir ilim haline gelebilen Mukayeseli Dinler Tarihi. hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Eşyaya ve cisimlere takılıp kalmadı.000 mil olarak bulmuşlardır. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Matematikçi. Mütefekkir. Bîrûnî. Botanikle ilgilendi. UNESCO'nun 25 dilde çıkardığı Conrier Dergisi 1974 Haziran sayısını Bîrûnî'ye ayırdı. 6. kurucusu sayılan Bîrûnî'ye çok şey borçludur. EI Kanûn'ül Mes'ûdî. Kitâbü's Saydelefî Tıp: Eczacılık Kitabı. Christof Coloumb'dan beş asır önce Amerika kıtasından. ayrıca dinler tarihi konusuna eğildi. Halbuki bu ölçüyü Bîrûnî. fennî ilimlerle ilahî bilgilere daha iyi nüfuz edileceğini söylemiş. toplam 180 kadar eser kaleme aldı.) 2. felsefeyle de ilgilendi. sayısını Bîrûnî'ye Armağan adıyla bilginimize tahsis etti. Astronom. Cebir. Sebüktekin ve Harzem'in tarihlerini yazdı. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. 3. Bîrûnî. Japonya'nın varlığından ilk defa sözeden O'dur. ilmi ve coğrafyası hakkında geniş bilgi verir. En büyük eseridir. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik. Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9. Bâtıl şeylerden korunmak için de Allah'tan hidayet isterim. Bu eseriyle Bîrûnî. Bîrûnî. İyilik O'nun elindedir!" demiştir. ilk harcını koymuştu. onlardan tam 700 yıl önce Pakistan'da bulmuştu. Tabiat olaylarından sözederken. Ama felsefenin dumanlı havasında boğulup kalmadı. Eczacılık uzmanı Jeolog. Coğrafyacı ve Hümanist" diye yazılarak tanıtıldı. "1000 yıl önce Orta Asya'da yaşayan evrensel dehâ Bîrûnî. En meşhurları şunlardır: 1. Dünyanın çeşitli ülkelerinde Bîrûnî'yi anmak için sempozyumlar. Türk Tarih Kurumu 68. Dünya’nın yuvarlak ve dönmekte olduğunu. Kitabü't Tefhimfî Evâili Sıbaâti't Tencim: Yıldızlar İlmine Giriş. Kuşlarla ilgili çok orjinal tespitler yaptı. İlaçların. Biruni. Kitabü'I Cemâhirfî Ma'rifeti Cevâhir: Cevherlerin bilinmesine dair kitap. yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi'nin temelini atmış.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Newton ve Fransız Piscard yaptıkları hesaplama sonucu ekvatoru 25. Botanikçi. Kapak fotoğrafının altına. 4. Bitki ve hayvanlarda üreme konularına eğildi. şifalı otların adlarını altı dildeki karşılıklarıyla yazmış. Şair. EIAsâr'il Bâkiye an'il Kurûni'I Hâliye: (Boş geçen asırlardan kalan eserler. O çağda Batılılardan ne kadar da ilerideymişiz. keşif ve buluşları içine alır. Eserleri Biruni. onlardaki hikmetin sahibini gösterdi. 7. Gazneli Mahmud. Kuzey Asya ve Kuzey Avrupa'dan geniş bilgiler vermişti. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. yerçekimin varlığını Newton'dan asırlarca önce ortaya koydu. Geometri ve Coğrafya konularında bile o konuyla ilgili bir âyet zikretmiş. Kitab'üt Tahkîk Mâli'I Hind: Hind Tarihi. Tahdîd'ü Nihâyeti'l Emâkinli Tashîhi Mesâfet'il Mesâkin: Meskenler arasındaki mesafeyi düzeltmek için mekânların sonunu sınırlama. Eserleri halen Batı bilim dünyasında kaynak eser olarak kullanılmaktadır. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah'tan yardım dilerim. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş.

1515 yılına ait bir Kuzey Gök Küre takımyıldız haritası Ünite 3 KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET .

Dünya üzerinde bir noktanın yerini belirtmek için kullandığımız enlem ve boylam tanımından farklı olacaktır.1 M noktasının bulunduğu yerde Dünya vardır. Gerçekte böyle bir küre yoktur. Burada önce. Bu durumda gök küresindeki herhangi bir gök cisminin yerini belirtmek için başka bir koordinat sistemi tanımlamak gerekir. görünüşleri farklı olan ve parlak bir yıldız gibi görünen gezegenler (planetler) bulunur. Tanımlayacağımız bu koordinat sistemi.3. Gök Cismi Gözlem şartlarının iyi olduğu bir gecede. Dünya üzerinde herhangi bir noktanın konumu. Yarıçapının sonsuz büyüklükte olduğu düşünülen. EBE'D düzlemi gök ekvator düzlemidir. gerçekte var olmayan böyle bir küre üzerinde incelemek ve açıklamak daha kolay olduğu için. düzlem üzerinde herhangi bir noktanın. Gökyüzünün bizde bir küre etkisi uyandırması tamamıyla optik ve psikolojik bir olaydır. AON açısı enlemi. Çoğunlukta temmuz ve ağustos aylarında çok sık gözlenen. DMNB'den geçen düzlem Dünya ekvator düzlemini gösterir. gök küresi düşüncesi eskiden olduğu gibi bu gün de terkedilmemiştir. B batı yönünü. Bu tür uygulamaya. 58 . Şu hâlde gök küresi insan düşüncesinin yarattığı bir küredir. Düzlemde koordinat sistemi. onun merkezinde bulunduğu düşünülen Dünya'nın büyüklüğü göz önüne alınamayacak kadar küçüktür. Gök küresinin düşünülen büyüklüğü yanında. gökyüzüne çıplak gözle baktığımızda. G. merkezinde Dünya'nın bulunduğu kabul edilen küreye gök küresi denir. K kuzey kutup noktasını. P ve P' gök küresinin kutup noktaları. G güney kutup noktasını. KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) Matematik derslerinde. Greenwich Gözlem Evi'nin bulunduğu noktayı. Yıldızlar arasında hareketleri değişik. O noktası Dünya merkezini. MON açısı boylamı. Gökyüzünde görülebilen bütün gök cisimlerini biz aynı uzaklıkta imiş gibi görürüz. farklı doğrultularda ve değişik parlaklıkta yıldızlar görülür. Yukarıda belirttiğimiz evreni oluşturan maddesel varlıkların her birine gök cismi denir. D doğu yönünü. düzlemde koordinat sistemi denir. sonsuz uzaklığı algılamadıki zorlanmamızdır. Dünya'da herhangi bir noktanın koordinatlarının belirtilmesinde kullanılan koordinat sistemini açıklayalım. Bazen de gözlemcinin yeri olarak Dünya'nın merkezi kabul edilir. merkezde Dünya olan bir kürenin içinde veya üzerinde bulunan parlak noktalar hâlinde görürüz. A herhangi bir şehri. apsis ve ordinat değerleri ile belirtildiğini biliyoruz. gökyüzünde parlak bir çizgi gibi görünüp kaybolan yıldız görünümünde akan yıldızlar (meteorlar) gözlenir. Küresel astronomide sonsuz yarıçaplı olduğu düşünülen bu kürenin merkezinde gözlemcinin bulunduğu kabul edilir. gök cisimlerinin hareketlerini. ekvator düzlemi ile kuzeygüney kutup noktalarından geçen meridyen düzlemlerinden biri esas alınarak belirlenir. Bazı zamanlarda da oldukça parlak bir baş kısmı ile bunun sürüklediği gaz bulutu şeklinde kuyruktan oluşan kuyrukluyıldızlar (kornetler) gözlenir. Bunun nedeni. astronomide kullanılan koordinat sistemlerinin daha açık anlaşılabilmesi için. Dünya'da Koordinat Sistemi Coğrafya derslerinden bilindiği gibi.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ Gözlem şartlarının uygun olduğu bir gecede gökyüzüne baktığımızda yıldızları. herhangi bir gök cisminin uzaydaki yerini belirtmek için boyut bakımından yetersizdir. Şekil – 3. Astronomi olaylarını.

Dört bir tarafınıza baktığımız zaman denizin gökküresi ile birleştiği noktaya çevren (ufuk) denir. Gökyüzü koordinatlarını anlamak için. MON açısı boylamdır. Şehir ekvator düzleminin kuzeyinde ise 0 (sıfır) derece ile 90 derece arasında değişir. Denizlerdeki ufuk çemberi ile astronomik ufuk çemberi hemen hemen çakıştığı kabul edilebilir. Sizin bulunduğunuz noktadaki çekül doğrultusuna dik olan düzlemin gökküresi ile arakesitine gökbilim çevren denir. Şekil – 3. Örneğin. Dünya'da bu düzlem Greenwich Gözlem Evin 'den geçen dairedir. AON açısı enlem. Bir denizin ortasında geminizle seyahat ettiğinizi varsayın. bunun 180 adedi başlangıç meridyeninin batısında. bir şehrin boylam değerini belirtmek için. Dünya üzerinde bulunan bir gözlem noktası için. Enlem. Bu çember. -35° 12' veya 35° 12' güneydir şeklinde ifade edilir.2'de gösterilen O merkezli küre Dünya olsun.3 denizle birleştiği hissini veren daireye görülebilen ufuk çemberi adı verilir.2’de Greenwich G' ile gösterilmiştir.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Eğer elinizde motorlu otomatik bulucu sisteme sahip bir teleskopunuz varsa ve gözlemek istediğiniz gökcisminin koordinatları elinizdeyse yapacağınız tek şey teleskopa bu koordinatları girmektir. Şu hâlde. sabit olan düzlemlerden biri o gözlem noktasına teğet olan düzlemdir. İşte bu hayali küre Gökküresi’ dir. A şehrinin enlem değerini belirtir. bu koordinat sistemini tanımlamak için esas düzlem olarak ufuk düzlemini alabiliriz. Boylam. batısında ise (+) işareti ile veya doğu-batı şeklinde belirtilir.3. Bu düzleme astronomide ufuk düzlemi ve gök küresi ile ara kesitine de ufuk çemberi denir.. ufuk düzlemine bağlı bazı tanımları belirtmek yararlı olur. Washington için +77° 05' veya 77° 05' batı şeklinde belirtilir. Bu düzlemi tanımlamadan önce. tepelerin ve çukurların bulunmasından dolayı karalarda okyanuslardaki kadar düzgün değildir. Dünya 360 eşit meridyen dairesine bölünmüş. Boylam değeri. Pratikte ufuk düzlemi olarak genişçe bir kap içine konmuş. +39° 52' veya 39° 52' kuzeydir. 59 . Burada bir A şehrinin koordinat değerlerini belirleyelim: Enlem. değişik koordinat sistemleri vardır. manyetik koordinat sistemi gibi. Bu durumda. G' ve A dan geçen meridyen düzlemleri arasındaki NOM açısı A şehrinin boylam değerini belirtir.. 180 adedi ise doğusunda bulunur. Greenwich Gözlem Evi’ nin doğusunda ise. Dünyanın merkez olduğu bir küre düşünelim. yani A'nın ekvator düzleminden açısal uzaklığı. Sydney'in enlemi. A şehrini O noktasına birleştiren OA doğrusunun ekvator düzlemi ile yaptığı AON açısı. (-). ekvator düzleminin güneyinde ise 0 derece ile -90 derece arasında değişir.2 Dünya üzerinde coğrafi koordinatlar. Örnek: Ankara'nın enlemi. Örnek: Ankara'nın boylamı -32° 45' 30" veya 32° 45' 30" doğudur. Dünya'da esas alınan düzlemlere göre. civa yüzeyi düşünülür. Diğer sabit düzlem ufuk düzlemine dik olan düzlemlerden biri olabilir. Şekil 3. meridyen düzlemlerinden biri sıfır başlangıç düzlemi olarak alınır. Coğrafyada boylam tanımı çoğu kez derece ve dakika cinsinden belirtilmeyip saat ve zaman dakikası cinsinden ifade edilir. Şehir. ASTRONOMİK KOORDİNATLAR Astronomi ile ilgilenenler gözlemlemek istedikleri gök cisimlerini bulmak için bazı koordinatlara ihtiyaç duyarlar işte bunlar gökyüzü koordinatlarıdır. A şehrinin boylam değerini tespit için. Okyanuslarda bulunan bir kimse için gökyüzünün Şekil – 3.

Güneş.4'de belirtilen O merkezli küre gök küresi olsun. Yükseklikler ufuk düzleminden itibaren ölçülür ve 0° den 90° ye kadar değerler alır. Gök cisminin YZ açısal uzaklığına. Yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni (00)kuzey kutbundan (kutup yıldızından)geçer. Bu nedenle bu kitapta da söz konusu harfler kullanılacaktır. Çoğu astronomi kitaplarında yükseklik b ve azimut da a ile gösterilir. Şu hâlde. ufuk koordinat sistemi denir. Onun ufuk düzlemi ile arakesitine “öğlen çizgisi” denir. düşey bir doğrunun gök küresini deldiği düşünülen noktalara başucu (Z) (zenit) ve ayakucu (N) (nadir) denir. Bu ise yıldızdan geçen ve ufuk düzlemine paralel olan düzlemin gök küresi ile ara kesitinden ibaret bir dairedir. yıldızların bu hareketine katılırlar. başucu uzaklığı denir. alt tarafındakiler ise (-) olarak alınır. O halde tam ekvator üzerinde bulunan bir yıldızın doğduğu ve battığı noktalar o yerin doğu ve batı noktalarını verir. Günlük hareket yönünde (saat yönü) alttan üste geçerken rastlanan nokta doğudur. Gök cisimlerinin yüksekliği ile başucu uzaklığı toplamı 90° dir. “kuzey” ve “güney” noktaları denir. ayakucu ise ufkun altındadır. diğerine ise güney gök kutbu denmektedir. ayakucu ve gök kutup noktalarından geçer (Dünya'nın dönme ekseninin gök küresini deldiği düşünülen noktalar). Ufuk ile gök ekvatorunun kesim noktaları gözlemcinin doğu ve batı noktalarıdır. Bu hâlde gözlemci. Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de ekvator üzerinde bulunur.4 Ufuk koordinat sisteminde herhangi bir gök cisminin (Y yıldızının) koordinatları Gök küresi üzerindeki bir Y yıldızını Dünya'nın bir O noktasındaki gözlemciye birleştiren bakış doğrultusunun ufuk düzlemi ile yaptığı YOM açısı yıldızın yüksekliğini belirtir. Şüphesiz ki bu her yer için sabit ve belirli olan meridyen dairesi olacaktır. Bir gök cisminin azimutu ise ufkun güney noktasından başlayarak batıya doğru yıldızdan geçen düşey dairenin ufku kestiği noktaya kadar gidilerek ölçüler ve 0° ile 360° arasında değerler alır. Meridyen düzlemi zenit ve nadirden geçtiğine göre düşey doğrultuda bulunur. Şekil 3. Kuzey yarım küresinde görülene kuzey gök kutbu. Kutuptan ve zenitten geçen yarı çembere “meridyen çemberi (öğlen çemberi)” ya da kısaca “meridyen (öğlen)” denir. Meridyen.4'deki NYL. gözlemcinin bulunduğu noktada. Bu gözlemciye göre başucu noktası daima ufkun üzerinde. Z ve N noktalarından geçen düzlemlerin gök küresi ile ara kesiti olan büyük daireler düşey daireleri belirtir. Dönme eksenine dik olan büyük çembere “gök ekvatoru (eşlek)”. Bu çizgi ufuk çemberini iki noktada keser ve bu noktalara. Bu açıya azimut adı verilir. Bu dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti gözlem yerinin kuzey (K) ve güney (G) noktalarını verir.3. yerküredeki boylamlara benzetilebilir. gökyüzündeki yıldızların topluca yaptığı dönme hareketine denir. düzlemine ise “ekvator düzlemi” denir. ortak bir eksene göre birer çember yayı çizer ve sonra batar.3. Ufkun üst tarafında bulunan yükseklikler (+).ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Y yıldızından geçen ZYM düşey dairesi ile KZG meridyen dairesinin tanımladığı düzlemler arasındaki GOM açısı yıldızın yerini tespit etmek için yeterlidir. O noktasında bulunuyor demektir. Bu eksenin Dünya’yı deldiği noktaya “Yer’in kutupları (uçlak)” gökyüzünü deldikleri noktaya da “Gök kutupları” adı verilir. Bu dönme tek bir eksen etrafında olmaktadır. KDGB ufuk düzlemine. aynı yükseklikteki noktaların geometrik yeri NYL dairesidir. Her gün yıldızlar doğar. Bu durumda. Bu ara kesitin gökyüzünün kuzey kutup (P) noktasına yakın olanı gözlem yerinin kuzey. Meridyen dairesine düşey dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti de doğu (D) ve batı (B) noktalarını gösterir. Gök küresi üzerinde bir Y gök cisminin yüksekliği MY yayı ile ölçülür. Tanımladığımız koordinat sisteminde esas düzlemin ufuk düzlemi olması nedeniyle sisteme. Günlük hareket ise. Güneş’in günlük hareketinde bu çembere ulaşabildiği en yüksek nokta (öğlen) olduğundan ona bu ad verilmiştir. gök küresinin küçük dairesi olup üzerinde yıldızın yerini tespit edebilmek için düşey dairelerden birine ihtiyaç vardır. diğeri de güney noktasıdır. Ay ve gezegenlerin hareketleri bunlardan biraz farklıdır ama bu farklılığa rağmen. Şekli . 60 . Düşey dairelerden biri gözlem yerinin başucu. Bu kutuplardan. Bu daireye gözlem yerinin meridyen dairesi denir. Meridyen değerleri 00 ile 3600 arasındadır.

Dünya’nın ekseniyle çakıştırıldığında. Çünkü. artı (+) değerleri ise kuzeyinde yer alır. teleskopun kutup ayarı yapılmış demektir.5 Sağ açıklık ve saat açısı Sağ açıklığın. Kuzey Kutbu +900. sağ açıklık ayarını Dünya’nın dönüş hızında. gözlediğimiz cismin teleskopun görüş alanında kalmasını sağlamış oluruz. Dünya kendi çevresinde 24 saatte bir dönmektedir. saat olarak verilmesidir. dik açıklık değerleri de -900 ile +900 arasında olabilir. Dünya’nın kendi etrafında döndüğü gibi. Dünya üzerindeki bir noktadan söz edeceksek. gökkürenin ekvatoru aynı düzlemdedir. Buna göre. bu mekanizma. 24 saatlik periyotla döndüğünü görmekteyiz. Bu. boylam değerleri –90 ile +90 arasındadır. sağ açıklık boylama karşılık gelir. teleskopun görüş alanına sokulan bir gökcisminin burada kalmasını sağlar. dik açıklık enleme. Yani. gökyüzü koordinatları enlem ve boylam olarak değil. yerküre için kullanılan boylamdan farkı. onun enlemini ve boylamını belirtiriz. Dünya ile birlikte döndüğümüzden. tersine döndürür. Yerküre koordinatları ile karşılaştıracak olursak. Bu ayar için. Şekil – 3. kutup yıldızı bulunur ve eksen sabitlenir. ancak. Bu dürbün yardımıyla sağ açıklık ekseni ayarlanır. gök ve yer kutuplarının çakışması. Güney Kutbu -90º enlemdedir. Dik açıklık değişmez. Eksi (-) dik açıklık değerleri gök ekvatorunun güneyinde. teleskopun dik açıklık ve sağ açıklık eksenleri etrafında döndürülerek. Sağ açıklık değerleri sıfırla 24 arasındadır. Gök ekvatoru. Kutup ayarı yapılmış bir teleskop. Gök ekvatoru 00 dik açıklık.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Yeryüzü üzerinde bir bölgeyi tanımlamak istediğimizde. Gökyüzünde bir gökcisminin konumunu tanımlarken de koordinat sistemlerinden yararlanılır. kendi çevresinde dönen dev bir saate benzetilebilir. değerlerinin derece değil. Buna karşılık biz. Gökyüzü her saat sağ açıklığını bir saat değiştirir. Bunun için de. 61 . Gökyüzü gözlemleri için tasarlanmış teleskop kundakları. gökyüzü de kendi çevresinde dönmez. Bu koordinatlar verilirken genellikle. gök koordinatları. Bundan dolayı Dünya. sağ açıklık eksenine yerleştirilen bir motorla gerçekleştirilir. bize büyük kolaylık sağlar. Gökyüzünde de durum benzerdir. enlem ve boylam koordinat sistemi (kon düzenekleri)kullanılır. Bunun nedeni ise. Dünya’nın dönüşünden sadece sağ açıklık koordinatı etkilenir. Eğer otomatik takip sistemli bir teleskopa sahipseniz. hareketli değildir yani. Yer ekvatoru 00enlemdedir.3. Motor. genellikle teleskoplar sağ açıklık eksenleri doğrultusuna yöneltilmiş bir dürbüne sahiptirler. Yerkürenin ekvatoruyla. bu koordinatlara göre hareket edebilmesini sağlar. o bölgenin coğrafi koordinatlarını veririz. dik açıklık (Deklinasyon veya delta) ve sağ açıklık (Rektesansiyon veya alfa) olarak adlandırılır. Böylece. Sağ açıklık ekseni. bir gökcismine ayarlandığında. teleskopu cisme ayarladıktan sonra sadece sağ açıklığı uygun hızla değiştirerek. gökyüzünü yeryüzünden gözlediğimizde. güney gök kutbu da -900 dik açıklıktadır. Ancak. yer ekvatoruyla aynı düzlemdedir.

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Derece ve saatlerin neden 60’a bölündüğünü merak etmişizdir. Bunun nedeni; Babil’ den bu yana insanların dereceleri ve saatleri daha küçük birimlere bölerken 60’lık sistemden yararlandıklarıdır. 1 derece (0) 60 dakika (’), 1 dakika 60 saniyedir (ıı). Benzer biçimlerde, 1 saat (h) 60 dakika (d); 1 dakika 60 saniyedir (s). Tanımladığımız gökyüzü koordinatlarını daha iyi anlamak için bir örnek verelim: Pek iyi bilinen bir yıldız olan Vega’ nın koordinatları; Sağ açıklık 18h36d56s, dik açıklık +38047’01” tır. Buna göre, Vega’ nın sağ açıklığı 18 saat, 36 dakika, 56 saniye; dik açıklığı ise 38 derece, 47 dakika, 1 saniyedir. Dik açıklık değerinin başındaki artı (+) işareti, daha önce belirttiğimiz gibi onun kuzey gök kürede olduğunu gösterir. Bir gökcisminin gözlemcinin bulunduğu yerde ufuktan yüksekliğine yükselim denir. Doğal olarak, Dünya döndükçe bu gökcisminin yükselimi ve meridyeni de değişir. Yani, bir gökcisminin yükselimini ya da meridyenini belirtirken, bir anın söz konusu olması gerekir. Yükselimi ve meridyeni hemen hiç değişmeyen yıldız, Kutup yıldızı (Polaris)’dır. Kutup Yıldızı’nın yükselimi bizim bulunduğumuz enlemde 400; ekvatordaki bir gözlemci için 00; kuzey kutbundaki bir gözlemci içinse 900’dir.

Şekil – 3.6 Ekvator ve Ekliptik Düzlem

Doğma Batma Zamanları
Doğma-batma demek ışıklı gök cisimlerinin ufkun üstüne çıkması ya da ufkun altına inmesi demektir. Günlük harekete katılan herhangi bir gökcisminin doğma batma zamanı onun tam o andaki saat açısını bulmakla elde edilir. Diyelim ki batmakta olan bir yıldız var. Bu yıldızın tam bu andaki saat açısı değeri so olsun. Eğer biz so açısını ve yıldızın sağaçıklık değerini biliyorsak batma zamanını T = + so Denklemini kullanarak yıldız zamanı cinsinden elde edebiliriz. Doğma zamanı-nı elde etmek için ise denklemide so yerine –so yazılır. Batma zamanı ile doğma zamanı arasındaki fark bize yıldızın görülme süresini verir. O halde bir yıldızın görülme süresi 2so şeklinde elde edilebilir.

Şekil – 3.7 Yıldızların hareketi

62

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Batma olayının mümkün olabilmesi için, |tanϕ.tanδ| < 1 | δ | < 90° - | ϕ | (1) (2)

şartı sağlanmalıdır. Bu koşula uymayan yıldızlar için doğma batma zamanı hesaplanamaz. Dikaçıklık bakımından (1) eşitsizliğine uymayan yıldızlar ya batmayan (sirkumpolar) yada doğmayan yıldızlar olarak adlandırılır. Kuzey enlemlerde (yani ϕ >0) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≥ 90 - ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≤ -90 + ϕ eşitsizliğiyle verilirken güney enlemlerde (yani ϕ < 0 ) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≤ -90 – ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≥ 90 + ϕ eşitsizliğiyle verilir.

Şekil - 3.8 Yıldızların Günlük Hareketi.

Ekliptik Koordinat Sistemi
Bu koordinat sistemi Ekvator koordinat sistemine benzer. Gözlem yerine ve zaman bağlı değildir. Temel düzlem: Tutulum (ekliptik) düzlemidir. Ekliptik düzlemi gerçekte, Dünyanın Güneş etrafında hareketini sürdürdüğü düzlemdir. Görünen harekette ise Güneş’in gökküresinde birgünde çizdiği çemberdir. Başlangıç yarı-çemberi: Tutulum kutuplarından ve koç noktasıdan geçen çemberdir. İki açı: Tutulum boylamı λ ile tutulum enlemi β dır.
Şekil – 3.9

Tutulum boylamı (λ): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından Ekliptik Koordinat Sistemi. geçen çemberin, başlangıç çemberine göre doğu yönde yaptığı açıdır. Tutulum çemberi boyunca Koç noktasından başlayarak (+) yönde 0° ile 360° arasında ölçülür. Tutulum enlemi (β): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından geçen çember boyunca yıldızın tutulum çemberinden olan dik açısal uzaklığıdır. Tutulumdan kuzeye doğru 0° ile +90° , güneye doğru 0° ile –90° arasında ölçülür. Tutulumun ekvatora göre eğimi : ε = 23° 27’ dır.

63

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ
Geçmiş zamanlardan bu zamana gökyüzü hep insanların ilgisini çekmiştir. Bu nedenle Astronomi’nin tarihi de insanlık tarihi kadar eskilere dayanmaktadır. Günümüzden 3000 yıl kadar önce Babilliler, hangi yıldızların hangi mevsimde gökyüzünde nerede ve ne zaman görüldüklerini inceleyerek sistemli ve doğru bir şekilde kaydını tutmuşlardır. Böylece astronominin de temeli atılmıştır. Babillileri, Eski Mısır, Çin ve Yunanlılar takip etmiştir. Gökyüzü ile ilgilenen eski insanlar yıldızları gruplara ayırmışlardır. Birbirine yakın olan yıldızların şeklini bazı hayvanlara, nesnelere veya mitolojik kahramanlara benzeterek isimler vermişlerdir. Bu gruplara Takımyıldızlar denir. Takımların şekli ile isimleri arasında bir ilişki görmek mümkün değildir. Örneğin Büyükayı takımyıldızını düşünelim. Şekil 3.10’a baktığımızda takımyıldızını ayıya benzetmek zordur. Kaldı ki günümüz koşullarında yani ışık kirliliğinin olduğu bir gökyüzünde kocaman bir cezve gibi görülür.

Şekil – 3.10

Büyük Ayı Takımyıldızı

Gözümüzün derinlik algılama yeteneği yoktur. Bu nedenle bütün gök cisimlerinin bize aynı uzaklıkta olduğunu sanırız. Takımyıldızlar aslında gerçek bir takım değildirler. Yalnızca bakış doğrultumuza göre gökyüzünde aynı doğrultuda yeraldıkları için sanki birbirlerine yakınmış gibi gözüken yıldızlardan oluşan topluluklarıdır (bkz. Şekil 3.11 ). Kısacası gökyüzünde farklı uzaklıkta olan gök cisimlerinin bir izdüşüm görüntüsünü görürüz.

Şekil – 3.11 Yıldızların İzdüşümü.

64

GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) Dünyamız. Şekil – 3. ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönerken. gökküresini. Aslında duragan gökküresinin dönüyormuş gibi görünmesine “günlük görünür hareket” adı verilir.12 Büyük Ayı Takımyıldızının Parlak Yıldızları Bugün Kuzey ve Güney Yarımküre dahil tüm gökyüzünü parsellemiş toplam 88 takımyıldız vardır. Eğer yıldızlar bu şekilde takımlara ayrılmasaydı ve sadece numaraları olsaydı yıldızları bulmak çok zor olurdu. Bu nedenle gökküresinin bu hareketine “günlük” görünür hareket denir. Takımyıldızlar bizlere yön göstermekte ve işlerimizi kolaylaştırmaktadır. algılar. Büyükayı takımyıldızındaki en parlak yıldızların yıldızların isimleri resimdeki gibidir.3. (Yer’in kendi ekseni etrafında bir kez dönmesi ile “gün” tanımı ortaya çıkmaktadır. doğudan batıya doğru dönüyormuş gibi gürür. Her hangi bir gecede bunlardan sadece 40 tanesi bizim görüş alanımızda yer alır ve mevsimlere göre gördüğümüz takımyıldızlar değişir. Ancak şimdi size cezvenin sapında soldan ikinci parlak yıldız dediğimizde bu yıldızın Mizar olduğunu rahatlıkla söyleyebilir ve gökyüzünde gösterebilirsiniz.) 65 . dünyanın dönme yönünün tersine. Dünya üzerindeki bir gözlemci gökyüzüne baktığında.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Gökyüzünü takımyıldızlara ayırmak yıldızların isimlendirilmesi ve gökyüzündeki yerlerinin bulunması bakımından kolaylık sağlamaktadır.

Güneş. Asıl adı Muhammet bin Cabir bin Sinan er-Rakki el-Harranî’dir. ilimler sayesinde öğrenebilir. Dünyanın gelmiş geçmiş en meşhur 20 astronomundan biri kabul edilir. trigonometri ve diğer çalışmaları Trigonometrinin gerçek mucidi olarak da kabul edilen Battânî. yeni Ay’ın görülme şartlarını tayine yarayan bir usûl geliştirmiştir. Hazırlanan cizlere. üstünde yaşadığımız bu dünya ve dünyanın hareketleri Allah’ın (cc) varlık ve birliğinin açık bir delilidir. Yaptığı gözlemlerle tam 489 yıldızı sınıflamayı başarmıştır. Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişiklikleri ölçmede. Müslümanlar için büyük ehemmiyet arz eden kıble yönünün farklı coğrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalışmalar yapmıştır. kendi geliştirdiği güneş saati zâtü’l-halak. Bilhassa astronomik cetvel (zic) hazırlarken trigonometriyi çok iyi kullanmıştır. 66 . önceki ilim adamlarının yaptığı çalışmalara katkılarda bulunmuş. Meselâ şu görünen yıldızlar. Güneş’in Dünya’dan en uzak bulunduğu noktadaki hareketini keşfetmiş. bazı fezâ hâdiselerinin yanı sıra. usturlablara ve rubu tahtalarına kıble cetvellerini eklemiştir. bugün bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla bulmayı başarmıştır.2 duvara tespit edilmiş büyük kadran3 ve daha sonraları triguetum (zâtü’ş-şubeteyn) adı verilecek âlet ile. Dünya’nınkine göre Güneş’in yörünge eğimini ve Dünya’nın dönüş eksenindeki değişme değerlerini bulmuştur. Matematik.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET El Battani (859–929) El-Battânî. 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır. Battânî bugünkü Halep’in 160 km doğusunda Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde bir rasathane (gözlem evi) yapmış. birliğini. Güneş ve Ay tutulmaları Battânî. küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araştırmalar yapmıştır. Güneş ve Ay tutulmalarını rasat etmiş ve elde ettiği bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş. Battânî. ilimdeki gâyesini şu esas üzerine bina eder: “İnsan. yörüngelerini daha doğru bir şekilde belirlemeye çalışmıştır. Çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar ve ilmî hesaplamalar neticesi ise bu değer. Kendisinden beş ı asır sonra gelen Kopernik’in 23° 35 olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o. Harran’ın Battân kasabasında doğdu (859–929).” Güneş sistemini tespiti Battânî’nin çalışmalarının tamamı astronomiyle ilgilidir. Battânî. astronomi çalışmaları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmış (bu konuda “ilk” kabul edilir). Kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş.3. kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini başta astronomi olmak üzere. Ebu Abdullah künyesi ve Battânî ismiyle meşhur olmuştur. Ay ve gezegenlerin hareketlerini. yaptığı bu son derece hassas rasatlar neticesi güneş yılını (tropik seneyi) ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek değere çok yakın hesaplamıştır. bu ikisinin farkını alıp kıble doğrultusunu bulmuştur. Allah’ın (cc) varlığını. Kıble tayini konusundaki çalışmaları Battânî. 23° olarak hesaplamış. Rakka’da.

onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kişi olduğunu. bunları güneş saati hesaplamasında geliştirdiğini.Ay’ın boylamda ortalama hareketini tespit etmiştir 4. trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamının Battânî olduğunu kaydetmiştir. yüzyıldan 17.İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur.Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir. yıllık) hazırlayan ilk ilim adamıdır. sekant ve kosekantın tariflerini yapan ve bunları gerçek mânâda ilk defa kullanan kişidir. yeni trigonometrinin mucidinin ve trigonometrik bağıntıları bugün kullanılan şekliyle formülleştirenin Battânî olduğunu.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Battânî’nin keşif ve başarılarından bazıları şöyledir: 1.Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır. 2. Sarton. 10. Batı dünyasında Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler. bir başka bilim tarihçisi Erich Bell ise. Onsekizinci asrın Fransız astronomu Laland Battânî’yi gelmiş geçmiş en büyük 20 astronom arasında sayarken. onu çağının en büyük Müslüman astronomi âlimi olarak kabul etmiş. 5. Paris İslâm Enstitüsü profesörlerinden Jacques Risler. onun.3. Philip K. Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır. insanlığın ortak mirası olan bilimin gelişmesi istikametinde kullanmışlar ve bu sahada asırlarca eskimeyen keşif ve icatlara vesile olmuşlardır.Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metot geliştirmiştir.Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs. M.Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır. 67 . bizim dünyamızın el-Battânî gibi parlak insanları kendilerine bahşedilmiş zekâ ve kabiliyetleri.Yukarıda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15. tanjant. 8. Kepler. Battânî’de müthiş bir zekâ bulunduğunu. 11. kotanjant. Görüldüğü gibi. 3.Güneş’te bir yıl. kosinüs. 7. 12. Prof. Köklerimizin ilim ve araştırmayla yoğrulduğu dikkate alındığında. İslâm dünyasındaki her çeşit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduğunu belirtmişlerdir. Batı’da matematik bilginlerinin tanjant hakkında Battânî’den ancak beş asır sonra bilgi sahibi olabildiğini söylemiştir. ona uzayan gölge adını verdiğini. bilim tarihçisi G. Ay’da ise bir ay zarfında gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır. Battânî’den söz ederken. yüzyıla kadar Kopernik.Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır. Batı dünyasına trigonometriyi onun öğrettiğini büyük bir cesaretle ifade etmiştir. bu maziden ilham alan günümüz genç nesillerinin de yakın bir gelecekte ilim dünyasına tekrar önemli katkılarda bulunacağına inanıyoruz.Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür. 9.Gerçek astronomik cetveli (zic. Hitti ise. 6. Charles ise. buna da modern geometride tanjant dendiğini belirtmiştir.

Ünite 4 AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ .

1473-1543) Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğünü açıklamıştır. M. gök küresinin bir eksen çevresinde döndüğünü kabul etmişler ve bu görüşü savunmuşlardır.3 km/s dir.3 km/s. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin içinde bulunduğu düzleme. Newton'un Genel Çekim Kanununa göre de bir yılda. 16. günlük görünen hareketleri sırasında gök küresi ile birlikte doğudan batıya bir dönme hareketi yapar. Bir başka ifadeyle.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gök cisimlerinin görünür hareketleri ile ilgili bilgiler. Gök küresi sabittir. Dünya. 3 Ocak'ta günberi noktasında. Bu açı 23° 27' dir. bu sorulara cevaplar verilecek. Antik Yunan düşünürleri Dünya'nın evrenin merkezinde sabit olduğu. Dünya'nın yörünge düzlemi (tutulum düzlemi) denir. Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğü. gök cisimlerinin görünürdeki hareketleri açıklanacak. Dünya'nınbir eksen çevresinde döndügü gibi Güneş etrafinda da dolandığını ilk önce (Aristarchus. gezegenlerin görünürdeki hareketleri ve şekilleri neden farklıdır? Ay ve Güneş tutulmaları nasıl gerçekleşiyor? Bu kısımda. 2. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi sonucu gece ve gündüz. ekseni çevresinde bir günde dönme hareketi yaptığı gibi. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı Kepler'in Alanlar Kanununa göre sabit değildir. daha sonraları bu olayların nedenlerini araştırmaya başlamışlardır ve bu araştırmalar da şu sorulara cevap aramışlardır: Ay'ın. 2 Temmuz'da günöte noktasında bulunur.Dünya'nın Ekseni Çevresinde Dönmesi Gök cisimleri. Aynı açı yer ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açıya eşittir. Dünya. önceleri gökyüzünde görülen olayları gözlemişler. Bu iki durumdan hangisinin doğru olduğu konusu uzun yıllar insanların zihnini meşgul etmiştir. Güneş'in. gerekli diğer bilgiler ara başlıklar hâlinde belirtilecektir. Bu tarihten yüzyıllar sonra da Galileo (Galileo Galilei. odak noktalarından birinde Güneş bulunan bir elips yörünge üzerinde dolanma hareketi yapar. yani dönmez. Güneş çevresindeki yörünge hareketi sonucunda ise mevsimler meydana gelir. zihnimiz aşağıdaki iki açıklamadan birinin doğruluğunu kabul etmek zorunda kalır. 310-230) iddia etmiştir. Dünya ekseni ile yörünge düzleminin normali arasındaki açı sabit kalır. İlk İnsanlar. b. 1819-1868) tarafından Paris’te ParUkeon Kilisesinde yapılan deneyle ispatlanmıştır. 69 .4. Gök cisimlerinin günlük hareketi içinde Dünya da dikkate alınırsa. insanlık tarihi kadar eskidir. Dünya'nın günberi noktasındaki hızı 30. günöte noktasında 29. yüzyıla gelindiğinde Kopernik (Nicolais Coperniaus. Güneş çevresinde yörünge hareketi yaparken ekseninin uzaydaki doğrultusu değişmez. Ortalama olarak yörünge üzerindeki hızı 30 km/s olarak bilinir. Ancak bu düşünce daha sonra terk edilmiştir. Dünya’nın Görünür Hareketleri 1. bu çerçevede. Güneş'e en yakın olduğu noktaya günberi (perihel) en uzak olduğu noktaya da günöte (afel) denir. Dünya'nın yörüngesi üzerinde. deneysel olarak ilk kez 3 Ocak 1851’de Fransız Fizikçi Foucauit (Leon Foucault. 1564-1642) Dünya’nın döndüğünü belirtmiştir. a. Dünya evrende sabit. Dünya'nın Güneş Çevresinde Dolanması Dünya.Ö.

Güneş gök ekvatorunu çizer göründüğünden. batması ile doğması arasındaki süreye de gece denir. 22 Aralıkta en kısa gündüz en uzun gece yaşanır. Bu tarihten sonra güneye doğru uzaklaşır. bu tarihte gündüz ve gece yayları eşit olup. doğduktan batmcaya kadar. en uzun gündüz. 21 Aralıktan 21 Mart'a kadar gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar. Güneş'in doğup battığı noktalar hergün biraz daha kuzeye kayar. geceler uzamaya başlar. battığı noktada batar. Güneş bu yayın 360° ye tamamlayan kısmını ufuk düzlemi altında çizmiş olur. ufuk düzlemi alt kısmındaki nokta gök güney kutbudur. Bu yaya Güneş'in gündüz yayı denir. Güneş'in gün daireleri birbirine paraleldir. Kuzey yarı kürede gece ve gündüz süreleri: Güneş'in ufuk düzlemi üzerine çıkması (doğması) ile ufuk düzlemi altına geçmesi (batması) arasındaki süreye gündüz.4. 21 Martta gök ekvatoru ile çakışır. 23 Eylülde gök ekvatoru ile çakışır. gece süreleri kısalır. yani gözlemcinin ufuk düzlemi üzerine çıktığı andan ufuk düzleminin altına indiği ana kadar gök küresinde. Bu tarihten sonra doğup battığı noktalar tekrar kuzeye doğru kaymaya başlar. en kısa gece olur. 21 Marttan sonra. Bu tarihten sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya başlar. Dönenceler: Güneş'in gök küresi üzerinde 22 Haziran ve 22 Aralık tarihlerinde çizer göründükleri gün dairelerine dönence denir. gök kuzey kutbu. 22 Aralık'tan sonra tekrar ekvatora yaklaşır. Güneşin doğması ile gündüz. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş'in gün dairesinin yarısı gündüz yayı. geceler uzamaya devam eder. bir yay çizer. Bu noktalar 22 Aralıkta güneye en çok yaklaşmış olur. Bu noktalar 22 Haziranda kuzeye en çok yaklaşmış olur. 22 Aralık'taki ise oğlak dönencesi veya kış dönencesidir. batması ile gece başlamış olur. 23 Eylülden sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya devam eder. Güneş'in gün daireleri 21 Marttan itibaren gök ekvator dairesinden kuzeye doğru uzaklaşır. Bu iki yayın birleşimi ile elde edilen yay da Güneş 'in gün dairesi olarak tanımlanır.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş'in Görünen Hareketi Güneş'in her gün doğup battığı noktalar gözlenirse hep aynı noktadan doğmadığı ve batmadığı görülür. gözlemcinin ufuk düzlemi üzerindeki nokta. 23 Eylülde Güneş gök ekvatorunda olacağından gündüz ve gece süreleri yine eşittir. 21 Marttan 22 Hazirana kadar gündüz süreleri devamlı uzar. Güneş kursunun merkezi 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gerçek doğu noktasında doğar ve gerçek batı noktasında batar. 23 Eylülden 22 Aralığa kadar gündüz süreleri kısalmaya. Güneş'in gün daireleri ile gündüz ve gece yaylarına ait uzunlukları yılın değişik günlerinde farklılık gösterdiğinden gündüz ve gece süreleri de buna bağlı olarak değişiktir. gündüz ve gece süreleri de eşittir. Her gözlem noktası için Güneş'in gün dairesi farklıdır. 21 Martta. yarısı gece yayıdır. 22 Hazirandan sonra tekrar gök ekvator dairesine yaklaşır. Bu yaya Güneş'in gece yayı denir. Bunlardan 22 Haziran'daki dönence dairesi yengeç dönencesi veya yaz dönencesi. 23 Eylülde yine 21 Martta doğduğu noktada doğar. 22 Haziranda. Güneş'in bu görünen hareketi yılın diğer günlerinde devam eder. 21 Martta yine gerçek doğu noktasından doğar ve gerçek batı noktasından batar. Güneş'in 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde çizer göründüğü daireye gök ekvatoru denir. Kuzey enlemlerde gök ekvatoruna dik doğruların gök küresini deldiği kabul edilen noktalardan. 22 Hazirandan 23 Eylüle kadar gündüz süreleri kısalmaya. 70 . Bu durumda. 21 Martta gündüz ve gece eşit olur. Güneş'in gün dairesi: Güneş.

Bu kuşaktaki takımyıldızlar Zodyak Takımyıldızları olarak da bilinirler. Taurus (Boğa). Ülkemizin bulunduğu enlemlerde tan süresi ortalama 40 dakikadır. geceden gündüze ve gündüzden geceye geçişi birdenbire olmaz. Böylece günde yaklaşık 1° lik yol alarak. Takımyıldızları burçlar olarak da bilinmektedir. Burçlar kuşağı olarak da bilinmektedir. parlaklığı en az olan yıldızların gözden kaybolması (görülemez oluşu) ile Güneş'in doğması arasında geçen süreye sabah tanı denir. gözlemcinin bulunduğu noktanın (yerin) enlemine bağlıdır veya gece ve gündüz süreleri. Cancer 71 . Gündüz ve gece sürelerinin değişimine ait bilgiler şematik olarak aşağıdaki şekilde de ifade edilebilir: 21 Mart 22 Haziran 23 Eylül 22 Aralık Gündüz = Gece En uzun gündüz En kısa gece Gündüz = Gece En kısa gündüz En uzun gece Tan olayı: Güneş'in günlük hareketi sırasında. Güneş yıllık görünür hareketi sırasında gökküresi üzerinde. Bütün gökyüzü 88 burca bölünmüştür. bu farklar ortaya çıkmazdı. Tan süresi denizlerde ve karalarda da farklılık gösterir. bir yılda ekliptik (tutulum) düzleminde bulunan yörüngesini tamamlar. Birincisi. Güneş yıldızlara göre her gün yaklaşık 4 dakika doğuya doğru geriler. Eğer Yer. Güneş'in batması ile gözle görülebilen parlaklığı en az olan yıldızların görünmesi arasında geçen süreye de akşam tanı denir. Güneş çevresinde dolanmasaydı ve Güneş de diğer yıldızlar kadar uzak olsaydı.4. Güneş'in yıl boyunca hareket ediyormuş gibi göründüğü yol boyunca sıralanmış takımyıldızlar olup. ikincisi. bugünkü 88 takımyıldızının adı ve konumu üzerinde anlaşmaya varıldı. Herhangi bir yerde tan süresinin uzun veya kısa oluşu gözlem yerinin enlemine bağlıdır. Zodyak takımyıldızlarının isimleri şunlardır: Aries (Koç). Gökyüzünde gözle görülebilen. takımyıldızlarından birinin alanı içinde bulunur. Geri kalan 40 takımyıldızının büyük bölümü 17 ve 18. gök ekvatorunun her iki yanında belirli iki çizgi arasında. Bu olaya tan olayı denir. hareketinin yıldızların hareketinden iki önemli farkı olduğu anlaşılır. Bu takımyıldızlarından bir bölümü. Halk arasında. Güneş doğmadan bir süre önce ve Güneş battıktan bir süre sonraya kadar havanın aydınlık (alaca karanlık) olduğu görülür. Burçlar Güneş. galaksi veya gök cismi. bir takımyıldızını meydana getirir. Kırk sekiz takımyıldızının adları ve konumları 17. sınırları Uluslararası Astronomi Birliği tarafından belirlenmiş olan gökyüzü bölgeleri (takımyıldızlar) içinde ilerler. Gökyüzünün kuzey ve güney yarı kürelerini kapsayan 88 alandan her biri. Kuzey ve güney yarı küreler dâhil bütün gökyüzündeki toplam takımyıldız sayısı 88'dir. yüzyıl astronomlarınca tarif edilmiştir. yıl boyunca gezinti yapmasıdır. zodyak (burçlar kuşağı) üzerinde yer alan 12 takımyıldıza ortak olarak “burçlar” adı verilmiştir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gündüz ve gece sürelerinin fazla olması. Yılancı Burcu'nun Akrep burcuna dâhil edilmesiyle 12 tanedir. Gemini (İkizler). Tan olayı. Herhangi bir gecede gökyüzüne bakıldığında bunlardan 40 kadarı görüş alanımızdadır. bulunulan noktanın enlem değerinin fonksiyonudur. Her yıldız. Bunların sayısı. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU)'nin 1945'teki çalışması sonucunda. gün ağarması ve gün kararması olaylarının ortak adıdır. bir yıl boyunca sürekli gözlenirse. yüzyılın başına kadar biliniyordu ve günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. Zodyak. gökyüzünde güneş ve başlıca gezegenlerin yolu üzerinde bulunduğu tasarlanan hayali bir kuşaktır. Burçlar Kuşağı olarak adlandırılırlar.

Ay yüzeyine ilk yumuşak iniş yapabilen uzay aracı Luna 9.5 günde tekrar eden Ay'ın evreleri oluşur. Ay. Dünya ile Ay arasında ortalama merkezden merkeze uzaklık 384. Aquarius (Kova). ve Ay yörüngesine giren ilk insansız uzay aracı da Luna 10'dur. yani Dünya'nın çapının yaklaşık otuz katı kadardır. Ay'ın doğrudan insanlar tarafından incelenmesine Apollo programının bitişiyle son verilmiştir. Virgo (Başak).7 günde tamamlar.3 kat daha düşüktür. Ay ve Güneş geometrisinde görülen periyodik değişimler sonucunda her 29. Leo (Aslan). Libra (Terazi). AY Ay. Capricornus (Oğlak). Dünya. Sagittarius (Yay). bu da Dünya çapının dörtte birinden biraz fazladır.2 Ay Ay. Pisces (Balıklar). insanların üzerine iniş yaparak yürüdükleri tek gökcismidir. Güneş Sistemi içinde beşinci büyük doğal uydudur. Yüzeyinde kütleçekim etkisi yerçekiminin yaklaşık %17'sidir.403 km. Dünya'nın yörüngesinde bir turunu 27. Bu üç uydu da 1959 yılında uzaya fırlatılmıştır.474 km'dir. ABD'nin Apollo programı 1969 ve 1972 yılları arasında 6 başarılı inişle. Normalde görünmeyen Ay'ın öteki yüzünün ilk fotoğraflarını ise Luna 3 uydusu çekmiştir. Dünya'nın tek doğal uydusudur.1 Burçlar Kuşağı Çarkı: 6. Şekil – 4. Yerçekiminden kurtulup uzaya çıkan ve Ay'ın yakınından geçen ilk yapay nesne Sovyetler Birliği'nin Luna 1 uydusudur. Ay'ın çapı 3. Kütlesi Dünya kütlesinden 81.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ (Yengeç). Ay yüzeyine çarpan ilk insan yapısı nesne Luna 2 uydusudur. Dolayısıyla Ay'ın hacmi Dünya'nın hacminin %2'sidir. Bu iki uydu da 1966'da uzaya fırlatılmıştır. Scorpius (Akrep).4. 72 . Burçlar kuşağındaki takımyıldızlarının sınırları sabit olduğu dönemlerde. Güneş’in bu takımyıldızlarının içinden geçiş tarihleri şöyledir: Şekil – 4. yüzyıldan kalan İsrail'de Beit Alpha Sinagogunda bulunan mozaik işlemeli burçları gösteren resim. günümüze kadar insanlı görevleri başaran tek uzay programıdır.

Ay'ın Güneş ve Dünya'ya göre olan bu durumuna da karşılaşma durumu (opposition) denir. Dünya'nın yörüngesinde eşzamanlı olarak dönmektedir. Ay. Ancak Ay'ın gökyüzünde bulunduğu konum hesapla bulunabilir. çok küçük bir kısmı ince parlak bir hilâl şeklinde görülür. Güneş'e göre her gün 50 dakika geç doğar.4.3 Ay’ın evreleri gün ufkumuzun üzerinde olmasına rağmen. Güneş ile Ay arasında bulunur.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Ay. Ay'ın bu durumuna ilk dördün evresi denir. yani her zaman aynı yüzü Dünya'ya dönüktür. Böylece sabaha kadar yani 12 saat ufkumuzun üzerinde kalır. Ay meridyenimiz üzerinde bulunur. Hilâl şekli günden güne büyür. Durum: Yeni Ay Evresi Yeni Ay evresi. I. Ay'ın aydınlanan ve yeryüzünden görünen kısımlarını ayıran daireler birbirine dik durum alırlar. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre periyodik olan bu durumuna Ay evreleri denir. yeryüzünün neresinden bakarsak bakalım görülmez. Bu durumda Ay. Bu durumda Ay ile Güneş'in arasındaki açısal uzaklık hemen hemen sıfır derecedir. Güneş'ten 6 saat geri kalmıştır. Gündüz ikisi de ufkumuzun üzerinde bulunur. Ay'ın bu görünümüne ilk hilâl evresi denir. Ay Dünya çevresindeki yörüngesi üzerinde hareket ederken. Ay'ın karanlık yüzü bize (yeryüzüne) dönük olduğu için bütün Şekil – 4. Güneş battıktan 50 dakika sonra ufkumuzun üzerinde görülür.3). Ay Güneş'e göre doğuya doğru uzaklaşacağından. Bu durumda. Ay'ın bu görünümüne yeni ay evresi denir. V. Bu konumda. Durum: İlk Dördün Evresi İlk hilâl durumundan ortalama 7 gün sonraki durumudur. Güneş ile Dünya arasında bulunduğu zamandır. Ay. Yani Güneş'e göre geri kalır. 73 . Ay'ın Görünür Hareketleri Güneş ve yıldızlar sürekli olarak belirli şekilde görüldükleri hâlde. Durum: İlk dördün evresinden sonra Ay'ın aydınlanan kısmı. II. IV. Ay. Uygun atmosferik şartlarda gece yarısına kadar görülebilir. Güneş batarken Ay doğudan ufkumuzun üzerine çıkar ve tüm yüzeyi aydınlanmış şekilde görülür. Ay. Ay'ın bu evrelerine özel adlar verilmiştir. Bunu takip eden gün. Dünya ve Güneş bir dik açı yapar görünümündedir. Bu olay Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan konumundan ileri gelir. Durum: Dolunay Evresi Bu durumda Dünya. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan bu durumuna kavuşum (konjeksiyon) denir. III. Gün batarken. Birkaç gün sonra. bir günden diğer bir güne göre değişik şekiller gösterir (Bakınız: Şekil 4. Durum: İlk Hilâl Evresi Ay. Dünya yörüngesinde döndüğü hızla kendi çevresinde de döner ve Dünya'dan her zaman Ay'ın aynı yüzü görünür. Güneş ile beraber doğar ve Güneş ile beraber batar. Ay'ın aydınlık yüzünün bir kısmını görebiliriz. her gün giderek artar.

Dünya ve Ay dik açı yapar görünümündedir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ VI. Başka bir ifade ile gök cismi bir gölge içerisinde hareket eder. AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI Tutulma kelimesi astronomide. Çiftçiler ve çobanlar da kendilerine yetecek kadar ay evreleri hakkında bilgiye sahiptir. Kendisi bir ışık kaynağı olan bir gök cisminin tutulması. Bu durumda kendisi bir ışık kaynağı olan Güneş'in önüne Ay'ın gelmesiyle onu bizden sakladığı an Güneş tutulması gerçekleşir. oruç ve diğer kutsal gün ve gecelerimiz (mevlüt geceleri) ile hicri kamerî yıl esasına dayanan takvim bilgileri için ay evreleri son derece önemlidir. Güneş'ten 18 saat geri kalmıştır. Tutulan gök cisminin görünen büyüklüğü. Ay tutulması. Güneş ile Ay arasına geldiği zaman. 74 . kendisinin ışık yaymadığı ve yansıyan ışıkla parlak görüldüğü durumuna göre iki kısımda incelenir. Bu duruma son dördün evresi denir. Dünya. Güneş battıktan bir müddet sonra Ay doğar. Ayrıca. Ay'ın Dünya çevresinde dolanımının neden olduğu bir olaydır. Durum: Son Dördün Evresi Dolunay evresinden ortalama 7 gün sonraki durumudur. Güneş doğarken batı tarafında henüz ufkumuzun üzerindedir. herhangi bir gök cisminin kararması anlamında kullanılan bir terimdir. Dinî ibadetlerimizden. yine tutulma olayı olur. Güneş'ten aldıkları ışık ile aydınlanırlar.4. VII. namaz. Ay. Burada. Güneş doğarken meridyenimiz üzerindedir. ancak önüne ışık kaynağı olmayan diğer bir gök cisminin gelmesiyle mümkün olur. her geçen gün karanlık kısmı yeryüzünden daha çok görülmeye başlar. küresel bir cisim aydınlanınca. Ay Tutulması Ay tutulması. tutulmayı yapan gök cisminden büyük ise bu olaya tam tutulma denir. Ay. Gece yarısından sonra doğar. Fizikten bilindiğine göre. askerî ihtiyaçlar ve ressamlar için Ay evreleri önem taşır. şekildeki gibi Ay yine hilâl şeklinde görülür. Ay'ın aydınlanan kısmının eksilmeye başladığı durumdur. VIII. Durum: Son Hilâl Evresi Ay'ın son dördün evresinden sonra. Işık kaynağı olmayan bir gök cismi ile bu cismi aydınlatan gök cisminin arasına diğer bir gök cismi girdiği zaman. Yalnız bu hilâl durumu sabahları görüldüğü için sabah hilâli (son hilâl) denir. Tutulmadan etkilenen gök cismi. Ay ve Dünya kendileri birer ışık kaynağı değillerdir. Güneş ışığının Ay üzerine düşmesine engel olur. Birkaç gün sonra. Jüpiter'in gölgesinde hareket ettikleri zaman gözlenebilir. Bu durumda. Jüpiter'in muhtelif uydu tutulmaları da buna benzer. Örneğin. aydınlanmayan yarım küre tarafında uzayan bir tam gölge ve bir de yarı gölge konisi meydana gelir. Ay gece yarısından sonra doğar. Güneş. Durum: Dolunay evresinden sonra. Gökyüzünde bize en yakın olan ışık kaynağı Güneş'tir. herhangi bir gözlem yerinin ufku üzerinde saat 24'e doğru yarım daire şeklinde görülür. yakın gök cisimlerinden Ay ve Güneş tutulmalarından bahsedilecektir. Ancak Ay ve Dünya.

Bu durumda Ay.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir an için. Ay tutulması anında gözlenen sönük ve parlak yıldızlar ile diğer gök cisimlerine ait bilinen astronomik değerler üzerine yeni araştırmalar yapma imkânı ortaya çıkar. Güneş ve Dünya'nın içinden ve dışından geçen birer teğet çizersek. Şekil – 4. Eğer.4). Ay tutulması olayının astronomideki önemi. batı kenarının gölge konisine son temas ettiği zaman arasında geçen süre 3 saat 40 dakikadır.4 Ay tutulması çeşitleri Ay Tutulmasının Bilimsel Önemi Ay tutulması ile ilgili araştırmalar. Ay tam gölge konisinin içerisine tamamen girince bütünüyle kararır ve Dünya atmosferinin etkisiyle bakır (kırmızımtırak) renginde gözükür.4. dış teğetler tam gölge konisini iç teğetler de yarı gölge konisini meydana getirir (Bakınız: Şekil 4. Dünya ve Güneş'in birbirlerine olan uzaklıkları ve durumlarına göre bu tutulma süresi çok az değişir. Ay. Dünya ve Güneş'i aynı düzlem üzerindeymiş gibi düşünelim. Dünya'nın tam gölge konisi içerisine girerse tam ay tutulması meydana gelir. astronominin önemli konularından biridir. Ay'ın doğu kenarının yarı gölge konisine ilk temas ettiği zamanla. Ay'a ait yörünge değerlerinin yeniden hesaplanması imkânı elde edilir. Ay'ın bir kısmı yarı gölge konisi içerisine girerse parçalı ay tutulması (kısmî ay tutulması) meydana gelir. Ay. Ay tutulması hesaplarında kullanılan astronomik sabit değerlerin kontrolü yapılır. 75 . Ay tutulması sırasında Ay'ın değişik parlaklık durumundan yararlanarak Dünya atmosferinin tutulma anındaki durumunu inceleme fırsatı elde edilir. Tam Ay tutulması yaklaşık 1 saat 40 dakika sürer. maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde belirtilebilir: • • • • • Ay ile ilgili önceden yapılan hesapların kontrolünü yapma imkânı elde edilir.

Güneş diskinin tamamı örtülür ve tam tutulma meydana gelir.4. Dünya çevresindeki yörüngesiyle Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında Şekil – 4. Bazen de Ay ve Güneş'in konumları öyledir ki Ay. Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre daha önemlidir. Böylece her ay bir Güneş tutulmasının oluşması engellenmiş olur. Güneş'in sadece bir kısmı Ay tarafından örtülebilir. Eğer tutulma anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa. Bildindiği gibi Ay. bu sırada yapılacak gözlemlerden yıldızımızın dış atmosfer tabakaları hakkında önemli bilgiler elde edilir. 6 Güneş tutulma türleri oluşum şekilleri Şekil – 4. 76 Şekil – 4. Bundan dolayı Dünya'ya olan uzaklığı her an değişmektedir. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı örtülmez. Fakat durum böyle değildir. parçalı oluş. Ay'ın Dünya çevresindeki her dolanımmda tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. Zira tam tutulmada Güneş'in tamamı Ay tarafından birkaç dakika için örtüldüğünden. Bir Güneş tutulmasının tam veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile b elirlenirken. Tam ve halkalı tutulmaların mak simum örtülme evresinden önceki ve sonraki dönemlerinde de parçalı tutulma evresi bulunur. Bilindiği üzere bir yıl içerisinde 12 ay vardır. Sonuç olarak. eğer Ay'ın yörünge düzlemi Dünya'nınki ile çakışık olsaydı. diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir halkalı tutulma oluşur. Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların oluşması sonucunda meydana gelir. Bu açı nedeniyle Dünya. Güneş diskinin ancak bir kısmını örter. Tutulmanın olabilmesi için Ay'ın.7 29 Mart 2006 Tam Güneş Tutulması Kuşağı . Ay ve Güneş. Bu durumda.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş Tutulması Bir Güneş tutulması. Ay. Yani Ay. Ay'ın yörünge düzlemi ile Dünya'nınki arasında yaklaşık 5 derecelik bir açı vardır. halkalı ve parçalı olmak üzere üç değişik Güneş tutulması vardır. bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelirdi. her üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla ilgilidir. en çok beş Güneş tutulması meydana gelebilir. Dünya çevresinde basıklığı az da olsa elips şeklindeki bir yörüngede dolanır. bir yılda en az iki. Tam. gözlem yeri ve Güneş arasındaki açıyla. bir başka deyişle. Bu durumda da parçalı tutulma meydana gelir.5 Güneş Tutulması ve yeni Ay evresinde bulunması gerekir. bir yılda Dünya çevresinde 12 kez dolanır. Dolayısıyla. görünen çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur.

Çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınki ile karşılaştırıldığında çok küçük olduğundan. Tutulma anında gezegenler ile ilgili yeni bilgiler elde edilmeye çalışılır." şeklindeki teorisinin araştırması yapılır. Ay tutulması olayından daha çok önem verirler. geçiş bölgesi ve korona) hakkında önceden bilinen bilgiler kontrol edilir. Bunlar. Güneş tutulması süresinde Güneş'in çevresi iyice gözlenebildiğinden. Güneş'in 4 atmosfer tabakası (fotosfer. Güneş'e çok yakın yıldızların fotoğrafları çizilerek.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir Güneş tutulması Dünya üzerinde ancak belli bölgelerden görülebilir. Hâlbuki Ay tutulmalarında durum böyle değildir. 1873-1955) rölativite teorisinde ileri sürdüğü "Bir ışık demeti bir kütle yakınından geçerken sapar. Dolayısı ile sadece bu gölgenin düştüğü yerlerde Güneş tutulması gözlenebilir. Bu konularda yeni bilgiler aranır. yeni bilgiler elde etme imkânı aranır. Ay ile Güneş'in arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın tamamını perdeleyebilecek kadar büyük olur. Güneş tutulmasına ve Güneş'e ait astronomik sabit değerlerin kontrolü gerçekleşir. Ay'ın Güneş tarafından Dünya üzerine düşürülen gölgesinin çapı birkaç yüz kilometreyi geçmez. yıldızların gökyüzündeki koordinatları hakkında yeni ve kesin bilgiler elde edilmeye çalışılır. Güneş Tutulmasının Bilimsel Önemi Güneş tutulması olayına astronomlar. 77 .4. Ay tutulmalarında Dünya. Güneş tutulması anında bilim adamları şu konularda araştırma yaparlar: • • • • • • • • Güneş tutulması süresi için yapılan hesapların kontrolü gerçekleşir. Einstein'in (Albert Einstein. Tutulma sırasında Dünya'ya ve diğer gök cisimlerinin durumu ve tutulmanın etkileri araştırılır. kromosfer. Dünya üzerinde o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir.

ünlü Zeycini düzenlemiş ve bitirmiştir. astronomi çalışmalarının temelini teşkil eden trigonometri ilmi üzerinde geniş çalışmalar yaptı. Bir akademi haline getirdiği sarayı. Cemşid. daha önce yazılan 'zic'Ierin yanlışlarını düzeltiyor ve yıldızların hareketlerini daha mükemmel gösteriyordu. Uluğ Bey. Uluğ Bey. gözlemlere başlandığı sırada ve Kadı Zade de gözlemler bitmeden ölmüştür. trigonometride yeni bir araştırma yolu açtı. Fen bilimleri ve astronomiye merakı. Semerkant'ta 38 yıl hükümdarlık yaptı. Türk mimarisinin seçkin eserleriyle donatıldı. Bu eser. Zeyç Kürkani. 13 yaşındayken Horasan ve Maveraünnehir eyaletlerine hakan naibi oldu. âlim ve ustaları Semerkant'a çağırmıştır. Başkent seçtiği Semerkant'ta. Uluğ Bey'in Semerkant'ta kurduğu rasathanedeki astronomi çalışmaları.Batı dünyasının tahmini ve yaklaşık bilgilerini bırakıp bilimsel esasları tespit ederek. kendisini dünya tarihinin en büyük astronomlarından biri haline getirdi. astronomi biliminin bugünkü seviyeye gelmesinde büyük pay sahibidir. devrin meşhur âlimlerinin toplanıp tartıştığı bir mekân oldu. Avrupa dillerinin birçoğuna. Bu gözlem üzerine Uluğ Bey. 22 Mart 1394'te Güney Azerbaycan'daki Sultaniyye'de doğdu. Rasathanenin yapım ve rasat aletleri için hiç bir harcamadan kaçınmamıştır. Kendisinden önceki Doğu . İktidar döneminde. Uluğ Bey'in bu eseri 1665'te Oxford'da İngilizce ve 1853'te de Fransızca olarak basıldı. Semerkant'ta bir medrese ve bir de rasathane yaptırmıştır. Asır Astronomu unvanını layık görürken.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ULUĞ BEY Türk dünyasının 15'inci asırda yetiştirdiği en büyük astronomi bilgini ve Timur Han'ın torunu olan Uluğ Bey. 1839 yılında cetvelleri Fransızca tercümeleriyle birlikte. birkaç yüzyıl doğuda ve batıda faydalanılacak bir eser olmuştur. başta Semerkant ve Buhara olmak üzere tüm ülke. Kendisi için de bu rasathanede bir oda yaptırarak tüm duvar ve tavanları gök cisimlerinin manzaralarıyla ve resimleriyle süsletmişti. İlim adamlığı yanında devlet adamlığı vasfı da yüksek olan Uluğ Bey. Abbas adlı bir düşmanı tarafından öldürüldü ve dedesi Timur Han'ın yanına defnedildi. Semerkant'taki rasathanesinde yapılan çalışmalar. Uluğ Bey'e 15. Dünya onu astronomi alanındaki eserleriyle tanıdı. çevrilmiştir. Bu gözlemevinde yapılan gözlemler. Zeyç Kürkani veya Zeyç Cedit Sultani adı verilen bu eser. Rasathane için yörede bulunan tüm mühendis. 25 Ekim 1449'da. ancak on iki yılda bitirilebilmiştir. bugünkü astronomiye hala ışık tutmaktadır. İlhanlılar zamanında yapılan rasatları tekrar gözden geçiren ve 12 yıl boyunca rasat yapan Uluğ Bey. bazı kimseler tarafından açıklanmış ve Zeyç'in iki makalesi 1650 yılında Londra'da ilk olarak basılmıştır. müstakil bir hükümdar gibi hareket etti. Batı bilim dünyası. Kadı Zade bu medreseye başkanlık etmiştir. 1437'de. Gözlemevinin yönetimini Bursalı Kadızade Rumi ile Cemşid'e vermiştir. Milletlerarası Astronomi Derneği de Ay yüzeyindeki bir kratere onun adını verdi. asıl eser de 1846 yılında aynen basılmıştır. büyük eseri Uluğ Bey Zici'ni yazdı.4. İyi bir eğitim görerek. 78 . Gözlemevinin tüm işleri o zaman genç olan Ali Kuşçu'ya kalmıştır. Oğlu Abdüllatif tarafından tahttan indirilen Uluğ Bey.

Ünite 5 ZAMAN VE TAKVİM .

 ilkbahar noktası yerine. Ancak elli yıldan beri bu kongrelerde de ortak bir karar alınamaz. zaman tayini için. bazı farklılıklar vardır. Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü Yıldız zamanının Güneş'in durumuna göre düzenlenen günlük hayatımızda. Güneş'in görünürdeki durumuna göre tanımlanan zamana gerçek Güneş zamanı denir. birim ne olacaktır? Ölçümü nasıl olacaktır? En doğru çalışır denilen saatlerin çalışmasında bile. Güneş ile Ay'ın düzenli bir biçimde doğup batmaları ve Ay'ın evreleri gibi olaylardır. günöte noktası civarında daha yavaştır. Bu hız düzensizliği. Bu bakımdan zamanın doğru olarak ölçülebilmesi için sürekli araştırmalar yapan astronomlar. Güneş'in meridyenimizden art arda iki geçişi arasındaki süre. zamanı ölçme işini güçleştirir. kullanılmayacağı bir gerçektir. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi. Her gün ve her yer (gözlem noktası) için değişkendir. herhangi bir yerde.  noktasının meridyen düzleminden art arda iki geçişi arasındaki zaman süresi yıldız zamanı olarak tanımlanır. günberi noktası civarında daha hızlı. yeryüzündeki günlük ve toplumsal çalışmaya düzen veren Dünya'nın ekseni çevresinde düzenli olarak tam bir dönüşü için geçen gün uzunluğu zaman birimi olarak alınmıştır. Güneş'le ilgili zaman tanımı yapılmış olur. hâlâ günümüzde bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim. Hâlbuki. ZAMAN ÇEŞİTLERİ Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü Yıldız zamanı tanımında. Bu güçlüğü ortadan kaldırmak ve zaman tespit konusunda değişmez kurallar belirlemek için. Her iki konu. meridyenden art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına da yıldız günü denir. Örneğin. Bu doğa olayları. seçilen bir birime göre yapılmaktadır. 80 . Sonuçta. Bunun için. zamanımızdan 5000 yıl kadar önceleri tarih sahnesinde görülen ilk uygarlıklardan Eski Mısırlı ve Mezopotamya astronomların da konusu idi. Son elli yıldan beri her iki yılda bir toplanan Uluslararası Astronomi Kongreleri'nin gündemindeki konulardan biri. ortaya çıkan önemli bir kavram zamandır. Güneş yuvarlağının merkezi alınırsa. Bu durumda. daha başka bir ifade ile uluslar arası takvim hazırlanamamıştır. gözlem evlerinde kullanılır. Fizikte herhangi bir ölçü.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM Astronominin en çetin konularından biri zamanın doğru olarak tespiti.) görünen yörüngesi üzerindeki hareket hızının düzenli olmaması sonucu. Zaman evrenin ve insanın varlık şartıdır. Yıldız gününden ortalama 4 yıldız dakikası kadar daha uzundur. diğeri bütün ulusların birlikte kullanabileceği takvimin hazırlanmasıdır. Herhangi bir yerde  ilkbahar noktasının.5. Yıldız zamanı ve yıldız günü. Ancak zaman ölçüsü söz konusu olduğunda. kütle birimi kilogram olduğu gibi. Bu nedenle. Ölçülebilirle bakımından zaman somut bir kavramdır. yukarıda belirttiğimiz doğa olaylarında en uygun ölçünün. Güneş'in tam meridyenimiz üzerinde bulunduğu zaman gerçek öğle zamanıdır. ay. gerçek Güneş günü olarak tanımlanır. astronomide zaman birimi olarak Dünya'nın çevresinde dönüşü alınabilmektedir. Diğer gök cisimlerinin hareketi de düzgün ve periyodik olduğuna göre. Dünya'da bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim hazırlamaktır. Herhangi bir yerde. Bu olaylar gün. uzunluk birimi metre. yıl. Ancak. ekseni çevresinde düzenli dönen Dünya olduğunda birleşmişlerdir. yörünge üzerindeki zaman ölçümünde düzenlilik esastır. ZAMAN NEDİR? Tekrarlayan doğa olayları sonucu. tutulma düzlemi üzerinde hareket eden Güneş'in (Gerçekte hareket eden Dünya'dır. herhangi bir yıldızın başlangıç noktası olarak  ilkbahar noktası alınır. mevsimler ile gece ve gündüzün tespitinde önemli neden teşkil eder. kuramsal bir Güneş'in varlığı kabul edilmiştir. Burada zaman ve takvim konusu "Zaman Nedir?" ve "Takvim Nedir?" başlıkları altında açıklanacaktır.

sabit bir değer taşımayan. Bu durumda. Hatta. Günlük hayatta yerel zamanı kullanmak bir ülke içinde pek çok karışıklıklara yol açar. Dünya. Dünya 24 saat dilimine ayrıldı. daha belirgin olabilmesi için bir örnek ile belirtelim: Ülkemizde bölge zamanı saat 12 iken. Güneş tam meridyenimizde iken saatin 12 olduğu kabul edilir. ortalama Güneş zamanına göre düzenlenmiş zaman ölçü aletleridir. ortak olarak kullanılan zamana bölge zamanı denir. doğu-batı yönünde geniş ulusal sınırları olan bir ülkenin şehirlerindeki saatler de birbirine hiç uymaz. Bu karışıklığı önlemek için 1884 yılında Washington'da yapılan Uluslar Arası Meridyen Kongresinde. Güneş'in hareketine bağlı ve zaman başlangıcı da Güneş'in meridyenimizden üst geçiş zamanı olduğundan. Güneş'in durumuna bağlı olan ve günlük hayatımıza uygun düşecek yeni bir zaman birimi tanımlamışlardır. Bu durumda. Bu üç önemli durumdan dolayı. Zaman konusu üzerinde çalışan astronomlar şu koşullan varsayarlar: 1. gök ekvator düzlemi ile çakışık değildir (Ekvator tutulma düzlemi ile ±23° 27' lik açı yapar). bir yerin meridyeninden art arda iki geçişi arasında geçen zaman süresine ortalama Güneş günü denir. her gün öğle vaktinde günün tarihini değiştirmek gerekmektedir. Yörünge düzlemi. Dünya'nın yörüngesi tam daire şeklinde olacak. Sonuç olarak. Bu üç koşulu gerçekleyen bir Güneş'in varlığını (sanal Güneş) düşünerek. Bu durum bazı karışıklıkların ortaya çıkmasına neden ola bileceğinden. Bir ülkenin bütün ulusal sınırları içinde. Ağrı'daki yerel zaman saat 11:14. Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı Bir ülkenin ulusal sınırları içinde. Yörünge üzerindeki hızı düzgün değildir (Kepler'in II. ortak olarak kullanılmak üzere yeni bir zaman tanımına gerek duyulmuştur. 2. Güneş'in meridyenimizden üst geçiş anıdır. Güneş meridyenimizden eşit zaman aralıklarında geçmez. Bu zamana yerel zaman denir. Bu durumda. Günlük yaşayışımız. Bu zaman birimine ortalama Güneş zamanı denir. gök cisimlerinin meridyen geçişlerine göre değişik zaman tanımları karşımıza çıkar. birbirine komşu ülkelerin saatlerinde bir birlik sağlanamadığı anlaşılmıştır. Bunu önlemek için. Bu durumda. bir kongrede alınan kararlara göre: 81 . gerçek Güneş gününü zaman ölçüsü olarak kullanmak doğru olmamaktadır. Bugün kullandığımız saatler.5. Gerek Güneş'in saat açısı ve gerekse ortalama Güneş'in saat açısı meridyenimizden itibaren ölçülür ve zaman başlangıcı. Kanunu). Yerel Zaman ve Bölge Zamanı Gökyüzünde. İzmir'deki yerel zaman 12:12 dir. Dünya üzerinde doğuda bulunan noktaların meridyeninden daha erken. 3. başka bir ifadeyle uluslar arası zaman birliğini sağlamak amacıyla. şehirler arasında büyük saat farkları ortaya çıkar. bu zamana 12 saat eklenerek elde edilen zamana sivil (medenî) zaman denir. yeryüzünün her noktası için özel bir zaman vardır. bugünkü hayat koşullarında uygun düşmemektedir. bir ülkede. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı düzenli olacak. gök ekvator üzerinde düzgün dolanacak. Bu bakımdan gerçek Güneş günleri birbirine eşit değildir. düşünülen ortalama Güneş'in. yerel zaman yerine bölge zamanı tanımı getirildiği yukarda belirtildi. Hâlbuki günlük hayatımız sonucu. batıda bulunan noktaların meridyeninden daha geç zamanda geçer. zaman birliği sağlamak için. birçok karışıklığı önlemek. boylam farkı bulunan yerlerin saatleri değişik olur. Bu durumda. Güneş'in durumuna bağlı günlük hayatta. Bunun sonucu olarak. doğudan doğup.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam bir daire şeklinde değildir (Kepler'in I. Kanunu). batıya doğru hareket eden gök cisimleri. gerçek Güneş gününe göre ayar edilmiş bir saati kullanmak. Bu iki zaman tanımını. gerçek Güneş gününün sabit olmaması dolayısıyla. Güneş'in görünür hareketine bağlı bir zaman ölçüsü kullanılmasında zorunluluk vardır.

batıda bulunan bir ülke. Ülke içinde zaman birliği sağlamak amacıyla ülkemizin her tarafında Türkiye zamanı kullanılmaktadır. Bu zamana evrensel zaman denir. Türkiye zamanıdır. Yunanistan. Yıl Kavramı Zamanı belirtmek için tanımlanan ve gün birimi diyebileceğimiz ortalama Güneş zamanı. ç. b. Aynı fark. Türkiye'nin saatleri Almanya'ya göre 1 saat ileridir. Türkiye'de saat Greenvvich'e göre 2 saat ileri. Mısır. Dünya'nın kutuplardan geçen ve her biri on beşer derecelik olmak üzere 24 saat dilimine ayrılmasına. Washington Greenwich'e göre 77° batıda olduğundan. Bu bölge ülkeleri. Çünkü. Türkiye zamanı evrensel zamandan 2 saat ileri durumdadır.5 derece doğusu ile + 7. Almanya ile Türkiye arasında 1 saat dilimi fark olduğundan. Bu durumda Dünya. Çekoslavakya ve Yugoslavya'dır. İngiltere. İstanbul'da saat 12:12 dir. ülke içinde zaman birliğini sağlamak için dilimi aşan kısımda da ülkenin bölge saati kullanılır. Türkiye radyo ve televizyonlarının belirli aralıklarla verdiği saat ayarı. Bu bölge ülkeleri.5. yerel zaman ile ortalama Güneş zamanı arasında da vardır. Türkiyede Almanya'nın doğusunda bulunduğundan. Ankara'da saat 12 iken. Eğer bir ülkenin. Bu kabullere dayanarak ortaya çıkan yeni zaman tanımına.5 derece batısı arasında kalan 15° lik dilimin içindekileri Greenwich'in yerel zamanını kullanırlar. doğuda bulu nan ülkeler. Norveç. Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman Türkiye'nin bütün şehirlerinde bir zaman birliği sağlamak için. 82 . Çünkü. Polonya. Wachington'un saati Greenwich'e göre 5 saat. Örneğin: insanın ömrü. Bulgaristan. bu zaman biriminin kullanılamayacağı ortadadır. Her boylam derecesi dörder zaman dakikasına karşı geldiğinden. Romanya'dır. komşu dilimlerin saatinden. Tüm Avrupa kıt'asnı kapsayan ülkeler aşağıda belirtildiği şekilde saat dilimlerini kullanacaklardır. Belçika. İsveç. Portekiz ve Cezayir'dir. Avusturya. Gerçekte. Doğu illerimizin bir kısmı boylam bakımından ikinci saat diliminin dışında kalmış olduğu hâlde 3 saat ileri olan saati kullanmazlar. Her dilimin kapladığı bütün ülkelerde aynı saat diliminin kullanılmasına. Buna göre.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM a. Danimarka. çok uzun zaman aralıklarını belirtmek için çok büyük rakamların kullanılması gerekmektedir. İtalya. Greenwich'in doğusundaki saat dilimindeki bölgelerin saati Greenwich'e göre ileri durumdadır. kendisinin doğusunda bulunan ülkenin saatinden bir saat geri kullanılmasına. ulusların ömrü gibi. Greenwich GözlemEvi'nin -7. Ayrıca. genel zaman veya dünya zamanı denir. bu saat dilimi içinde bulunan noktaların (beldelerin) saatleri. Türkiye. Türkiye'ye göre de 7 saat geridir. Macaristan. ulusal sınırları 1 saat dilimini aşarsa. Bu bölge ülkeleri. İspanya. Örnek: Türkiye Greenwich'in 30° doğusunda bulunduğundan. Her dilim içerisinde kullanılan saat. ülkemizde zaman birliğini sağlama için. komşu saat dilimlerine göre bir saatlik zaman farkı vardır. Ülkemizin bütün şehirleri için düzenlenmiş olan bu bölge zamanına ulusal zaman da denilmektedir. Türkiye bölge saati kullanılmaktadır. Orta Avrupa saati: Greenwich zamanından bir saat ileridir. İsviçre. batıda bulunan komşu ülkenin saatinden bir saat ileri. Bu farklar. Nitekim doğu Anadolu illerimiz üçüncü saat dilimini aştığından. c. Greenwich Gözlem Evi'nin 30° doğusunda bulunan ve İzmit şehrimizden geçen boylamdaki ortalama Güneş zamanı Türkiye zamanı kabul edilmiştir. Doğu Avrupa saati: Bölge zamanı Greenwich zamanına göre iki saat ileridir. Finlandiya. çok uzun zaman aralıkları söz konusu olduğundan. iki şehir arasındaki boylam farkı 30 12ı dır. günlük hayatımızda çok önemlidir. Batı Avrupa saati: Greenwich zamanını kullanır. Almanya.

günlük hayatımızda yıldız yılı kullanılmaz. Bu yılın gün olarak uzunluğu 365. seçilen gök cismine ve bunun başlangıç noktasına göre değişmektedir. Fakat bir süre sonra Dünyada Güneş yıldızı ile tekrar aynı doğrultuya gelmiş olur. Güneş'in görünen hareketine göre düzenlendiğinden Ay yılının. ülkemizde olduğu gibi. Bu durumda. ilk zamanlarda gökyüzünde Ay'ın değişik aralıklarla şekil değiştirme süresi. ortalama Güneş zamanı cinsinden 365. 242216 gündür. günberi noktası da Dünya'nın doğrultusunda hareket eder. ayrıksıl yıl. Temel zaman biriminin. c. Güneş'in görünen hareketine dayalı olarak tanımlanan diğer yıllardan oldukça farklıdır. 259544 ortalama Güneş günüdür. Günlük hayatımız yıldızlara göre değil. Dönencel Yıl Dünya'nın  ilkbahar noktasından art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına dönencel yıl denir. yıl süreleri ve adları. yıldız yılından ortalama 20 zaman dakikası daha kısadır. Dünya'nın bu hareketi Güneş'in tutulma dairesindeki görünen hareketi olduğundan. Bugün kullanılan yıl kavramından önce. çoğu İslâm ülkelerinde de dinî günlerin belirlenmesinde Ay yılına göre hareket edilmektedir. Bu da 365 gün 06 saat 13 dakika 53 saniyedir. uzun zaman aralıkları söz konusu olduğunda zaman birimi olarak kullanılmakta idi. dönencel yıl Güneş'in  ilkbahar noktasından iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. Bu ortalama Güneş günü cinsinden süresi 365. Güneş. Bu hareket sonucu. a. Bu durumda. günberi noktası her yıl yaklaşık 5 zaman dakikası kadar doğuya doğru kayar. Dönencel yıl süresi. Bu da 365 gün 6 saat 09 dakika 09 saniyedir. Güneş yıldızlara göre doğuya doğru yer değiştirir. Yıldız Yılı Dünya'nın Güneş çevresinde dolanımı sonucu. Kullandığımız takvimlerdeki yıl. Ay yılı. 256374 gündür. 354 ve 355 gün olabilir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinde tam bir dolanma yapması için gerekli olan zaman süresine yıl denir. ç. her yıl değişik sürelidir. Güneş'in günlük hareketine göre düzenlenmiş olduğundan. dönencel yıl. Dünya çevresindeki dolanımmı bazen 29 bazen de 30 günde tamamlar. bazı İslâm ülkelerinde bu zaman birimine bağlı olarak.5. yılları gösteren takvimler kullanılmaktadır. 83 . Yıldız yılı gözlem evlerinde kullanılır. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı esas alınarak tanımlanan yıla Ay yılı denir. Dünya yörüngesi üzerinde. kuramsal olarak tanımladığımız ortalama Güneş zamanı olduğunu biliyoruz. Bu nedenle 4 değişik yıl tanımı ortaya çıkmıştır. Bu durumda. kullanılmasında birçok güçlükler ortaya çıkmaktadır. Ancak dinî emirler gereğince. Dünya'nın Güneş çevresindeki hareket durumu ile diğer gök cisimlerine göre değişik yıl tanımları yapılmıştır. Günlük hayatımız. Ay ve gezegenlerin Dünya yörüngesi üzerinde yaptıkları çekimlerden (pertürbasyon) dolayı. Bugün bile. herhangi bir Y yıldızının Güneş'le aynı doğrultuda göründüğünü düşünelim. Bu süreye yıldız yılı (siderelyıl) denir. Bu 365 gün 05 saat 48 dakika 46 saniyedir. Dünya'nın yörüngesi üzerinde batıya doğru görünen bir harekette bulunur. Bu durumda. Görüldüğü gibi. Bu değişiklik bazen 353. Ayrıksıl yıl Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu günberi noktasından art arda iki geçişi a-rasındaki zaman aralığına ayrıksıl yıl (anomalistik yıl) denir. dönence yıl süresine eşittir. öteki yıllardan daha uzundur. Ay yılı Dünya'nın uydusu olan Ay. b. A noktasında bulunduğu zaman.

Julien takvimindeki yıl süresinde görülen 0. Bu tür takvimde yıl süresi 365.25 . Sonuç olarak görülmektedir ki dört yılın. Ay'ın hareketine göre düzenlenmişti. yıl süresi olarak. doğrudan doğruya insanların yaptığı bir tanımdır. yıl ve gündür. zamanımızdan 5000 yıldan beri. Hangi yılların 366 gün olabileceğini tespit etmek için. 12 kavuşum (sinodal) Ay esası kabul edilmiştir. Eski Yunan takvimi de yine 29 veya 30 günlük 12 ay süreli idi. Bunlardan ikisi de Güneş ve Ay'ın görünürdeki hareketleri sonucu ortaya çıkmıştır. Bu takvime göre. Mezopotamyalılar da takvim yapmışlardır. Bu nedenle karşımıza değişik takvim türleri ortaya çıkmaktadır.25 gün olarak alındı. Bunların hepsinde de Güneş ve Ay ile belirli yıldızların hareketleri esas alınırdı. Roma şehrinin kuruluş tarihi olan 753 yılı. Bu takvim yardımıyla. takvimlerinin başlangıcı olarak kabul edildi.25 gün etmektedir. Takvimlerde görülen ay kavramı.007784 = 3. Ancak bir süre sonra 12 aya çıkarıldı. Eski Mısırlılar. ötekilerine normal yıl denilmektedir. Bunun gerçek dönencel yıldan farkı. 366 gün olan yıllara artık yıl. değişik uluslarda. a. Eski çağlardan bu güne kadar çeşitli takvimler kullanılmıştır. 365. Sayılar arasındaki bu özellikten yararlanarak dört ile bölünebilen yılların 366 gün olacağı ilân edildi. Bunu önlemek için. Roma İmparatoru Julius Caesar (M. Julien Takvimi Önceden tanımladığımız yılların hepsi kesirli günlerdir. Eski Romalıların takvimi 10 aydan ibaretti. siyasal ve dini bir nedenle seçilmiş olan bir başlangıca göre zamanı bildiren. 100-44) tarafından milâttan önce 45 yılında.1186 gün eder. dolayısıyla bütün yılların sahip olduğu günlerin ortalama uzunluğu 365.25 gün olmayacağı. 400. Bu kısa açıklamadan anlaşılacağı gibi. Günlük hayatta kesirli güne dayalı takvim kullanılması birtakım zorluk ve karışıklıklara neden olur. Bunun ortalama süresi 354 gün 12 saattir. astronominin ilk bilimsel konusu olmuş.Ö. değişik takvim türlerinin kullanıldığı düşünülürse. şöyle bir kural uygulanmıştır. Bunlardan.25 gün dört yılda bir gün ettiği için 365 günlük yılı takip eden dördüncü yıl 366 gün olarak alınır. aynı zamanda da değişik gök cisimlerinin görünürdeki hareket durumlarına göre değişik kabuller yapılmakta idi. Takvim hazırlama sorunu. Takvime artıkyıl terimini kazandıran Sosigenes'tir. Eski Mısırlılar ekip biçme işlerini düzenli olarak yaptıklarından zamanın en kuvvetli uygarlığı durumuna gelmişlerdir. süresi mümkün olduğu kadar dönencel yıla eşit bir takvim yılı seçilir. zamanı düzene koyan ve zaman bölümlerini gösteren eski yıllardan beri bu adla anılan bir zaman tespit aracıdır. Buna göre 1580 yıllık sürede 84 . Bu astronomun yaptığı değişiklikler sonucu ortaya çıkan takvime Julien takvimi denilmektedir. dönencel yıla göre artacağı görüldü. 400 yılda. Öyle ki bu fark. Dört ile bölünemeyen üç sayıyı takip eden dördüncü sayı dört ile bölünebilir. güney yarım küresinde Güneş'in doğuşundan biraz önce görülen Sirius yıldızının görünümü takvimlerine esas almışlar ve yılı 12 ay olarak kabul etmişlerdir. Ay'ın Dünya'dan görünürdeki durumuna göre belirlenir. İlk zamanlarda kullanılan takvimlerde.242216 = 0. değişik uluslar tarafından değişik tarihler takvime başlangıç olarak alınmakta. Fakat her yılın 365. arada meydana gelen farkı önlemek için. Bu takvim de 12 ay süreli idi. takvimin bütün ülkelerin ihtiyaçlarına cevap vermesi için yoğun bir çaba gösterilmesine rağmen. milâttan önce 3000 yıllarında. Her ay 30 gün idi ve son ay 35 gün süreli idi. her yılda mevsimlerin bulunduğu ay adları değişmektedir. takvim yapma sorununa 5000 yıldan beri ortak bir çözüm bulunamamıştır. Hafta tanımının. Bütün takvimler iki doğal esasa dayanır. bu gök cisimleri ile bir ilgisi olmayıp. Bu takvim de Ay takvimi olduğundan.5. zaman zaman araya fazladan bir ay eklenirdi. Bu karışıklığı ortadan kaldırmak için. 0.007784 gündür. Bu durumda. Bunlar.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM TAKVİM NEDİR? Takvim. bazı yılların 365 ve bazı yıllarında 366 gün olabileceği tespit ve ilân edildi. günleri sayma sorunu ile ortaya çıkmıştır. İskenderiye'den Astronom Sosigenes'i çağırtarak takvim işini düzene koyması için görevlendirdi.365. Bu farklar yıllar boyunca birikerek takvim yılının.

aynı zamanda. bazı aylar 29 gün bazı aylar 30 gün kabul edilir. Şimdiki kullandığımız takvimin aynı olup. 13 günlük farkı kaldırmak için değişiklik yapıldı. Bilim kurulundan astronom Clavius'un önerisi üzerine Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 21 Mart ile çakıştırıldı. Ancak. bazen ilkbahara denk gelen bir hicrî-kamerî ay. 29 Aralık 1925'ten sonra bu takvim kullanılmayıp milâdî takvim kullanılmaya başlandı. şubat ayı 29 gün olmak suretiyle tanımlanmaktadır. Bu takvim 1582 yılma kadar kullanılmış olmasına rağmen. Bu takvimde. Ay'ın evrelerine dayanmaktadır. hazırlatılan bu yeni takvim türüne Greguar takvimi (milâdî takvim) denir. Japonların da 12. Bu fark 4517 yılda bir güne ulaşacaktır. Hicrî-kamerî yıl. Yani 11 Mart tarihi 21 Mart olarak kabul edildi. Muharrem günü ortalama olarak her yıl 11 gün önce gelir. ç. üzerinde 5000 yıldır uğraşılmasına rağmen. Ülkemizde. dinî günlerimizin belirlemesinde İslâm Takvimi kullanılmaktadır. günlük hayatımızda kullanılan takvim Greguar takvimi ise de. Görüldüğü gibi bu takvimin Julien takviminden 10 günlük farkı vardır. imparatorunun tahta geçişiyle başlayan. Bu süre gerçekte. İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) Bugün birçok İslâm ülkelerinde kullanılan bu takvim. Bugün kullandığımız takvim Greguar takvimidir. Yalnız.5. Ay'ın ilk görüldüğü (ilk hilâl) gecenin ertesi günüdür. Ayrıca hem Ay hem de Güneş'in görünen hareketine göre düzenlenmiş ve hâlen Musevî vatandaşlarımız arasında kullanılmakta olan Musevi takvimi de vardır. Maya (Orta Amerika) takviminde 5119. Yani hicrî-kamerî yılbaşı olan 1. günümüzde Dünya'da kırk değişik takvim kullanılmaktadır. Ülkemizde 26. yıl. Bu nedenle bu takvime. Milâdî 2000 yılı. bazı yıllarda yaz mevsimine denk gelir. 355 ve 354 gün şeklinde değişken olmaktadır. Bu durumda. Her ay da hemen hemen bir kavuşum ay'ına eşittir. Hicrî-kamerî takvimin başlangıcı. Bu takvimin hatası önemsenmeyecek kadar azdır. yıl tarihi aynı kaldığı hâlde. bu takvime başlangıç olarak alındı. ay süreleri de aynıdır. Rumî Takvim Güneş yılına göre düzenlenmiştir. Bu takvimde artık yıl. Bu takvime göre bazı yıllar 12 ay bazı yıllar da 13 ay sürelidir. Bu takvimin başlangıç yılı. yıl. Hz. Hicri-kamerî takvimden 584 yıl eksik süreli devam eder. görünürdeki bu hatalarının ortadan kaldırılması için yeni bir takvim tanımının yapılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Görülüyor ki takvim hazırlama konusu astronominin ilk bilimsel konusu olup. astronomlardan oluşan bir bilim kurulu kurdurarak Julien takvimindeki düzensizliğin ortadan kaldırılmasını istedi. Bu takvimde her ayın birinci günü. 1582 yılında Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 11 Mart'a inmişti. 13 gün geriden takip eder. Muhammet'in Mekke'den Medine'ye göç tarihi olan 16 Temmuz 622 Julien yılıdır. İslâm takvimi veya hicri-kamerî takvim denir. Muhammet'in emri gereğince. XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) Julien takvimindeki 10 günlük farkı ortadan kaldırmak için. Bu düzeltme esasına göre 1582 Ekiminde takvimi düzenleyen XIII Greguar olduğundan.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM 10 gün geri kalmış olur.12. Bu takvimde yıl süresi 354. bütün uluslar tarafından kullanılacak ortak takvim henüz hazırlanamamıştır. Hz. 85 . Güneş yılından ortalama 11 gün kısadır.5 gün olup. İzmit'te toplanan Hristiyanların ruhanî meclisi tarafından da Clavius'un önerisi kabul edilmiştir. Bu takvimde bir yıl 12 aya bölünmüştür. ölümüyle biten takvim yılları vardır. Bu takvimlerin dışında. yıldır. İsrail takviminde 5760. Ay'ın Dünya çevresindeki tam bir dolanımı bir ay kabul edilir. 1917'de. c.1925'ten beri bu takvim kullanılmaktadır. b. ortalama olarak 29. Papa Greguar. Örneğin. Gün başlangıcı Güneş'in battığı an kabul edilmektedir. Budist takviminde 2544.

Batlamyus’un astronomik cetvellerini de düzeltti. Grek ve Eski Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesi'nin idaresinde görevlendirilir. matematiğin geniş bir dalı olan cebirin temellerini atmıştır. Cebirle ilglii meşhur eserinin adı: "El'Kitab'ül-Muhtasar fi Hısab'il . Burada hayata ait bütün endişelerden uzak olarak matematik ve astronomi ile ilgili araştırmalarına başlar. Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi Mem'un Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca onu kendisi tarafından Eski Mısır. Bağdat'ta inceleme ve araştırma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi imkanlara kavuşur. Cebir mevzularını içine alan eseri. Böylece Harezmi. İlmi konulara doyumsuz denilebilecek seviyedeki bir aşkla bağlı olan Harezmi ilmi konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat'a gelir ve yerleşir. Mezopotamya. astronomi için gerekli trigonometri bilgi ve cetvellerini verdi. Harzemî.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM HAREZMİ Horasan bölgesinde bulunan Harezm (bugünkü Özbekistan'ın Khiva)şehrinde dünyaya gelen Harezmi'nin tam adı Abdullah bin Musa el-Harezmi'dir. 86 . bütün dünyada cebir ilmine ad olmuştur. Harezm'de temel eğitimimini alan Harezmi.5. Harzemî. Doğum tarihi 780 yılında doğmuş 850'de ise vefat etmiştir. Bu eserde. gençlinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. 12 asır önce yazılan bu eser cebir sistemlerine ait kaide ve teoremler ile yeni çözüm yollarını mevzu edinir. cebir bakımından Öklid'den 1000 yıl ileridedir. Güneş ve ay tutulmasına dair incelemelerini topladığı Zîcü’l-Harezmî adlı eserinde ise. Yeryüzünün çapına ait hesaplarını Kitâbu Sûreti’l-Arz adlı kitabında topladı. Nil Nehri’nin kaynağını açıklayan Harezmî. Bu eser Doğu ve Batı ilim dünyasında ilk müstakil cebir kitabı olma şerefini kazanmıştır.Cebri ve'l-Mukabele" dir. Daha sonra da Bağdat Saray Kütüphanesindeki yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme'de görevlendirilir.

Ünite 6 UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI .

yapma uydular. Güneş Sistemi içinde yolculuk yapacak yapma uyduların geliştirilmesi. İnsanlar. özellikle kuzey ülkelerinde kurulan gözlemevleri sayesinde alındı. bilgilerin genişletilmesidir.6. UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ İnsanlarda. insanlı ve insansız uzay araçlarıyla yapılan çalışmalardır. uzay çalışmaları açıklanacak. güçlü füzeler. siyasî ve askeri bakımdan Dünya'ya hâkim olmak vardır. ekonomik. sonu olup olmadığı. varsa. ulusal güvenlik sistemlerini geliştirmek. Dünya atmosferi dışından elde edilecek bilgilerle genişletilmesidir. 1950'li yıllardan itibaren uzay çalışmaları hız kazandı. Bu çerçevede. Birinci Amaç: Temel bilimlerin ve teknolojinin gücü ile uzaydan doğal olayların ölçülmesi. Bu bölümde. bunların hareketlerinin diğer gökcisimlerinin davranışlarına yaygınlaştırılması. Bu çerçevede denizlerden yararlanma. yüzyılda kollarına kanat takarak Ay'a uçabilmek için hikâyeler yazmıştır. insanlı ve insansız uçuşlar. 19 yüzyıl sonu ile 20 yüzyıl başında. 88 . Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir Uzay'ın sınırları asla kesin değildir ve Uzay hep büyür Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınır bulunmamaktadır. Bu hızlı çalışma döneminde karşımıza ekonomisi ve teknolojisi ileri iki ülke çıkmaktadır. daha da artmaya başladı Nihayet. ekonomik ve teknolojik yönden gelişmiş ülkeler yapmaktadır. Ay'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. 20 yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti Bu arada teorik fizik ve astronomi konusunda devrim yapacak görüşler ortaya atan Einstein gibi bilginlerin uzay konusunda ortaya attıkları pek çok kuram. Günümüzde uzay çalışmalarını. uzay kirlenmesi gibi konularda son yılların araştırmalarından elde edilen bilgiler belirtilecektir. günümüzde uzay çalışmalarını yürüten ekonomisi ve teknolojisi gelişmiş ülkelerin diğer amacı da şudur: Ulusal itibar sağlamak. Antik Yunan'da Eski Çin'de. İkinci Amaç: Uzaydan insanlığa yararlı olabilecek yer altı ve yer üstü kaynaklarının tespiti. gözlemcilerin uzay üzerine verdikleri bulguların mantıklı bir şekilde açıklanmasını sağladı Uzay konusundaki ilk sağlam bilgiler. uçma ve uzaya çıkma düşüncesi çok eskidir. meteoroloji (hava tahminleri). Bu dönemlere ait uçma efsaneleri günümüze kadar gelmiştir. çok güçlü radyoteleskoplarla uzayın derinliklerinin araştırılması. roketler. fakat Dünya'nın atmosferi yukarı doğru çıkıldıkça incelmektedir Uzayda milyonlarca gökada bulunmaktadır Bu gökadalar içinde milyonlarca güneş sistemleri. Ancak. iletişim (haberleşme) enerji gibi bilgilerin. uzay çalışmalarının tarihi. Uzay çalışmalarının iki amacı vardır. sınırlarının nereye kadar uzandığı bilginleri ve felsefecileri yakından ilgilendirmiştir Uzayda yer alan gökcisimlerinin incelenmesi. İslâm dünyasında ve Osmanlılarda uçma denemeleri yapılmıştır. gezegenler ve gök taşları bulunmaktadır Uzay çok eski dönemlerden beri insanların büyük ilgisini çekmiş.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Uzay. uzay hakkında çok az da olsa kimi fikirlerin ortaya atılmasını sağladı Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi uzay hakkındaki bilgileri artırdı Uçan cisimlerin ortaya çıkmasıyla Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. bilinmeyenlerin araştırılması. 17. Uzay çalışmaları. astronomik gözlem uyduları.

Armstrong ile D. Anders bulunduğu hâlde. Ay'ın 113 km yakınından fotoğraflarını çekti. içinde insan bulunan Libertiz Bell 7 (20. Astronotları bıraktı. Faith 7 (15. Ay kabini. Lowel.1965'te fırlatılan Gemini 7 ile 15. 20. Friendship 7 (20. Gemini Programı: ABD'nin Gemini Programı. uzayda ilk buluşmayı gerçekleştirmeleri bakımından önem taşır. Bu başarılı uygulamadan hemen sonra 16.02.12. Mercury Programı çerçevesinde.1961'de SSCB'den sonra ABD'nin ilk insan taşıyan kapsülüdür. Aldrin adlı astronotlarla uzaya gönderildi. Diğer arkadaşları Young da onları uzay aracında bekledi. Lowell. Ay kabini ise tekrar Ay yörüngesinde dolanmak üzere hareketine devam etti.09.07.05. uzay çalışmalarına önce tek kişilik. W. Böylelikle uzay çalışmaları hızlandı. Gemini ve Apollo programları adlarını verdiler.10. 05.10. Bu araçta Ay kabini (Lunar Modula) bulunmaktaydı.05.05. görevini tamamladıktan sonra Apollo 10'a döndü. 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. E.1961).1963) adlı uzay araçları. ABD'nin diğer Gemini programı çerçevesinde Gemini 10. Saatte 39.11. Bu uygulamadan sonra. Apollo Programı: ABD'nin Apollo Programı. hareketsiz hedef olarak kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardı. Ay'a gitme hazırlıklarının başlangıcıydı. Scott'un içinde bulundukları Gemini 8. Astronot Alan B. Apollo 8 bu arada uzayda hız rekoru kırmış oldu.05.09.1966'da uzaya fırlatıldı. ABD'nin yürüttüğü uzay çalışmaları tarihi aşağıdaki şekilde özetlenebilir: ABD'li bilim adamları. Bu.03.6. 18.1966'da N. uzayda aynı yörüngeye girerek ilk buluşmayı gerçekleştirdiler. Apollo 8.08. İçinde üç astronot bulunan araç 11 gün uzayda kalarak Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yaptı.1965'te uzaya fırlatılan Gemini 6. Neil Armstrong Gemini programıyla.A. Mercury Programı: Bu programın ilki Freedam 1.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin (SSCB) 12 Nisan 1961'de uzaya ilk insan göndermelerinden sona. Dünya'dan 200 km'ye yakın bir yüksekliğe çıkmış. ABD'nin uzayda daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma çabalarının örneğidir.1968'de a gönderildi. Mercury. Aurora 7 (24. Agena kapsülüyle birleşti.1966'da aynı programı tekrarladı. dünyanın en güçlü füzesi ile Florida'daki Cape Kennedy (Keyp Kenedi) üssünden uzaya fırlatıldı. Gemini 11.1969'da uzaya fırlatılarak Ay'ın çevresinde 8 gün süren bir yolculuk yaptı. ilk insanın Ay'a gitmesi.1962). Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 02 saat 07 dakika uzayda kaldı. Sigra 7 (03. Bu arada astronot Colling.652 km'lik bir hıza ulaştı. 21. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. uzayda istasyon kurma çalışmalarının ilk adımını atmış oldu. Ay yüzeyine inip araştırma yapması. ilk defa Ay'ın yörüngesine girdi. ABD. daha sonra iki ve üç kişilik füzelerle başladılar.07. J.1966'da J. 12. 89 . 06 gün 03 saat uzayda kalan Apollo 8. Ay'ı ve uzayı fethetme çalışmalarına başladı. Bunlara sırasıyla.1968'de içinde astronot F. uzayda buluşmayı gerçekleştiren ABD.1962). 11.1962).A. Sheford. Gemini 12 ise 11. uzay çağının önemli çalışması olarak nitelendirilir. Borman. Apollo 7 uzay aracı Apollo 10. Bu araçtaki astronotlardan Starfford. uzayda 15 dakika kaldıktan sonra inebilmiştir. Cerran Ay kabini ile Ay'ın yüzeyinde saniyede 15 ile 360 km arasında değişen bir hızla yörünge çizerek dolaştılar. 18.

14 Mayıs 1973'te fırlatıldıktan sonra. ABD'de uzay çalışmaları. 12. yeryüzüne inmeyi başardı. Aldrin izledi. Amerikalılar.01. Collinst'ti.07. Apollo 11 'den ayrılan bir kapsül. Vostok 4. astronotlar bu uzay lâboratuvarı içinde 28 gün kalarak. 16. Apollo 13. Skylab Programı: Apollo programından sonra. Ay yüzeyinde dolaştılar. Vostok Programı: Sovyetlerin ilk uzay çalışmaları Vostok programı ile başladı. uzayda programlanan araştırmalarını yaptıktan sonra yeryüzüne dönmüşlerdir. Ay'a çeşitli araçlar indirerek. M. 11. 14. Televizyon ekranlarından gösterilen astronotların Ay yürüyüşleri Dünya'dan izlendi. E.1971. içecek ve ilâç ihtiyaçlarını karşılayacak tedbirler alınmış. Bu uzay kapsülleri.1962'de. 12. Apollo 14. Ay yüzeyine indi. uzayda yörüngeye oturtulmuş bir uzay istasyonu kurmaktı. Artık Ay yüzeyine insan ilk defa inmiş oldu.05.6.1969'da insanlığın ancak hayal olarak düşünebildiği bir olayı gerçekleştirdiler. 11.07. Vostok 5. Onu E. Bunlardan Vostok 6 ile ilk kadın astronot uzaya gönderildi. Vostok 3. Skylap programının amacı. Apollo 16. Skylab. 26.08. Astronotlar Ay yüzeyinde 60 m yürümüşlerdir. Sovyetlerin başarılarını gölgede bıraktılar.1969'da uzaya gönderildi. Vostok 6 16. 07.12. Bu uygulama ile ABD'nin Apollo programı başarı ile tamamlandı. 1973'te gerçekleştirildi.1972.07.196l'de. Ay hakkında bilgiler elde ettiler.11.1971. Astronotları Neil A. Ay'ın binlerce fotoğrafı çekildi. Vostok 2 06.06. kısa bir süre sonra.04.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Apollo 11. Ancak. 21. 16. Kapsül.1962'de. Bu olaylardan sonra ABD Apollo Programının uygulanması devam etti. Daha sonra Ay kapsülü Apollo 11 'le buluşmak üzere geri döndü. 20.1969. Apollo 15.08. SSCB'deki uzay çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir.1963'te.06.1961'de uzaya insanı götüren ilk araçtır. uzayda kalma rekoru kırmışlardır. Apollo 17. Aldrin. bilhassa araştırma aletleri ile donatılmıştı. Ay'ın yörüngesinde 21 saat 36 dakika 46 saniye kaldı. her gün hız kazanarak devam etmektedir.07.1970. Skylab tam bir uzay lâboratuvarı niteliğini taşımaktadır. yiyecek. Apollo 12. Astronot 1 saat 48 dakika uzayda kaldıktan sonra. Arnıstrong. 31. Satürn füzesiyle fırlatılan bu lâboratuvarın uzunluğu 39 m'dir. Uzay gemisinin komutanı Neil Armstrong.08. Yuri Gagarin 90 .04. Vostok 1. Ay'dan incelenmek üzere çeşitli örnekler alındı ve uzay çağında çok önemli bir adım atıldı. ABD'nin Skylab (uzay lâboratuvarı) programı.1969'da Ay yüzeyine ayak bastı.1963'te uzaya fırlatıldı. 14. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları SSCB'de uzay çalışmaları ilk yıllarında başarılı idi. Bu sürede Skylab'ın içinde astronotlar 19 lâboratuvar deneyi gerçekleştirdiler.1972 gerçekleştirilen uzay yolculukları sonunda Ay'a yumuşak inişler yaptılar. Apollo Programının uygulanması sırasında Amerikalılar Ay yüzeyinde toplam 80 saat 44 dakika kaldılar. Bu arada özel olarak yapılan bir Ay otomobili ile Ay yüzeyinde gezindiler. İki katlı bu uzay aracında astronotların.

1964.06. Bu buluşmada Soyuz 5'teki astronot. V. özel bir uzay elbisesi ile kapsülden çıkıp 20 dakika.06. Voshot 1. Soyuz 10. Patsalev. 23. Voshot programı çerçevesinde. Bu iki uzay istasyonu 17.01. Daha önce 12. Soyuz Uzay Aracı Pioneer 10 yapma uydusu 03 Mart 1972'de uzaya gönderildi. Kamorov'un ölümüyle sonuçlandı. Görevi Jüpiter'in yakınından geçerek. Mariner 7 ve Mariner 9 yapay uydular. Soyuz 8. Dobrovolskly. 12. Soyuz 6. 1241'de Moğollar da Polonyalılara karşı roket kullandılar. Tabanca. Sevastlonov adlı astronotlar. hiçbir yere tutunmadan uzayda yürümeyi başardı. Bu astronotlar uzayda 24 gün 19 saat kalarak uzayda kalma rekorunu elde ettiler.1995'te uzayda kenetlendiler.1973'te uzaya fırlatılan uzay lâboratuvarı Salyut 2 ile buluşmak amacıyla fırlatıldı. 1969. her geçen yıl daha da hızlanmaktadır. Soyuz 5. 91 . uzay araştırmaları bakımından son derece önemli ve yeni bilgiler göndermektedirler.1975'te iki Sovyet uzay aracı Soyuz 17 ile Salyut 4 uzayda kenetlendiler. Soyuz 7. Amerikalılara ait uzayda en uzun kalma rekorunu kırdılar. Nikolaye ve V. bu gezegen hakkındaki bilgileri dünyaya göndermek idi. Barutun gelişmesiyle ateşli silahlar kullanıldı. 1971. 14. dönüş sırasında kabindeki bir arıza nedeniyle yeryüzüne inmeyi başaramadılar.1970'de A. Soyuz 9 ile 02.10. Uzaya gönderilen bu yapma uydular. uzun yıllar roket tekniğinde gelişme olmadı. Voshot 2 içinde astronot Leonov.1965. 1232'de Mogollora karşı roket kullanılmıştır.1969'da uzayda buluştular.1968'de kendisinden önce fırlatılan Soyuz 2 ile buluştu.06. 06. uzayda 17 gün kalarak. Mariner 2.6.1972'de Pioneer 11 adlı bir yapma uydu daha uzaya fırlatıldı. ROKETLER Roketleri ilk kullananların Çinliler olduğu sanılıyor.07.10.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Voshot Programı: SSCB.01. uzaya fırlatıldı. Uzay çalışmalarında uygulanan en büyük proje ABD ile BDT arasında hazırlanan Apollo-Soyuz uzay istasyonlarının uzayda kenetlenmeleridir. 15. kendisinden önce.1971'de G. ABD astronotları Soyuz'a geçerek BDT astronotları ile el sıkıştılar. Venüs hakkında bilgiler gönderdikten sonra. Volkov adlı astronotlarla fırlatıldı. Voshot 2.06. Çin kaynaklarına göre.01. Soyuz 3. Soyuz Programı: Soyuz 1. Soyut 4'e geçti. Uzay çalışmaları. 08.1969'da.10. Daha sonraları.03.1967'de astronot V. Daha sonraları Soyuz 4. Ancak. Bu amaçla. Soyuz 12. 26. Bu uygulama ile iki uzay aracı arasında birbirine geçiş yapılabileceği ispatlandı. top gibi silahların gelişmesine rağmen. Mars'ın bilinmeyen yüzeyinin binlerce fotoğrafını çekti ve önemli bilgiler gönderdi. 1972 yılları arasında uzaya gönderilen Mariner 1.1969'da birer gün arayla uzaya fırlatıldılar. uzayda geniş imkânh bir uzay lâboratuvarı kurup bunu yörüngede tutabilmektir. 12. 06. Mariner 4. tüfek. Bu tür çalışmalar için ileri bir teknoloji ve ileri bir ekonomik güç gerektirmektedir. 03. Bu ilk roketler barutla ateşlenip hareket ettirildi. Bu uygulama ile uzayda üçlü grup hâlinde buluşma gerçekleştirildi. 1249'da Endülüs'te roket kullanıldı. V. Sovyetlerin uzay çalışmalarındaki amaçlarından biri.04.

birçok kimse roketle Ay'a gidilebileceğine inanmaya başladı. ancak bu uygulama devam etmemiştir. Rusya'da N. Bu çerçevede iki kademeli roketlerin yapılması düşünüldü. Alman J. yerden uçağa. İngiltere ve Avusturya'da roket çalışmaları hızlandı. İtalya. Fransa. uzay istasyonu kurmaya ve uzay taşımacılığına öncelik verir. Bu çalışmaları Braun devam ettirdi. Bu düşünceyi 1890'da Alman H.İ. Bu roket 3. uzay mekiği programını durdurmuştur. ileri teknoloji ve gelişmiş ekonomiye sahip ülkelerde devam etmektedir. UZAY İSTASYONLARI VE UZAY MEKİĞİ Uzay istasyonları kurma ve uzay taşımacılığı programı. İngiltere. Goddard. Winkler (1897-1947). Tsiolkovsky'nin araştırmaları. ABD'deki Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA). uzay istasyonları ve uzay mekiği programları gecikmiştir. Almanya'da H. roketlere yön vermeye çalıştı.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Ancak boş durulmadı. Bu programa ESA üyesi olan.000 m'ye kadar ulaşabiliyordu. daha geniş kapsamlı çalışma imkanı elde etmek için yapılır. 1846'da Amerikalı Wiüiam Hale rokete kuyruk takarak. Kibatchic (1853-1881). Danimarka. 92 . yüzyıl başlarında İngiliz subayı William Congreve savaş başlığı taşıyan roket yapmayı başardı. Bu iki yıllık zaman aralığında NASA ve Avrupa Uzay Ajansı'nm (ESA).5 ton taşıyabilen Hermen adlı uzay mekiği yapımına zamanımızdan 10 yıl önce başlamıştır. 1986'daki. 1988'de tekrar başlamıştır. Almanya. 1898'de Rus K. Roketlerin gelişmesi 1933'ten sonra Alman fizik bilgini Werner von Braun (1912-1977) araştırmaları ile başladı. Belçika. Oberth 1917'deki çalışmalarının bir sonucu olarak. değişik özellik ve güçteki roketler ve uzay mekikleri gerektirir. Hollanda. Daha ileriki yıllarda Almanya. Ancak bu program yeniden yapılan gelişmelerle. uzay araştırmalarına yapılan yatırımları azaltır. diğer uzay araştırmalarının ön çalışmalarıdır. Tsiolkovsky (1857-1935) roket kullanılmasında katı yakıt yerine sıvı yakıt kullanılabileceği üzerinde araştırmalar yaptı ve roketle uçuşun fiziksel ve matematiksel hesaplarını yaptı. çok kademeli roket kavramını geliştirdi. Challenger kazasından sonra.6. Bu roketleri ABD. Bu program. Amerikalı fizikçi H. 1933'lü yıllara kadar roket çalışmaları daha çok uçaktan uçağa. uzay rampaları. SSCB de 1980'li yıllarda Buran adlı bir uzay mekiği geliştirip deneme uçuşları yapmış. sıvı yakıtlı roket denemelerine başladı. insan taşıyan roketlerin yapılabileceğini savundu. yüzyıl. 1807'den 1825'e kadar çeşitli savaşlarda roketler kullanıldı. Uzay istasyonları ve uzay mekiği programları. uçaktan yere atabilme evresinde idi. yüzyılda gerçekleşen teknolojik gelişmeler sonunda. Uzay çalışmaları yapan ülke. araştırmalar devam etti. 20. ESA. Gansmdt (1856-1934) geliştirdi. Meksika savunmasında kullandı. 19. uzaya 4. Uzay mekikleri. İspanya ve İsviçre katılmaktadır. 20. roketlerin daha uzak hedeflere göre kullanılmasının başlangıcıdır. roketleri geliştirerek tek kişinin kullanabileceği 1-8 kg ağırlığında roket yaptı.

8 gr/cm3 olan yerçekimi ivmesinden büyük olmalıdır. Dünya'dan dik olarak fırlatılan uzay aracı. yani yörünge hareketine başlar. Dünya'ya olan yükseklik arttıkça yörünge hızı azalır. hareket Dünya yüzeyine paralel olacak şekilde yavaş yavaş eğilir. bu hızın 10 km/sn olması gerekir. uzay aracının hareketi Kepler ve Newton kanunlarına göre düzenlenir. geçiş yörüngesi denir. Dünya atmosferinin hızı engelleyici özelliğidir. Uzay aracını yörüngeye oturtmadan önce. iyi bir yönlendirme ve iyi bir hız denetimi gerekir. Yörünge periyodu artar. Ay'a veya diğer gezegenlere araç göndermek için iyi bir zamanlama. g: yüzey çekim ivmesi. Bir uzay aracını Dünya çevresindeki yörüngesine oturtmak için gerekli minimum hız ( ). Uzay aracının Dünya atmosferi dışında Dünya çevresindeki yörüngeye oturtulabilmesi için en az 8 km/sn hıza ulaşması gerekir. bu kanunlara göre: v v 2 = g. Bunun için kademeli roketler kullanılır.R/r dir. frenleme roketleri kullanılır. Bu güç kaynağı pillerden. aşağı yukarı 1 km/sn hızla dolanır ve yörünge periyodu yaklaşık 28 gündür. Eğer. Dünya'daki izleme istasyonları ile uydu arasındaki iletişim.000 km uzakta. R: Dünya çapı. Venüs çevresinde bir yapay uydu yerleştirmek için. Uzay ortamında görevlerini yürütebilmesi için öncelikle güç kaynağına ihtiyaç vardır. Kalkışta roketin uzay aracma vereceği ivme. yani uydunun Dünya'yı terk edip gezegenler arası ortama çıkabilmesi için. Örnek: 1730 km'de yörünge hızı 7 km/sn ve yörünge periyodu 2 saattir. Günümüzde bu zorluklar aşılmaktadır. Uydunun alıcı ve verici antenleri ile izleyici antenler birbirini tam görmelidir. aracın hareket yönü doğu olarak seçilir. İnsanlı veya insansız uzay araçlarının geri dönmesinde. 9. radyo ve televizyon ile yapılır. Dünya'nın doğal uydusu Ay ise Dünya'dan 386. 200 km yükseklikteki uzay aracı yörüngeye oturtulurken. uydunun hızı Venüs'ün Güneş çevresindeki hızına eşit hıza ulaşmalıdır. 93 . Herhangi bir uydunun Dünya çevresindeki yörünge periyodu 200 km yükseklikte 90 dakikadır. Saatte birkaç yüz km'lik hız azalması ile aracın Dünya'ya doğru inmesi sağlanır.6. yörüngede birkaç saat veya yıllarca kalabilir. r = R+ (uydunun yerden yüksekliği)dir. Çünkü Güneş sisteminin diğer üyeleri sürekli hareket halindedir ve uzayda bir noktaya etkiyen toplam çekim kuvveti sürekli değişmektedir. yerinde ve zamanında düzeltmek için roket gücü kullanılır.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI Uzay araçlarının hem uzaya fırlatılmasında hem de herhangi bir gök cismi etrafında dolanacağı yörüngesine oturtulmasında çeşitli zorluklar vardır. Bu durumda merkezkaç kuvveti yerçekim kuvvetine eşitlenmiş olur ve araç Dünya çevresinde dolanmaya. istenilen yükseklikte yörünge hızına yaklaştığında. En az enerjiyi gerektiren uçuş yoluna. Burada. Dünya'nın dönme hızından yararlanmak istenirse. Uçuş yolunu. Uzay araçları görevlerine göre. Uzayda. Güneş veya atom enerjisinden sağlanabilir. Örneğin. Uzay aracının. Geçiş yörüngeleri gezegenlerin değişen konumları göz önüne alınarak hesaplanır. Bu zorluklardan biri. Dünya atmosferinin dışına çıkarmak gerekir. uydu Venüs'ün yakınından geçecek ise tam eşitlik gerekmez.

18.05. J. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. Gemini 12 ile 11. İnsanlı ilk uzay uçuşunu.04. ABD'de Gemini 8 ile 16.A. Bu uçuşla 39. SSCB'de Vostok 1 insanlı ilk uçuşunu yaptı.10. Bu uygulama Ay'a gitme hayallerinin ilk aşamasıdır. Holman uzaya gönderildi.1961'de fırlatılan uzay aracındaki kapsül ile astronot Alan B Shepard. uzay istasyonları kurulmasıyla uzay araçları teknolojisi gelişti. yıldızlar. Anders ile Florida'daki Cape Kennedy üzerinden uzaya hareket etti. akan yıldızlar. Aurora 7'yi 24. 21. • Uysses uydusuyla. Ay yüzeyinde uzay istasyonu kurabilecek ve bu istasyondan uzay araçları fırlatabilecek duruma geldi. W. içinde bulundukları Gemini 8.05. Bu iki programın uygulanmasında önceleri başarısızlıklar olmuşsa da Güneş sistemi ile ilgili yeni bilgiler elde edilmiştir. E. Sigma 7'yi 30.1962'de. kuyruklu yıldızlar. ABD'nin Apollo Programı ile ilk insan Ay yüzeyine inip araştırma yapmıştır. 12. Lovell.6 km hızla uzayda hız yapma rerokunu kırdı. Armstrong ile D.03.6.1961'de SSCB gerçekleştirmiştir. • Aralık 1990'da fırlatılan Galileo uydusu Venüs'ün ve tekrar Dünya'nın yakınından geçtikten sonra. 11. içinde insan bulunan Liberty Bel 7'yi 21. bulutsular ve kuazarlar hakkında bilgi sahibi olabilecek duruma gelindi.12. Gemini 10 programı çerçevesinde astronot Calling. kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardılar. Gelişen bu uzay araçları ile Güneş sistemi ve hatta Güneş sistemi dışındaki gök cisimlerinden. ABD. UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ Son on yılda.A. Ay'ın 113 km yakınından fotoğrafları alındı. Uzayda 1 saat 48 dakika kaldıktan sonra yeryüzüne inmeyi başardı. yıldız kümeleri. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 2 saat 07 dakika uzay boşluğunda kaldı.11. • Rosat X ışını teleskobuyla. Güneş'in manyetik kutupları ile gezegenler arası toz ve gazların özellikleri incelenmiştir. Bu olay insanlı uzay uçuşları bakımından önem taşır.1968'de astronot F. Friendship 7'yi 20. Bu uygulamanın bir sonucu olarak Venüs ve Mars yüzeyinde de uzay istasyonu kurma çalışmaları başlamıştır. Sovyetlerden sonra ABD Mercury programı çerçevesinde 05. • Magellan uzay aracı ile Venüs yüzeyi haritalanmıştır. Ekonomi ve uzay teknolojisi gelişmiş ülkeler.1968'de Apollo 7 içinde 3 astronot ile 11 gün uzayda kalıp Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yapıldı. Borinan.07. Lovell. • GRO gamma ışın uydusuyla uzayın tamamı gamma ışınıyla taranmıştır.07. 1990'da Hipparchos astrometri uydusu ile Hubble uzay teleskobu programıdır.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR İnsansız uzay çalışmaları 1950'li yıllarda başladı.10. yeryüzünden 200 km kadar yükselerek uzayda 15 dakika kaldıktan sonra tekrar yeryüzüne indi. Uzay araçları ile Güneş sisteminin incelenmesi amacıyla 1990'lı yıllardan itibaren yapılan çalışmalar aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • Uzay araçları ile ilgili yapılan ilk çalışma.1963'de. önceki bilgilerimize yeni bilgiler elde edilmiştir. Scott. Bunların doğal sonucu olarak Güneş sistemi konusunda yeni bilgiler elde edildi. Apollo 8. galaksiler.1961'de.1996'da 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı.1962'de uzaya göndererek daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma başarısını elde etti.1966'da J.02. Mercury programı çerçevesinde. 94 .1966'da N.

90 kg olan Sputnik bu uydu Dünya çevresinde dolanımını 96 dakikada tamamladı. Explorer 4. astronomi uyduları olarak adlandırılmaktadır. Uydular. SSCB tarafından fırlatılan Sputnik 3. Bu uygulama ile atmosferin üst tabakaları. elektromanyetik oranlar.6.03. 1500 kg idi.10. kendisinden büyük bir gök cisminin çekimine kapılarak onun çevresinde dönen yapma cisimlere uydu (peyk) denir. doğal uydu ve yapma uydu olarak adlandırılır. 15 kg olup. Yapma uyduların ağırlığı. ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI Uzayda. Explorer 3.1958). uzayda kalma süresi 200 yıl olarak programlandı.01. Dünya çevresindeki dolanımını 103 dakikada tamamladı. evrenin yapısı ile ilgili her geçen gün yeni bilgiler elde edilmektedir. daha uzaktaki bilinmeyenleri öğrenme isteğidir. Amerikalılar Pioneer uydularını Ay'ın Dünya'dan gözlenemeyen arka yüzünün fotoğraflarını. Dünya'dan değişik amaçlı uzaya fırlatılan uzay araçları da yapma uydu olarak adlandırılır. şekli.1958). yapılış amaçlarına göre de adlandırılmaktadır. kozmik ışınların uzaydaki oranı. uzay ve gök cisimleri hakkında.1958). içinde ilk canlı olarak bir köpek bulunmasıdır. • 1986 NASA-GRAC uzay aracıyla Hestia ve Tempel 2. uzaya ilk olarak 04. Gözlem uyduları. 1957'den itibaren. bu gözlemleri Dünya'ya göndermiştir. askeri uydular. Dünya'nın çevresinden zaman zaman 650 km ile 4000 km arasında uzaklıkta dolandı. •ESA ve NASA'nın ortaklığıyla Ekim 1990'da fırlatılan Uysses uzay aracı. Amerikalılar. Dünya çevresindeki dolanımını 110 dakikada tamamladı (26. haberleşme uyduları. Bu uydulardan sonraki yıllarda astronomik gözlem uydularının gönderilmesi hız kazandı. Bu uydu. Bu astronomik gözlem uydularının dışında. fırlatıldı (26. Bu köpek uydu içinde 7 gün yaşadı. gezegenler arası toz ve gaz ölçümleri yapmaktadır. / adıyla.000 km/sn'lik hızla Güneş'e yönelmiştir. çok sayıda değişik amaçlı aletler bulunuyordu (15.03. kalp atışları. 15 kg idi. meteoroloji uyduları. bu hareketi sırasında Güneş'in manyetik alanı. • IUE uydusu 1978 ile 1994 yılları arası. 60. Sputnik 2. Dünya'ya göndermek üzere fırlattı.11. Bu araştırmalar ile Güneş sisteminin oluşumu ve gelişimi hakkında yeni bilgiler elde edilmiştir. 1958 Jeofizik yılı dolayısıyla. ABD tarafından uzaya fırlatılan Explorer 1. Dünya'dan uydu içindeki köpeğin. küçük gezegenlere ait bilgiler elde etmek amacıyla fırlatılmıştır. Pioneer 3 ve Pioneer 4 uyduları ile radyan (ışınım) kuşağı hakkında yeni bilgiler elde edildi.1957'de SSCB tarafından fırlatıldı.07. Astronomik gözlem uyduları. Bu uygulamanın amacı Dünya'dan daha uzaklara gitme. solunum ve sindirim sistemi gibi hayati fonksiyonları izlendi (03. Uysses. büyüklüğü ve teknik özellikleri birbirinden farklıdır. ilk olarak Venüs'e uydu göndermişlerdir. 95 . Bu uydunun bir özelliği. Bu uydu içinde. gezegenlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri.05. uzaya astronomik gözlem uyduları gönderilmektedir. Dünya çevresindeki dolanımını 114 dakikada tamamladı (31. Bu uydunun bir özelliği.5 kg olup.1957). Güneş rüzgârı.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Jüpiter'e doğru yoluna devam etmiş ve Aralık 1991'de Jüpiter'e ulaşmıştır. 500 kg olan bu uydu.1958). Sovyetler Birliği Lunak uydularını. Bunlardan birisi de gözlem uydularıdır. mor ötesi dalga boylarında çok net gözlemler yaparak.1958). Vanguard 1. Bunlar. Dünya çevresindeki dolanımını 134 dakikada tamamladı (17.

Bu durumda. Japonya 1970'de Osumi. Dünya atmosferi ve atmosfer dışından meteoroloji istasyonlarına ulaştıran uydulardır.1969).1971). Venüs yüzeyine inmiştir (17.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ABD'nin Explorer programı çerçevesinde.12. burada 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının tarihi özellikleri dolayısıyla ilk yıllarda gönderilenler belirtildi. havayolu trafiği sorunlarının dışında uzay trafiği sorunu ile de karşı karşıyadır. Venüs'ün 100. Bu uydu Venüs'e 34. Çin 1970'de. 96 Haberleşme Uydusu . Avusturalya 1967'de ve 1970'te. Venüs 4. Bu yapma uydu Güneş çevresinde saatte 110. SSCB'nin Venüs 1 uydusu.000'i aşmıştır. Bunlardan. iletişim (haberleşme).05. Mariner programı çerçevesinde uzaya gönderdikleri uydular ile gezegenler hakkında yeni bilgiler elde edildi. yıldız kümeleri. biyolojik özellikleri ile Güneş sistemi. volkanik aktivite. kitabın yazılış amacını ve sayfa sınırını aşar. askeri. karayolu trafiği. 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu nedenle. Tansel MRS. Mariner 2'yi Venüs'e göndermiştir (27. San Marco 3. Bilimsel Uydular: Gökyüzü. Mariner 10. İngiltere 1962'de. UYGULAMA UYDULARI Uygulama uyduları olarak adlandırabileceğimiz uyduları aşağıdaki şekilde gruplandırarak belirtmek uygun olacaktır. kimyasal.000 km yakınında Venüs 2 ve Venüs 3 uyduları da Venüs'ün daha yakınında kalmış. Titan serisi uyduları askeri amaçlıdır. ABD'nin Mariner 5 ve Mariner 6 gözlem uyduları Mars hakkında bilgiler göndermiştir. Daha çok ABD ve BDT tarafından fırlatılmaktadır. bulutsular hakkında gözlem evlerindeki alıcılara bilgi gönderen uydulardır. deniz trafiği. Meteoroloji Uyduları: Hava tahmin raporlarının önceden tespiti için gerekli bilgileri. meteoroloji ve ekonomik amaçlı uydulardan elde ettikleri bilgileri gizli tuttukları bir gerçektir. Bazı ülkelerinde uzaya gönderdikleri astronomik gözlem uyduları dışında. Tarım Uyduları: Orman alanları. Almanya 1969'ta. Mariner 2 Güneş'in uydusu olmuştur. Askeri Uydular: Askeri amaçlı uydulardır. x ışınlarının kozmik kaynaklarını keşfetti. siyasi.1962). Bu uyduların hepsinin belirtilmesi. Bu uydu ile Venüs'ün yüzey sıcaklığının 440 C° olduğu ve bulut tabakasına sahip olduğu tespit edildi. coğrafi. Dünya. tarım. San Marco 2. Kanada 1962'de. Yine ABD. Bu uydular aynı zamanda radyo ve televizyon yayınlarının uzak mesafelere aktarılmasını sağlar. galaksiler. uzay ve evrenin. Mariner programı çerçevesinde.000 km hızla dolanmaktadır. fiziksel. Haberleşme Uyduları: Kıtalar arası telsiz-telefon görüşmelerini etkin bir şekilde mümkün kılan uydulardır. Güneş'in uydusu oldu.6. uzaya gönderilen Explorer 42 (12.000 km yaklaşmıştır. İtalya San Marco 1. ABD. ozon tabakası değişimleri gibi insanlığı doğrudan ilgilendiren konularla ilgili bilgileri tarım istasyonlarına bildiren uydulardır. Fransa 1965'de. 1972'de Sinsel gözlem uydularını göndermişlerdir.08. Günümüzde astronomik gözlem uydularının sayısı 3. 1971'de. Uzaya astronomik gözlem uydularını. 1973'de Merkür'ü incelemek için fırlatıldı. ABD ve SSCB dışındaki ülkeler de göndermektedir. suların kirlenmesi.

Bu durumda lâboratuvarımızdan  Centauri'ye ışık göndermek istediğimizde. bize ortalama 42. Bu uzaklığın km olarak değeri 4. Kuzey Amerika Hava Komutanlığı (NORA). Bu konuda bir gerçek de şudur. Bu durumun bir sonucu olarak. insanın kendi eliyle geliştirdiği teknoloji. Uygulama uydularının sayısı bugün için 3000'i geçmiştir. Güneş'in bize olan uzaklığı ise aşağıdaki basit örneklerle açıklanabilir. Bu sayıya göre uzay kirliliğini oluşturan cisimler son 25 yılda 10 bin kat artmıştır.106 km idi.3 ışık yılıdır. saatte 90 km hızla giden bir tren 175 yıl sonra Güneş yüzeyine ulaşabilmektedir. araştırmaların uzun yıllar süreceği gerçeği anlaşılmaktadır. bize olan ortalama uzaklığı 149. Bunun sonucunda uzay kirlenmektedir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Özellikle 1960'lı yıllardan itibaren uygulama uyduları ile Dünya atmosferi ve atmosfer dışında yeni bilgiler elde edilmektedir. Günümüzdeki uzay araştırmaları ile Dünyamızı çevreleyen atmosfer ve uzay. Güneş'ten sonra bize en yakın olan yıldız Erboğa (Centaure) Takımyıldızının en parlak yıldızı  Centauri'dir. Güneş'in evrendeki diğer yıldızlardan tek farkı bize en yakın olması ve gündüz görülmesidir. Bu gerçek.07. yapay uydu parçaları. Günümüzde.6. uzay trafiğinin önemli sorunlarından biri hâline gelmiştir. Bunların bazıları UFO olarak adlandırılmaktadır. Bu kirlenme sonucu atmosferde ozon tabakasının kutup bölgelerinde delinmesi gerçeği ortaya çıktı. 97 . YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT Güneş de evrendeki yıldızlardan biridir. hızlı bir şekilde kirletildi. Günümüz uzay araştırmaları ile uzay kirlenmesi büyük bir tehlike oluşturacak boyutlara ulaşmıştır. Pek tabii bu tür uydulardan elde edilen bilgiler de gizli tutulmaktadır. Güneş yüzeyinden bir ışık demeti bize 8 dakika 20 saniye de ulaşır. Güneş'in bu uzaklığı ile ilgili 3 basit örnek de şudur: Saatte 500 km hızla giden bir uçak 34 yıl 2 ay sonra. bu ışık  Centauri yüzeyine 4 yıl 4 ay 24 gün sonra ulaşır. hatta son yıllarda sayıları hızla artan değişik amaçlı yapay uydular uzay kirliliğini oluşturmaktadır. saatte 1. Bütün bu parçalar uzayda serbestçe daha açık bir ifade ile başıboş dolaşmaktadır. yapay uydulardan fırlatılan veya uzaya terk edilen her çeşit parça. bize en yakın  Centauri yıldızına yapılabilecek bir seyahat için. Sonuç olarak da geleceğini tehlikeye atma durumuna geldi. Bu yıldızın bize uzaklığı 4. Dünya çevresinde başıboş dolaşan bu cisimlerin katalogunu yapmıştır. Örneğini: Uzaydaki boş yakıt tankerleri.106 km uzaklıkta bulunan Venüs'e bir seyahat gerçekleştirilmediğine göre. yaşadığı ortamı ve uzayı kirletti. Güneş'in. Bu kirletme olayı hızla devam etmektedir.1013 km'dir. UZAY KİRLENMESİ Günümüzden 40 yıl kadar önceleri çevremizi kuşatan atmosferin son sınırları ve uzayın derinliklerinin insanlar tarafından kirletilebileceği düşünülmüyordu. Son yıllarda yayınlanan bu katalogda uzay kirliliğini oluşturan 7000 parçanın adları ve konumları yer almaktadır.000 km hızla giden tabanca mermisi 4 yıl 9 ay sonra. görevini tamamlamış ve uzayın boşluklarına terk edilmiş yapay uydular. Fizikten.000 km olarak bilinir.  Centauri’nin bize uzaklığı basit olarak aşağıdaki şekilde örneklendirilebilir. 1957'den itibaren uzay araştırmaları hızla gelişmektedir. Bazı uygulama uyduları diğer uluslar tarafından gizli bir şekilde fırlatılmaktadır.6. ışığın saniyedeki hızı 300.

uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması için Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 1961 ve 1963 yıllarında bir uzay yasası kabul etmiştir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Bu çerçevede. c.6. d. Uzay çalışmalarında işbirliği yapılması esastır. Mevcut ve kurulacak uzay istasyonları askeri üs olarak kullanılmayacaktır. 98 . Üye ülkelerin uzayda herhangi bir tehlike anında yardımlaşmaları esastır. Uzay Yasasındaki maddelerin bazıları şunlardır: a. b. ç. Uzayda nükleer denemelerin yapılması yasaktır. Her ülke uzayı barışçıl amaçlarla kullanabilmek için eşit haklara sahiptir.

science.6.com http://tr.com 99 .uzaymer.nasa.org http://www.com http://www.edu.bilgiustam.gov http://derman.edu.bilgiustam.wikidot.tr http://www.com http://gokbilimci.uzayveastronomi.ankara.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI KAYNAKÇA MEB Liseler İçin Astronomi ve Uzay Bilimleri ders kitabı http://science.net http://www.com http://www.yaklasansaat.com http://gokbilim.zamandayolculuk.com http://www.com http://www.pcteknik.tr http://serdarkalkan.cukurova.hq.wikipedia.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->