1.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ORTAÖĞRETİM

ASTRONOMİ
VE

UZAY BİLİMLERİ
DERS NOTLARI

0

Hazırlayan: M. Necati YILMAZ

İÇİNDEKİLER
1.ÜNİTE : ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ
Sayfa

ASTRONOMİ …………………………………………………………………………………………………………………………………. 1 İlk Medeniyetlerde Astronomi ……………………………………………………………………….... 1 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu ………………………………………………………..….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem ……………………………………………………...……. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri ………………………………………………...………….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi ………………………………..……. 3 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı ……………………………..……. 3 ASTRONOMİ TARİHİ ……………………………………………………………………………….……………………… Eski Mısırlılar ve Astronomi ……………………………………………………..………………………………… Mezopotamyalılar ve Astronomi ………………………………………………..…………………………… Eski Çin ve Astronomi ……………………………………………………...……………………………………. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi ………………………………………………………...………………… Mayalar ve Astronomi ……………………………………………………………….………………………… Grekler ve Astronomi ……………………………………………………….…………………………………. Batlamyos ve Astronomi …………………………………………………...……………………………… İSLÂM ASTRONOMİSİ …………………………………………………………..…………………………………………. İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR ………………………….………………………………. Radyo Dalgaları ………………………………………………………………………………………………… Mikrodalga…………………………………………………………………………………………………………. Kızılötesi Işınlar ………………………………………………………………………..…………………………. Morötesi Işınlar ………………………………………………………………………………………………….. X Işınları …………………………………………………………………...……………………………………….. Gamma (g) Işınları ……………………………………………………….………………………………………… Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri …………………………………………………………….. ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI ……………………...……………………… Göz ……………………………………………………………………………………………………...…………………. Dürbün …………………………………………………………………………...……………………………………. Teleskop ……………………………………………………………………………………………………………. 4 4 5 6 6 6 7 9 10 14 14 15 16 17 17 18 18 19 19 19 20

OKUMA METNİ – Ali Kuşçu ……………………………………………………………………………………………………………. 21 OKUMA METNİ - Mikolaj Kopernik ……………………………………………………………………………………………………………. 23

2.ÜNİTE : EVRENİ TANIYALIM

UZAY, EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN ……………………………………………………………………………………………………………………… 25

ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ ……………………………………………………………………………………………… 26 IŞIK HIZI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 26

RÖLATİVİTE TEORİSİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 a. Özel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 b. Genel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. I 28

GÖKADA (GALAKSİ) ……………………………………………………………………………………………………………………….. 28 Sarmal Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Eliptik Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Düzensiz Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 SAMANYOLU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 30 GÜNEŞ SİSTEMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Güneş ve Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Merkür ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Venüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Dünya ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Mars ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Jüpiter ……………………………………………………………………………………………………………………….. 35 Satürn ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Uranüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Neptün ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37 Plüton ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37

AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU ……………………………………………………………………………………………… 38 Kopernik ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 38 Tycho Brahe ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Kepler ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Newton ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 40

YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………… 41 Uzaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 42 Hareketleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 43 Parlaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 44 Renkleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Sınıflandırılmaları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Hertzsprung-Russel Diyagramı ……………………………………………………………………………………………………………………… 47 Büyüklükleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Çapları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kütleleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kimyasal Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Sayıları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN OLUŞUMU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN EVRİMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50

YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 a. Beyaz Cüceler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 b. Nötron Yıldızlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 c. Pulsarlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 ç. Kara Delikler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar …………………………………………………………………………………………………………… 53 KARA CİSİM IŞINIMI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 54 OKUMA METNİ – Biruni ……………………………………………………………………………………………………………………….. 55 II

80 ZAMAN NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 78 5.. 82 a..ÜNİTE : ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 58 KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) …………………………………………………………………………………………………… 58 Dünya'da Koordinat Sistemi …………………………………………………………………………………………………………………….. 80 ZAMAN ÇEŞİTLERİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. Ayrıksıl yıl ……………………………………………………………………………………………………………………………….3.Yıldız Yılı ………………………………………………………………………………………………………………………………. Ay yılı ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 83 c. 59 Doğma Batma Zamanları ……………………………………………………………………………………………………………………. 63 TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 74 Güneş Tutulması ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 ç.. 64 GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) ……………………………………………………………………………………… 65 OKUMA METNİ – El Battani …………………………………………………………………………………………………………………….Dönencel Yıl ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 III .ÜNİTE : AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ………………………………………………………………………………………………………… 69 Dünya’nın Görünür Hareketleri …………………………………………………………………………………………………………………… 69 Güneş'in Görünen Hareketi ………………………………………………………………………………………………………………………… 70 Burçlar ………………………………………………………………………………………………………………………………. 66 4. 76 OKUMA METNİ – Uluğ Bey ………………………………………………………………………………………………………………………………. 71 AY ………………………………………………………………………………………………………………………………. 62 Ekliptik Koordinat Sistemi …………………………………………………………………………………………………………………….. 58 Gök Cismi ……………………………………………………………………………………………………………………... 83 b. 72 Ay'ın Görünür Hareketleri ………………………………………………………………………………………………………………………… 73 AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI ……………………………………………………………………………………………………………………………… 74 Ay Tutulması ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 ASTRONOMİK KOORDİNATLAR ……………………………………………………………………………………………………………………. 80 Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü ………………………………………………………………………………………………………………………… 80 Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü ……………………………………………………………………………………………… 80 Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü …………………………………………………………………………………… 81 Yerel Zaman ve Bölge Zamanı ……………………………………………………………………………………………………………………… 81 Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı …………………………………………………………………………………………………………… 81 Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman ……………………………………………………………………………………………………………… 82 Yıl Kavramı ……………………………………………………………………………………………………………………………….

TAKVİM NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 91 UZAY İSTASYONLARI ve UZAY MEKİĞİ ………………………………………………………………………………………………………………… 92 UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI ………………………………………………………………………………… 93 İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR ………………………………………………………………………………………………………………………… 94 UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ ……………………………………………………………………………………… 94 ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI ……………………………………………………………………………………………………………………… 95 UYGULAMA UYDULARI ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 Rumî Takvim ………………………………………………………………………………………………………………………………. 86 6. 97 UZAY KİRLENMESİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 KAYNAKÇA ………………………………………………………………………………………………………………………………. 85 OKUMA METNİ – Harezmi ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ……………………………………………………………………………………………………………… 88 UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ ………………………………………………………………………………………………………………………… 88 Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………………………… 89 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………… 90 ROKETLER ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 Julien Takvimi ………………………………………………………………………………………………………………………………. 99 IV . 96 YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT ……………………………………………………………………………………………………………………………….

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Ünite 1 ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ 0 .

galaksiler vb) konu alan ve bu cisimlerin yapılarını. 1 . gezegenler ve on iki burcun konumlarına bakarak insanların karakterleri. Dünya’nın da içinde olduğu. Gezegenlerin gelecekte konumlarını (gök almanağı) içeren bir Babil tableti (British Museum). Zaman zaman dikkatlerini yıldız yağmurları. O zamanlar gökyüzünün düzenli gözlenmesinde bir başka neden de yıldızların tanrılarla ilgili olduğu ve yıldız hareketlerinin tanrı isteklerine birer belirteç olduğu inancıdır. İlk medeniyetlerde astronominin gelişimini insanların merakları yanında yön bulma ve zamanı ölçme gibi iki temel gereksinmelerine borçluyuz. gelecekte meydana gelebilecek olayları ortaya koymaya çalışan bilim dalıdır. hareketlerini. bulundukları yerleri. kiminin fazla göz kırparken kiminin göz kırpmadığını ve bu göz kırpmayanların öbürlerinden farklı hareket ettiklerini görmüşler ve onlara gezegen demişler. Bir süre sonra gözledikleri gökyüzünden yararlanmayı düşünmüş olmalılar. kuyruklu yıldızlar. davranışları. bunların fizik ve kimya bakımından yapılarını inceleyen bilim dalına astronomi ya da felekiyat ya da Gök Bilimi denir. gezegenler. Güneş Sistemi. birbirine olan uzaklıklarının ölçülmesini. zaman zaman tutulmalar göstermeleri. yıldızlar. Zamanlarının büyük kısmını geceleri açık havada geçiren insanlar gökyüzündeki değişik gök cisimlerinin farkına varmışlar. O zaman yerleşim merkezlerinin ışıklandırması bugünkü gibi fazla olmadığı için geceleri gökyüzü daha ihtişamlı ve daha güzel görünmüş olmalı. Ay ve Güneş'in konumlarını ise zamanı belirlemede kullanmışlardır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ Gök cisimlerinin konumlarını. hareket kanunlarını. kuyruklu yıldızlar. Yıldızların konumlarını yön bulmada. zamanımıza kadar geçirdikleri değişiklikleri. Ay. asteroitler.1. Bu inanç astrolojinin doğmasına neden olmuştur. akan yıldızlar. Hiçbir bilimsel dayanağı olmadığı için astroloji bilim değildir ve bu nedenle de hiçbir gerçeklik payı yoktur. geçmişleri ve gelecekleri hakkında bilgi verme sanatıdır. Ay'ın evreler oluşturması ve olayların hep dönemli görünmesi dikkatlerini çekmiş olmalı. Astronomi. Ayın ve Güneş'in gökyüzünde görünür hareketleri. meydana gelişlerini. İlk Medeniyetlerde Astronomi İlk medeniyetler daha çok ılıman bölgelerde su kenarlarında kurulmuştu. İşlerini plânlayabilmek için Ay ve Güneş'in görünür hareketlerine dayalı takvimler oluşturmuşlardır. ( Güneş. nova patlamaları ve kutup ışıması gibi olaylar ve cisimler çekmiş olmalı. Bugünkü anlamıyla astroloji Güneş. Ay.

Astrojeoloji: Özellikle akan yıldızları (meteorları) konu edinir. Tayfsal (Spektroskopik) astronomi: Bütün gök cisimlerinin tayflarına (spektrumlarına) ait analizler yardımıyla. yani kimyasal yapılarını araştırır. içyapıları. hareket kanunlarını. Astronomi. katı durumları. gözlem 234- 5- 6789- hatalarının yok edilmesini. kimya. 2 . madde bollukları. Özet olarak. evrende gözlenen patlamalar. bütün gök cisimlerinin gerçek ve görünen yerlerini (koordinatlarını). atmosferinin yapılarının bileşimi. Güneş’in düzenli bir şekilde doğup batması. fizik yöntemlerle gök cisimlerinin özelliklerini araştırır. elde edilen sonuçları fizik. uzay ve evrenle ilgili bütün soruları açığa çıkarıp çözmeye çalışır. Yapısını oluşturan maddelerin cinsi. yaydıkları ışın. Seyir astronomisi: Deniz ve hava trafiği için gerekli olan pratik astronomi bilgileri ve gök haritalarının yapımı konularında çalışmalar yapar. miktarları. Bunların dışında. Bu incelemeye matematik ve fizik de katılır. Bu durumda bir tek ulus veya kişisel olarak çalışmak yerine. 1. bunu evrenin kendisini laboratuar malzemesi gibi kullanan. Astrobiyoloji: Gök cisimlerinde canlı hayatın hangi şartlarda mümkün olduğunu veya olabileceğini araştırır. Diğer bir ifadeyle astrofizik. bugünkü ve gelecekteki durumlarını araştırır. yani yüzey sıcaklığı. çekim kuvvetleri ve günlük yaşantımızın temel konularından olan zaman sorunu hakkında kesin bilgiler ulaştırmaya çalışır. Sonuç olarak astronomi konularına göre aşağıdaki bölümlere ayrılabilir. Gök taşlarının (meteorit) ve gözle görülmeyecek kadar küçük olan göktaşçıklarının (mikro meteorit) oluşum ve gelişimlerini araştırır. yoğunluk durumu. kütle. uzaklıkları. enlem ve boylam belirleme gibi problemleri konu edinir. gözlem yöntemlerini. uzayda yıldızların büyüklü ve küçüklü değişik renk ve parlaklıkta görülmeleri. Gökyüzü. Astronometri (Konum astronomisi): Gök cisimleri arasındaki geometrik bağıntıları. elektrik ve manyetik dalgalar hakkında bilgiler ortaya koyar. Radyo astronomi: Bütün gök cisimlerini özellikle. Gök cisimlerinin içyapılarını. zaman. dünkü. birlikte çalışmak ve konuları ayırmak zorunluluğu belirlendi. büyüklük ve boyutları.Pratik astronomi: Astronomi aletlerinin yapımı ve kullanılmasını. yıldız kümeleri. gerçek ve görünen yerleri. Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem Astronomi ve uzay bilimleri gözleme dayanan. gaz. matematik ve diğer bilimlerin en son gelişmeleri içinde değerlendiren bir yönteme sahiptir. sıvı. Astrofizik: Her gök cismi değişik fiziksel yapıya sahiptir. Gök cisimlerinin kimlik kartlarını belirler. küçüklük. Ay’ın değişik evreler göstermesi. basınç ve uzaklık gibi fiziksel özelliklerini inceler. Gök mekaniği (Teorik astronomi): Gök cisimlerinin çekim kuvvetleri etkisi altında yapacakları hareketleri mekanik kanunları yardımıyla inceler. evrenin yapısına ait sorunları radyo dalgaları yardımıyla inceleyen astronominin yeni bir dalıdır. bütün gök cisimlerinin. sıcaklık. ancak. gök adaları (galaksiler) ve bulutsuların (nebülöz) oluşum ve gelişim nedenlerini araştırır. yoğunluk ve bileşim gibi kimyasal özelliklerini araştırır. parlaklıkları. bunları oluşturan maddelerin cinsini ve madde oranlarını. Ayrıca. yörünge denklemlerini.1. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri Yapılan astronomi ve uzay çalışmalarının bütününü ve elde edilen bilgileri değerlendirmek için 1965’te dünya astronomi ve diğer ilgili bilim kurullarından oluşan Uluslararası Astronomi Birliği’nin toplantısında son derece geniş bir bilgi yığını ortaya çıktı. atmosferindeki basıncı konularını inceler. Gök cisimlerinin fiziksel yapılarını.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu Gökyüzünde. hareketlerine ait metrik bağıntıları araştırır. Güneş ve Ay ile öteki uydularda (diğer gezegen uyduları ve yapma uydular) görülen tutulma olaylarına ait bilgiler. büyüklük.

Fizik. gözlem yerinin enlem ve boylam değerlerinin hatasız olarak belirlenmesinde hesaplanılması ve kullanılmasında jeodezi. moral ve heyecan önemli bir faktör olmaktadır. gezegenlerde varlığı tespit edilen koşullar altında ileri seviyede canlı bir hayat bulunmasa bile bakteriyolojik bir canlı hayatın bulunabileceği ileri sürülmektedir. Aynı şekilde. Bu durumda. uzaklık değeri tespiti. konumları ve hareketlerine ait olaylar insanın kontrolü dışındadır. Örneğin. Bu bakımdan astronomi gözlemciye ait hataların incelenmesinde psikoloji ve fizyolojiden yararlanır. ana malzeme olarak gök cisimlerinden bize ulaşan ışığı kullanmak zorundadır. 3 . Bilhassa son yıllarda astronomlarla biyologlar sıkı bir işbirliği içindedir. uzayı ve evreni araştıran astronomun ilk işi. Başka gök cisimlerinde canlı yaşamın bulunup bulunmadığı problemine cevap aramak üzere. maddenin kendisi veya modeli tespit edilip kullanılabilir. gözlem hatalarının hesaplanması gibi problemler. Bu durumda. jeoloji ve jeofizikten yararlanılır. kavranılması bile çok güç olan uzaklıklardaki gök cisimleri için deneyi gerçekleştirebilmek bugün için mümkün görülmemektedir. milyarlarca kilometre uzaklıktan gelen ışığı toplamak ve değerlendirmektir. Astronomi deneysel bir bilim değildir. bir gök cismine ait yörünge denkleminin çıkarılması. Dünya’nın oluşumu söz konusu olunca astronomi.1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi Astronomi ve Uzay Bilimlerinin hemen hemen her bilim dalıyla ilişkisi vardır. Bugün Ay dışında kalan diğer gök cisimleri hakkında ne biliniyorsa gök cisimlerinden bize kadar ulaşan ışığın incelenmesi ve değerlendirilmesi sonucu elde edilen bilgilerdir. yoğunluk ve basınç hesabı gibi. Örneğin. Gök cisimlerinin yapıları. Deneysel bilimlerde araştırma ve inceleme konusu. Gök cisimlerinin yapısını oluşturan maddeler ve bu maddelerin oranları araştırma konusu olduğu zaman astronominin kimya ile iç içe olduğu görülür. Ancak böyle bir deneme bugün Ay için yapılmaktadır. astronomi. Dünya’nın yaşanabilir olmak için geçirdiği değişiklikler ve diğer gezegenler de canlı yaşantının varlığının incelenmesi problemlerinde biyoloji ile iş birliği yapar. Astronomik gözlemlerde sabır. Gözlem yerinin uygun bir biçimde tespit edilmesinde. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı Astronomi ve uzay bilimleri gözlem bilimidir. örneğin. topografya ve coğrafyadan yararlanır. Ay’ın ötesinde. astronomi ve uzay bilimlerinin matematikle olan ilgisi de çok geniştir. gökyüzünü. herhangi bir gök cisminin sıcaklık. Işığın toplanması ve değerlendirilebilmesi için muhakkak ki optik astronomi aletleri yanında fizik. Dünya bir gök cismi olduğundan. astronomi ve uzay bilimlerine o kadar yakındır ki çoğu zaman incelenen problemin hangisine ait olduğu ayırt etmek güç olur. Astronomi aletleri ile yapılan gözlemler sonunda elde edilen bilgilerin açıklanması ve irdelenmesi sırasında matematik ve fizik kanunlarından yararlanılır. dikkat. Astronomi de ise böyle bir deneme yapma imkânı yoktur. kimya ve matematikten yararlanılacaktır.

M. 2. Bu gök cisimlerinin özel hareketlere sahip olduklarını biliyorlardı.S. 333) ve Mezopotamyalılar (M.M. Bu ticaret sırasında kültür alış verişi ve bu çerçevede de astronomi bilgilerini birbirine aktardılar. Orion ise 15 yıldızla gösterilirdi. Eski Mısırlı astronomların en önemli ilgileri ve belki de görevleri takvim yapmaktı. akyıldız) korku tanrıçasıdır ve ne zaman güneş doğmadan az önce doğarsa Nil nehri taşıyordu ve büyük zararlara yol açıyordu. 3000 yıllarında teknik esaslara ve bilimsel tecrübelere dayalı bir uygarlığın varlığı kabul edilmektedir. avcı) tanrısı Sopdet'e kendisini takip etmesini istiyor. Uzun yıllar.1. Bu bilgiyi komşuları olan Babillilerden aldılar. Eski Mısırlılar. 4 . Merkür. O zamanlar Nil nehrinin taşma zamanı gökyüzünün en parlak yıldızı olan Ak yıldız (Sirius)'ın doğu yönünde görünme zamanına rastlıyordu. Zamanımıza kadar gelebilen papirüslerdeki bilgilerin değerlendirilmesi sonucu. özellikle Nil nehrinin taşma zamanının önceden tahmin edilebilmesiydi.S. Eski Mısırlılar ve Babilliler aralarında ticaret yaparlardı.Ö. Ay. gezegen ve yıldızların hareketi ve gök küresindeki durumlarına ait gözlem sonucu elde ettikleri bilgileri. Bu nedenle Mısırlılar takvimlerini bir dönem için Ak yıldızın görünür hareketine göre düzenlemişlerdir. bilim tarihinde ilk uygarlıklar olarak adlandırılan Eski Mısırlılar (M. eski Mısırlılardaki astronomi bilgileri aşağıdaki gibi özetlenebilir. Takvim yapmadaki amaç ise tarımın düzenli yürümesi isteği. Ay. Güneş’in bir yıl içindeki ufuk düzleminden yükselme ve alçalma durumlarını hesaplamışlardır. Venüs. 3000 . Burada Sahu (orion. Eski Çinlilerin de Eski Mısırlılar ve Mezopotamyalılardaki gelişmelerden habersiz olarak yaptıkları çalışmalar ayrı bir önem taşır. 3300 . Papirüslere parlaklık değeri 6. Astronomiye ait temel bilgilerden bazıları. Eski Mısır belgelerinde Sopdet (sirius.Ö. Güneş. Jüpiter ve Satürn gezegenleri hakkında bilgilere sahiptirler. Güneş hareketlerini inceleyerek. Mars. Ay’ın gösterdiği evreler takip edilmiş. Mısır'daki piramitlerin astronomik amaçlı kullanıldığını ve astronomi bilgilerinden geniş ölçüde yararlanıldığı son yıllarda ispatlanmıştır.M. Güneş. yüzyıl) tarafından bilinmekte idi.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ TARİHİ Astronomi en eski bilim dallarından biridir. gezegen ile yıldızı birbirinden ayırt edebilme aşamasına da gelmişlerdir. kadirden küçük olup da çıplak gözle (vizüel) görme imkânı olan yıldızları da tespit etmişlerdir.Ö. bugünkü ifade ile yıldız katalogu (ephemeris) diyebileceğimiz tablolar hâlinde gayet düzgün olarak papirüslere kaydetmişlerdir. Sopdet'in boynuzları arasındaki yıldız Akyıldızdır ve sırtındaki 3 yıldızla beraber düşünülmüştür. gezegen ve yıldız hareketlerini sistemli ve periyodik olarak gözlemlemişlerdir. Eski Mısırlılar ve Astronomi Eski Mısırlılar’da. Merkür ve Venüs'ün Güneş çevresinde dairesel hareket yaptığını biliyorlardı.

Mars. Şöyle ki: Önceleri. tutulma olaylarının bir periyodu olduğunu bulmuşlar. Ay ve Güneş tutulma olaylarını izlemişler. Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgede ileri bir medeniyet kurmuşlardır. 2500 yıllarında. insanların hayatlarını ve karakterlerini etkiler. Gezegenlerin duyarlı gözlemleri yapılmış. Jüpiter ve Satürn gezegenlerini biliyorlar. Örneğin. karakterleriyle ilişkilidir.5 dakikalık fark ile tespit etmişlerdir." şeklindeki tanımı ve 24 eşit zaman dilimine ayrılması düşüncesi de bu dönem astronomları tarafından ileri sürülmüştür. Onlara göre bir yıl.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Eski Mısırlılar. Mezopotamyalılar ve Astronomi Mezopotamyalılar. Eski Mısırlıların astronomi bilgileri çağdaşları olan Mezopotamya kavimlerinden genellikle geri idi. Bu sonuçlar bugün Antik Yunan düşünürlerine atfen Saros periyodu veya Meton periyodu olarak bilinir. takvim yapma konusunda gerekli bilgileri de hazırlamışlardır. Bu gezegenlerin hareketlerini gözleyerek elde ettikleri bilgileri tablolar hâlinde hazırlamışlar. otuzar günlük 12 ay ve buna ek olarak 5 günden meydana geliyordu. Bu çerçevede her 18 yıl 11 günde (6586 gün) Ay'ın ve Güneş'in aynı konum ve zamanda tutulma olaylarının gerçekleşebileceğini tespit etmişlerdir. Bu gözlemler için Ziggurad denilen gözlem kuleleri de inşa etmişlerdir. Ay ve Güneş tutulma olaylarını kaydetmemişlerdir. Bunun dışında.1. her insanın bir yıldızı olmalı düşüncesindeydiler. sonra Güneş takvimi hazırlayıp kullandılar. özellikle Babilliler döneminde daha bilinçli. Önce Ay. Düzgün bir şekilde Ay ve Güneş gözlemleri yapmışlar ve dolanım sürelerini tespit etmişlerdir. Zamanımıza kadar gelebilen kil tabletlerindeki bilgiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Zaman ölçüsü konusunda. Venüs. Eski Mısırlılar. Ziggurat Tapınağı Güneş. son derece sistemli ve periyodik astronomi çalışmaları yapılmıştır. 5 . düşüncesi bu döneme aittir. Sirius 'ün (Ak yıldızın) görünürdeki hareketine göre takvim düzenlemişler. Bu dönemde yapılan astronomi çalışmaları matematikle temellendirilmiş bilgilere dayalı idi. Ön Asya toplulukları içinde en sağlam takvim sistemini Eski Mısırlılar bulmuşlardır. 1 saati 60 dakika. 1 yıl süresini bugünkü değerlere göre 4. bir yılı 365 gün olarak tespit etmişlerdir. birbirinden ayırt edilebiliyordu. 1 dakikayı 60 saniyeye bölme düşüncesini Babillilere borçluyuz. Babilliler döneminde gezegen ve yıldız. Ay ve gezegenleri doğma-batma zamanlan ile yıldızların "sönmesi" gibi olaylar. Sonraki dönemlerde Güneş takvimi ve Güneş saatlerini kullanmışlardır. Eski Mısırlılardan biraz daha ileri giderek. "Güneş'in doğuşu ve batışı arasında geçen zamandır.Ö. dünyada birçok insan ve yıldız olduğu gerçeğinden hareket ederek. Merkür. Günün. Babilliler. tutulma olaylarının Güneş ve Ay'ın gölge konilerinin birbirlerini örtmesiyle meydana geldiğini tahmin etmişlerdir. Mezopotamya'da M.

S. ile M. mevsim ve yıl sürelerini tespit etmişlerdir. M. gök cisimlerini gözlemekle geleceklerinin refah ve mutluluğuna ilişkin bilgiler elde edebileceklerini zannediyorlardı. 860 yıldızı içeren yıldız katalogu hazırladılar. Eski Mısır ve Mezopotamya'da başlayan ve ön safta yer alan bilimsel faaliyet çeşitli gelişme dönemleri göstermişse de M.Ö. Bu taşlar. Maya uygarlığı.25 gün olduğunu biliyorlardı.Ö. Bu amaçla bugün için uzun yıllar önemini koruyan pek çok yıldız gözlemi yapmışlardır. astronomi gözlemleri için. 6 . Bu gözlemler Ay. Ay. Sanat eserleri ve astronomide ileri idiler. 600 yıllarında yaşamıştır. Her günün ayrı bir adı vardı. yüzyıllar arasında yaşamışlardır. en parlak dönemini M. Ayların süreleri aynı olmakla birlikte. Bu kurulun ulaştığı sonuçlar. 1. Keltlerin İngiliz topraklarına hâkim olmaya başladığı (M. uygun bir arazide her biri 5-10 ton ağırlığında. Mayalar ve Astronomi Mayalar. Numaralı olan bu sütunlara belli doğrultularda bakılınca belli gök cisimlerinin doğmabatma konumları tespit ediliyordu. 2300 yıllarında astronomlardan meydana gelmiş bir bilim kurulunun varlığı bilinmektedir. çoğu 20 gün idi. aşağıdaki gibi sıralanabilir: • • • • • • • Takvim hazırlamak amacıyla gün. yüzyıllardan itibaren Güneş lekelerini gözlemiş. yüzyılda sönmeye başlamıştır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Başka bir ifade ile Babillilerin gök cisimleri ile bilgileri astrolojik bir nitelik taşımaktadır.Ö. ancak bu gözlemleri nasıl yaptıkları bilinmemektedir. Bir yıl süresinin 365.Ö. Ancak bu konudaki düşüncelerini ispatlayacak bilgiler ortaya koyamamışlardır. Ay'ın ve Güneş'in doğma-batma zamanlarını tespit etmişlerdir. Bu kavim. Babilliler. M. 8. Mayalardan günümüze ulaşan bir çeşit hiyeroglif (resim yazısı) belgelerden bu döneme ait astronomi çalışmaları şu şekilde sıralanabilir: • • • • • Piramit biçiminde gözlem evleri vardı. 4. Güneş ve gezegenlerin görünürdeki hareketleri ile ilgilidir.1. stonehenge denilen sütun şeklindeki taşlardan yararlanmışlardır. Parlak yıldızların yardımı ile ekinoks (ılım) ve solist (gündönümü) noktalarını biliyorlardı. Güneş'in günlük hareketlerine dayalı takvim kullanmışlardır. Eski Çin ve Astronomi Eski Çin'de M. 15-20 adet iç içe daireler şeklinde dizilmiş 2-3 metre yüksekliğindeki sütunlardır. ay. 2000-600) yılları arasında sürekli ve düzenli astronomi gözlemleri yapılmıştır. Güneş ve gezegenlerin günlük hareketlerini gözlemişlerdir. Burçlar kuşağı.S. Bu bilgilerden astrolojinin Babilliler döneminde doğmuş olduğunu görüyoruz. Güneş'i burçlar kuşağının merkezinde göstermişler. Orta Amerika'da önemli uygarlık kurmuş bir kavimdir. Bu katalogda akan yıldızlar gösterilmiştir. Günümüzde bu kayıtlardan yararlanarak yıldız evrim modelleri denetlenmektedir. 15.S. 18 ay idi. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi Eski İngiltere’de. Uygarlığın bu yüzyıllardan sonraki çöküşünün nedeni anlaşılamamaktadır. Gezegen gözlem kayıtları yoktur. Ay'ın ve Güneş'in görünür hareketlerini tespit ettiler. Bazı Ay ve Güneş tutulmalarını tespit ettiler ve tutulma olaylarının nedenlerini açıkladılar. Maya takviminde bir yıl.

Ay. astronominin gelişimi içinde asırlarca birbirinden farklılık göstermiştir. Thales Thales. Bu olay. Hatta bazı kaynaklar.Ö. Bu konuda geometrik kurallar ortaya koymuştur. Anaksimandros Pisagor (M. geometri bilgisini ilk defa bir gök olayına tatbik etme şerefinin Thales'e ait olduğunu belirtir. Güneş'in yarıçapının Rgüneş = 27 Rdünya olduğunu. Eski Mısır ve Mezopotamya yörelerini uzun yıllar adım adım dolaşmıştır. Anaksimandros (M. merkezde Dünya vardır. Anaximenes (M. 610-574). 7 . Xenophe (M. Dünyanın küre şeklinde olduğunu düşünen ilk bilgindir. Venüs.1. Geometriyi iyi bildiğinden Ay'ın ve Güneş'in gök küresindeki hareketlerini incelemiştir. Thales'in sahip olduğu yüksek seviyeden astronomi ve geometri bilgisinin bir zaferi olarak nitelendirildi. Permenides. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için parlak görülür.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Grekler ve Astronomi Antik Dönem Grek (Antik Yunan) düşünürlerinin bütün çabası. Dünya'nın yuvarlak olduğunu kabul etmiştir. Bu dönemde. Bu modelde. Grek düşünürleri. Mars. Yunanistan'a buralardan elde ettiği bilgi hazineleri ile dönmüştür. Diğer bütün gök cisimleri. Dünya merkezde olmak üzere çembersel yörüngeler çevresinde dolanır. ilk uygarlıklardan kalan gözlem bilgilerine göre bir Güneş modeli oluşturmuştur. 570-500).Ö. gezegenler ve diğer gök cisimleri çıplak gözle incelendiğinden bunların hareketlerine ait görüşler. Grek döneminde yapılan astronomi çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Thales (M. astronomide geometriye dayalı çalışmalar yapmıştır. 580-500). gezegenler ve diğer gök cisimlerinin hareketlerine ait görüşler ortaya koymuşlardır. kendi ışığını kendi üretir ve bir süre sonra alevlenir. Ancak bu konunun gerçek yönü şudur. gök cisimlerinin eksen çevresinde dönmesi sonucu alevlenip ışınım yaydıklarını iler sürmüştür. Dünya küre şeklindedir. Ay evrelerini şu şekilde açıklamıştır: Ay. 640-550). tutulma tarihinden önce açıklamıştır. Sonuçta. Thales'in belirttiği tarihte Güneş tutulması olayı oldu. Dünya çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Ay'dan sonra Güneş vardır.Ö.Ö.Ö. uzaklığının da 27 Rdünya ve 19 Rdünya arasında olabileceğini belirtmiştir. milâttan önce 25 Mayıs 585'te Güneş tutulması olabileceğini. Jüpiter ve Satürn yer almıştır. gök cisimlerinin görünen hareketlerinin nedenlerini ve evrenin oluşum yasalarını açıklamak noktasına yönelmiştir. Güneş tutulması ile ilgili bilgileri Babillilerden öğrenmiştir. Permenides. Güneş'ten sonra Merkür. bu görüş çağdaşı Pernıenides'in görüşünün benzeridir. Thales yaptığı hesaplamalar sonucu. 550-500)'in astronomi ile ilgili görüşleri şu şekilde idi: Ay.

Yedi gök cismine Antik Yunanca adlar verilmiştir. Dünya'ya çok benzer.1. Ay. 384-322). Eudoxus (M. Satürn'ün dışındaki yörüngede yıldızlar bulunur. Bu dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Heraklitus. Dünya'nın bir eksen etrafında dönmesi düşüncesini ilk kez Empdokles ileri sürmüştür. Daha sonra yıldızlar ve Güneş vardır. Ay. Ay'dan sonra sıra ile Merkür. Anoxagoras.Ö. 427-347). Bu son görüş Babillilerden kalma bir görüştür. Heraklides Empdokles. yıldızların çok uzak. 500-428). 8 . Yedi tane birincil çember vardır. Güneş çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Venüs. Bu soruya bulduğu cevap. 408-355). Güneş'in görünür hareketi düzgün değildir. ekseni çevresinde döndüğü için evrende merkez bir noktada sabit durur görüşünü savunmuştur. gelmiş geçmiş en zengin. Evren sonsuzdur. Jüpiter ve Satürn'dür. Samanyolu'nda çok yıldız olduğunu belirtmiştir. Açısal hızı sabit değildir.Ö. Güneş hariç diğer bütün gök cisimlerinin Dünya'dan oluştuğunu ileri sürmüştür. Bu kürelerin araları 7 kattır.Ö. Astronomi ile ilgili görüşleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Ay evrelerini doğru açıklamıştır. evrenin merkezinde Dünya'nın bulunmadığını belirtmiştir. en büyük ve en güçlü filozoftur. Gök cisimlerinin boşlukta nasıl durduğunu düşünmüştür. Demokritos. Yıldızlar çok uzaktadır. görüşleri o kadar benimseniyor ki o ne demişse doğrudur diye düşünülüyor. Sadece günahsız iyi kimseler bu kürelerin seslerini duyabiliyor. Venüs. Leukippus. Evrende her şeyin hızlı bir değişim içerisinde olduğunu açıklamıştır. Platon (Eflâtun) (M.Ö. 380-315). gök cisimlerinin görünmez kristal küreler üzerinde durduğu şeklindedir. Heraklides (M. Ay'ın ışık kaynağı olmadığını. Dünya'nın düz. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığını belirtmiştir. Güneş'in boyutlarının 30-40 cm olduğunu ve Güneş'in ışınım nedeniyle büyük görüldüğünü belirtmiş. Aristotales Aristo'nun. Eudoux'un modeline inanmıştır. Dünya'ya en yakın gök cismidir. Dünya küresel bir yapıya sahiptir ve ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru döner. Birbiri üzerinde dönen ve kayan kristal küreler ses çıkarıyor. Dünya. Aristo (Aristotales. Haftanın yedi gün olması da o dönemdeki gök cisimlerinin sayısı ile ilgilidir. M. Gök cisimlerinin dönmeleri frekansa çevrilince 7 gök cismi için 7 ayrı sesi bulmuştur. Farklı düşünceler olsa bile Aristo'ya ters düşmemek için örtbas ediliyor ve astronomi de araştırma ve gelişme imkânı bulamıyor. Müzikteki notanın 7 sesi bu şekilde doğmuştur. Dünya'nın evrenin merkezinde durmasını sağlayan kuvvetin eksen çevresinde dönmesi ile mümkün olacağını belirtmiştir. Ay'ı sürekli gözlemiş ve Ay üzerinde Dünya'daki gibi geniş düzlükler. Mars. Dünya büyük olduğundan hareket edemez ve merkezde bulunur görüşünü savunmuştur. dağlar ve vadiler bulunduğunu belirtmiştir.Ö. Aristo'nun astronomi konusundaki görüşleri yanlış olduğu hâlde Rönesans dönemine kadar onun görüşlerine inanılıyor.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Anaxagoras (M.

Ö. Batlamyos'un ortaya koyduğu bu evren görüşü sadece çıplak gözle yapılan gözlemlere dayalıdır. Batlamyos gözlem ve hesap sonuçları arasında görülen bazı farkları da şu şekilde açıklamıştır: Her gezegen.S. gök cisimlerinin ve gezegenlerin hareketlerine ait kuralları da açıklamıştır.160-125). 1500 yıl sonra Kopernik tarafından ispatlanmıştır. Eratosthenes (M. 273-192). Geliştirdiği yöntem ile Dünya'nın yarı çapını hesaplayabilmiştir. 310-230). Hipparchos'un çalışmalarıdır. Hipparchos (M. Hipparchos'un astronomiye diğer bir etkisi de Batlanıyos modeline giden yolu hazırlamış olmasıdır. Güneş merkezli evren modelini ilk savunan bilgindir. Dünya merkezli (Jeosantrik) teorinin gelişmesinde en büyük etkiyi yapandır. Batlamyos'un evren görüşü şu şekilde özetlenebilir: Evrenin merkezinde Dünya vardır. Batlamyos ve Astronomi Gök cisimlerinin bu arada gezegenlerin hareketlerinin gözlem yoluyla sistemli bir şekilde ilk inceleyen Batlamyos (Ptolemeos Claudius. 85-165) olmuştur.Ö. Hipparchos'un yaptığı gözlem ve hesaplamalar sonucu astronomiye kazandırdığı bilgiler maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • • • • • • Ay'ın paralaks (uzaklık) hesabı Astronomi için gerekli olan düzlem ve küresel trigonometri bilgileri 850 yıldızın enlem ve boylam değerlerini belirten yıldız katalogu ve gök haritasının hazırlanması Presesyon olayının keşfi Yıldızların parlaklık (kadir) değerlerine göre sınıflandırılması Bazı gözlem aletlerinin icadı. M. gökyüzündeki uzaklıkları belirtmek için Dünya'nın yarıçapını bilmek gerektiğini anlamış. Bu konuda kendisine özgü bir yöntem geliştirmiştir. Aistarkhos'un görüşleri uzun yıllar kabul edilmemiş ve Aristo’nun etkisiyle unutulmuştur. Batlamyos modeli. Diğer gezegenler. 9 . Dünya çevresinde dairesel bir yörüngede dolanır. Bunun ötesinde bu olayların oluşumunda başka nedenlerin bulunup bulunmadığı düşünülmemiştir. Görünen durumun tespitidir. 137 yılında yazdığı ve en büyük kitap anlamına gelen "Almagesti" adlı kitabında.Ö. Bu görüşler.1. merkezi yörüngesi üzerinde bulunacak şekilde ikincil çember hareketi yapar.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Aristarkhos (M.

Bundan başka. ile 8. ile 16. Batlamyos'un "Almagest”'sinde bulunan yıldızların koordinat değerlerini. Büveyhi meliki Şerefü'd-Devle (982-989) tarafından. Bu gözlem evinde uzun yıllar düzenli gözlemler yapılmıştır. yüzyılda Türk-İslâm bilginleri. yüzyılda eski Hint. Batlamyos'tan sonra uzun bir süre duraklama dönemi geçiren astronomi çalışmaları. Bunlardan bazıları şunlardır: Thales: Dünya düz ve denizlerle çevrili kara parçasıdır. Yaptığı gözlem çalışmaları sonucu. Me'mun dönemi astronomlarından Harezmî (Harezm 780 Bağdat 850) tarafından "Hârezmi Ziyci" adlı eser hazırlandı. Ebû'l Vefa. Harun Resit’in büyük oğlu Me'mun halifeliği zamanında (813-833) Bağdat'ta Şemmasiye Mahallesinde Şemmasiye Gözlem Evi ile Şam'ın dört kilometre kuzeyinde Kasiyûn tepesinde Kasiyûn Gözlem Evi kurulmuştur. 979 yılından itibaren daha uzun süren gözlem çalışmaları yapmıştır. Anaksimandros: Dünya silindir şeklindedir. 600 yıl Doğu ve Batı bilim dünyasında en güvenilir ziyc (yıldız katalogu) olarak kullanıldı. çevresini de okyanuslar (Akdeniz) kuşatıyor ve bütün sistem basınçlı bir havanın üzerinde duruyor. 10 . bütün gezegenlerin gözlemini kapsayan düzenli bir çalışma programı vardı. Bu eserde. bilim tarihinde ilk defa matematik ve fizik esaslara dayalı astronomi çalışmaları yapmışlardır ve etkileri zamanımıza kadar devam eden eserler yazmışlardır. Ebû'l Vefa bu kuralın varlığını Tycho Brahe'den ortalama 700 yıl önce ortaya koymuştur. bugün gülünç denebilecek aşağıdaki görüşleri de belirtmişlerdir. Bu iki gözlem evinde yapılan gözlemler sonucu. Bu gözlem evinin. Bu dönem düşünürleri eserlerinde. Harun Resit’in (766-809) isteği üzerine Batlamyos'un ünlü eseri "Almagesti" adıyla 830 yılında Arapça'ya tercümesi ile başladı. Yıldızlar gökyüzünün kara delikleridir ve bu kara deliklerin arka kısmında büyük ateş topları (parıltılar) vardır. Bu dönem İslâm astronomi bilginleri tarafından ortaya konan bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: İslâm astronomisine en büyük etki. daha duyarla gözlem aletleri ile tekrar gözlemleyerek yeni bir ziyc hazırlamıştır. Dünya suda yüzen bir disk şeklindedir. Abduırahman Es-Sûfî. ortaya yeni bir astronomi kuralı koymuştur. önce 6.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batlamyos'un sistemi Kopernik'e (Nicolas Copernicus. Astronomi tarihinde büyük bir hata sonucu. gezegenlerin gök küresindeki görünen yerleri (koordinatları) ve dolanım süreleri (periyotları) ile ilgili hazırlanan cetveller. 1474-1543) gelinceye kadar 1400 yıl hiç itiraz yapılmadan kabul edilmiştir. bu kurala Tycho Brahe kuralı denilmekte olup. Bu kurala Ay'ın üçüncü inhiraf (sapma) kuralı denir.1. eserleriyle mevcut astronomi bilgilerini zenginleştirerek bir bütünlük kazandırmışlardır. Bağdat'ta sarayının bahçesinde yaptırılan başka bir gözlem evi ile karşılaşıyoruz. yüzyıldaki İslâm dünyası astronomi bilginleri. İSLÂM ASTRONOMİSİ Özellikle 8. Bu dikdörtgenin iç kısımları karaları oluşturur. sonra da 8 ile 16. Anaximenes: Dünya dikdörtgen şeklindedir.

İngiliz fizik bilgini Roger Bacon'dan (1214-1294). "Astronominin Unsurları" adlı eseri birkaç defa Lâtinceye çevrilmiştir. Mısır'da. kilisenin baskısı sonucu 1400 yıl Kopernik'in "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin yayın tarihi olan 1473 yılına kadar hiçbir itiraz yapılmadan kabul edildi. astronomi saati kullanılmıştır. Beyrûnî gözlem aletleri yapma konusunda Batlamyos'u geçtiği gibi. Beyrûni'nin (Brûni) astronomi araştırmaları geniş yer tutar. Fatimîler Döneminde. Dünya'nın sabit ve evrenin merkezi olduğunu. İbn Haysem.1. "Ziyc'ül Hakem" adlı eserinde topladı. kendisinden sonra gelenlere de astronomi ile ilgili pek çok bilgi bırakmıştır. Merağa Gözlem Evin'de Nasirüddin Tusî ile birlikte 15 astronom gözlem çalışmaları yapmıştır. bütün Orta Çağ bilginlerinin astronomi çalışmalarında da temel eser saydıkları "Kitab-ül Menâzır" (optik) adlı eserin sahibidir. Bu ziyc. bilimsel anlamdaki astronomi çalışmaları ilk defa. Astronomi tarihinde ise. Güneş'in görünen hareketlerini yeniden incelemiştir. "İlhani Ziyci" ve "Euclides" şerhi adlı eserleri. diğer Bağdat astronomi cetvellerinin yerini tutan bir niteliğe sahipti. Sabit Bin Kurra (Harran 834-Bağdat 901). Tutulma düzleminin (ekliptiğin) gök ekvator düzlemi ile yaptığı açının 23° 30' olduğunu açıklamıştır. kendi isteği ve para yardımı sonucu Kahire'de Makdam Dağı üzerinde bir gözlem evi yaptırır. Yazma ve çeviri eserlerinde objektif kalmıştır. Yapılan çalışmalar sonucu "İlhani Ziyci" adlı bir eser hazırlamıştır. Türk-İslâm ülkelerinde olduğu gibi. İbn-i Yûnus. 11 . 1570-1630) kadar. Aynı yüzyılda. Sabit Bin Kurra'nın araştırma ve hesaplama yöntemleri ile kullandığı gözlem aletlerinin üstünlüğü açık olarak görülür. 1259'da Merağa'da örnek bir gözlem evi yaptırır. Bu gözlem evi bilim tarihinde Hemedan Gözlem Evi olarak bilinir. Kahire Gözlem Evinde. önceki yıllarda yapılan ziyclerden daha üstün ve Çin'e varıncaya kadar.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batı'da "Alfranganus" olarak bilinen EI-Fergânî (ölümü 821 sonrası). fakat farklı yönde hareket eden değişik yörüngesi olduğunu ilk ifade eden astronomdur. Bu gözlem evi başına zamanın ünlü astronomu Nasirüddin Tusî (Tûs 1201-Bağdat 1274) getirilir. Batlamyos'a ait temelden yanlış olan bu görüş. aynı zamanda da bütün gezegenlerin Dünya çevresinde dairesel dolanım hareketi yaptığını kabul ediyordu. eserlerini didaktik ve günümüz bilimsel yöntemleri çerçevesinde yazmıştır. Kahire'de yaşayan diğer bir astronomi ve matematik bilgini Ebu Ali Hasan İbn Haysem (Basra 965-Kahire 1039)'dir. İlhanlı Hükümdarı Hûlagu Han (1217-1265). bugünkü bilinen değeri olduğunu belirtirsek. İbn Sina (Afşena 980-Hemedan 1037) tarafından 1025 yılında Ala'Üddevle adına Hemedan'da bir gözlem evi kuruldu. Bu gözlem evi astronomi tarihinde Kahire Gözlem Evi olarak bilinir. burada 978 yılından 1009 yılına kadar gözlem çalışmaları yaptı. Zamanımızdan 1000 yıl kadar önce ortaya konan bu değerin. Bunları. El-Hakem. İbn Sina Nasirüddin Tusî. Burada bulunan gözlem aletleri arasında bugün fizik laboratuarlarındaki mikrometreye benzer alet ilk defa kullanılmıştır. halife El-Aziz zamanında (966-976) başlamıştır. Kendisinden önceki bilgilerin kime ait olduğunu belirtmiştir. bu gözlem evinin yönetimini. Batı'da matematik ve astronomi çalışmalarına hem rehberlik etmiş ve hem de çalışmaları hızlandırmıştır. dönemin önde gelen astronomi bilgini İbn-i Yunus'a (Sedef 950-Kahire 1009) verir. Batlamyos. Alman astronomi bilgini Kepler'e (Johannes Kepler. Güneş'in de gezegenler gibi. Daha sonra gelen Halife El-Hakem (966-1021). matematik tarihinde ilk olarak ortaya koyduğu teoremleri ile geniş yer tutar.

Burası astronomi tarihinde Semerkant Gözlem Evi veya Uluğ Bey Gözlem Evi olarak bilinir. 1841'de Fransa'da. hâlen Oxford Bilim Tarihi Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. Beyrûnî bu çalışması ile astronomik gözlemlerde son derece önemli olan zaman faktörünü de daha duyarlı tespit esaslarını sağlamıştır. ilk kaynak eser niteliğini taşıdı. Orta Çağ astronomisinin en son sözüdür. Dünya'nın yuvarlık olup. Gıyaseddin Cemşit'in başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanması kararlaştırılan yıldız katalogunun önemli kısmı hazırlanır. Bilim adamları ve edipleri. Son kısımları Uluğ Bey tarafından tamamlanan yıldız katalogu. Ay'ın ve Güneş'in durumları ile Ay evrelerini daha pratik olarak ve zamanı için yeni bir tablo hâlinde göstermiştir. astronomi tarihinde yeri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Beyrûnî Uluğ Bey'e. Gözlem evine ilk müdür olarak Semerkant Türk'ü Gıyaseddin Cemşit görevlendirilir. Beyrûnî'nin bir tasvirine dayanılarak. Uluğ Bey Ziyci' ndeki bilgileri. İsfahan Gözlem Evi veya Melikşah Gözlem Evi olarak bilinen ve kurumun çalışma programının 30 yıl sürmesi gerektiğini kaynaklar belirtmektedir. Horasan ve Maveraünnehir hükümdarı Uluğ Bey'in (Sultaniye 1389Semerkant 1449). Batlamyos (85-165) ve Nasirttddin Tûsî (Tus 1201-Bağdat 1274) tarafından Merağa Gözlem Evi’nde 1259'da hazırlanan yıldız kataloglarındaki astronomi bilgilerinin kısmen yanlış değerler ihtiva ettiği bildirilir. Uluğ Bey Melikşah'ın hükümdarlığı zamanında (1072-1092). çalışmanın son kısımları Ali Kuşçu ve Uluğ Bey tarafından tamamlanır. çeşitli hızlarda dolanan çarklı saat sistemini ilk defa yapmıştır. Ömer Hayyam (1043-1121) ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmalar sonucu Melikşah Takvimi (Takvim-i Melikşahi) adlı takvim hazırlanmıştır. astronomi tarihinde "Uluğ Bey Ziyci" veya "Uluğ Bey Yıldız Katalogu" olarak bilinir. çok para harcanmasıyla 10741075 yılında İsfahan'da bir gözlem evi yaptırdığı biliniyor. 1221-1222 yıllarında. Bu eser dürbünün Galileo tarafından ilk kez gökyüzüne çevrilme tarihi olan 1610'a kadar bütün gözlem evlerinde başvurulan. Beyrûnî. Gıyaseddin Cemşit'in 1429'da ölümü üzerine yarım kalan çalışmalara.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Beyrûnî. Ayrıca çeşitli hızlarda dönen çark sistemi yardımıyla. Bu gözlem evi inşasmdan amaç. 1648'de İngiltere'de. ekseni çevresinde döndüğü ve evrenin merkezinde de Güneş olduğu görüşünü iddia ve ispat etti. Melikşah Gözlem Evin'de. 12 . 1918'de Amerika ve Rusya'da bilim adamları tarafından başvuru kitabı olarak kullanılmıştır. meclisinde sık sık toplaması ile tanınan Sultan Celalüddin Melikşah (1052-1092) astronomiye son derece düşkün idi. Selçuklular Döneminde astronomi ve matematik en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Semerkant Medresesinde yapılan astronomi araştırmalarının bir uygulama kurumunu yapmak ve zamanına kadar yapılan yıldız kataloglarının en mükemmelini hazırlamaktır. bu görüşün temelden yanlış olduğunu ileri sürerek. Kadızade'nin de zamansız bir şekilde 1430'da ölümü dolayısıyla. Bunun üzerine. Uluğ Bey Semerkant'ta Kuhenk tepesi'nde bir gözlem evi yaptırır (1421). "Uluğ Bey Ziyci"nin astronomi tarihi bakımından önemini şu bilgiler açık olarak ifade eder: Adı geçen eser 1500'de İstanbul'da. Bursalı Kadızâde Rumî'nin başkanlığında devam edilir. astronomik gözlemler için. İsfahan'da yapılan usturlâp.1.

Öyle ki Takiyüddin Er Râsıt (Şam 1521-İstanbul 1585) tarafından İstanbul'da Üçüncü Murat zamanında yaptırılan İstanbul (Tophane) Gözlem Evin'de kullanılan. Avrupa'da. Avrupa'da yayınlanan astronomi kitaplarına bir göz atıldığında görülür ki bir kısım astronomi aletleri. 1140-1150 arası) ile yarı bir önem taşıyan Zarkali'dir (Zarkali sonradan Müslüman olmuştur. Kopernik. usturlâp. Rigel. Astronomi aletlerini kendileri yapan Türk-İslâm astronomları. azimut ile yine temel gözlem aletlerinden alhidat. Mekanik sisteme dayalı bu aletler. astronominin temel terimlerinden olan zenith. ilk olarak 1610 yılında kullanılmaya başlanan dürbün gibi kullanılıyordu. Batı dünyasının astronomi öğretmenleri 8. Bu takvim.1038) ve Câbir Bin Hayyan (ölümü. Caypur. Benarea Ucaya ve Mathura şehirlerinde 1726-1738 yılları arasında Muhammed Şah adına gözlem evleri kurulmuştur. Günümüzde. gibi yıldız adları.1. Giordano Bruno. dinî bir suç işledi düşüncesiyle Batı'da kilise tarafından 1882 yılına kadar yasak kitaplar arasında ilân edildiği bilinmektedir. hâlen kullanmakta olduğumuz miladî (Gregorien) takvimden daha doğru hesaplara dayanmakta idi. terimleri ve yıldız adlarının hâlâ Arapça yazım şekilleri kullanılmaktadır. Türk-İslâm dünyasındaki geleneğin devamı olarak yapılan astronomi çalışmaları ve kurulan gözlem evleri de belirtilmeye değer. Algol. daha büyük aletler yaptılar. "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin. Kopernik'ten 500 yıl kadar önceleri itiraz etmişlerdir. ekliptik ve arz dairesi ile ekinoks dairelerine ait bakır dairelerden müteşekkil usturlaplar bulunmaktaydı. Kopernik'in (1475-1543). Endülüs İslâm bilginlerinin önde gelen astronomları arasında Meslemedü'l Macridî (?-1008). Aldebaran. Vega ." görüşü dikkate alınarak hazırlanan bu takvim. Ayrıca. Roger Bacon. meridyen. Batı bilim dünyasını astronomi çalışmalarına yönelten İslâm bilginleri. gibi terimler. Bunlardan bazı örnekler şunlardır: En parlak yıldızlardan Algebar. yüzyıl Türk-İslâm bilginleridir. Eski Hint'te. ekvator. mümkün olduğu kadar. Ayrıca. daha büyük ve daha duyarlı aletlerin yapılması gerektiğine inanıyorlardı. Betelgöz. İbnü'sŞems (?. nadir. Öyle ki.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Melikşah zamanına kadar bu konudaki çalışmalar için hiç uygulanmayan.. Newton. Galileo. Tycho Brahe. Algenip. Altahir. ile 16. Ancak görüşlerini teori hâlinde ortaya koymamışlardır. Endülüs İslâm astronomları da Doğu İslâm astronomları gibi Batlamyos'un gök cisimlerinin hareketleriyle ilgili görüşüne. fiziğin temel kurallarından "Atmosferden geçen ışınlar kırılmaya (refraktion) uğrar. Bu gözlem evlerinde yapılan astronomi çalışmaları çağını aşmış ve çağımız astronomisine ışık tutmuştur. Denep. Zira evrenin sonsuzluğu karşısında. kullandıkları astronomi aletlerini kendileri yapmışlardır. Mihrace Cay Sing tarafından Delhi. bu aletleri. 13 . gözlem aletleri Kepler'in hocası Tycho Brahe tarafından Avrupa'da Hween adasında kurulan Stejenobourg ve Uranibourg Gözlem evlerinde ilk defa kullanılan gözlem aletleri ile bire bir benzerlik taşıdığı son yılların araştırmaları sonucu ortaya çıkmıştır.).. Merağa Rasathasenesi'nde. her geçen yıl geliştirerek. yıldızların dehlinasyon ve azimut değerlerini ölçmek için azimut dairesi aletlerini de yapmışlardır. Batı'da Arzachel adıyla bilinir. Kepler ve çağdaşlarının araştırmalarının ortaya çıkmasına sebep oldukları gibi Batı'da bilimsel düşünceyi harekete geçirdiler. zamanın bilim dili olan Arapça yazılım şekilleri kullanılır. 600 yıl sonra Gregoryen'in hazırlattığı düzeltilmiş takvimden daha hassas ve hatasız idi. canlılık ve hız kazanmasını sağladılar.

mesela arılar görülürken. Radyo Dalgaları Radyo dalgaları elektromanyetik spektrumun sahip oldukları en uzun dalga boyuna sahiptir. çıplak gözle ‘görülebilen ışık’ dışındaki dalga boyuna sahip ışıkları göremez.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR İnsanlar. kuyruklu yıldızlarda. öyle de ‘ultraviyole ışık’ da bir renk oluşturmaktadır. hareketlerini ve bileşimini oluşturan maddeler hakkında çok şey ortaya koyabilirler. İletken anten üzerinde yüklerin ivmeli hareketi sonucunda oluşur.1. Radyo teleskopu 14 . Çoğu astronomik cisimlerin radyo dalgası yayınladıkları. 1932 yılına kadar keşfedilemedi. yapılarını. Oysa nasıl ‘yeşil renk’. insan onu çıplak gözle göremez. yıldızlarda. radyo ve televizyon dalgalarını göremediği gibi. bir futbol sahasından büyük olacağı gibi bir top boyutundan da küçük olmaktadır. ‘Ultraviyole renk’ birçok canlı türü tarafından. Radyo teleskopları. astronomlar. Bu dalgalar. İnsan gözü. çok büyük gaz bulutlarında. İnsan gözünün görebileceği ışık dalga boyları kızıl ötesi ve mor ötesi ışığın arasındadır. mor ötesi (ultraviyole) ışığı da göremez. Bunun dışındaki ışınları insan gözü algılayamaz. galaksilerde ve gezegenlerdeki olayların araştırılmasında oldukça fazla kullanılmaktadır. astronomik cisimler tarafından yayınlanan radyo dalgalarından resimler oluşturmak için çok karmaşık sistemler geliştirdiler. O zamandan beri. Bu kaynaklardan gelen radyo dalgalarının incelenmesiyle. astronomlar. ‘kırmızı renk’ vardır ve dünyanın her bir köşesinde bize değişik renk ve tonlarıyla kendini gösterir. Tuğla ve beton gibi ortamlardan rahatlıkla geçtiği için haberleşmede kullanılır.

bulutlu ve dumanlı ortamlara nüfuz edebilmesi.5 cm dalga boyuna sahip (C-bandı) dalgalar göndermektedir. Eğer sizin hassas bir mikrodalga teleskopunuz olsaydı. Bell laboratuarlarında iki bilim adamı. özel bir düşük gürültülü anten kullanarak. ERS-1 uydusu yaklaşık 7. Dünyayı uzaydan gözlemleyebilmek için oldukça önemli bir duruma getirmektedir. Bu şekilde de mikrodalgaya maruz kalan maddeler ısınmaktadır. bir mikrodalga fırınında bulunan yiyeceklerimizi ısıtan dalgalardır. bütün yönlerden gelmekteydi ve şiddetinde hiç bir şekilde değişme gözlenmemekteydi. Uzun dalga boyuna karşılık gelen ve mikrodalga bölgesinin başlangıcını oluşturan dalgalar. JERS uydusu. her yönden gelen sabit kozmik ışınları da algılardınız. Bu dalgalar.1. bulunulan yere. Bir başka ifadeyle. çok geçmeden evrenin her yönünden gelen ve gürültü ısınımı olarak keşfedilen esrarengiz ısınımın kozmik (evrensel) mikrodalga ısınımı olduğunu keşfettiler. 15 . 1960 yılında tesadüfen oldukça şaşırtıcı bir kesif yapılmıştır. Şekildeki görüntüde gösterildiği gibi. bu kozmik ısınımlar Büyük Patlama anında oluştuğu ve evrenin her tarafına yayıldığı ve hala da yayılmaya devam etmekte olduğu düşünülmektedir. Bu ışınlara. Eğer bu uğultu Dünya üzerinde bulunan. Bütün evreni doldurduğu düşünülen bu ısınımın. Bilim adamları. fakat aynı zamanda da. hafi yağmurlu ve karlı ortamlara. Mikrodalgalar. Yaklaşık gürültüye benzeyen bu ilginç şey. sisli ortamlara. Alaska sahillerinde denizde bulunan parçalanmış buz kütlelerini göstermektedir. bu dalgaları. daha sonra ayrıntılı olarak tartışılacak olan ve Big Bang olarak bilinen Büyük Patlamanın başlangıç anı için bir ipucu olduğuna inanılmaktadır. Kozmik Mikrodalga Arka plan Işınımları denilmektedir ve bundan sonra kolaylık olması için sadece kozmik ışınlar olarak ifade edilecektir. maddeleri oluşturan atom ve moleküllerle etkileşerek onların hareketlerinde meydana getirdikleri sürtünme nedeniyle ortaya ısı enerjisinin çıkmasına neden olmaktadır. evinizde bulunan mikrodalga fırınından ve insan yapımı olana diğer kaynaklardan dışarı sızan hafif ışınımları saptayabilirdiniz. bir arka plan sesi olarak isimlendirilen. onu rahatlıkla saptayabileceğiniz ve belli bir dalga boyuna sahip olan. örneğin yakın hava kontrol kulesinden gelen radyo sinyalleri gibi bir şeylerden gelseydi. 20 cm uzunluğuna sahip dalga boyunu (L-bandı) kullanarak yandaki resimde de gösterildiği gibi Brezilyada bulunan Amazon ırmağının bir görüntüsünü vermektedir. uğultu keşfettiler. bu uğultu sinyalleri her yönden değil sadece bir yönden gelirdi.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikrodalga Mikrodalgalar santimetre mertebesinde ölçülen dalga boylarına sahiptir.

O 256 çeşit renk kullanarak her bir bölgeyi renklendirip Dünyaya uzaydan bakıldığında gerçek bir görüntüsünü veren biçimi ortaya çıkarmaktadır. Bizim üzerinde yaşadığımız gezegen olan Dünyayı gözlemleyebilmemiz ve Dünya dışı gözlemler yapabilmemiz için.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Kızılötesi Işınlar 710 nanometreden 1 milimetre arası dalga boylarına sahip ışınları kapsar (iğne ucu ile küçük bir tohum kadar boyları vardır). oldukça soğuktur. Atomlar tarafından emildiklerinde maddeyi ısıtırlar.1. Bu durum. Yandaki şekilde de modeli görüldüğü gibi. yıldızlar. Soldaki görüntü. İnfrared Astronomy Satallite (IRAS) gibi buna benzer diğer uydularla da. görünür bölge ışınları ile yapılan çalışmalara göre daha avantajlıdır. 1986 yıllında GOES 6 uydusundan alınan bir infrared resmidir. bulut yapılarını çalışmak için büyük önem taşımaktadır ve infrared ışınlarıyla oluşturulmuş Dünya görüntüsü. siyah bulutlar daha sıcak olurken açık bulutların daha soğuk olduğuna dikkat edin. Güneş. İnsan ve hayvan vücutlarının infrared ışınları yayması yanında. Güney Amerika’nın batı kesimlerinde. Bu görüntü. GOES ve Landsat 7 gibi uydularla Dünyayı gözlemlemekteyiz. 16 . Dünyayı görüntülemek için niçin infrared ışınımlarını kullanırız? Görünür bölge ışınımları ile karalar ile bulutları kolaylıkla ayırt edilmesine rağmen. galaksiler. Bir bilim adamı. çoklu bulut katmanlarının ayrışmış olarak gözlenebildiği yerler görülmektedir. okyanusa yakın olmaları nedeniyle ısınan alt tabakadaki sıcak bulutlarla. yıldız ve galaksiler gibi uzak cisimler de infrared ışınları yaymaktadırlar. oldukça sıcak ve beyaz-mavi renge karşılık gelen burun bölgesi. Yan tarafta verilmiş olan Dünya görüntüsü. kara ve denizlerden gelen ve Dünyanın çevresinde oluşan bulutlardan gelen görüntünün her bir parçasını tanımlamak için sıcaklığı kullanmaktadır. bir görünür ışık resminden elde edilemeyen bilgilerde olduğu gibi. Dünya. Örneğin. Portakal rengine karşılık gelen bölge. çok büyük toz ve gaz bulutları gibi uzak cisimlerden gelen infrared ışınımları ölçülerek araştırmalar yapılmaktadır. Dünya yörüngesi üzerine yerleştirilmiş olan yapay bir uydu aracılığıyla yapılması çok daha avantaj sağlamaktadır. Dünya yüzeyinden yayınlanan veya yansıyan infrared ışınlarının miktarına bağlı olarak veriler toplanmaktadır. infrared ile daha ayrıntılı detaylar elde edilmektedir. Gece görüş sistemleri bu ışınlardan yararlanarak çalışır. Landsat 7 uydusuna yerleştirilmiş özel sensörlerle. infrared ışınları ile elde edilmiş bir kedinin resmini göstermektedir. onun için de ısı radyasyonu da denir. Bütün sıcak ve soğuk maddeler tarafından oluşturulurlar. 370C sıcaklığa sahip olan vücudumuz 900 nanometrelik kızılötesi ışıma yapar. benzer bir hayvanın farklı bir görünümünü verir.

vücudunuzun bir yanı üzerine X-ışınlarına hassas bir film koyulur ve sonra X-ışınları sizin vücudunuzdan geçip film üzerine düşecek şekilde ayarlanarak cihaz çalıştırılır. Çeşitli materyallerin içinden geçebildikleri için tıpta organ ve kemiklerin görüntülenmesinde sıkça kullanıldığı gibi. eşek arısı gibi. Hiçbir zaman maruz kaldığınız ışınları hissetmesiniz. SOHO olarak isimlendirilen bir uydu tarafından çekilmiştir. Atmosfer bu ışınların zararlı etkisini azaltır. Dünyanın çevresinde bulunan ozon tabakasının insanları UV ışınlarından koruması insanın yaşamını sağlıklı bir şekilde sürdürmesi için çok iyidir fakat astronomlar için bu evrenden bilgi toplamak için engel teşkil etmektedir. 171 Angstrom dalga boyuna sahip bir uç mor ötesi ışınımıyla alınan Güneşin görüntüsüdür. Bu dalgalar her ne kadar insan gözüyle görülemeseler bile. (1 Angstrom 10-10m lik bir uzunluğa sahiptir. UV ışınlarının sadece çok küçük bir kısmını dedekte etmektedir. Yaymış oldukları UV ışınımlarının incelenmesiyle yıldız ve galaksiler hakkında çeşitli araştırmalar yapabiliriz.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Morötesi Işınlar Mor ötesi (ultraviyole UV) görünür bölgeden daha kısa dalga boylarına sahiptir. onların çoğu atmosfere girerken ozon gibi çeşitli gazlar tarafından tutulmaktadır. ayrıca yüksek-enerji fizik ve gökbilim uygulamalarında da kullanım alanı bulmuştur. Normal camdan geçemez ancak kuartz camdan geçerler. Güneşten gelen bazı UV dalgaları Dünya atmosferine nüfus etse de. hatta Güneş gibi çok yakın gök cisimlerden UV ışınlarını ölçmek için ozon tabakası dışındaki uydulara UV teleskopları yerleştirmek zorundadırlar. Röntgen tarafından bulunduğu için röntgen ışınları olarak ta adlandırılır. Güneşimiz. Bir dişçide ise film ağzınızın içinde dişin bir yanına yerleştirilerek çenenizden filme düşecek şekilde ışınlama yapılır. Örneğin. Yandaki görüntü. Kemikler ve dişlerin yoğunluğu derinizden daha fazla olduğu için X-ışınlarını derinin soğurduğundan daha fazla soğurmaktadır ve deri bu ışınları tamamıyla geçirirken.) Bu resim. Bu nedenle astronomlar yıldız ve galaksilerden. X Işınları Serbest elektronların bir gerilim altında hızlandırılmasıyla oluşturulur. kemikler ve dişler çoğunu soğurduğu için 17 . Hubble uzay teleskopu yıldız ve galaksileri gözlemek için çoğunlukla. Bu ışınlar elektrik arkları ve gaz boşalmaları sonucunda meydana gelir. UV astronomisi araştırmalarında araştırmacılara yardımcı olan çok çeşitli yapay uydular bulunmaktadır. Bunların çoğu. bazı böcekler tarafından görülebilir. Güneş güçlü morötesi ışık kaynağıdır. Herhangi bir hastanede röntgen çektirilirken. yakın UV ışınımlarına karşılık gelen dalga boyunu kullanmaktadırlar.1. elektromanyetik spektrumdaki farklı dalga boylarının hepsinde ışık yaymaktadır fakat onun sadece mor ötesi ışınları bronzlaşmamıza neden olmaktadır.

yükseklere yükselmiş balonların ve uyduların içine yerleştirilen aletlerle gökyüzü görüntüleri alınabilir. Işığın farklı dalga boylarına karşılık gelen kısımları Dünya atmosferinin farklı derinliklerine nüfuz etmektedir. Metaller x-ışınlarını çok fazla soğurduğu için diş içersinde bulunan dolgu maddesi de rahatlıkla belirlenir. atmosferin dışına gönderilen uydularla X-ışını detektörleri yerleştirerek gerçekleştirilir. Güneş ve hatta çoğu gezegenler X-ışınımı yaymaktadırlar. çift yıldız sistemleri. kanserli hücreleri öldürmek için tedavi amaçlı kullanılmaktadır. arkamızda yer üzerinde gölgemiz oluşur. atmosferimiz zararlı gamma ışınlarına göre bizi koruma görevi yapmaktadır. 18 . Gamma () Işınları Gamma ışınları. Elektrik ve manyetik alanda sapmazlar. en kısa dalga boyuna sahip olduğu kısmına karşılık gelen bölgesidir. Uzayda bulunan. süpernova kalıntıları. X-ışınları astronomisi yapmak için. X-ışınımı enerji bandını içeren ışığın çoğu türünü salmaktadır. Benzer bir şekilde. Astronomide. elektromanyetik spektrumun en fazla enerjiye sahip olduğu bölgesine karşılık gelmekle birlikte. nötron yıldızları. dalgalar derimizden kolaylıkla geçer fakat kemiklerden geçemeyeceği için film üzerine onların gölgesi düşer. Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri 1234567Yüklerin ivmeli hareketi sonucu oluşur. canlı hücreleri öldürebilir. Işık hızıyla yayılırlar. Boşlukta ışık hızıyla yayılırlar. Bu dalgalar. X-ışınları üzerimize tutulduğunda. İlk gamma ışını teleskopu. Dünya. kara delikler.1. Enerji taşırlar. Gamma ışını astronomisi. evrenin çok uzak noktalarlından bizlere kadar gelebilmektedir. Gamma ışınları. yıldızlar. Bu özelliği tıpta. Hızları ortama göre değişir. Güneş ışınları üzerimize belli açılarla gelirse. Enine dalgalardır. 1961 yılında atmosfer üzerindeki bir yörüngeye oturtulan Keşif XI uydusu üzerine kozmik gamma ışını fotonundan yerleştirilmiş ve 100 kozmik gamma ışını fotonundan daha az bir ışın toplanabilmiştir. Gamma ışınları. radyoaktif atomlar veya nükleer patlamalar sonucu oluşmaktadır. Bunlar sadece Dünya atmosferi tarafından soğurulmaktadır ve bu nedenle. X-ışını yayan cisimler (örneğin kara delikler gibi) dişçinin X-ışını makinesi gibidir ve uydu üzerindeki detektör film yerine geçer. Kompton Gözlemcisi gibi sadece.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ film üzerine kemik ve dişlerin bir silueti düşer. atmosferin çoğunun veya hepsinin üzerindeki balonların veya uzay araçlarına yerleştirilen dedektör sistemlerinin elde edilmesine kadar geliştirilmesi mümkün olmamıştır.

1. ALET Çıplak Göz Çok iyi göz Küçük opera dürbünü Büyük opera dürbünü Küçük dürbün Büyük dürbün Küçük Teleskop BÜYÜTME 1x 1x 2x 4x 8x 15x 20-200x AÇIKLIK 4 mm 8 mm 15 mm 25 mm 40 mm 60 mm 80 mm PARLAKLIK SINIRI (KADİR) 6 7 8 9 10 11 12 Tablo 1. İnsan gözü 380 nm (Mor renk) ile 700 nm (kırmızı) arasındaki dalga boylarına duyarlıdır.5 mm'dir. ikinci rakam ise açıklıktır. Göz İlk gözlem aracımız. Dürbün 50 mm açıklığa sahip olan bir dürbün. Samanyolu içindeki ve dışındaki yıldızların parlaklığı gözlerinizi kamaştıracaktır. 7x50 ve10x50 gibi değerlere sahiptirler. Göz. Gözlem için yüzümüzü Gök’e çevirmek yeterlidir. normal bir gözün topladığı ışığın 50 kat fazlasını toplar. gözümüzdür. Orion. Yüksek büyütmeli dürbünler sönük cisimleri daha karanlık gösterdiğinden ve elde tutulması güç olduğundan tercih edilmezler. Amatörlerin kullandığı dürbünler 6x35.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI İnsanoğlu gökyüzüne bakmağa başladığı andan itibaren gökyüzündeki parlak cisimler dikkatini çekmiştir. Başlıca gözlem araçlarını göz. Dürbün ve Teleskop Karşılaştırma Tablosu 19 . Dolayısı ile dürbünle gözümüzle göremeyeceğimiz uzak mesafe yıldızları rahatlıkla görebiliriz. Karanlığa uyum sağlamış normal bir insan gözü 1/8 ile 1/4 saniye arasında bir süre ışık biriktirebilir ve çapı yaklaşık 4. Satürn hatta Andromeda’yı bile çıplak gözle görebilirsiniz. Işık kirliliği olmayan ortamda. Ülker. 50mm açıklığa sahip bir teleskop insan gözünden yaklaşık 40-50 kat daha fazla ışık toplar. Buradaki ilk rakam büyütme gücü. Tablo 1 de göz. Muhtemelen kendinizi mutlu hissedeceksiniz. dürbün ve teleskop arasındaki bir karşılaştırma verilmiştir. İlk zamanlarda insan gökyüzünü sadece çıplak gözle gözlemlemiş ve gökyüzünün enginliği ve güzelliği karşısında hayrete düşmüştür. Mars. dürbün ve teleskop olarak sıralayabiliriz. 20cm lik teleskop normal insan gözünden 1600 kat fazla ışık toplar. Amatör astronomlar dürbünde yüksek büyütmeden ziyade ışık toplama gücüne dikkat ederler. her şeyin görülebildiği kadar sınırlı olmadığını fark etmişler ve uzaktaki cisimleri gözlemleyebilmek için çeşitli aletler icat etmişlerdir. Jüpiter. Samanyolu. Daha sonraları insanlar.

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

Teleskop
Teleskop, çok uzak cisimleri yakınımızdaymış gibi gösteren çok etkileyici bir alettir. Teleskopun icat edilmesi ile modern astronomide büyük gelişmeler elde edilmiş ve astronominin bilinmeyen yönleri keşfedilebilmiştir. Teleskoplar günümüzde çok çeşitli boyutlarda kullanılmaktadır. Oyuncakçıdan alabileceğiniz ufak teleskopların yanında, tonlarca ağırlığa sahip örneğin Huble Uzay Teleskobu gibi çeşitleri vardır. Teleskopun ne kadar etkileyici bir cihaz olduğuna örnek vermek gerekirse, 20cm’lik ufak bir teleskopla 80 metre uzaktaki bir el yazısını okuyabilirsiniz. Temelde 3 çeşit teleskop türü vardır: 1- Mercekli Teleskoplar: Bu tür teleskoplarda uzun bir tüp içerisindeki mercekten geçen ışık ışınları, göz merceğine gelir. Bu teleskop türü, en yaygın teleskop türüdür. Mercekli teleskoplarda ayna bulunmaz. Bunların bir ucunda geniş bir mercek, diğer ucunda ise ufak bir oküler (göz merceği) yer alır. Işık büyük mercekten geçer ve ufak bir demet halinde okülere gelir. Bu aşamadan sonra yapacağınız şey okülerde netlik ayarını yapmanızdır. Avantajları: · · · · · · · Dizaynı basit olduğu için kullanımı kolay ve güvenilirdir. Çok az bakım gerektirir. Büyük objektif açıklı olan mercekli teleskoplar; ay, gezegen ve çift yıldız gözlemi yapmak için idealdir. İkinci bir aynaları olmadığı için görüntü kalitesi oldukça iyidir. Uzak yeryüzü cisimlerini gözlemek için kullanılabilirler. Optik tüpe sahip oldukları için hava akımları (türbülans) çok azdır. Bu nedenle hava akımlarından dolayı görüntü pek etkilenmez. Merceğin sabit olarak yerleştirilmesi de bir avantajdır.

Dezavantajları: · Tüm teleskop türleri arasında (objektif açıklığı arttıkça) en pahalı olan türdür. · Diğer teleskop türlerindeki gibi açıklığa sahip olanları, daha ağır, daha uzun ve daha büyüktür. Bu yüzden bir yerden bir yere taşınmaları zordur. · Küçük ve sönük nesnelerin (uzak galaksiler gibi) gözlemlenmesine çok uygun değillerdir. · Uzun odak oranlarına sahip olduklarından astrofotoğrafiğe uygun değillerdir. · Akromatik dizaynlı olanlarında renk aberasyonu tam olarak giderilememiştir. · Bu tür teleskoplarda oküler tüpün en sonunda olduğundan bazı gözlemlerde problem olabilir. Bu sorun 900’lik bir prizma ile giderilebilir.

20

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

2- Aynalı Teleskoplar: Newtonian ve Cassegrain olmak üzere iki çeşidi vardır. Bu tür teleskoplarda ışık, düz ve geniş bir tüpün içine girer, tüpün dibindeki eğri aynadan (parabol, hiperbol ya da elips) yansır, toplanmış olan ışık huzmesi, tüpün açık olan ucunda yer alan ufak ikinci aynaya çarpar ve oradan okülere gelir bu şekilde görüntü oluşturulmuş olur. Bu tür teleskoplarda genellikle ikincil aynayı tutabilmek için tüpün açık olan ucundan artı işareti biçiminde teller gerilmiş durumda bulunur, bu teller netlik ayarı yapılmamış olduğu zaman okülerle bakıldığında görünür. Fakat netlik ayarı yapıldığında tellerin görüntüsü yok olur.

Avantajları: · · · · · · · Diğer teleskop çeşitlerine göre fiyatları ucuzdur. Odak uzaklığı 1m’ye kadar olanlar kolaylıkla taşınabilir. Renk sapıncı yoktur. Ay ve gezegen gözlemleri için kullanışlıdırlar. Optik sapınçları az olduğu için oldukça parlak bir görüntü verirler. Astro fotoğrafçılık için uygundurlar. Genellikle hızlı odak oranlarına (f/4 ile f/8) sahip olduklarından, uzak gökadaları, bulutsular ve yıldız kümeleri gibi sönük derin uzay cisimlerini gözlemek için idealdirler.

Dezavantajları: · · · · · Diğer teleskop türlerine göre daha hassas oldukları için daha fazla bakım gerektirirler. Nesneleri ters olarak gösterdikleri için yer cisimlerinin gözlemlenmesi için uygun değillerdir. Açık optik tüp dizaynına sahip oldukları için hava akımı gibi dış etkenlerden daha fazla etkilenirler. İkincil aynaları olduğu için mercekli teleskoplardan daha fazla ışık kaybına neden olurlar. Görüntü kenarlarında bulanıklaşma görülür.

3- Katadioptrik (aynalı-mercekli) Teleskoplar: Bu tip teleskoplar hem ayna hem de lens kullanırlar. iki popüler çeşidi vardır: Schmidt-Cassegrainler ve Maksutov-Cassegrainler. Katadioptrik tür teleskoplar aynalı ve mercekli teleskopların avantajlarını bir araya toplayarak, her türlü amaç için kullanılabilecek bir teleskop türü oluştururlar.

21

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ALİ KUŞÇU
15. yüzyılda yaşamış olan önemli bir astronomi ve matematik bilginidir. Babası Timur'un (1369-1405) torunu olan Uluğ Bey'in (1394-1449) doğancıbaşısı idi. "Kuşçu" lakabı buradan gelmektedir. Ali Kuşçu, Semerkand'da doğmuş ve burada yetişmiştir. Burada bulunduğu sıralarda, Uluğ Bey de dahil olmak üzere, Kadızâde-i Rûmi (1337-1420) ve Gıyâsüddin Cemşid el-Kâşi (?-1429) gibi dönemin önemli bilim adamlarından matematik ve astronomi dersleri almıştır. Ali Kuşçu bir ara, öğrenimini tamamlamak amacı ile, Uluğ Bey'den habersiz Kirman'a gitmiş ve orada yazdığı Hall el-Eşkâl elKamer adlı risalesi ile geri dönmüştür. Dönüşünde risaleyi Uluğ Bey'e armağan etmiş ve Ali Kuşçu' nun kendisinden izin almadan Kirman'a gitmesine kızan Uluğ Bey, risaleyi okuduktan sonra onu takdir etmiştir. Ali Kuşçu, Semerkand'a dönüşünden sonra, Semerkand Gözlemevi'nin müdürü olan Kadızâde-i Rûmi'nin ölümü üzerine gözlemevinin başına geçmiş ve Uluğ Bey Zici'nin tamamlanmasına yardımcı olmuştur. Ancak, Uluğ Bey'in ölümü üzerine Ali Kuşçu Semerkand'dan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yanına gitmiştir. Daha sonra Uzun Hasan tarafından, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacı ile Fatih'e elçi olarak gönderilmiştir. Bir kültür merkezi oluşturmanın şartlarından birinin de bilim adamlarını bir araya toplamak olduğunu bilen Fatih, Ali Kuşçu' ya İstanbul'da kalmasını ve medresede ders vermesini teklif eder. Ali Kuşçu, bunun üzerine, Tebriz'e dönerek elçilik görevini tamamlar ve tekrar İstanbul'a geri döner. İstanbul'a dönüşünde Ali Kuşçu, Fatih tarafından görevlendirilen bir heyet tarafından sınırda karşılanır. Kendisi için ayrıca karşılama töreni yapılır. Ali Kuşçu' yu karşılayanlar arasında, zamanın ulemâsı İstanbul kadısı Hocazâde Müslihü'd-Din Mustafa ve diğer bilim adamları da vardır. İstanbul'a gelen Ali Kuşçu' ya 200 altın maaş bağlanır ve Ayasofya'ya müderris olarak atanır. Ali Kuşçu, burada Fatih Külliyesi'nin programlarını hazırlamış, astronomi ve matematik dersleri vermiştir. Ayrıca İstanbul'un enlem ve boylamını ölçmüş ve çeşitli Güneş saatleri de yapmıştır. Ali Kuşçu' nun medreselerde matematik derslerinin okutulmasında önemli rolü olmuştur. Verdiği dersler olağanüstü rağbet görmüş ve önemli bilim adamları tarafında da izlenmiştir. Ayrıca dönemin matematikçilerinden Sinan Paşa da öğrencilerinden Molla Lütfi aracılığı ile Ali Kuşçu' nun derslerini takip etmiştir. Nitekim etkisi 16. yüzyılda ürünlerini verecektir. Ali Kuşçu'nun astronomi ve matematik alanında yazmış olduğu iki önemli eseri vardır. Bunlardan birisi, Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih'e sunulduğu için "Fethiye" adı verilen astronomi kitabıdır. Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde gezegenlerin küreleri ele alınmakta ve gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir. İkinci bölüm Yer'in şekli ve yedi iklim üzerinedir. Son bölümde ise Ali Kuşçu, Yer'e ilişkin ölçüleri ve gezegenlerin uzaklıklarını vermektedir. Döneminde hayli etkin olmuş olan bu astronomi eseri küçük bir elkitabı niteliğindedir ve yeni bulgular ortaya koymaktan çok, medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Ali Kuşçu'nun diğer önemli eseri ise, Fatih'in adına atfen Muhammediye adını verdiği matematik kitabıdır.

22

Yunanlı astronom Batlamyus'un yanlış olan teorisini Dünyaya anlatarak ilme anlatılamayacak kadar büyük hizmette bulundu. Heliosentrik teori bugün Kopernik teorisi olarak da adlandırılır. kitapta yazılanları okuyanların hemen reddedeceklerini biliyorum. 24 Mayıs 1543 yılında Frombork'ta (Polonya) öldü." Kopernik'in en önemli eserinde "De revolutionibus orbium coelestium" heliosentrik teorisini detaylı anlattı. 23 . Eserlerinde izah edilen konular. 1497'de memleketine dönüp. İsa Güneş’e sabit durması için emir vermişti ve Güneş de sabit durmaktaydı. başladığım hususlardan vazgeçmeye niyetlendiğim olmuştur. Fakat çekingenliği üzerimden atarak çalışmalara devam ettim.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikolaj Kopernik (d. Orada astronom Domenico Noworra (1454-1504) ile beraber çalıştı. Burada. O zamanki Hıristiyanlık inancına göre Hz. Etrafın tepkisinden. Dünya’nın yuvarlak ve hareket eden bir cisim olduğu. Kopernik. 1501'de Hukuk fakultesini devam ve Tıp fakultesine baslamak icin tekrar İtalya'ya geri döndü. Ay'ın ve gezegenlerin incelenmesiydi. Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş etrafında döndükleri kuralını açıklamıştır.1473 . doktor ve rahip olan Kopernik. 1494 yılında evine dönen Kopernik.ö. fikirlerini savunan biri olamamışımdır. Güneş’in görünen hareketi.1. O dönemde. Yine genel inanca göre dünya düz tepsi gibiydi. Ömrünün sonlarına doğru sıhhati bozulan Kopernik'in kiliseden korkusu kalmamıştı. ekliptik sistemin tartışılması.. 1543) 19 subat 1473 yılında Torun'da (Polonya) doğan Kopernik normal tahsilini yaptıktan sonra 1491 yılında Krakov'daki okula devam ederek matematik ve astronomi öğrenimini bitirdi. ileri sürdüğü fikirleri ancak ömrünün sonlarında açıklayabilmiştir. Ben ömrüm boyunca çevremin düşüncelerine aldırmayan. Sebepleri ise kendisinin bunların doğru olduğuna tam emin olmaması ve kendisi papaz olduğu için kiliseden çekinmesi. Artık fikirlerini rahatça açıklayabilir. çalışmalarına devam etti.. yazdığı kitabını ortaya çıkarabilirdi. başpiskopos olan amcasının tesiriyle dini eğitim için İtalya'ya gitti. Yeni astronominin kurucusu kabul edilen Kopernik. Yazdıklarımı tenkit edenler olursa onlara aldırmayacağım ve saçma kabul edeceğim. kilisede görev aldı fakat bu uzun sürmedi. kiliseye karşı çıkan insanlar ateşte yakılmaya mahkum edilirdi. Aksini düşünenler ise cehennemlikti. Astronom. 1540'da ise bütün fikirlerini içine alan kitabın basılması için müsaade çıkmıştı. Papaya kitabını göndererek şu mektubu yazdı: "Aziz peder.

Ünite 2 EVRENİ TANIYALIM .

Evrenin yaşı 13. Bununla birlikte evren öncesi durum. uzayda bulunan tüm madde ve enerji biçimlerini içeren bütünün adıdır. Dolayısıyla modern fizik açısından evren. Bu yüzden insan her çağda uzayı merak etmişti.5 milyar ışık yılı olmasının nedeni evrenin devamlı genişliyor olmasıdır. Pozitif bilimler açısından evren. Böylece merakını gidermeye başlayan insanoğlu bununla yetinmeyip uçarak daha fazla bilgi toplamak istedi. Büyük Patlama sonucunda altı yöne dağılan gaz molekülleri uzun bir dönem boyunca birbirlerinden bağımsız hareket ettiler. İnsanlığın uçmayı keşfetmesiyle Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. Keşfedebildiğimiz evrende 400 milyardan fazla galaksi ve 10. bir apartmandaki daireler. galaksilerin içinde ise tahminen milyarlarca sistemler.1088 yıldız olduğu tahmin edilmektedir. merdivenler. Dünya’ya ait olanının merkezinde doğal olarak Dünya vardır ve yarıçapı yaklaşık 46. 25 .5 milyar ışık yılıdır. Ortalama ısısı -270 0C dir. olayları ile ilgi çekici.2. Aynı evrensel fizik kanunu neticesinde gökadalar da birbirlerine yaklaşarak devasa gruplar oluşturdu. Bigbang (Büyük Patlama) teorisidir. büyüklüğü. güçlü füzeler. bu gözlemlenebilir evrenin en az 1023 katı olduğu şeklinde teoriler vardır. sıkışmış bir noktanın patlamasıyla oluştu. Uzay karanlığı. var olduğunu bildiğimiz bütün atomik âlemlerdir. Evren ya da Kâinat. Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi. Bütün evrenin. Uzay. Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınıryoktur. Evrenin oluşumuna dair günümüzde en çok kullanılan teori. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir. gök cisimlerini barındıran uzay ve tamamen boş olan karanlık uzayın toplamıdır. Uzayla evren arasındaki farkı şöyle de özetleyebiliriz. evren dışı varoluş hakkında hipotezler öne sürülmüştür. EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN Uzay ya da feza. yapma uydular.7 milyar yıl iken görünür evrenin yarıçapının 46. evren ise apartmanın bütünü yani kendisidir. Ay 'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. Uzayda tahminen milyarlarca galaksi. sıfır hacimli ve çok yüksek bir enerji potansiyeline sahip. Görünür evren. yapay uydular geliştirilmesi. uzay hakkındaki bilgileri artırdı. Galaksiler içinde yıldızlar ve bazı yıldızların çevresinde sistemler oluştu.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM UZAY. küre şeklindedir. 20. gezegenler ve asteroitler bulunmaktadır. çok güçlü radyo teleskoplarla (Hubble Uzay Teleskopu) uzayın derinliklerinin araştırılması. Evren meydana gelmeden önce evrenin yerinde ne olduğu ya da evrenin neyin içinde genişlediği sorularına bilimsel bir cevap bulunamamıştır. daha da artmaya başladı. Bu yüzden sürekli uzayı araştırmak için icatlar yapmıştı. Nihayet. koridorlar. Sürekli genişleyen evrenin her yerinde geçerli olan fizik kurallarından kütle çekimi kanunu vasıtasıyla bağımsız gazlar birleşerek galaksileri (gök adaları) oluşturdular. odalarken. yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti. karmaşık ve araştırmaya değer olmuştur. İçinde yaşadığımız Güneş Sistemi bunlardan birisidir. Bu teoriye göre evren.

Işık Yılı (IY): Işığın bir yılda aldığı yoldur. 1677′de O.000 km/s olduğunu ve Einstein’a göre de ışık partiküllerinin (fotonlarının) sıfır artık kütleye sahip olduklarını. Römer’e. Bu doğa olayı. 26 .600. Yani biz onlara baktığımızda aslında onların şu andaki hâllerini değil. biz hep Güneş’in 8 dakika önceki ışınlarını görebiliyoruz. IŞIK HIZI Işığın ve tüm diğer elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı 299.460.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ Astronomik Birim (AB): Bir astronomik birim Güneş'in merkeziyle Dünya'nın merkezi arasındaki uzaklık olan 149. Bu problem. Güneş’e baktığımızda ise Güneş’in yaklaşık olarak 8 dakika önceki hâlini görürüz. Gözlemleri sırasında bir takım düzensizliklere dikkat etti. Ay’a baktığımızda onun 1.000 km yok almaktadır.600. yani 3. Herhangi bir maddenin içinden geçerken (örneğin su.) hızı c 'den küçüktür. Römer tarafından çözüldü. Çıplak gözle görebildiğimiz en uzak cisimse 2. G. Buradan matematiksel ifadeyi yazacak olursak.3 ışık yılıdır.000 ışık yılı uzaktadır. Dünya'nın Güneş'e en yakın ve en uzak konumları arasında 5 milyon kilometre fark vardır. uzaklıklarına ve büyüklüklerine bağlı olarak diğer gezegenler ve yıldızlar için de geçerlidir. cam vb. Güneş Sistemi'nden yaklaşık 25 astronomik birim.792. Yani.000. 10 dakikanın bir kaç katı kadar çok erken veya çok geç meydana geliyordu. bu cisimden gelen ışınların yolculuklarına 18 milyar yıl önce başladıkları anlamına geliyor.000 km = 946 x 10 10 km dir. Işık hızının sonlu olmasının bir sonucu olarak. Bu keşif.9 milyon mil'dir. bu yüzyılın en temel keşiflerinden birinin ortaya çıkarılmasına öncülük etti. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı ortalama olarak 149. Işık saniyede 300.000 kilometreye kadar çıkmaktadır.458 metre/saniye dir. kendisinden önce tıpkı Galileo gibi. Jüpiter Dünya’ya çok yakın olduğu zaman erken. gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sürekli olarak değişir. denizcilikte çok pratik önemi olan mükemmel bir saati bulmayı umuyordu.000 x 60 x 60 x 24 x 365 = 9. Bu da. 1660′lı yıllarda. Römer salınımların. Güneş’ten sonra bize en yakın yıldızın uzaklığı 4.6 x 10 6 km ya da 92.800.000.75 milyar km uzaktadır. D.000. ışığın hızının sonlu olması idi.000.2 saniye önceki hâlini. Öngörülen bu düzensizlikler. Ayrıca astronomide Dünya'nın Güneş'e ortalama uzaklığı olan 149. Bu uzaklık Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konumda 147. Astronomik birim. Örneğin. Parsek : 3.26 Işık Yılı uzunluğundaki değere 1 pc (Parsek) adı verilir.000 kilometredir. Işığın hızı sadece vakum ortamdayken c 'ye eşittir. Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri yıldız sistemi. Latince celeritas (hız) ismine adden "c" ile ifade edilir. Bu uydular gezegenin etrafında dönüyorlar. 1 Işık Yılı = 300. Işığın hızının bugün c = 300. belki de binlerce ışık yılı önceki hâllerini görüyoruz. Gökbilimcilerin görebildikleri en uzak cisim 18. Jüpiter Dünya’ya uzak olduğu zaman geç meydana geldiğine dikkat etti.000 kilometre bir Astronomi Birimi (AB) olarak kabul edilir.2. bunun olası en büyük hız olduğunu bilmekteyiz. Cassini. Cassini Paris’te geceleyin Jüpiter’in 4 tane uydusunu gözlemişti. Aynı şekilde bu. gezegenin diskinin arkasında veya önünde ortaya çıkıyor ve gözden kayboluyorlardı. en uzak olduğu konumda ise 152.2 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda Gökadasıdır. Bu anlamda belki de gökyüzündeki cisimler için geçmişe açılan pencereler benzetmesini yapmak yanlış olmaz. Çünkü Güneş ışınları Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada gelirler. evrendeki büyük uzaklıkları belirtmek için kullanılır.000.000 kilometreye düşmekte. Gezegenlerin güneş etrafındaki yörüngeleri çember değil de elips biçiminde olduğundan.

Çünkü zaman. Fakat deney bekleneni vermemiştir. kütle ile enerji arasında yeni bir bağıntının doğmasına yol açmıştır. her cisme ve gözlemciye göre değişken yapıda olduğunu vurgulamıştı. Maxwell'in elektromanyetik dalgaların içinde hareket ettiğini ileri sürdüğü esir maddesinin var olup olmadığını sınamak üzere gerçekleştirildi. Özel rölativite b. Bunun yanında. a. Genel rölativite adları altında oluşturulmuştur. kaynak ile gözlemci arasındaki göreli hareketten bağımsız olup daima sabittir. dolayısıyla esirin varlığına ilişkin bir varsayımın gereksiz olduğunu ortaya koydu. 27 .2. ışık dalgalarının hareketi için herhangi bir ortamın gerekmediğini. Gerçekte asırlar önce İslam filozofu Kindî (801-873) zaman. Einstein bunun mümkün olamayacağını. Işık hızına. bir cismin uzaydaki durumuna göre zaman ve mekân özelliklerinin değişkenlik göstereceğini ileri sürdü. Einstein bu düşüncelere deneysel kanıtları da katarak şu ilkeleri koydu: • • Tüm fizik yasaları. bir cismin ulaşması durumunda ise. E = m c2 ile verilen denklem. Morley tarafından gerçekleştirilen bir deneyin sonucunun yorumlanmasıyla elde edilmiştir. uzunluk ve kütle bu niceliğe göre değişmektedir. O da evrendeki tek sabit olan ışık hızıdır. Teori farklı zamanlarda: a. Herhangi bir kaymanın bulunması durumunda esirin hareketinden dolayı ışık dalgalarının hızının azaldığı sonucuna varılacaktı. Yüzlerce deneme sonunda. hareketin evrende mutlak olduğunu. Dünya'nın. Ancak. Işığın boşluktaki hızı. bu cismin kütlesi sonsuz. Bu ilkeler.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM RÖLATİVİTE TEORİSİ Kuantum teorisiyle atomun yapısı aydınlatılmaya çalışılırken. C. Einstein. uzunluğu da sıfır olur. bulunulan yere ve zamana göre değişmediğini kabul ediyordu. Tam ışık hızına sahip bir cisim için ise zaman geçmez. bu sonuçları anlamlandıran ve doğru olarak açıklayan ilk kişi oldu. Michelson ve E. cisimlerin ışık hızı mertebesindeki hareketlerinde de Newton fiziği bekleneni vermedi. temelde uzay boşluğunu doldurduğu düşünülen ve J. 2. 1905'te yeni bir teori ortaya atıldı. Özel Rölativite Rölativite teorisi. Newton tarafından kurulan klâsik fiziğin mikro boyutlarda yetersizliği anlaşılmıştı. ışık hızının her zaman. Newton. birbirine göre değişmeyen harekete sahip bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynı yazılmalıdır. mekân ve hareketin göreli. Maddenin hızlandırıldıkça kütlesinin artması. Bu sonuçtan hareketle şu söylenebilir: Hiçbir cisim ışık hızına ulaştırılamaz. Işık hızına yakın hareket eden nesnelerin hareket yönündeki uzunlukları kısalır ve kütleleri artar. Sonuç olarak göreli bir evrende 1. 1887'de A. Deneyde. Işık hızına yakın bir hızla hareket eden sistemde zaman yavaş işler. 3. Güneş çevresinde döndüğü yöne gönderilen iki ışık dalgası arasındaki faz kaymasının gözlenmesi esas almıyordu. Deney. Böylece yüksek hızlardaki hareket ele alınırken bir tek referans noktası göz önüne alınacaktır. Atom bombalarının yapımı ve nükleer reaktörlerin çalışması bu sayede açıklanabilir. her yerde sabit olduğu sonucuna varıldı. maddenin enerjiye eş değer olduğunu ve çok küçük kütleden fazlasıyla enerji elde edilebileceğini göstermiştir.

Einstein. bu ilkelerden hareketle evrenin uzay-zaman boyutunun her ikisiyle incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. başka bir galaksinin olduğunu keşfetti. yüzyıl başlarında teleskopların gelişmesiyle evrende Samanyolu dışında ve daha çok uzakta milyarlarca yıldızdan oluşan galaksilerin varlığı keşfedildi. Einstein daha genel bir teori olarak genel rölativiteyi 1916'da oluşturmuştur. Edwin Hubble Hubble'nin 1929 yılındaki keşiflerinden biri şudur: Evren sürekli olarak genişlemektedir. bir cismin uzayda ivmelenmesiyle onun üzerine bir yer çekimi ivmesinin etki etmesi birbirinden ayırt edilemez durumdur. Gökadalar genellikle biçimlerine (veya görsel biçim bilimine) göre sınıflandırılırlar. Sabit bir yer çekimi alanında eylemsiz referans çevresi ile ivmeli bir referans çevresini birbirinden ayırmak imkânsızdır. yıldızlararası gaz ve tozdan. eylemsiz veya ivmeli bir gözlem çerçevesinde aynıdır. rölativite teorisi uzaya bakış açımızı değiştirerek uzay hakkındaki bilgilerimize yeni boyutlar kazandırmıştır. Bu yaklaşımda da Einstein klâsik fizikte Newton tarafından kurulan yer çekimi ifadesinin yetersizliğine dikkat çekmiştir. kütle çekim (yerçekimi) kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlardan. 28 . yıldız kümelerini ve çeşitli nebulaları da içerebilirler. Bu durumda genel rölativite ilkelerini şöyle belirtmiştir: Fizik yasaları. Genel Rölativite Özel rölativite birbirine göre ivmesiz bulunan sistemler için geçerlidir. bu durumda eğer bunları birbirinden ayıramıyorsak "o hâlde bu etkiler birbirinin aynı olmalıdır" şeklinde düşünerek bir cismin eylemsizlik kütlesiyle yer çekimi kütlesinin birbirine eşit olduğunu ileri sürmüştür. 20. sarmal (spiral) gökadalar ve düzensiz gökadalar. GÖKADA (GALAKSİ) 18. 1711-1796). Güneş sisteminin bulunduğu Samanyolu galaksinin dışında. Bu galaksi Andromeda Galaksisi idi. Gökadalar çeşitli çoklu yıldız sistemlerini. Buradan uzayın gök cisimlerinin toplanma mekânı değil. 1724-1894) ve Wrigt (Thomas Wrigt. Tipik gökadalar 10 milyon (cüce gökada) ile bir trilyon (dev gökada) arasındaki miktarlarda yıldız içerirler ve bir gökadanın içerdiği yıldızların hepsi o gökadanın kütle merkezini (ortak çekim merkezini) eksen alan yörüngelerde döner. 1924'te Hubble. Çevresinde gezegenler ve asteroitler gibi çeşitli kozmik cisimler dönen Güneş’imiz Samanyolu gökadamız içerisindeki yıldızlardan yalnızca bir tanesidir. uzay ve zaman hakkındaki görüşlerde köklü değişikliklere neden olmuştur. kütleleri etkisiyle her an değişikliğe uğrayan bir ortam olduğu sonucuna varılmıştır. Bu yüzden. milyonlarca yıldızdan oluşan.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM b. Gökada ya da galaksi.2. Bu galaksinin uzaklığını da sefeid türü değişen yıldızların yardımıyla hesapladı. Samanyolu'nun dışında bağımsız sistemlerin varlığını belirtmişlerdir. Sonuç olarak. araştırmalarını galaksiler üzerinde yapmaya başladı. Hubble'nin bulduğu sonuç şudur: Andromeda galaksisinin Dünyamızın içinde bulunduğu Samanyolu galaksisine uzaklığı 2 milyon ışık yılıdır. Einstein. plazmadan ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan sistemdir. Hubble'nin keşfini başka galaksilerin keşfi izledi. Bu çerçevede sefeid türü değişen yıldızları inceledi. Einstein. Fiziksel olarak. mekanik ve elektro manyetizma teorilerini birleştirmiş. yüzyıl filozoflarından Kant (Immanuel Kant. Bu açıdan 3 farklı tür bulunur: Eliptik gökadalar. Ancak evrende ivmesiz hareket eden pek az şey vardır.

Bu yelpaze içinde daire biçimine en yakın eliptik galaksiler E0 olarak. daire biçimine yakınlıktan aşırı ovalliğe kadar uzanan bir yelpaze içinde kodlanır ya da adlandırılırlar. Gökadaların çoğu. kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı “kümeler” adı verilen topluluklar oluştururlar. dolayısıyla açık kümelere çok az derecede sahiptirler. Düzensiz Gökadalar Biçimsel gökada sınıflarından herhangi birine uymayan gökada sınıfıdır. onlar da yine kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı süper kümeleri oluştururlar. Bu galaksilerde yeni yıldız doğum oranı çok düşüktür. Bu galaksilerde özellikle sarmal kollarında gaz ve toz vardır. Herhangi bir sarmallık veya dairesel/eliptik biçime sahip değillerdir. Genellikle küçük yapılı. sarı-kırmızı renklerde olurlar. yıldızlararası ortamdan ve genellikle daha yaşlı yıldızlardan meydana gelmiş bir şişkinlikten oluşur. 29 . çoğu düzensiz gökadanın geçmişte birer sarmal veya eliptik gökada olduğu fakat sonraları yerçekimsel güce maruz kalıp düzensizleştikleri de düşünülmektedir. nispeten yıldızlararası maddesi fazla olmayan galaksilerdir. yani yıldız doğumlarının durduğu veya en aza indiği galaksiler olarak düşünülebilirler. İçinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi da bir çubuklu sarmal galaksidir. Genç yıldız nüfusları sayesinde maviye daha yakın olan sarmal gökadaların aksine. Gökadaların çoğu 1. Ayrıca. Etrafı teker adlı yıldızlar topluluğu tarafından sarılı bu karın ya da çekirdek kısmından dışarı doğru nispeten parlak kollar uzanır. genellikle birbirlerinden milyonlarca parsek uzaklıklarda bulunurlar. en basık ya da en oval olanlar ise E7 olarak adlandırılır.2. Toplam gökada nüfusunun çeyreğini oluşturduklarına inanılır. Gözlemlenebilir evrende 100 milyardan fazla gökada olduğu sanılmaktadır. Bu bölgede yeni yıldızlar da oluşmaktadır. Nispeten yüksek düzeyde açısal hıza sahiptirler.000 ile 100.000 parsek arasındaki bir yarıçapa sahip olup. Bu gruptaki galaksilerin kütleleri 1 milyar ile 200 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Sarmal Gökadalar Evrendeki galaksilerin büyük bir çoğunluğu sarmal galaksilerden oluşur. dönen bir yıldızlar diskinden.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Eliptik gökada Sarmal gökada Eliptik Gökadalar Eliptik galaksiler görüş açısından bağımsız olarak. Sarmal galaksiler. Gökadalar arası uzay ortalama yoğunluğu m3 başına bir atom bile düşmeyecek derecede az olan bir gazla doludur. gerçekten elips biçimine sahip galaksilerdir. Hubble düzenine göre eliptik galaksiler.

000 25. öyle görünüyor ki. Karanlık madde henüz çok iyi bir şekilde anlaşılamamış olmakla birlikte. aletsiz olarak yaptığı araştırmalar sonunda. Biçim bakımından bizim gökadamıza çok benzeyen Andromeda'nın boyutları Samanyolu'nun 1. ayrıca gökadaları teşkil eden yıldızlar ve diğer gök cisimlerinin de hepsinin belli bir kanun içinde hareket ettikleri. Sonuçta zamanına kadar ne olduğu kesin olarak tanımlanamayan kuşağın. Dolayısıyla Demokritos'un 2100 yıl kadar önce aletsiz olarak belirttiği görüşün doğruluğu belirlenmiş oldu. gökyüzünde çıplak gözle görülen en uzak gök cismidir (2. hepsinin belli bir intizam içinde yer aldıkları. Samanyolu’nu. Günümüzde imal edilen geliştirilmiş uzay aletleriyle yapılan gözlemlerde.000 20 40. Bu durumda bir gökada diğerine çarpmaktansa yanından geçmeyi tercih eder. çoğu büyük gökada kümeleri içinde bulunurlar.000 20. bütün bunların saniyede binlerce kilometre hızla hareket ettikleri anlaşılmıştır.Ö. Çekim güçlerinin gökadaları birbirine yaklaştırması neticesinde meydana gelen bu dev kozmik olay sonucunda spiral eliptik gökadalara dönüştüğü ileri sürülmektedir.000 10. gökadaların çoğunun kütlesinin yaklaşık % 90’ını karanlık madde oluşturmaktadır. beyaz ve ince bir bulut görünümünde olan yıldız yığınının oluşturduğu topluluğa Samanyolu (galaxiy) denir.000 130. Milâttan önce 400 yılında Antik Yunan düşünürü Demokritos (M.2milyon ışık yılı).000 100. Gözlem verileri bazı gökada merkezlerinde dev kara deliklerin mevcut olabileceğini ortaya koymaktadır. bize en yakın gökada olmakla birlikte. Başlıca Gökadalar Gökada Samanyolu Andromeda LMC SMC Fornox Sistemi NGC 598 Maffeil NGC 6822 NGC 205 Uzaklığı (1000 ışık yılı) Çapı (ışık yılı) Yıldız Sayısı (1000 adet) (-) 2250 170 190 650 2350 3300 1630 2250 100. Bu gruplar içindeki yalnız gökadalar diğer gökadalarca hızla çekilir.000 60.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Galaksimizin komşuluğunda yer alan Andromeda. gökyüzünü hemen hemen büyük bir daire boyunca.000 350 3.000 25.000 SAMANYOLU Gözlem koşullarının uygun olduğu gecelerde. Dolayısıyla 300 milyar yıldız içerir. Astrofizikçilerin yapmış olduğu son araştırmalarda gökadaların milyarlarca yıllarla ölçülen ömürleri içinde birbirleriyle çarpıştıkları açıklanmıştır.000 30.5 katı kadardır. modern araçlarla yapılan gözlemler neticesinde önemini kaybetmiş. bu kaçışın devam ettiğini göstermektedir.000 16. burada sayısız ışıklı noktalar tespit etti. içinde bulunduğumuz Samanyolu Gökadası gibi milyonlarca gökadanın var olduğu. Galileo 1610'da dürbününü Samanyolu'na çevirdiği zaman.2. Samanyolu gökadamız da çekirdek kısmında böyle bir kara delik içermektedir.000 200. 490-430). geniş bir kuşak gibi saran. çok sayıda sıkışmış şekilde oluşmuş yıldızlardan meydana gelen yıldız topluluğu olarak belirtmiştir.000 300. birbirinden farklı yapıda milyonlarca yıldızdan meydana geldiğini ortaya koydu. Diğer bir görüşe göre de eliptik gökadalar.000 6. 30 . Gökadaların uzayda rastgele dağıldıklarını ileri süren teoriler. Anlaşıldığına göre.000 200. gökadaların spektrumunda görülen kırmızıya yakın kayış.

Bu sonuç. Bu sıradaki dönme hızı 220 km/s'dir. Samanyolu. yapıları ve özellikleri birbirinden farklı 100 milyar kadar yıldızın varlığı anlaşılmıştır. Bu şeklin orta kısmında (merkezî bölgesinde) çok sayıda yıldız olmasına rağmen. merkezin gerçek yapısı hakkında kesin bilgilere sahip değiliz. Buldukları sonuç. Samanyolu 240 milyon yılda bir defa merkezi çevresinde dönmektedir.000 ışık yılıdır. merkezdeki yıldızların sayısının civarına nispeten daha yoğun olmasıdır. Güneş sistemimizin içinde bulunduğu Samanyolu'nda. Hollandalı astronom J. şeklin kenarlarına yaklaştıkça yıldız sayısı azalır. Bu iki uç arasındaki uzaklık 100. Samanyolu’nun 10 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir. yoğunluğu çok düşük gaz bulutlarıyla kaplıdır.000 ışık yılı kadardır.2. Güneş sisteminin bulunduğu yerde Samanyolu'nun kalınlığı 4. Herschel'in ortaya koyduğu bir gerçek de Samanyolu'ndaki yıldızların sayısı Samanyolu enlemlerine (galâktik enlem) göre değişir. Diğer yarı miktarı da yıldızlar arasında gaz yahut bulutsu şeklindedir. görüş imkânlarına engel olduğundan. Herschel'den sonra. Samanyolu'ndaki yıldızlar arası tamamen boş olmayıp. Bu bölgedeki gazların yoğunluğu 10-27 g/cm3 olabileceği hesaplanmıştır. Samanyolu'nun merkezinde toplanan kısmı. Toplam kütlenin de 1045 gram olduğu hesap edilmekte olup. bu miktar başka bir ifade ile Güneş kütlesinin 200 milyar katıdır.H. 1932'den itibaren kullanılmaya başlanan radyo teleskoplarla.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Daha sonra Wilhelm Herschel kendisi kuzey yarı kürede. Ancak Samanyolu merkezinde bulunan yıldızların bulutlarla örtülü olması. Oort 1927'de yaptığı araştırma ve hesaplamaya göre Samanyolu'nun kendine özgü bir hareketi olduğunu tespit etmiştir.000 ışık yılıdır. Bu durumda. kendilerinden 100 yıl kadar önceleri Galileo'nın görüşü ile aynıdır. Samanyolu'ndaki yıldızların ortalama sayısını tespit etmemiz mümkün olmuştur. Astronom Harkow Shapley ve Scorse'nin 1918 yılında fotoğraf ve tayf yardımıyla ortaya koyduğu sonuca göre. fiziğin önemli bir kolu olan tayf biliminde Doppler Olayının astronomiye uygulanmasıyla tespit edilmiştir. W. Bu kütlenin yarı miktarı yıldızlarda toplanır. Şeklin en geniş yeri 16. zamanımıza kadar 42 defa dönme yaptığı anlaşılır.000 ışık yılı kadardır. 31 . Güneş'in Samanyolu merkezine uzaklığı ise 27. Bilinen özellik. oğlu Johan Herschel güney yarım kürede Samanyolu’ndaki yıldızların sayısını tespit etmeye çalışmışlardır. W. bu kütlenin yüzde 80'i kadardır. büyük bir mercek (veya mercimek) şekline benzer.

Bunların dışında bir de Plüton vardır. Güneş’in sıcaklığı 6000 °C ve merkezindeki sıcaklık ise 1.177. en büyük gezegen Jüpiter’dir.5 milyon °C dolayındadır. Ancak Plüton dış merkezli bir yörüngeye sahip olduğu için gezegen olup olmadığı konusunda uzun tartışmalar yaşanmış. Venüs. Güneş kendi ekseninde 70. Güneş’e en yakın gezegen Merkür.4 milyon km. 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği Plüton’un gezegen sınıfından çıkarılarak “cüce gezegen” sınıfına konulduğunu açıklamıştır.000 km hızla döner ve bir turunu 25 günde tamamlar. Çapı 1.        Gezegenlerin tamamı elips şeklinde bir yörüngeye sahiptir ve tüm gezegenlerin dönüş hızları birbirinden farklı olmakla birlikte bazı gezegenlerin yörüngeleri birbiri ile kesişir.821.430 km olan güneş sisteminde güneş de dahil olmak üzere toplam 10 gezegen vardır.2. 32 .914.000 katıdır. helyuma dönüşmektedir. ışık ve enerji kaynağıdır. gezegenlerin uyduları. güneşin çekim kuvvetinin etkisiyle. Dünya.500. kuyruklu yıldızlar ve meteorların yine güneş etrafında birikmesiyle oluşan gök cisimleri topluluğudur. gezegenler. bilinen en uzak gezegen ise Plüton’dur. Bu gezegenler Güneş’e olan uzaklıklarına göre sırasıyla Merkür. Merkür ve Plüton ve Venüs’ün uydusu yoktur.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM GÜNEŞ SİSTEMİ Güneş sistemi. Bu olay sırasında kırmızımsı bir alev 15-20 bin km yükselir bu olaya güneş fırtınası denir. Güneş sisteminde bulunan gezegenler ve diğer gök cisimleri. Hacmi dünyanın hacminden 1. Dünya’ya uzaklık ve yarıçap olarak en yakın gezegen Venüs’dür. Güneş ışınları 8 dakikada yeryüzüne ulaşmaktadır ve Güneş’in üç günde yaydığı enerji Dünya’daki tüm enerjilerin toplamından fazladır. Güneş ve Özellikleri . çekim kuvvetinin etkisiyle Güneş etrafında ve belli bir yörünge üzerinde dönmektedirler. Yapısının tamamına yakını Hidrojen ve Helyum gazlarından oluşmaktadır. Mars ve Neptün’ün 2. Uranüs’ün 6. Satürn. En küçük gezegen Plüton. Bu dokuz gezegen ile birlikte onların bilinen 166 uydusu da güneş sistemine dahildir.3 milyon kat daha fazladır ve kütlesi itibariyle dünyanın 332. Gezegenlerin dönüş hızları Güneş’e olan uzaklıklarına göre ters orantılıdır. Jüpiter. Uranüs ve Neptün ‘dür. Güneşte hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında büyük bir enerji açığa çıkar. 5 milyar yaşında olduğu tahmin edilen ısı. Saniyede 600 milyon ton hidrojen. Dünya’dan uzaklığı 149. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş’in etrafında batıdan doğuya doğru dönerler. Dünya’nın 1. Satürn’ün 10 ve Jüpiter’in 12 uydusu vardır. Mars. Ayrıca Dünya’ya en yakın yıldızdır. Çapı 30 ışık yılı yani 283. Güneş Sistemindeki gezegenlerin bazı özellikleri şunlardır.000 km’dir.

Dünya’ya en yakın olduğu mesafe 38 milyon km’dir. Güneş ışınlarının %80′ini yansıtabilen bu gezegen Güneş ve Ay’dan sonraki en parlak gezegendir. Çekim gücü Dünya’nın çekim gücünün 1/3′ü kadardır. Atmosferi yoğun olduğu için Dünya’dan teleskopla veya başka bir cihazla görüntülenmesi mümkün olmamıştır. dönüş hızları yüksek ve ortalama yoğunlukları 5. Merkür Uydusu olmayan iki gezegenden biridir.4 milyon km ile Güneş’e en yakın ikinci gezegendir.5 g/cm3 dolayındadır. 1. Güneş çevresindeki dönüşünü 225 günde tamamlarken diğer gezegenlerin tersi yönünde dönmektedir. 6050 km’lik yarıçapı olan bu gezegen neredeyse Dünya ile aynı boyutlardadır. Yarıçapı 2439 km’dir. Diğer tüm gezegenler saat yönünün tersine dönerken Venüs saat yönünde döner. Venüs. Güneş etrafındaki dönüşünü de 88 günde tamamlamaktadır. yüzeyi de silikat tozları ile kaplıdır. Fotoğrafları çektikten sonra Dünya ile bağlantısı kesilen bu uzay aracı muhtemelen hala Güneş etrafında dönmektedir. Venüs Venüs diğer adıyla çoban yıldızı 108. Venüs gezegeni bilim insanlarının merak konusu olmuştur. Yörünge üzerindeki dönüş hızı ortalama olarak 35 km/s’dir.2. Merkür. 33 . Karasal gezegenlerin kütleleri küçük. Akşam yıldızı ya da sabah yıldızı gibi isimlerde verilen bu gezegende 200 metre genişliğe ve 400 metre derinliğe kadar oluşmuş kraterler gözlemlenmiştir. İç (Karasal) Gezegenler: Bu gezegenler. Dünya’da 50 newton ağırlığındaki bir cisim burada 17 newton civarındadır. Merkür gibi bu gezegenin de uydusu yoktur. Güneş ışınlarının %2′si yüzeyine ulaşır ve atmosferdeki su buharı oranı dünyadakinin %1′i kadardır. Yerçekim kuvvetinin az olması sonucu çok ince bir atmosfere sahip olan Merkür çok miktarda Helyum ve Hidrojen içerirken. kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 58 günde. Dünya ve Mars‘dır. Bu nedenlede en çok uzay aracı gönderilen ve üzerinde en çok insan yapımı araç bulunan gezegendir. Üzerinde irili ufaklı kraterler ve uçurumlar bulunan bu gezegen Dünya’nın sahip olduğu manyetik alanın %1 kuvvetinde manyetik alana sahiptir. Üzerine düşen ışınların ancak onda birini yansıtabilmektedir. Merkür’e ait ilk fotoğraflar 1974′de ABD uzay aracı “Mariner 10″ tarafından çekilmiştir. Güneşe 58 milyon km uzaklık ile en yakın gezegendir ve sekiz gezegen içerisinde kütlesi itibariyle sekizinci sıradadır. Venüs. Güneş’e çok yakın bulunduğu için çıplak gözle görülmesi sadece gün doğumunda ve gün batımında mümkün olmaktadır. Güneş’e yakınlığı sebebiyle yüzey sıcaklığı 450 °C ‘nin üzerine çıkabilirken gece güneş ışınlarını almayan diğer tarafı ise -172 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. 27 Mart 1972′de fırlatılan Venere-8 adlı uzay aracının göndermiş olduğu verilere göre venüs etrafındaki bulutlar60 km’ye kadar çıkabilmekte ve hızlı bir şekilde hareket etmektedir. Haliyle Güneş batıdan doğup doğudan batar. Venüsün atmosfer basıncı Dünya’daki atmosfer basıncının 90 katı kadardır ve sera etkisi sonucu bu gezegenin ekvatordaki sıcaklığı 500 °C ‘nin üzerine çıkabilmektedir. Merkür.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Güneş sistemindeki gezegenler İç (Karasal) ve Dış (Gaz Yapılı) gezegenler olmak üzere ikiye ayrılırlar.

Dünya Güneş etrafında dönerken saatte107 bin km hızla döner. kutuplarda fazladır. kendi etrafında dönmesi sonucun da ise gece ve gündüz oluşur.756 km’dir. Ay’da atmosfer yoktur. Tek doğal uydusu bulunan Dünyanın. çapı 12. Güneş’in etrafındaki dönüşünü 365 gün 5 saat 48 dakika ve 46 saniyede tamamlarken kendi eksenindeki dönüşünü ise 23 saat 56 dakika 4 saniyede tamamlar. Dünya’nın çekim kuvvetinin %40′ı kadar bir çekim kuvvetine sahiptir. Güneş etrafında dönmesi sonucu mevsimler. Buna “geoid” denir. Dünya. Bu nedenle radyasyon gibi zararlı ışınlar Ay yüzeyine direk temas edebildiği gibi göktaşları da herhangi bir engellemeye maruz kalmadan yüzeye ulaşabilir. yörüngesi üzerinde hareket ederken Güneş ile arasındaki mesafe artar ve azalır. çöl ve kutup bölgelerini içeren yapısıyla dünya benzeri bir gezegendir. Dünya kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir yapıya sahiptir. kutuplarda azdır. Hatta Marslılardan sinyal alındığı konusundaki söylentilerde azınmsanamayacak kadar fazlaydı.95 g /cm3 olan bu gezegen 24 saat 37 dakikada.  Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar. Dünya’nın çekirdeği ise Demir-Nikel karışımı bir yapıya sahiptir bu nedenle Dünya döndükçe mıknatıslanma oluşur. Deimos adlı iki uydusu bulunan bu gezegende hayat olduğu konusundaki söylentiler bir zamanlar yoğunluk kazanmıştı.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Dünya Dünya eski adıyla Arz. Dünya’ya uzaydan bakıldığında mavi renkte göründüğü için “mavi gezegen” olarak da adlandırılır. Mars Mars diğer adıyla Merih gezegeni. Phobos. Dünyanın yoğunluğu 5.476 km’lik çapı ile beşinci büyük doğal uydudur.  Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar.  Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 687 günde tamamlamaktadır. Ancak Mars üzerinde yapılan araştırmalar yaşam olduğu konusundaki söylemleri biraz azaltmış 34 . Güneş’ten uzaklaştığı zaman hız azalır. Ay yüzeyinde sıcaklık 102 °C ‘ye çıkabildiği gibi gölgelerde -157 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. Bu hız kutuplara doğru azalır. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönerken çizgisel hızı en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) . 3377 km yarıçapı bulunan bu gezegen. Biz Dünyanın dönüşünü hissetmeyiz çünkü Dünya ile birlikte atmosfer de dönmektedir. Güneş’e 208 milyon km ile dördüncü sıradaki gezegendir. 149 milyon km ile güneşe en yakın üçüncü gezegendir.  Ekvatorda yerçekimi az. Ay Güneş ışınlarının sadece % 7′sini yansıtabilmektedir ancak Dünya’ya yakın olduğundan parlak görünür.  Ay Uydusu: Güneş sistemindeki 3. vadi. İnce bir atmosferi bulunan bu gezegenin Dünya’daki gibi volkan. Bu hız Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman fazlalaşırken. Geoid şeklinin oluşmasında merkezkaç kuvveti etkili olmuştur. Bunun sonucunda. Ortalama yüzey sıcaklığı 15 °C ‘dir ve atmosferinde Azot ve Oksijen olmak üzere iki temel gaz bulunmaktadır. Ayrıca hiçbir gezegen Dünya benzeri bir atmosfere sahip değildir. Ay’daki yerçekimini Dünyadaki yerçekiminin 6′da 1′i kadardır. Dünya’yı diğer gezegenlerden ayıran en büyük özellik ise evrende canlı bulunan yegane gezegen olmasıdır. Yoğunluğu 3. Bu nedenle dünya da 60 newton ağırlığındaki bir madde Ay’da 10 newton gelir.52 g /cm3 ‘tür.31 g /cm3 ‘tür. Çapı Dünya’nın çapının %27′si kadardır.2. Yoğunluğu 3.

dünyanın ki ise 23. Jüpiter hakkındaki ilk kesin bilgiler ise 1973 ve 1974 yıllarında Pioneer 10 ve Pioneer 11 adlı iki uzay aracının gönderilmesiyle elde edilmiştir.  Europa Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak ikinci sırada bulunur. 1610 yılında Galileo. Bu uydulara da Galileo uyduları demiştir.5 derecedir bu yönüylede Dünya ile benzerleki gösterir. Çapı ortalama 13 bin km olan bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 30 saatte tamamlamaktadır. Uranüs. Kütlesi Dünya’nın kütlesinden yaklaşık 310 kat daha fazla olan bu gezegen çap olarak Dünya’dan 1323 kat daha büyüktür. 3000 km’lik çapı bulunan bu uydunun yüzeyi buzla kaplıdır. Callisto. Satürn. Yüzey sıcaklığı ortalama -140 0C ‘dir. 71550 km’lik yarı çapı ile Güneş sisteminin en büyük gezegeni olma özelliğini taşımaktadır. Güneş çevresindeki bir dönüşünü yaklaşık olarak 12 yılda tamamlar. Ganymede ve Callisto uydularının Jüpiter ile aynı yönde dönerken Europa uydusu zıt yönde döndüğünü saptamıştır. Ganymede ve Io adlı 4 uydusu olduğunu görmüştür. Hatta sel baskınlarının izlerine bile rastlanmıştır. Mars yüzeyi incelendiğinde eski dere yataklarına benzeyen bazı şekiller bulunmuştur ve kutuplarının su buzu ile kaplı olduğu saptanmıştır. Mars’ın eksen eğikliği 24 derecedir.769 günde dönerken.  Io Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak birinci sırada bulunan bu uydu üzerinde sürekli olarak gazlar ve lavlar püskürten yanardağlar bulunur ve bu özelliği bakımından yegane uydudur.  Phobos Uydusu : Mars’dan 6000 km kadar uzaklıktadır ve Güneş sistemindeki en küçük doğal uydulardan biridir. Jüpiter Jüpiter diğer adıyla Erendiz. Bu durum atmosfer yapısının Dünya ile benzer olabileceği ve canlı yaşayabileceği şüphesini doğurmuştur. Bu durum “Mars’da hayat var mıydı?” sorusunu yeniden gündeme getirmiştir. Bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 7 saat 42 dakikada tamamlar. Bu dev gezegenin manyetik alanı oldukça büyüktür bu sebeple de bilinen 60 doğal uydusu bulunmaktadır ve yerçekimini Dünya’ya oranla daha fazladır. Mars’ın bu iki uydusu 1877 yılında fizikçi Asaph Hall tarafından bulunmuş 1971 yılında ise Mariner 9 adlı uzay aracı tarafından fotoğrafları çekilmiştir. Daha sonra 1995′li yıllarda gönderilen Galileo uzay aracı Io. Jüpiter. Jüpiter. 35 .ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM olsa da Mars’da çeşitli bitkilerin olabileceği iddiası kafaları kurcalamaya devam etmektedir. zaten büyük olasılıkla Mars’ın çekim kuvvetine rastlantı sonucu girdiği ve yörüngeye oturduğu sanılmaktadır. Dünya’da 50 newtonluk cisim Jüpiter’de 133 newton gelmektedir. Dünya’dan uzaklığı ise 800 milyon km’dir. Karmaşık bir atmosfer yapısına sahip olan bu gezegen %99 oranında hidrojen ve helyum gazı içermektedir ve Güneşten aldığı enerjinin 2 kat fazlasını tekrar uzaya salmaktadır.551 günde tamamlar. Kendi ekseninde 3 gün 13 saat 13 dakika 42 saniyede dönerken. Kendi ekseninde dönme süresi ise yaklaşık 10 saattir.2. Jüpiter etrafında 1. İki uydu da kraterli bir yapıdadır ve Ay’a hiç benzemezler. Jüpiter etrafındaki dönüşünü 3. Mars’da da tıpkı Dünya gibi yıl içinde Güneş’e yaklaşır ve uzaklaşır bu nedenle güney yarımkürede yaz mevsimi Güneş’e yakın olduğu dönemlerde yaşanır. 2. yaptığı teleskopla Jüpiter hakkındaki ilk bilgileri elde etmiş ve Europa. Güneşe 778 km uzaklık ile beşinci sırada yer alır. Neptün ve Pluton ‘dur. kendi etrafında 1 gün 18 saat 27 dakika 33 saniye de dönmektedir.  Deimos Uydusu : Bu uydunun da tıpkı Phobos gibi rastlantı sonucu Mars’ın çekim kuvvetine girdiği düşünülmektedir. Dış (Gaz Yapılı) Gezegenler : Bu gezegenler. Ayrıca yapılan incelemelerde bu uydunun su buzlarıyla kaplı olduğu ve yüzeyinde hiç krater çukuru bulunmadığı tespit edilmiştir. Mars’dan 20000 km kadar uzaklıktadır.

Miranda. Beş büyük uydusu olan Ariel. Titania ve Oberon’un çapları 500–1600 km arasında değişmektedir. Yüzey sıcaklığı -214 0C dolayındadır.80 milyar km uzaklık ile yedinci sıradaki gezegendir. Satürn Satürn diğer adıyla Sekendiz. Yüzey sıcaklığı -180 0C ‘dir. kendi etrafında 7 gün 3 saat 42 dakikada döner.  Rhea Uydusu : Eski bir yapıya sahip olan bu uydu.154 günde dönerken. güneşe 1. 0. Umbriel. Jüpiter’in en büyük ikinci uydusu. Yüzey şekilleri itibariyle diğer gezegenlerden ve uydularından ayrılır.  Ariel Uydusu : 1856 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiştir. en büyüğü 1800 km çapında olan 30′dan fazla uydusu bulunmaktadır. güneş sisteminin ise üçüncü büyük uydusudur. Yoğunluğu ortalama 1. 36 . Yer çekimi Dünya ile hemen hemen aynıdır. Dünyaya 1. 5000 km kalınlığındaki atmosferi çok oranda Hidrojen.4 yılda kendi eksenindeki dönüşünü ise 10 saatte tamamlamaktadır. 27 uydusu ile Jüpiter ve Satürn’den sonra en çok uydusu bulunan gezegendir. Düny’ada 50 newton luk cisim Satürn’de 54 newton gelmektedir.  Mimas Uydusu : 1789′da William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Jüpiter’in etrafında 7.27 g /cm3 ‘tür. Uranüsden uzaklığı 191000 km’dir.4 milyar km uzaklığı ile altıncı sıradaki gezegendir.  Titan Uydusu : Ganymede uydusundan sonra Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Titan ve Mimas’tır. Dione. Uranüs kütlesi itibariyle dünyadan 15 kat hacim olarak ise 100 kat daha büyüktür.2. Yarıçapı 1190 km. Uranüs Güneş’e 2.  Miranda Uydusu : 1948 yılında Gerard Kuiper tarafından keşfedilmiştir. Jüpiter etrafında 16.69 günde dönerken kendi etrafında 16 gün 16 saat 32 dakikada dönmektedir.398 km’dir ve Jüpiter gibi bu gezegende büyük oranda hidrojen ve helyum içermektedir. Güneş çevresinde 84 yılda dönerken.  Callisto Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak dördüncü sırada bulunur. Atmosferi oldukçe kalındır ve büyük oranda azottan oluşmaktadır. Hacmi Dünya’dan 700 kat fazla olan Satürn. 1500 kilometrelik çapı ile Satürn’ün ikinci büyük uydusudur.1 milyar km uzaklıktaki bu gezegen güneş çevresindeki dönüşünü 29. Helyum ve Metan gazları içermektedir. tıpkı Ay gibi satürn üzerine sabitlenmiştir ve sadece bir yüzü görünmektedir.5 milyon km’dir. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda yaklaşık olarak 2. Bu uydulardan en büyüğü Titan uydusudur ve bu uydu Güneş sistemindeki en büyük ikinci uydudur.69 g/cm3 yoğunluğa sahip olduğu için kütle olarak sadece 95 kat fazladır. Üzerinde büyük bir çarpışma krateri oluşmuştur. Satürn’ün ayırt edici bir özelliği buz ve taşlardan oluşan halkasıdır. En çok bilinen uyduları Rhea. Gezegen ilk olarak 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM  Ganymede Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak üçüncü sırada bulunur ve Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Merkür gezegeninden daha büyüktür. Yarıçapı 60. Ayrıca gezegenin. kendi ekseninde 11 saatte dönmektedir.

Despina. Bazı kaynaklarda Plüton’un. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda 4288 milyon km’dir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Neptün Güneş’e 4. Triton uydusu Neptün’e göre zıt yönde hareket etmektedir. Galatea. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 164 yılda tamamlamaktadır.64 g /cm3 ‘tür ve yüzey sıcaklığı 2140C ‘dir. Yarıçapı yaklaşık olarak 4000 km’dir.  Nereid Uydusu : Gerard Kuiper tarafından 1949 yılında keşfedilmiştir. Helyum. Neptün’ün uydusu olduğu söylenmektedir.2. Bilinen herhangi bir uydusu yoktur. Atmosferi çok miktarda Hidrojen. Metan gazları içermektedir. kendi ekseni etrafında 6 gün 9 saat 17 dakikada döner. 1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir. Nereid’dir. Gezegenlerin Boyutlarının Karşılaştırılması 37 .24 saatte. Güneş çevresinde 250 yılda bir tur dönerken. Yarıçapı yaklaşık olarak 25.  Plüton Güneş’ten 6 milyar km uzaklığı ile dokuzuncu sıradaki gezegendir. Güneş sistemindeki en büyük dış merkeze sahip uydudur. Triton Uydusu : Alman gökbilimci Johann Gottfried Galle tarafından 1846 yılında keşfedilmiştir. Plüton dış merkezli bir yapıya sahip olduğu için 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği tarafından cüce gezegen sınıfına konulmuştur. Bilinen 13 uydusu vardır ancak bunlardan en önemlileri Triton. Dünyaya ve güneşe çok uzak olduğu için kesin bilgiler elde edilememiştir. yüzeyinde donmuş metan ve buz bulunmaktadır. Yoğunluğu yaklaşık 1. 1846 yılında Urbain Le Verrier ve Johann Gottfried Galle tarafından keşfedilmiştir.000 km olan bu gezegen kendi eksenindeki dönüşünü 17.5 milyar km uzaklık ile sekizinci sıradaki gezegendir. Thalassa.

1543 yılında kendisi ölmeden önce kitabının ilk baskısını görmüştür. Kepler'e gelinceye kadar birçok itirazlar olmuştur. Aristo'nun zamanından kendi zamanına kadar bütün Orta Çağ gökyüzü bilgisi ve fiziğinin kabul ettiği sistemi yıkmış oluyordu. Hatta Kopernik sistemi bütünüyle "yanlış ve kutsal kitaba aykırı" ilân edilmiş ve Kopernik'e "deli" nazarıyla bakılmıştır. Gezegenler. Avrupa'da astronominin yeniden doğuşu ile ilgili bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU Antik Yunan düşünürlerinden. Ay da Dünya'nın uydusudur. bu hareket çemberi üzerinde bulunan ikincil çember hareketi yapar. Kopernik ve Astronomi Polonyalı Astronom Kopernik. gerçeğin daha basit olması gerektiği düşüncesinden hareket ederek çalışmalarına başlamıştır. Dünya'nın hareket ettiği çemberin tam merkezinde değildir. Güneş çevresinde dönerken ekseni çevresinde de dolanırlar. b. Dünya ekseni çevresindeki dönme hareketini 24 saatte tamamlar. merkezi Güneş olan bir çember şeklinde bir yörünge üzerinde düzgün hızlarla hareket eder. kendi ekseni çevresinde döndüğü iddiası da eleştiri ve itirazlara neden olmuştur. Bunların Dünya çevresinde döner gibi görünmesi. c. ç. sonraki yıllarda da Orta Çağ kilisesinin etkisi altında uzun yıllar bir gelişme görülmemiştir. a. üzerinde hareket ettiği çember düzlemi Güneş'in merkezinden geçer ve bu düzlemler Dünya'nın hareket ettiği çember düzlemiyle küçük açılar yapar. Pisagor. Batlamyos sisteminin çok karışık olduğunu.2. Bu konudaki çalışmalarda önceleri Aristo mantığının. Hipparchos ve çağdaşları gök cisimlerinin hareketlerini ve evrenin sistematiğini açıklamak için bazı görüşler ileri sürmüşlerdir. Thales. Kopernik kendisinden önce yapılan ve kendi yaptığı gözlemleri yeniden değerlendirerek yayınladığı "Gök Cisimlerin Dolanımları Üzerine" (De Reovolutionibus Orbium Cestium) adlı eserinde sistemini aşağıdaki şekilde açıklamıştır: Yıldızlar gök küresi de sabit ve hareketsizdir. Çünkü Kopernik. Kopernik'in evren görüşü üzerindeki tartışmalar sürüp gitmiştir. Gezegenler Güneş çevresinde bir çember üzerinde hareket ederken. Her gezegenin. Dünya bir gezegen. Bu düşünürlerin bazılarının görüşlerinde doğruluk payı olsa da ispatlayamamışlar ve gözlemlerine uygun kesin sonuçları da bulamamışlardır. Güneş. Dünya'nın. Dünya 'nın ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur. Her gezegen. 38 . • Kopernik sistemine ait birçok itirazlar için beklenilen sorulara karşı cevap lar hazırlanmış ancak kiliseden korktuğu için kitabının basımını da bu yüzden geciktirmiştir. Sonuçta astronominin gelişme hızı yavaşlamış bir bakıma da 1400 yıl geri kalmıştır. Kopernik modeli • Kopernik sistemine. ayrıca her gezegenin merkezi.

Kepler'in üçüncü kanunu. b. gezegen Güneş'e yaklaştıkça hızı artmakta. Bu kanuna göre.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Tycho Brahe ve Astronomi Danimarkalı Astronom Tycho Brahe (1546-1601). bu gezegenlerin Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının küplerinin oranına eşittir. Bu kanunla gezegenlerin uzaklık değişimleri kolayca açıklanabilmektedir. Tycho Brahe'nin gözlem cetvellerinin analizlerine ayırmış. Kepler bu kanunuyla. Dolanım Süreleri Kanunu İki gezegenin yörüngeleri üzerindeki dolanım sürelerinin karelerinin birbirine oranı. Bunlar şunlardır: a. Bu farkın nereden kaynaklandığı anlamak üzere Tycho Brahe. böylece Güneş sisteminin hareket kanunlarını açıklayacak yeni bir sistemin aranmasına geçilmiştir. Yörüngeler Kanunu Her gezegenin yörüngesi. Tycho Brahe öldükten sonra. c. Kepler ve Astronomi Kopernik. 35 yıl Mars gezegenini gözlemiş. birçok gözlem ve hesaplama ve denemeler yaptıktan sonra 1619'da üçüncü kanunu açıklamıştır. gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerini çember olarak kabul etmiştir. Kopernik sistemini kabul etmedi. bu sonuçların matematiksel bağıntılarla ifade edilebilmesi bakımından da gezegenlerin hareketlerini gözlemiş ve hesaplar yapmıştır. elips yörüngeler üzerinde gezegenlerin görünen hareketlerinin gözlem sonuçlarına uygunluğunu sağlamıştır. hayatının uzun bir bölümünü. gözlem sonuçlarını belirten cetveller hazırlanmıştı. 39 . Alanlar Kanunu Bir gezegeni Güneş'e birleştiren doğru parçası (yarıçap vektörü) eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar. Kepler. Ancak bu amaca. Ancak görüşünü kanuniyet hâlinde ifade edemedi. gezegenlerin görünen hareketlerini en doğru bir şekilde üç ayrı kanun hâlinde açıklamıştır. Bu kanun. uzaklaştıkça azalmaktadır. gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki hızlarının sabit olmadığını açıklamaktadır. Bu düşüncelerinin doğruluğunu ispat etmek için 35 yıl Mars gezegeni üzerine gözlem ve hesaplamalar yaptı.2. Tycho Brahe'nin gözlemlerinden. Kepler ilk iki kanunu 1609'da açıkladıktan sonra. Ölümünden sonra bu cetveller öğrencisi Kepler'e kaldı. gezegenlerin Güneş çevresinde dolanma süreleri ile Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının değişken olduğunu açıklar. diğer gezegenler Güneş çevresinde elips yörünge üzerinde doğu yönde (günlük hareketin tersi yönü) dönmektedirler. 1609'da yayınladığı eseriyle. Kopernik modelinde belirtilen gezegen yörüngelerinin çok kabaca doğru olabileceği sonucuna. Plüton'un yörünge düzlemi. Bu fark. diğerlerinin yörünge düzlemi ile 17° lik bir açı yapar. Mars gezegeni için oldukça büyük görünüyordu. Buna göre. Bugün bilinen 9 gezegenden Plüton hariç diğer gezegenlerin yörüngelerinin düzlemleri hemen hemen aynı düzlemdedir. gezegenin yörüngesinin büyüklüğü (Güneşe olan uzaklığı) ile Güneş çevresinde tam bir dolanma yapması için geçen zaman arasında bir bağıntı bulmak için. Tycho Brahe'nin öğrencisi ve asistanı olarak onunla ömrünün son bir buçuk yılında birlikte çalışan Alman Astronom Kepler erişebilmiştir. hesapla bulunan sonuçlar birbirine uymuyor ve arada büyük farklılıklar oluyordu. Gözlemlerle bulunan sonuçlarla. odakların birinde Güneş'in bulunduğu bir elipstir. Bunun yerine "Güneş 'in Dünya çevresinde diğer gezegenlerin de Güneş çevresinde döndüğü" şeklinde bir model ileri sürdü.

Newton Kanunu veya evrensel çekim kanununun ifadesi şudur: Evrende bulunan iki cisim birbirini kütlelerinin çarpımı ile doğru. gezegenlerin hareketlerini geometrik olarak ve basit bir şekilde açıklar. Ay. d'Alembert (1717-1783). Lagrange (1736-1813). Newton ve Astronomi Kepler Kanunları. aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılı olan bir kuvvetle çeker. cisimlerin nerede olduklarına veya hareket durumlarına bağlı değildir. presesyon. Teorik astronomide. Greenwich (Londra) Gözlem Evi (1671). Halley (Edmund Halley. Fakat bu hareketlerin nedeni hakkında bir fikir vermez. bu gezegene başka cisimlerin uyguladığı bir kuvvet yüzünden olabileceği düşüncesi. Laplace 1749-1827). belli bir çekim kuvveti uygular. İki cismin kütleleri M1. 40 . Güneş. Bu gezegenin yörüngesi üzerindeki sapmaların. • Gezegenlerin elips yörüngeleri üzerindeki küçük sapmaları Newton Kanunu'yla açıklanabilir. G'nin değeri. Bu sabit cisimlere. 1706'da ilk defa bir kuyruklu yıldızın yörünge elemanlarını hesapladı ve bu kuyruklu yıldızın 76 yıllık bir periyoda sahip olduğunu tespit etti. fizik ve astronomiye geniş ufuklar açmıştır. Bessel. Cassini (1625-1712).2. • Newton Kanunu. Böylece. parlaklık değerlerinden yararlanarak hem Dünya'ya ve hem de birbirlerine göre uzaklıkları hesaplandı. Gauss (1777-1855) ve çağdaşlarının çalışmaları ile gök mekaniğinde yeni bilgiler ortaya kondu. Newton'dan sonra. tek bir fizik kanununa bağlı olduğunu göstermiştir. yüzyılda. Neptün ve Plüton gezegenlerinin keşfini sağlamıştır. M2 ve aralarındaki uzaklık R ise. Berlin Gözlem Evi (1700)'dir. .ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu kanun yardımıyla gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki dolanma süreleri ve Güneş'e olan ortalama uzaklıkları bulunabilir. Ayrıca. 1672'de Mars-Güneş uzaklığını hesapladı. bazı gök cisimlerinin paralaks değerlerini hesapladı. Clairaut (1713-1765).10-11 N. kuyruklu yıldızların atmosferik bir olay olmadığını. Kepler'in üçüncü kanununu kullanarak. 1656-1742) Dünya-Güneş uzaklığını yeni bir yöntemle hesapladı. nütasyon ve kırınım etkileri anlaşılıp. Bunlardan bazırları. Newton. Paris Gözlem Evi (1670). Güneş sisteminin küçük üyeleri olduğunu açıkladı. 19. Çünkü her gezegen. konum astronomisinde aberasyon.668. Bu formülde G evrensel çekim sabitidir. gök cisimlerinin gerçek koordinat değerleri hesaplanmıştır. gezegenler ve bazı yıldızlar için.m2/kg2 dir. gezegenlerin hareketleri ve dolanım süreleri ile ilgili olarak Kepler'in bulduğu üç kanunun. 18. G = 6. Newton Kanunu'nun evrenselliği bir kez daha böylece ispatlanmıştır. Newton Kanunu şu formül ile gösterilir. bir diğerine bu kanuna göre. Newton'un çekim kanununu esas alan Euler (1707-1783). Yeni Newton Kanunu yardımıyla Kepler'in üç kanunu çıkarılabilir. F = G. teleskoplar geliştirilmiş ve Avrupa'da yeni gözlem evleri açılmıştır. Struve ve Henderson. yüzyılda. • Uranüs 1781'de keşfedilmiştir.

41 . Yıldızlar. masallar yakıştırmışlardır. 50 cm çaplı teleskopla 200 milyar yıldız görülebilir. Yıldızlar. uzaklıklarından dolayı gökyüzünde küçük bir nokta gibi gözükürler. Bu adların da çoğunluğu Mezopotamya kökenlidir. Yıldızlar toz ve gaz bulutu yapısındadırlar. Birinci neden: Basıncı. Başka bir ifade ile Güneş de bir yıldızdır. yüzyılda Batlamyos'un Almagesti'sindeki bazı yıldızların koordinat değerlerinin kendi zamanında yapılan değerlere uymadığı gerçeğini tespit etmiştir.000 yıl sonra bir bölgede gruplar hâlinde toplanmış özel bir şekil gösterirler. Bazı yayınlarda kullanılan yıldız adlarının çoğu Batlamyos'un Almagesti’sinden alınmıştır. bulma ve inceleme kolaylığı sağlamak üzere. Milâttan önceki yıllarda. cüce ve kırmızı yıldızlar gibi. Yıldızların sabit olmadığını 1718 yılında Halley keşfetmiştir. Bugün en büyük teleskoplarla dahi yıldızları ışıklı birer nokta gibi görürüz. uzayda serpilmiş yıldızları takımlara ayırmışlardır. Bazılarının sıcaklık değeri Güneş'ten çok yüksek olmasının yanında. hareketleri. Astronomi tarihinde ikinci büyük yıldız katalogunu 1437'de Uluğ Bey (Sultaniye 1387-Semerkant 1449) yapımıştır. Gerçekte bütün yıldızlar sabit olmayıp özel hareketlere sahiptirler. Örneğin.000. Uluğ Bey Ziyci adı verilen yıldız katalogunda 48 takımyıldızının koordinatları belirtilmiştir. Yıldızlar sabit bir küreye ( gök küresine) çakılı duran gök cisimleri olarak nitelendirilmiş. 5-10 veya 20-30 veyahut da 15. Ayırmada takımların benzedikleri şekilleri esas almışlar ve ona göre adlar vermişlerdir. Halley. Gökyüzüne merakla bakan İlk Çağ insanları bu yıldız gruplarına birer anlam vermeye çalışmışlardır. takımyıldızlar. Örneğin.2. bazılarının sıcaklığı da çok küçüktür. yeni yıldızlar (novalar).000-100.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ Yıldızlar. şekilleri ve durumları bakımından yıllarca çeşitli ad ve gruplar altında incelenirler. renkleri. binlerce km uzaklıkta bulunan yıldızların neden küçük birer nokta gibi göründükleri anlaşılmış olur. tarihin bilinen en eski dönemlerinden beri incelenmektedir.3 ışık yılıdır. Gazı teşkil eden başlıca temel madde hidrojendir. uzaklığı 4. Daha sonraları yıldız konusunu meslek edinenler. tanıma. yıldız kümeleri ile dev. gökyüzünde görülen parlaklıkları. 6 cm çaplı teleskopla 40. Gökyüzünde. Gökyüzünde görebildiğimiz bütün yıldızlar birer Güneş'tir. Güneş'ten sonra bize en yakın yıldız Erboğa (Centauri) takımyıldızının  ( Centauri) yıldızı olup. Takımyıldızlardan herbirisi gökyüzünün sınırlı bir bölgesini belirtir. ışınım yayan gaz küreleridir. başka güneşlere (yıldızlara) rastlanır.3 ışıkyılı uzaklığa gidilince. 15 cm çaplı teleskopla 2 milyar. Güneş'ten itibaren 4. bize 8 dakika 20 saniyede ulaşır. kuyruklu yıldızlar (kornetler). insanların kaderlerine hükmeden varlıklar olarak da görülmüşlerdir. milâttan sonra 2. Bugün gökyüzü 88 takımyıldız bölgesine ayrılmıştır. Burada akla gelen bu toz ve gaz bulutlarının yıldız olmasını sağlayan ilk kuvvet nedir? Bunun iki nedeni vardır. çıplak gözle 6021. Güneş'in diğer yıldızlardan tek farkı bize (Dünya'ya) yakınlığıdır. Güneş yüzeyinden çıkan ışık ışını. Güneş ve gezegenleri gökyüzünde tutan evrensel çekim kuvvetidir. İkinci neden: Dünya. çift yıldızlar. sabit yıldızlar. Yıldızların gök küresindeki durumları gezegenler gibi düzenlidir denilebilir. Yıldızlar da Güneş gibi. Nasıl ki dev bir uçağı 10 km uzakta küçük bir oyuncak uçak şeklinde görüyor isek. Bunlara daha sonraları takımyıldız denildi. bu grupları tanrılara veya hayvanlara benzeterek adlandırmışlar. akan yıldızlar (meteorlar). değişen yıldızlar.

kızıl ötesi ışın. oluştuğu katmanın hemen üzerindeki katman tarafından soğurulur (absorblanır). Elinizle ölçebileceğiniz bazı açılar… Kolunuzu gergince öne uzatın ve yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirin.000 km'dir. Yıldızın iç tabakası hakkında bildiğimiz bütün bilgiler teoriktir. kilometre gibi doğrusal ölçü birimleri ile ölçülmez.6 milyon km'dir. Bize en yakın yıldızın uzaklığı ise 274.000 astronomi birimidir (AB). İki yıldız birbirinden 10 derece (10°) uzakta denildiğinde şunu anlamalıyız: Gözünüzden her bir yıldıza doğru bir çizgi çizildiğini düşünün. Yıldızların yapısı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri hakkında elde edilen bütün bilgiler. İşte bu iki çizgi arasında kalan açı 10° dir. 1 yay dakikası = 60 yay saniyesidir. merkeze doğru gidildikçe sıcaklık değeri teorik olarak belirlenir. Yıldızlar hakkında elde ettiğimiz bütün bilgiler. Örneğin. yumruğunuz baştan sona kadar 10° lik uzaklığı gösterir. Gökyüzünde uzaklıklar. Büyük Kepçe ise 25° uzunluğundadır. İki gökcismi arasındaki açısal uzaklık. 1° derecenin altında kalan cisimleri ölçmek için de daha küçük birimler vardır. Yukarıdaki resimdeki. 1 derece = 60 yay dakikası. Ay'ın bize ortalama uzaklığı 384. Güneş'in ortalama uzaklığı 149. Yıldızın iç kısımlarının özellikleri hakkında doğrudan doğruya bilgi elde etme imkânına sahip değiliz. yıldızların arasındaki mesafeyi kaplayacak kadar büyük bir gökcisminin görünür büyüklüğü 10° olacaktır. yıldızların yayınladıkları ve bize ulaşan ışınlarının değerlendirilmeleri sonucu elde edilir. Bunlar gözle görebildiğimiz ışın. Mesela iki nesne arasındaki uzaklık çeyrek derece olduğunda. bizden 4 kilometre uzakta yer alan bir madenin paranın büyüklüğüyle aynıdır. Son yıllarda astronomi aletlerinin ve araştırma tekniklerinin gelişmesi sonucu ışm çeşitleri artmış olup.2. bunların yerine açısal ölçü birimlerini kullanılırlar. 5 inçlik bir teleskop 1 yay saniyesine(1”) kadar olan ayrıntıları ayrıştırabilir. yıldızın merkezi. günlük hayatta kullandığımız metre. yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirirseniz. Elde edilecek açılar kişiden kişiye göre değişse de. Güneş ve Ay 0. fiziksel ve kimyasal yapısı hakkında elde edilen bilgiler. Gökbilimciler. x ışınları ve radyo ışınlarıdır. yıldızdan bize ulaşan ışığın değerlendirilmesiyle elde edilmektedir. gözü-müzden her birine çizdiğimiz hayali çizgilerin arasında kalan açıdır. Bu nedenle ışınım dışarı çıkmaz. bu yöntem biz amatörler için gök cisimleri arasındaki uzaklıkları tahmin etmek için oldukça kullanışlıdır. En parlak gezegen. Başucunuzdan ufka olan uzaklık ise 90° dir. Çıplak gözle görebildiğimiz ışık ışını. Çünkü iç kısımda oluşan ışınım.5° genişliğinde. Bunlar yay dakikası ve yay saniyesidir. yıldızın yüzey sıcaklığını tespit etmemize rağmen. Bize en yakın gök cismi Ay'dır. gökbilimciler bunu 15 yay dakikası(15’) olarak kaydedebilir. Plüton gezegeninin uzaklığı ise 39 AB'dir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları ışınım yapan ve yayan gaz kütleleri olarak düşünmeliyiz. Bu büyüklük. fizik ve kimya teorilerinin matematik bağıntıları ile dolaylı yoldan tespit edilir. 42 . mor ötesi ışın. sonuçta araştırma imkânımız da genişlemiştir. Şimdi kolunuzu gergin olacak biçimde öne doğru uzatın ve yumruğunuzu sıkın. Yıldızın ışınını alamadığımız iç tabakalarını oluşturan gaz parçacıkları çekim kuvvetiyle bir arada yoğunlaşmış olarak bulunurlar. Aynı şekilde. Cisimlerin görünür büyüklüğü de aynı mantıkla hesaplanır. Fiziksel Özellikleri Uzaklıkları: Yıldızların uzaklıklarını hesaplamak. yıldızın dış tabakalarından (yüzeyinden) yayınlanır. çoğunlukla gökyüzünde yarım yay dakikasından az yer kaplar. astronominin en güç problemlerinden biridir. Bu haldeyken. Küçük parmağınızın ucu ise yaklaşık 1° dir.

000 km'lik bir yay çizer. yıldızların birbirine göre açısal durumlarının değişmediğini görerek. yani 1. Güneş de bir yıldız olduğundan.2. Öz hareketi en fazla 61 Cygnus yıldızıdır. Güneş bu hareketi sırasında gezegenleri ve uydularını da beraberinde sürükler. Bunlar Trigonometrik yöntem. Yıldızların öz hareketleri değişik doğrultularda olabilir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların uzaklığı hakkında bir başka örnek: Işığın hızı saniyede 300. yıldızlar da birbirine göre gezegen hızlarına yakın hızlarla hareket ederler. Bugün dev gözler diyebileceğimiz büyük teleskoplar ve dev kulaklar diyebileceğimiz radyo teleskoplarla yıldızların hareketleri ve yönleri kolayca izlenebilmektedir. Güneş'in de bir öz hareketi vardır. Batlamyus ve Halley aralarında 1500 yıl farka rağmen yıldızların kendilerine özgü hareketleri olduğunu tespit etmişlerdir.) Dinamik yöntem. onlara sabit yıldızlar adını vermişlerdir. Güneş saniyede 20 km hızla Lyr takımyıldızından (Çalgı takımyıldızı) Vega yıldızına doğru hareket eder. Yıldızların bu tür hareketlerine öz hareket denir. Hareketlerinin. (Çok yakın yıldızlar için uygulanır.400.000 km'dir. Yıldızların uzaklıklarının tespitinde birçok yöntem kullanılır. Yıldızların hareketlerini çıplak gözle görebilmemiz için bir yıldızı birkaç yüzyıl gözlemek gerekir. bize ancak 1973 de ulaşır. Grek düşünürleri. Başka bir ifade ile bu yıldız bu gün sönmüş olsa ışığını 520 yıl daha görmeye devam edeceğiz. yani yer değiştirmelerinin farkına varamayışımızın tek nedeni çok uzakta olmalarıdır. Bu örneklerden yıldızların ne kadar uzak oldukları açıkça belirtilmiş olur. Ay'ın ışığı ortalama 1 saniyede. Bize en yakın olan yıldızlardan birinin ışığı ise. Büyük bir hızla hareket ederler.5 ışık yılı Hareketleri Yıldızlar çok uzakta olmaları dolayısıyla sabit gibi gözlenirler. Gerçekte bütün yıldızların kendilerine özgü hareketleri vardır. yıldızların birbirine göre olan uzaklık değişmeleri. Yani İstanbul'un fethedildiği yılda (1453) yola çıkan yıldızın ışını. Spektroskopik yöntem (Fiziksel yöntem). Yıldızların bize olan uzaklıkları çok büyük olduğundan.3 ışık yılı 10 ışık yılı 11 ışık yılı 26. yıldızların hareketli olmadıklarını kabul etmiş. 520 yılda gelmektedir. 43 . Fotoğrafik yöntem (Uzak yıldızlar için uygulanır. kısa zaman aralıklarında yapılan gözlemlerle fark edilemez. Bu yıldız 370 yılda Güneş'in çapına eşit. Gerçekte.) Bu yöntemlerin uygulanmasıyla uzaklıkları tespit edilen yıldızlardan bazıları şunlardır: Yıldızın Adı __________________________ Uzaklığı Kuzey Kutup Yıldızı (Polaris) Centaure Takımyıldızının a Yıldızı Sirius 61 Cygnus Vega 46 ışık yılı 4. Güneş'in ışığı da ortalama 8 dakika 20 saniyede gelir.

000 yıl önceki ve zamanımızdaki durumları ile 25. teleskop yapma tekniği ilerledikçe. bulunduğumuz noktadan trenin bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğunu anlarız.25 1. Parlaklıkları Yıldızların hepsi aynı parlaklıkta değildir.000 yıl sonraki durumlarının şekillerini teorik olarak hesaplamış ve şekillerini çizmiştir. 160-125) milâttan önce 125 yılında yıldızların parlaklığını bildiren ve kadir adı verilen bir ölçü birimi tanımlamıştır. kadire kadar olan yıldızlar gözle görülebilmektedir. Aynı şekilde. kadire kadar olabileceği tespit edilmiştir. 4.000 yılda alacağı şekil hesaplanmıştır. En parlak ile en sönük yıldız dışında kalan değişik parlaklıktaki yıldızları da parlaklık durumlarına göre 2. Bu durumda daha büyük teleskoplar yapıldıkça kadir değerinin artacağı ortaya çıkmaktadır. kadir şeklinde sınıflandırmıştır.38 0. Baker. en sönük görülebilen yıldızı da 6. kadir şeklinde sıralamıştır. kadir değerleri için kullanılan pozitif sayılar ile belirtilen kadir ölçülerinin dışında negatif sayılar ve bunların da ondalık kısımları ile ifade edilebilen sayıları kullanmak zorunluluğu ortaya çıkmıştır. kadir.. Ö.000 yıldız görülebilir. Amerika'da ünlü Mount Palomar Gözlem Evinde. Ancak.2. teleskop ve özel fotoğraflar plağı ile yıldızların parlaklık değerlerinin 23.12 -26. Teleskoplarla görülemeyen yıldızların parlaklık değerleri astronomide kullanılan özel fotoğraf plâğı ile tespit edilmektedir. ve 5. gökyüzünde mümkün olan en büyük uzaklıkta ve hareket hâlinde bulunan iki uçağın hareketini izlediğimizde. Bulutsuz bir gecede eğer Ay da yoksa kuzey yarım küremizde ortalama 3. yıldızın bizden uzaklaşmakta mı yoksa yaklaşmakta mı olduğu anlaşılır. Göz. Halley'den sonra yıldızların hareketi hakkında en çok araştırma yapan Robert H. takımyıldızların 25. Parlaklığı 6.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların öz hareketleri sonucunda takımyıldızlar şekillerini değiştirmektedirler. Hipparchos (M.58 2. bulunduğumuz yerde bu iki uçakğı sanki beraber gidiyorlarmış gibi görürüz. Hipparchos. Büyük Ayı takımyıldızının 200.98 1. Şöyle ki: Bize hızla yaklaşmakta olan bir trenin sesi ile bizden hızla uzaklaşmakta olan bir trenin sesinden. gözle görülebilen en parlak yıldızı 1. Dikkatli bir gözlemci gökyüzüne baktığında bunun böyle olduğunu kolayca görür. teleskoplarla parlaklığı 23. yıldızlardan gelen ışık dalgalarının frekans değişikliğinden de yıldızların hızı hakkında. Başka bir örnek: Bulunduğumuz yerden. 3.74 44 . Yıldız Adı Sirius Procyon Altair Aldebaran Spica Deneb Kastor Kutup Yıldızı Güneş Kadir Cinsinden Parlaklık -1.77 0. kadire kadar olan yıldızların fotoğrafları alınabilmektedir.85 0.46 +0. Memleketimizden görülebilen bazı yıldızların görünen parlaklık değerleri aşağıdadır. bu uçakların hızları birbirinden saatte 300 km farklı olsa.. Bu bilgilerden sonra saniyede 20 km hızla yol alan yıldızların hareketlerinin nasıl hesap edildiğini günlük hayattan basit bir örnekle açıklayalım.

Örneğin. metal çizgileri üstün olanları da başka bir grup hâlinde toplayabiliriz. Bu şekildeki ayırım kesin olmamakla beraber. Büyük Köpek (Canis Majör) takımyıldızında Sirius beyazdır. yıldızların tayflarına göre sınıflandırılması gerekir. Soba içindeki sıcaklık çok fazla ise demir çubuk kırmızı ile sarı arasında bir renk alır. Daha sonra. beyaz ve maviye doğru renk değiştirdiğini görürüz. Ortalama Yüzey Sıcaklık Derece (C°) 3000 4000 6000 8000-15000 15000-25000 Rengi Kırmızı Kırmızımtrak Sarı Beyaz Mavi Sınıflandırılmaları Astronomide. Renkleri Gözlem koşullarının uygun olduğu bir gecede. karanlık bir ortamdan yıldızlara çıplak gözle veya teleskopla dikkatli bakıldığında.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Hipparchos tarafından kadir terimi ile tanımlanan parlaklık birimi psiko-fizik temele dayanmaktadır. Yıldızların değişik renkte görülmesinin nedeni nedir? Bu sorunun cevabını açıklamadan önce şu basit deneyi yapalım: Bir demir çubuğu (veya maşayı) yanmakta olan bir sobanın içine sokalım. Bununla beraber yıldız tayfları arasında az veya çok benzerlikler vardır.2. Bu deney ile şu gerçek ortaya çıkıyor: Demir çubuğun renk değiştirmesi doğrudan doğruya sıcaklığı ile ilgilidir. Avcı (Orion) takımyıldızında Betelgeuse yıldızı ve Akrep (Scorpius) takımyıldızında Antares yıldızı kırmızı. Bu şekilde yapılan işleme yıldızların tayfsal sınıflandırılması denir. helyum (He) çizgileri aynı olanları bir grup. Bu durumda yukarıdaki sorunun cevabını şimdi açıklayabiliriz. Bir süre sonra çubuğun kızardığı görülür. Burada akla şu soru gelmektedir. Sobanın sıcaklığını yükseltecek olursak demir çubuğun. Bu konuda bilimsel düzeni ve milletler arası birliği sağlamak amacıyla yıldızların parlaklığnı belirtmek için yukarıda açıklanan kadir birimi esas alınmak üzere iki çeşit parlaklık tanımlanmıştır. sarı. 45 . görünen parlaklık ve mutlak (salt) parlaklık şeklinde adlandırılmıştır. birçok yıldız için geçerlidir. önceden sarı. astrofizik yöntemlerle yapılan araştırmaların başında. beyaz. Yıldızlarda görülen değişik renk yüzeyindeki sıcaklığın sonucudur. hidrojen (H) çizgileri kesin olanları bir grup. Sobanın sıcaklığını biraz daha yükseltecek olursak. Çok sayıda yıldızın tayfları incelendiğinde birbirinden farklı görünüşlere sahip oldukları görülür. Bunlar. Çeşitli renklerde görülen yıldızların yüzeyindeki sıcaklık aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Yıldızların renkleri Wien Kanunu'na göre belirlenir. Onun için yıldız tayflarını benzerliklerine göre gruplara ayırmak mümkündür. Örneğin. her yıldız değişik renkte görülür. Arabacı (Aurige) takımyıldızında Capella ve Vega ile Güneş sarımsı. mavi renkleri daha değişik görmek mümkündür. astronom Pogson tarafından yıldızların parlaklığını ifade edebilmek için bir matematik formül geliştirilmiştir.

daha sonları baş tarafı O. yıldızı çevreleyen atmosferin hangi gazlardan oluştuğu tespit edilir. bileşiminde hidrojen bulunan bir yıldız keskin hidrojen çizgiler verir... Vogel tarafından yapılmıştır. Bu sonuç 20.. bunları birer birer incelemek bugün için mümkün değildir...S8.gibi.. Başlangıçta bütün yıldızlar tayflarına göre: BAFGKM harfleri ile 6 sınıfa ayrıldı.. Norman.... ... 0. mavi..2.. parlak bir gazdan gelen ışınım...... N harfleri eklenerek toplam 13 tayf sınıfı elde edildi. Bunlara da tayf türü denir.. Uzayda çok sayıda yıldız bulunduğu için. Soğurma Tayfı: Soğuk bir gaz... 2.........C.. Salma tayfı: Atomlardan oluşan düşük basınçta.... Bu durumda da her sınıf kendi arasında bölüme ayrıldı.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Beyaz ışık prizmadan geçince....... . R.. sarı....... Yıldız tayflarının lâboratuvar değerlendirilmeleri sonucu.... 9 sayılarının biriyle belirtilir. H.. Bu çalışmada 391.... değişik renklere ayrılır.... belirli elementlerin özelliklerine ve bunların dağılımına dayanır.. Bugün herkes tarafından kabul edilen sınıflandırma Harvard Gözlem Evinde yapılan Harvard Sınıflandırmasıdır.. Hockyer.. P. Tayf içerisinde her kimyasal elementin bir veya daha çok çizgileri vardır... Bu sınıflandırmadaki temel özellik.... Bu konuda araştırmalar ilerledikçe.. Bu tür tayflar ışınım kaynağının kimyasal yapısını incelemek için önemlidir. parlaklık.. Sücekli tayf: Işık kaynağı katı veya sıvı cisim olabilmektedir... Tayf konusunda yapılan araştırmalar ilerledikçe her kimyasal elementin kendine özgü özel tayf verdiği tespit edilmiştir. S9... Renk sıralaması kısa dalga boyundan başlayarak mor..... Bu tayf türünün incelenmesinde. renkli bir zemin üzerinde kara çizgilerden oluşur... 1....... Tayflar genel olarak 3 ayrı türde incelenir. basınç.. Aynı zamanda da ışık kaynağının bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğu hakkında da bilgiler tespit etmek mümkündür. 46 . karanlık bir zemin üzerine parlak çizgilerden oluşan bir tayf verir.. Işık kaynağı bir yıldız ise yıldızın tayfı elde edilmiş olur........ Her tayf sınıfının ayrı ayrı fiziksel ve kimyasal özellikleri vardır... Al... ……. A3. ilişkin olduğu sınıf harfinin sağına yazılan..... Böyle bir ışınım tayfı.. ışık kaynağının (yani yıldızın) sıcaklık.... kırmızıdan mora kadar renkleri taşıyan sürekli zeminden oluşur.. Bu konuda ilk çalışmalar 1968'de Secchi...... Her bir tür. Neticede Harwart sınıflandırması şu şekle girmiş oldu: R-N Q P W O B A F G K M S Araştırmalar ilerledikçe................... Örneğin. Bu duruma fizikte tayf denir. AO..000 yıldızın tayfları sınıflara ayrılmıştır. Q ve sonları da S. yeşil.. Örneğin.... turuncu ve kırmızıdır....... her sınıfa giren yıldızlar arasında farlı gruplamalar ortaya çıktı... .W..... Bu kadar yıldızın sınıflandırılması 9 ciltlik bir kataloga toplanmıştır.. Bu bakımdan tayfsal sınıflandırmanın amaçlarından biri şudur. Yıldızlar için bu türden yapılan araştırmalardan bir sınıflandırma yapılabileceği ortaya çıkmıştır. yüzyıl fiziğinin astronomiye en büyük hizmetidir.... Bileşiminde metan olan bir yıldızın tayfı değişiktir..... belirli bir dalga boyunda aldığı ışınımı soğurur.. Tayf. A2. kimyasal bileşimi ve madde bolluğuna ait bilgiler elde edilir..

yaşları ve geleceklerine ilişkin teoriler bu diyagram üzerine oturtulmaktadır. Bu süreye kadar çalışmalarda mutlak parlaklığı hesaplanan yıldızların sayısı 300 kadar olmuştu. yıldızların tayfsal türleri ile öz haraketleri ve parlaklık değerleri arasındaki bağıntıların ne olabileceğini araştırıyordu. Cambridge Üniversitesinde de başka bir araştırma başlamış idi. 47 . diğer grupta çok sönük yıldızlar bulunur. Bu araştırmada yıldızların fotoğrafik olarak ıraklık açıları tayin ediliyordu. Bu grupta çok parlak yıldızlar. Bu diyagramda Russel de şu gerçeği gördü: G sınıfından sonraki yıldızlar iki kol üzerinde toplanmaktadır. Hertzsprung-Russel Diyagramı Danimarkalı Ejner Hertzsprung (1873-1967) 1907'de Kopenhag Uranio Gözlem Evinde foto-kimya uzmanı olarak göreve başladı. yani aydınlanma gücü yüksek olan ilk gruptaki yıldızlara dev yıldızlar. ancak devlerin Mv= 0. Elde edilen bu tür diyagramlara da tayf parlaklık. renkleri veya aydınlatma güçleri arasında nasıl bir bağıntının olabileceği önemli bir konudur. Yıldızların tayfları. Oysa küresel kümelerin ekliptik gök adaları ve Samanyolu merkezi yıldızları farklı bir HR diyagramı verdikleri tespit edilmiştir. Hertzsprung. ayrıca bunların tayf sınıfları ile mutlak parlaklıkları arasındaki durumu gösteren bir diyagram çizmiştir. bu sıranın bir gelişim olabileceğini düşündü. Bulduğu 12 cüce yıldız ile 7 dev yıldızı beyazdan kırmızıya doğru sıralayan Hertzsprung. Heptzsprung aynı zamanda amatör bir astronom idi. Samanyolu ve benzeri gök adalarının sarmal kollarında bulunan yıldızlar HR diyagramı verir. renk-parlaklık diyagramları denilmektedir. Çalışmalardan elde edilen yeni bilgilerle yeniden bir diyagram çizildi. Bu diyagramda. basınç ve kimyasal bileşimi ile ilgili değerleri en ince özelliklerine kadar tespit edilir. Bundan sonra. Bu tür diyagramlara HR (Hertzpurung-Russel) diyagramı denilmesi gelenek hâline gelmiştir. Şöyle ki: Diyagramda.0 dan geçen yatay bir çizgi yöresinde dağılmakta olduğu 1913'de görüldü. parlaklık. Tayfsal sınıflandırmanın bir diğer amacı da değişik gruptaki diğer yıldızların uzaydaki dağılımını incelemek ve sonuçta Samanyolu'nun yapısını öğrenmektir. Hertzsprung'un bu çalışmalarından habersiz olarak. aydınlanma gücü düşük olan ikinci gruptakiler de cüce yıldızlar adını verdi. Daha sonra lâboraruvarlarda bu temsilci yıldız ile aynı grupta araştırılan yıldızın kimlik kartı ortaya konur. bu gruptaki temsilci yıldızın sıcaklık. Russel'in öngördüğü diyagram üzerindeki çalışmalar 1913'ten sonra birdenbire hızlandı. Bu nedenden. apsis eksenine tayf türü yerine renk ölçekleri veya sıcaklık değerleri de alınmaktadır. yıldızların çoğunluğu anakol diye adlandırılan bir şerit üzerinde yer almakta. Bu çalışmaları yürüten Amerikalı astronom Henry Norris Russel (1877-1957) 50 yıldızın ıraklık açılarını elde etmiş.2. Hertzsprung görünen salt parlaklığı. Russel ile Hertzsprung 1913'de Bonn'da tanıştılar. Yıldızların gelişimi.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları gruplar hâlinde toplamak ve her grubun temsilcisi olan yıldızı (mukayese yıldızı) tespit etmektir. Herzsprung bu görevi dışında. G sınıfndan M sınıfına doğru ilerledikçe grup arasındaki fark artmaktadır. araştırmaları sonucu şu gerçekleri gördü: Geri sınıflardaki yıldızlar mutlak (salt) parlaklıkları bakımından iki grupta toplanmıştır.

büyüklükleri hesaplanan bazı yıldızları belirtelim. bize olan uzaklığı ve görünen salt parlaklığından yararlanarak tespit edilir. kimyasal yapı. Küçük Köpek (Canis Minör) takımyıldızının Proksiyon adlı en parlak yıldızı Güneş'ten 16 defa büyüktür. gök adalarının sarmal kollarındaki yıldızlar ile açık küme yıldızlarının Popülasyon I bölgesinde bulunduğunu tespit etmiştir. Böyle büyük kütleli bir yıldız. Akrep (Scorpius) takımyıldızının en parlak yıldızı Antares'in çapı Güneş çapının 400 katıdır. Bu değerlerden anlaşılıyor ki Güneş Antares yıldızının merkezine konacak olsa. Örneğin. 1944'te çalışmalarında. Bu bölgedeki yıldızlar daha genç yıldızlardır. Mars. İkizler (Gemini) takımyıldızının en parlak yıldızı (α yıldızı) Güneş'ten 1 milyon defa büyüktür. Popülasyon I ve bölgesindeki yıldızların hidrojene göre metal miktarı Popülasyon II bölgesindeki yıldızlardan daha azdır. Büyük Köpek takımyıldızının Sirius yıldızı Güneş'ten 1000 defa büyüktür. Dünya ve Merkür gezegenlerinin yörüngeleri Antares yıldızının içinde kalırdı. Bu bölgelere Popülasyon I ve Popülasyon II adını vermiştir. yıldız Dünya'yı içine alırdı. yakınından geçen gök cisimlerinin etkilediği çekim kuvvetiyle gök cisimlerini yok ettikleri anlaşılmaktadır. Venüs. diğer fiziksel ve kimyasal özellikleri ile sayıları aşağıdaki şekilde açıklanabilir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Alman asıllı Amerikalı astronom Walter Baade (1893-1960). Eğer bu büyük yıldızlardan biri. 61 Cygnus yıldızı 1965'te yayınladığı çok kuvvetli röntgen ışınlarının incelenmesiyle 1 çay kaşığının milyonlarca ton olduğunu hesaplamıştır. uzay dağılımı ve dikine hızları bakımından birbirinden farklı iki bölgede toplandığını tespit etmiştir.2. Fakat bazı yıldızların da kütleleri çok büyüktür. 48 . Güneş'in bulunduğu yerde olsa idi. Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı Capella'mn çapı ise Güneş çapmdan 10 defa büyüktür. Yıldızların büyüklükleri hakkında bir örnek vermek üzere. En küçük yıldız bile Güneş'ten kat kat büyüktür. Kütleleri Öyle yıldızlar vardır ki 1 metreküpü. Bir yıldızın çapı. 1920 yılında astronom Pease tarafından yapılan hesaba göre Örion takımyıldızının en parlak yıldızı olan Betelgeuse 'ün görünen çapı. Yapılan hesaplara göre birçok yıldızın çapı Güneş'in çapından büyüktür. Yıldızların. Amerikalı ve İngiliz astronomların birlikte yaptıkları hesaba göre. Baade. yıldızların yaş. Büyüklükleri Parlaklık ve uzaklık değerleri bilinen yıldızlardan bazılarının büyüklükleri hesaplanmıştır. yıldızların kimyasal yapısının Güneş'e benzediği gerçeği ortaya çıkmıştır. gramın binde 1'i kadardır. Kimyasal Özellikleri Yıldızların tayf çekerle (spektroskop) elde edilen tayfları. Güneş tayfı gibi araları siyah çizgilerle ayrılmış sürekli tayf olduğu tespit edilmiştir. Bunlar: Gökyüzünde en parlak görülen Kutup Yıldızı (Polaris) Güneş'ten 8 defa büyüktür. Buna karşılık uzay hızları daha yüksek yıldızları Popülasyon II bölgesinde bulunur. Bu sonuçta. Dünya'nın yarı büyüklüğünde olan cüce yıldızların 1 santimetre küpünün kütlesi 40 tondur. Güneş çapının 420 katıdır. Çapları Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleri olduklarından gerçek çaplarını ölçmek çok güçtür.

000. magnezyum ve demirin varlığını gösteren çizgiler tespit edilmiştir. içinde bulunduğumuz sonsuz evrenin göremediğimiz sınırları ötesinde de yıldızların var olduğunu radyoteleskoplar yardımıyla tespit edebiliyoruz. Bu gerçek de yıldızın yapısını oluşturan maddelerin oranı ve miktarının değişik olduğunu gösterir. Bu tür sayım işlemini belirtmek için kaba bir örnek olmasına rağmen şunu belirtelim. Bu kadar yıldızı adlandırmak mümkün olmadığından. teleskopla 16. fotoğraf plâğı aracılığıyla 23 üncü kadire kadar olan yıldızlar görülebilmektedir. Objektifi 6 cm olan bir teleskopla 10. Gerçekte çıplak gözle görülebilen yıldız sayısının 6.2. sayısız yıldızlarla dopdoludur. çuvaldaki gerçek pirinç sayısı elde edilir. kadire kadar olan. yıldızların Güneş'ten çok uzakta bulunmalarıdır. sonsuz sayıda yıldız görebileceğini zanneder. evrimi ve ölümü ile ilgili bilgiler.000 yıldızı görebilmek imkânı vardır. sodyum. Sayıları Çoğu kimse. Bu sayıda yıldızın varlığı nasıl tespit edilmektedir? Gökyüzünün belirli bir bölgesi özel fotoğraf plağıyla tespit edilir. Diğer yıldızlar da yıldız kataloglarında numara ile gösterilir. teleskop ve fotoğraf plâğı yardımıyla 23 ncü kadire kadar olan yıldızları görebilmekte. kimya ve matematikle temellendirilmiş teorik bilgilerdir. göz. Günümüzde bu konuda bilinenler.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu gerçeğe göre. hidrojen.021 olduğu tespit edilmiştir. ancak 1. Bu sayının yarısı güney yarım kürede. yıldızların çoğunluğunun Samanyolu sisteminde bulunduğunu tespit etmiştir. Bir çuval (veya kamyon) içerisinde belirli bir ölçüde pirinç alalım. Yıldız tayflarında. Herschel. Yıldızların tayflarının Güneş tayfı ile merkezde olmakla beraber siyah çizgilerin durumu her yıldız için ayrılık göstermektedir. Güneş kadar parlak gözükmemektedir. Bunun sayısını tespit edelim. bugün için kesin çizgilerle belli değildir. Bu bölgedeki yıldız sayısı sihhatli olarak sayılabilir. fizik. Buradan şu sonuca varırız: İçinde bulunduğumuz sonsuz evren. Çıplak göz ile 6. kadire kadar olan. yıldızlar çok sıcak ve akışkan gaz tabakaları bulunan bir merkezde toplanmış akkor hâlinde birer gaz kütleleridir. YILDIZLARIN OLUŞUMU Yıldızların oluşumu. berrak bir gecede gökyüzüne çıplak gözle baktığında.5 m çaplı teleskoplarla 500. 49 . Burada şöyle bir soru akla gelmektedir. Ancak. Kaliforniya'daki Mount-Wilson Gözlem Evinde bulunan 2. Yıldızların kimyasal yapıları Güneş'e benzemiş olmakla beraber. yarısı da ülkemizin içinde bulunduğu kuzey yarım kürede bulunur. Yıldızların oluşumu ile ilgili bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Elde edilen sayı çuval içindeki pirinç ağırlığı ile çarpılınca. yaptığı hesaplamalara göre. Daha önce de belirtildiği gibi bugün.000 yıldız görülebilir. Büyük teleskoplarla yapılan araştırmalarda tespit edilen yıldız sayısının 500 milyar olabileceği hesaplanmıştır. Bunun nedeni. Bu bölgenin alanı gökyüzünün alanı ile çarpıldığında gerçeğe yakın sayı bulmak mümkün olmaktadır. bu kadirden sonraki yıldızları görememekteyiz. en çok helyum. kadirdeki 21 yıldıza özel ad verilmiştir.

merkezde helyum toplanmaya başlar. Büzülme devam ederek. Dünya büyüklüğündedir. Bu teorik görüşe göre büzülen yıldızın sıcaklığı artar ve HR diyagramındaki yeri sola doğru kayar. Nötron Yıldızlar Yarıçapı 10 km. merkezindeki kütle içinde. Dünyamızda 100 milyon ton eder. yıldızın ışınımı da artarak. Bu iç basıncın artışı yıldızın büzülmesini sona erdirir. YILDIZLARIN EVRİMİ Bu konudaki teorik bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. HR diyagramında yeri tekrar sola kayar. Sadece nükleer enerjiden doğan ışınım salınır. Bu durumda. Beyaz Cüceler Mutlak parlaklıkları sönük ve kütleleri çok küçük olan yıldızlar. Bundan sonra büzülmeden dolayı ışınım olmaz.2. 1cm³ de 1 milyar tondur. Nötron yıldızı. yoğunluğu 1014 g/cm3 olan gök cisimler nötron yıldızlarıdır. Yoğunluğu bu kadar yüksek olan madde dejenere (yoz) madde olarak adlandırılır. şu şekilde açıklanabilmektedir. Çökme devam eder. a. bir kısmı ise yıldız merkezi çevresindeki helyumun diğer ağır elementlere dönüşmesinden salınır. Enerjinin bir kısmı bu büzülmeden. yozlaşmış nötron basıncı tarafından. yeniden büzülmeye başlar. Yıldız bir gaz küresi şekline gelinceye kadar çekim kuvvetlerinin etkisiyle büzülür. Bu enerji noksanlığından. yüksek hızlarla hareket ederler. Bu teorik evrimin süresi 11 milyar yıldır. Nötron yıldızların oluşumu. Yozlaşmış nötron basıncı. Bu durumda ortaya çıkan bu yeni enerji kaynağı ile yıldızın merkezi daha da ısınarak iç basıncı artar. Çoğunluk beyaz cüceler çift yıldızlar içinde bulunur. Yıldızın merkezindeki hidrojenin 0. yıldız cüce yıldız durumuna gelir. b. 50 . bir kısmı da ışınım enerjisi şekline geçer. daha fazla çökmesi önlenen. Bunun anlamı da şudur: Beyaz cücenin maddesi o kadar sıkışıktır ki elektronlar artık belli bir ortama bağlı değildir. elektron gazı çok büyük olan çekime karşı koyamaz.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Herhangi bir yıldız. YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ Astronomlar. Bu tür yıldızların yoğunluğu şu şekilde açıklanabilir: 1 cm3 büyüklüğündeki nötron yıldızı maddesi. nötronların. nükleer enerji oluşumu hızlanır. yıldızın parlaklığı yarım kadir kadar azalır. Güneş kütlesinde bir beyaz cüce. nötron yıldızına dönüşür. yaklaşık olarak. kırmızı dev yıldız durumuna gelir. 1. Bu durumda HR diyagramındaki yeri sağa doğru kayar. bir gaz küresidir. ortaya çıkan bir basınçtır. helyuma dönüşmeye başlar. Büzülen yıldızın merkezî kütlesi. Başka bir ifadeyle. İlk gözlenen beyaz cüce çift yıldız Sirius'ün bileşenidir.007 kadarı helyuma dönüştükten sonra. Bunun anlamı da şudur: 1 cm3 beyaz cüce maddesi 100 milyar tondur. Beyaz cücelerin daha küçük kütleli olanlarına helyum beyaz cücesi denir. Bu gaz dejenere bir gazdır. Ortaya çıkan nötron yıldızının yarıçapı. Kırmızı devlerden oluşanlara beyaz cüceler denir. Sonunda yıldız. Oluşumunu tamamlayan yıldız yavaş yavaş soğur. oluşmakta olan yıldızı (gaz küresini) ısıtır. uzayda yıldızlar arası boşlukta bulunan toz ve gazlardan meydana gelmiştir. cüce yıldızlar olarak adlandırılır. nükleer reaksiyonlar başlayacak kadar ısınır ve hidrojen. yine bir pingpong topunun içi. çekirdek yoğunluğuna kadar sıkıştırılmış olan. Yıldızın merkezindeki hidrojen tamamen tükenince.4Mg (güneş kütlesi) den büyükse. Bu büzülme sırasında açığa çıkan potansiyel enerjinin bir kısmı. yaklaşık 1km ve yoğunluğu da. biri birine değecek kadar sıkışmasından dolayı. Bunun anlamı şudur: Beyaz cücenin yoğunluğu 106 g/cm3 dür. Bu durumda çekirdekteki yoğunluk ve sıcaklık artar. yoğunluk o kadar artar ki atomların çekirdeklerindeki protonlarla elektronlar birleşip nötrona. yıldızların sonunu ve son evrelerini onların bıraktıkları kalıntıya göre 4 grupta incelerler.

bir kez girerseniz. bir istasyon.2.6 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Bir nötron yıldızı. Acaba bu parçacıklar. c. Karadelikden ışık kaçamazsa. büyük kütleli karadeliklerin var olduğu' düşünülmektedir. Pulsarların 1012 gauss gibi çok yüksek manyetik olanı vardır.3 saniye periyotla radyo sinyali gönderen bir cisim keşfettiler. Periyotları 1 milisaniye (0. merkezde büyük kütleli yıldızlar yer alır. Samanyolu merkezinde bulunan karadelik. parçacıklara ayrılırsınız. Kara delik dejenere madde olarak adlandırılan bir yapıya sahiptir. Karadelik civarında. Andromeda Galaksisinin uydusu M32 Galaksisinde. ışık dahi kaçamadığı için gözlenemezler. kendi yoğun merkezine çökerken. gökada oluşurken. Ekseni çevresinde çok hızlı dönen nötron yıldızları oldukları kabul edilmektedir. Mars'ın uydusu Deimos kadar ağır olurdu. Böyle bir nötron yıldızı. Güneş’ten yaklaşık 10 kat büyük yıldızlardır. dev yıldızlara kadar.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM nötron yıldızının maddesiyle doldurulacak olsaydı. uzaytozu parçacıklarından. Kendisinden. yolculuk yapabilirler mi? Bir karadeliğin içine atlarsanız. Bunun anlamı 1 cm3 kara delik maddesinin yeryüzünde 10 milyar ton gelmesi demektir. yıldızların ölümünün bir sonucudur. yarıçapı 10km olan bir atom çekirdeğidir.'Kaymak deneyi'nde olduğu gibi. bu bölgedeki olaylardan. karadelik tünellerini kullanarak. fiziksel hiçbir şey kaçamaz. Periyodik milisaniye mertebesine olanlara milisaniye pulsarları denir. Adeta. Bunlara pulsar (atarca) denildi. Acaba Dünyalılar. bir milyon Güneş kütlesini aşan kara deliğin varlığını gösteren bulgular gözlenmiştir. ışık bile kaçamaz. oldukça anlamlıdır. bir kozmik sansür vardır. Karadelikler. ışık fotonlarından. 2. bir tuzak yüzeydir. Ayrıca. öyle bir bölge vardır ki. Örneğin. Gaz molekül bulutları. Karadelikler. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. 'her gökadanın merkezinde.001 saniyenin teorik hesaplandığı unutulmamalıdır. merkez çevresinden çaldığı. burkulma ve dönme oluşturur. 'insan' yahut 'cin'. Kara Delikler Kara delikler hakkındaki bilgilerimiz astrofizik teorilerine dayanmaktadır. Burada 0. birçok dış galaksinin merkezinde çok sayıda kara delik olabileceğini göstermiştir. 1. maddenin. Hatta Samanyolu galaksisinde. Örneğin. karadelik olduğu sanılmaktadır. bir milyardan daha fazla. adeta ezilerek. Karadelik. Pulsarlar İngiltere'de 1967'de Bell ve Hewish. Evren de en çok bulunan karadelikler. bu top. ortaya çıkmanız mümkün mü? 51 . Hubble Uzay Teleskobuyla yapılan çok duyarlı gözlemler. gaz bulutlarının. Bu yüzeyden içeriye. Aynı şekilde. yok olduğu görünmez noktalardır. karadelik değildir. ç. Bu keşfi takip eden yıllarda. bir durak noktasıdır. ortaya çıkar. adeta dev kozmik bir süpürge yahut vakumlardır. Bu durum. Bu dev kütleli karadelikler. tahmin ediliyor. gaz ve parçacıklarla daha da büyür.001 saniye) ile 4 saniye arasındadır. geriye dönüş yoktur. Bugün bilinen pulsarların sayısı 500'dür. Karadeliğe giden yolda. karşılaştığı her şeyi yutan. Andromeda gökadasının. yoğun merkeze çökmesiyle. uzay-zamanda. Bu merkezi topak. 10milyon Güneş kütlesi olduğu. Karadelikler. herhangi bir kara deliğin yoğunluğu 1016 g/cm3 tür. kısa periyotla radyo sinyali gönderen gök cisimlerin varlığı keşfedildi. merkezindeki karadeliğin kütlesinin de.

gittikçe artacaktır. çok cazip gelen bu alan. ayaklarından çekilerek. bir karadeliğe düşen astronotun. yolculuk yaptıkları. Bir taraftan. 'sonsuza yaklaşan hızla' kafa kafaya gelecek ve hiper dev bir karadeliğe dönüşecektir. çökecektir. Bunun ise.büzülmeye başlayacak. 'sanal' olarak ortaya çıkabilirler mi? Elbette şimdilik. 2)Evrenin. astronot. karadelikler olmadan başarılması. Karadelikler. milyarlarca galaksi. müimkün gözükmüyor. Öyleki. karadeliğe düşen astronot. hala büyük bir umut bağlanmaktadır. Acaba bu parçacıklar. 'sanal zaman'daki tarihleri devam eder. atomlara ve atomlarda. 'İkinci Sema'nın sınırlarına kadar.2. Sadece madde değil.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Nitekim Kur'an da ki Hızır meselesi. ifade edilmektedir. Astronotun. uzay-zamanın kendiside. Kur’an ifadeleriyle. açık bir şekilde. gidiş-geliş toplam süre. diğer fizik yasları da. potansiyel bir kapı olarak. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. 'iplik'. ışıktan daha hızlı hareket etmesi gerekir. Yani. genel görelik denklemlerinin çözümleri. Adeta astronot. Sonuçta. ezilerek adeta yok olacaktır. milyarlarca sene. Sonuçta. paramparça olacaktır. bilgi de yok olmaktadır. ortaya çıkmanız mümkün mü? Gerçek zamanda. atom altı parçacıklarının geçmiş tarihleri. Sonuç olarak karadelikler. Neredeyse ezilmenin sonu yoktur.'Cinler'in ne hızları. karadelikler yoluyla. adeta bir balonun sönmesi yahut bir kâğıdın avuç içinde dürülmesi gibi galaksiler. güç değildir. yüz milyarlarca galaksi ve her bir galakside. moleküllere. evrenin 'büyük çöküşü'nün apaçık delilleri. başlangıcının(büyük patlama) ve sonunun(büyük çöküş) olduğu kanıtlanmıştır. Bir bilim adamının söylediği gibi: "Eğer bir yıldız.'Bilginin korunduğu' fizik prensibi gibi. Karadelikler. geçmişe yolculuk için. bu muazzam evren. bu tekillikte. karadelikten kurtulması için. gerçekte. geriye dönmeye . önce iplik gibi uzayacaktır. kütlesel çekimin etkisiyle. bir 'nur(akdelik) patlaması'yla yaratılan. Aynı şekilde'cinler'in. yolculuk yaptıkları da kesin. biri birlerine yaklaşmaya başlayacaktır. birkaç saniye içerisinde. şimdilik kapalı gözükmektedir. nede yaşam süreleri. geçmişe ve geleceğe yolculuk için ilginç bir örnektir. diğer yandan galaksilerin dönüş hızı. parçacıklara ayrılırsınız. çatırdayarak kendi üstüne çökebiliyorsa. burada işlememektedir. Bir karadeliğin içine atlarsanız. 'İkinci Sema'dan' dinleme yapmak isterken kovuldukları. 'iğnenin deliği' olmuştur. yetmez. neler yapabileceğini. her bir galaksi. Çıplak tekillik. Ancak böyle bir yol. potansiyeller içermektedir. görülmektedir. bu tekillikte yok olur. maddenin ezilerek. muhkem olan bu yolculuğu yapmaya. 1)Sonsuz yoğun ve sonsuz ince bir 'nur' noktasından. Ancak bu parçacıkların. Böyle bir gücü elde eden bir Dünyalının. yüz milyarlarca yıldızlardan oluşan. 52 . çekirdeklere parçalanacak. bu akıbetten kurtulamayacaktır. Bilim-kurgu yazarlarına. burada. kendi merkezlerindeki dev karadelikler tarafından yutulurken. Gerçekte. 'sonsuz incelmesi'nin açık kanıtlarıdır. Yıldızlar. karadelikler. karadelikte. oldukça tehlikelidir. süper dev karadeliklere dönüşürken. uzay ve zamanda yolculuk için. oldukça kararsız gözükmektedir. alametleri ve işaretleridir. Bu tekillikte. yolculuk yapmaları gerekiyor. galaksiler ve evreni bekleyen sonda budur. tahmin etmek. neden tüm evrende çökmesin?" 3)Genişlemekte olan bu muazzam evren. pekte güvenli görünmüyor. 'Cinler'in 'İkinci Sema'nın sınırlarına yaklaşmaları için. Karadelikler. başka bir evrende. Ancak. Ancak. Hatta çekirdekleri ve tüm atom altı parçacıkları da. parçalanacak ve ezilecektir. uzayda yolculuk yapmak. Karadelik sansürüne. molekül.

gelişirler ve sonunda ölürler. bize en yakın yıldızın uzaklığı 207265 AB'dir. İşte 'Kıyamet'in arkasından. ayetlerini. 'nur(akdelik) noktası'dır. beklenen ikinci ve 'Son Büyük Patlama' anı. yapma uyduları yıldız ve gezegenlerden. yüzey şekillerini ayrıntılı olarak görmek mümkündür. 53 . devam edecektir. sonsuz incelerek. yıldızların sayısı sonsuz denebilecek kadar çoktur. yakın gelecekte. Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleridir. 'yapay büyük patlama' deneyleri. 'büyük patlama'ya hazır. kendi takımyıldızlarda gözlendikleri zaman. Bu araştırmalar ilerledikçe. Sonsuz yoğun. sıfır hacimli ve patlamaya hazır 'nur' noktası. maddenin. düzenlemeye çalışıyor. Cennetler-cehennemler yeniden yaratılacak ve ebedi kalacaklar. haberleşme. Örneğin. sıfır boyutlu. apaçık göstermeye. Gezegenlerin sayıları belirli olmasına rağmen. Biz inanıyoruz ki. Gezegenler takımyıldızlar arasında görünür şekilde hareket ederler. evrenlerin Rabbi olan Sonsuz Yüce Allah'ın. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. gezegenler ışık kaynağı değildirler. g. b. Gezegenlerin parlak görülmelerinin nedeni Güneş'ten aldıkları ışınımın bir kısmını yansıtmış olmalarıdır. Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar a. Berrak gecelerde. e. İşte 'Kıyamet' den sonra 'Kıyamet' budur. Gezegenler ise aynı büyüklükteki teleskopla bakıldığında. Gezegenleri. askerî. sonsuz ince. meteoroloji ve bilimsel amaçlarla uzaya yapma uydular fırlatılmaktadır. d. evreni yöneten yasaların. ı. bileşim ve miktar oranları farklıdır. 'altın iyonları'nı çarpıştırarak. İşte bu 'an'da. uygun konumlarında ve uygun hava şartlarında gündüz görmek mümkün olmasına rağmen. Gezegenlerin ve yıldızların oluştuğu kimyasal maddelerin. gökyüzüne bakıldığında. Bunların sayısının 1999 yılı başına kadar 3000'i geçtiği bilinmektedir. Yıldızlar. Yıldızlar doğarlar. Bugün bilim dünyası. Yıldızların hareketleri kısa sürede izlenemez.2. acaba ortaya çıkacak mıdır? Belkide.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM İşte bu. ç. sadece evrenin başlangıcına ve sonuna değil. 'enfüsümüzde ve afakımızda'. yayınladıkları ışınları ve hareketleri ile ayırt etmek mümkündür. Gökleri ve Yerleri. fizik yasalarının ve fizik ötesi (sanal-melekût) evrenlerin anlaşılmasına da. çok uzakta bulunmaları sonucu. madde olmaktan çıktığı. İşte bu 'an'. Gezegenler ise yıldızlara göre çok yakında bulunurlar. yayınladıkları ışınları. yeni baştan yaratacağı 'an'dır. Yıldızlar birer ışık kaynağı olmalarının yanında. değişik atmosfer tabakalarından geçerken. Son yıllarda. 4)Bilinmelidir ki. Allah. Yıldızlar en büyük teleskoplarla bile. hareketlerini çıplak gözle izlemek mümkündür. kuantum kuramına bağlayan 'teori'. birleşimi ve en basit hali olan 'her şeyin kuramı'. h. yıldızların ancak parlak olanlarını çok kısa süreli olan tam Güneş tutulmaları sırasında gündüz görülebilir. ğ. İşte yaklaşan 'Saat' budur. çıplak gözle görünür durumlarından farklı büyüklükte görülmezler. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. karadelikler üzerinde yapılan araştırmalar. Fiziksel ve kimyasal yapıları farklıdır. Bize en yakın Merkür'ün uzaklığı ise 6 x 107 km'dir. yıldızların üç hareketi vardır. ışınlarda titreme (scintillation) görülür. Gezegenleri. Gezegenlerin yalnız yörünge hareketleri olmasına rağmen. ışık tutuyor. f. c. i. yani kütlesel çekim yasasını.

10-34 J. oluşma tarzına göre iki gruba ayrılır. Enerji dağılımının şekli sıcaklık ile belirlenir. Doğada gerçek bir Kara Cisim bulmak kolay değildi. kara cisim ışıması (yansıması) da denilmektedir. Enerjinin bu şekilde birimleşmiş haline kuant(parçacık)denir. Ama Alman Fizik Profesörü Wien. bir metal teli ısıtmaya başladığımızda ilk olarak cismin ısındığını daha sonra yavaş yavaş kırmızı bir renk aldığını. bulunan matematiksel eşitliğe de ”Wien Yasası” denmişti. Wien. Sözgelimi. sıcaklıklarından bağımsız olarak her dalgaboyunda ışınım yaparlar. En ideali. Güneş ve Güneş gibi yıldızların yüzey sıcaklıklarının belirlenmesi sağlanabilmiştir. ışınımın dalga boyu ile cismin mutlak sıcaklığı çarpımının sabit olduğunu bulmuş ve bulunan sabit sayıya Wien sabiti. Bu cismin ısınmaya maruz kaldığında rengini değiştirdiğine ve sonuç olarak da cisimlerin sıcaklıkları arttıkça renklerinde değişmeler olduğunu yani renklerin belirli sıcaklıklara sahip olduğunu görmüş oluruz.626196. Klasik fizik bu dağılımı açıklayamamaktadır. Yıldızların birer karacisim oldukları kabul edilir.  bağıntısını kullanmıştır.Planck bu bağıntısı sonucu 'Enerjinin ancak belirli büyüklüklerle alınıp. Kısa dalgaboyunda bu durum. ısıya maruz kalma süresi devam ettikçe de maviye doğru renginin değiştiğini görmemiz mümkündür. klasik tahminler dalgaboyu sıfıra yaklaştıkça enerjinin sonsuza gitmesini önermektedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM KARA CİSİM IŞINIMI Kara cisim ışıması. yüksek sıcaklıklarda yaydığı ışınımın frekansına dayanarak. Kara Cisime çok benzeyen bir aygıt geliştirdi ve Işıma Yasası ya da Wien Yasası’nı oluşturacak çalışmalarını sürdürdü. aynıdır. herhangi bir cismin. Yapmış olduğu bir dizi denemeler sonucu Max Planck 'Maddenin alıp verebileceği enerji belli bir değerin katlarıdır' demiştir. 6 000 0C taki kara cisimden yayılan ışığın şiddeti ve frekansıyla. Cisimler. Çoğu cisim buna benzer şekilde davranır. uv catastrophe olarak bilinir.s dir. Kuantum düşüncesine göre karacisim eğrisinin şekli hesaplanabilir. Güneş’ten yayılan ışığın şiddeti ve frekansı.Planck bir kuantumun taşıdığı enerji için E=h. 54 . Isıl (termal) yansıma ve termal olmayan yansıma. Termal yansımaya. ışınımı hiç yansıtmayan ya da saçmayandır. sıcaklığına bağlı olarak salınan elektromanyetik ışımadır.2. Örnek vermek gerekirse.Bu bağıntıdaki 'h' Planck sabiti olup değeri 6. Kara cisimlerin.() ise ışığın frekansıdır. Elektromanyetik ışınım. neredeyse. Cisimler sıcaklığa bağlı olarak ışıma yapar yani elektromanyetik dalga yayarlar.verilebileceğini kanıtlamış oldu.

Küçük yaşta babasını kaybetti. odunsatarak büyüttü. bu hediyeyi almadı.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Biruni (973 – 1051) Biruni hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Bu eser astronomi alanında zengin ve ciddî bir araştırma âbidesi olarak tarihe mal olmuştur. eserler verdi. Israrlı çabaları sonunda yerin çapını ölçmeyi başardı. Tıp. Son eseri olan Kitabü'sSaydele fi't Tıb'bı yazdığında 80 yaşını geçmişti. 1051 yılında Gazne'de hayata gözlerini yumdu. O da orada Hint dil ve kültürünü bütünüyle inceledi. Onu yüceltmek gâyesine yönelikti. Geometri. Coğrafya. Süryânice. Bu arada İbni Irak ve Abdüssamed b. Birçok kOnuyu öğrenmek için çılgınca hırs gösteriyordu. Yunanca ve Çinçe gibi daha birçok lisan biliyordu. Üstad diye saygıyla yâd edilen yalnız İslâm âleminin değil. Kimya. benzeri her asırda görülmeyen bilginler bilgini bir dâhiydi. "Bîrûnî. İlmî kaynaklara dayanma. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Bir devre adını veren. Etnoloji. iman dolu kalbi tefekkürden dûr olmayan. Muhammed'dir. Yaşadığı çağa damgasını vurup "Biruni Asrı" denmesine sebep olan zekâ harikası bilgin 973 yılında Harizm'in merkezi Kâs'ta doğdu. Ibrânîce. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. kendisine ithaf ettiği Kanunu Mes'ûdî adlı eseri için Bîrûnî'ye bir fil yükü gümüş para vermişse de o. güneşin ve dünyanın hareketleri. Arapça. Kendisine sağlanan siyasî ve ilmî araştırmalarına devam etti. Astronomi. Avrupa'da buna BÎRÛNI KURALI denmektedir. hükümdarların ilme duydukları derin saygının göstergesi. Dinler ve Mezhepler Tarihi gibi 30 kadar ilim dalında çalışmalar yaptı. bilginimizin de devlet başkanları yanındaki yüksek itibarının belgesiydi. daha çok özel çabalarıyla kendisini yetiştirdi. Bu durum. Esas adı Ebû Reyhan b. Kurân'ın belâğat ve i'cazına olan hayranlığını her vesileyle dile getirdi. Bu çalışmalarıyla yer ölçüsü ilminin temellerini sekiz asır önce attı. onların çeşitli ilimler açısından yorumlanmasını amaçlardı. Bu aileden bilhassa Mansur. Daha sonra hükümdar Ebü'lAbbas. Gazne'de kıbleyi tam olarak tespit etmesi ve kıblenin tayini için geliştirdiği matematik yöntemi dolayısıyla kıyamet günü Rabb'inden sevap ummaktadır. tüm dünyada çağının en büyük bilgini olan Bîrûnî. Filoloji. Tarih. liyakatını bildiği Bîrûnî'yi Hazine Genel Müdürlüğü'ne tayin etti. sarayında Bîrûnî'ye bir daire tahsisedip. günümüzde yazılmış gibi tazeliğini halen korumaktadır. sıkıntılar başladı ve Kâs'ı terketmek zorunda kaldı. İbni Sinâ'yla yaptığı karşılıklı yazışmalarındaki ilmî metod ve yorumları. Fakat Me'mûnîlerin Kâs'ı alıp Hârizmşahları tarihten silmeleriyle Bîrûnî'nin huzuru kaçtı. Allah'ın kevnî âyetlerini anlamak. Ancak iki yıl sonra tekrar döndüğünde ünlü bilgin Ebü'lVefâ ile buluşup rasat çalışmaları yaptı.2. Bîrûnî'nin en iyi bir eğitim alması için her imkânı sağladı. Gazneli Mahmud Hindistan'ı alınca hocalarıyla Bîrûnî'yi de oraya götürdü. Matematik. İlmiyle dine hizmetten mutluluk duymaktadır. Tahkîk ve Kanûnı Mes'ûdî adlı eserleriyle trigonometri konusunda bugünkü ilmî seviyeye tâ o günden. Tahsil çağına girdiğinde Hârizmşahların himayesine alındı ve saray terbiyesiyle yetişmesine özen gösterildi. 55 . öğrenme hırsı ve sönmeyen azmiyle birleşince 17 yaşında eser vermeye başladı. "Elinden kalem düşmeyen. Jeoloji. Daha çocuk yaşta araştırmacı bir ruha sahipti. Sultan Mes'ud. çağını aşan ilmî hayatının zirvesine erişti. Ayın. gözü kitaptan ayrılmayan. Kişiliği Bîrûnî. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. Zira onun yanında da itibarı çok yüksekti. deney ve tecrübeyle ispat etme şartını ilk defa o ileri sürdü. sarayımızın en değerli hazinesidir'derdi. çağdaş tespitlere uygun neticeler elde etti. Annesi onu zor şartlarda. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine başvurur. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Onun tabiat ilimleriyle yakından ilgilenmesi. Dünyanın çapının ölçülmesiyle ilgili görüşü. Araştırmacı ruhu. güneş tutulması anında ulaşan hadiseler üzerine verdiği bilgi ve yaptığı rasatlarda. günümüz matematik ölçülerine tıpatıp uymaktadır. Üstün dehasıyla kısa sürede Hintli bilginler üzerinde şaşkınlık ve hayranlık uyandırdı. Fizik. Eczacılık. Rumca. ulaştıgı açıkça görülür. Farsça. Bu yüzden tedbirli hünkâr. müşavir ve vezir olarak görevlendirdi. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. kâinatın yapı ve düzeninden Allah'a ulaşmak. Hakîm'den de dersler alan bilginimizin öğrenimi uzun sürmedi.

Kitabü't Tefhimfî Evâili Sıbaâti't Tencim: Yıldızlar İlmine Giriş.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Newton ve Fransız Piscard yaptıkları hesaplama sonucu ekvatoru 25. Coğrafyacı ve Hümanist" diye yazılarak tanıtıldı. Kitab'üt Tahkîk Mâli'I Hind: Hind Tarihi. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah'tan yardım dilerim. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Mütefekkir. EIAsâr'il Bâkiye an'il Kurûni'I Hâliye: (Boş geçen asırlardan kalan eserler. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik. 3. Gazneli Mahmud. dini. Botanikle ilgilendi. Geometri ve Coğrafya konularında bile o konuyla ilgili bir âyet zikretmiş. O çağda Batılılardan ne kadar da ilerideymişiz. Botanikçi. yerçekimin varlığını Newton'dan asırlarca önce ortaya koydu. Tarihle ilgilendi. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. ayrıca dinler tarihi konusuna eğildi. ilimle dini birleştirmiş. onlardaki hikmetin sahibini gösterdi. pullar bastırıldı. şifalı otların adlarını altı dildeki karşılıklarıyla yazmış. Eşyaya ve cisimlere takılıp kalmadı. toplam 180 kadar eser kaleme aldı. fennî ilimlerle ilahî bilgilere daha iyi nüfuz edileceğini söylemiş. Tabiat olaylarından sözederken. Bîrûnî. Dünyanın çeşitli ülkelerinde Bîrûnî'yi anmak için sempozyumlar. Şair. Cebir. Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9. Bu eseriyle Bîrûnî. sayısını Bîrûnî'ye Armağan adıyla bilginimize tahsis etti. hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Ama felsefenin dumanlı havasında boğulup kalmadı. Çağından dokuz asır sonra ancak ayrı bir ilim haline gelebilen Mukayeseli Dinler Tarihi. Halbuki bu ölçüyü Bîrûnî. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. "1000 yıl önce Orta Asya'da yaşayan evrensel dehâ Bîrûnî. yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi'nin temelini atmış. Meseleleri doğrudan Allah'a dayandırdı. Matematikçi. Sebüktekin ve Harzem'in tarihlerini yazdı. onlardan tam 700 yıl önce Pakistan'da bulmuştu. Bâtıl şeylerden korunmak için de Allah'tan hidayet isterim. 56 . Kuzey Asya ve Kuzey Avrupa'dan geniş bilgiler vermişti. Christof Coloumb'dan beş asır önce Amerika kıtasından. ilmi ve coğrafyası hakkında geniş bilgi verir. En meşhurları şunlardır: 1. En büyük eseridir. Kapak fotoğrafının altına. Bitki ve hayvanlarda üreme konularına eğildi. 5. 6. Biruni. 4. felsefeyle de ilgilendi.5 asır önce dile getirdi.000 mil olarak bulmuşlardır. Dünya’nın yuvarlak ve dönmekte olduğunu. Tahdîd'ü Nihâyeti'l Emâkinli Tashîhi Mesâfet'il Mesâkin: Meskenler arasındaki mesafeyi düzeltmek için mekânların sonunu sınırlama. ona birçok yenilik getirdi. İlaçların. Kitabü'I Cemâhirfî Ma'rifeti Cevâhir: Cevherlerin bilinmesine dair kitap. Eczacılık uzmanı Jeolog. Eserleri halen Batı bilim dünyasında kaynak eser olarak kullanılmaktadır. UNESCO'nun 25 dilde çıkardığı Conrier Dergisi 1974 Haziran sayısını Bîrûnî'ye ayırdı. geometriyi botaniğe uyguladı. EI Kanûn'ül Mes'ûdî. 7. kurucusu sayılan Bîrûnî'ye çok şey borçludur. Bîrûnî. Eserleri Biruni. Kuşlarla ilgili çok orjinal tespitler yaptı. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Daha o çağda Ümit Burnu'nun varlığından söz etmiş. ilk harcını koymuştu. keşif ve buluşları içine alır. İyilik O'nun elindedir!" demiştir. ilim öğrenmekten kastın hakkı ve hakikatı bulmak olduğunu dile getirmiş ve "Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah'a tövbe ederim. kongreler düzenlendi.) 2. Türk Tarih Kurumu 68. âyette bahsi geçen konunun yorumlarını yapmış. Tarihçi. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Japonya'nın varlığından ilk defa sözeden O'dur. Kitâbü's Saydelefî Tıp: Eczacılık Kitabı. Bîrûnî.2. Astronom.

1515 yılına ait bir Kuzey Gök Küre takımyıldız haritası Ünite 3 KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET .

onun merkezinde bulunduğu düşünülen Dünya'nın büyüklüğü göz önüne alınamayacak kadar küçüktür. Gökyüzünün bizde bir küre etkisi uyandırması tamamıyla optik ve psikolojik bir olaydır. B batı yönünü. görünüşleri farklı olan ve parlak bir yıldız gibi görünen gezegenler (planetler) bulunur. O noktası Dünya merkezini. EBE'D düzlemi gök ekvator düzlemidir. Şu hâlde gök küresi insan düşüncesinin yarattığı bir küredir. Burada önce. K kuzey kutup noktasını. Gök Cismi Gözlem şartlarının iyi olduğu bir gecede. düzlem üzerinde herhangi bir noktanın. Yarıçapının sonsuz büyüklükte olduğu düşünülen. Dünya üzerinde herhangi bir noktanın konumu. Bu tür uygulamaya. Dünya'da Koordinat Sistemi Coğrafya derslerinden bilindiği gibi. G. Tanımlayacağımız bu koordinat sistemi. gök cisimlerinin hareketlerini. Dünya üzerinde bir noktanın yerini belirtmek için kullandığımız enlem ve boylam tanımından farklı olacaktır. P ve P' gök küresinin kutup noktaları. merkezde Dünya olan bir kürenin içinde veya üzerinde bulunan parlak noktalar hâlinde görürüz. Çoğunlukta temmuz ve ağustos aylarında çok sık gözlenen. sonsuz uzaklığı algılamadıki zorlanmamızdır. Bazı zamanlarda da oldukça parlak bir baş kısmı ile bunun sürüklediği gaz bulutu şeklinde kuyruktan oluşan kuyrukluyıldızlar (kornetler) gözlenir. Gerçekte böyle bir küre yoktur. farklı doğrultularda ve değişik parlaklıkta yıldızlar görülür. Gök küresinin düşünülen büyüklüğü yanında. Gökyüzünde görülebilen bütün gök cisimlerini biz aynı uzaklıkta imiş gibi görürüz. düzlemde koordinat sistemi denir. astronomide kullanılan koordinat sistemlerinin daha açık anlaşılabilmesi için.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ Gözlem şartlarının uygun olduğu bir gecede gökyüzüne baktığımızda yıldızları. DMNB'den geçen düzlem Dünya ekvator düzlemini gösterir. ekvator düzlemi ile kuzeygüney kutup noktalarından geçen meridyen düzlemlerinden biri esas alınarak belirlenir. Bu durumda gök küresindeki herhangi bir gök cisminin yerini belirtmek için başka bir koordinat sistemi tanımlamak gerekir. Bazen de gözlemcinin yeri olarak Dünya'nın merkezi kabul edilir. AON açısı enlemi. KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) Matematik derslerinde. apsis ve ordinat değerleri ile belirtildiğini biliyoruz. gökyüzünde parlak bir çizgi gibi görünüp kaybolan yıldız görünümünde akan yıldızlar (meteorlar) gözlenir. gerçekte var olmayan böyle bir küre üzerinde incelemek ve açıklamak daha kolay olduğu için. Bunun nedeni. MON açısı boylamı.3. D doğu yönünü. Astronomi olaylarını. Greenwich Gözlem Evi'nin bulunduğu noktayı. Yıldızlar arasında hareketleri değişik. herhangi bir gök cisminin uzaydaki yerini belirtmek için boyut bakımından yetersizdir. Küresel astronomide sonsuz yarıçaplı olduğu düşünülen bu kürenin merkezinde gözlemcinin bulunduğu kabul edilir. 58 .1 M noktasının bulunduğu yerde Dünya vardır. A herhangi bir şehri. G güney kutup noktasını. Yukarıda belirttiğimiz evreni oluşturan maddesel varlıkların her birine gök cismi denir. gök küresi düşüncesi eskiden olduğu gibi bu gün de terkedilmemiştir. Şekil – 3. Dünya'da herhangi bir noktanın koordinatlarının belirtilmesinde kullanılan koordinat sistemini açıklayalım. Düzlemde koordinat sistemi. gökyüzüne çıplak gözle baktığımızda. merkezinde Dünya'nın bulunduğu kabul edilen küreye gök küresi denir.

ufuk düzlemine bağlı bazı tanımları belirtmek yararlı olur. Sydney'in enlemi.2'de gösterilen O merkezli küre Dünya olsun. Boylam. Okyanuslarda bulunan bir kimse için gökyüzünün Şekil – 3.3. Örneğin.. G' ve A dan geçen meridyen düzlemleri arasındaki NOM açısı A şehrinin boylam değerini belirtir. Dünya üzerinde bulunan bir gözlem noktası için.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Bu düzleme astronomide ufuk düzlemi ve gök küresi ile ara kesitine de ufuk çemberi denir. AON açısı enlem. Denizlerdeki ufuk çemberi ile astronomik ufuk çemberi hemen hemen çakıştığı kabul edilebilir. civa yüzeyi düşünülür. Diğer sabit düzlem ufuk düzlemine dik olan düzlemlerden biri olabilir. Bu düzlemi tanımlamadan önce. Gökyüzü koordinatlarını anlamak için. (-). +39° 52' veya 39° 52' kuzeydir. meridyen düzlemlerinden biri sıfır başlangıç düzlemi olarak alınır. Dünya'da bu düzlem Greenwich Gözlem Evin 'den geçen dairedir.2 Dünya üzerinde coğrafi koordinatlar. Pratikte ufuk düzlemi olarak genişçe bir kap içine konmuş. Şekil 3. Sizin bulunduğunuz noktadaki çekül doğrultusuna dik olan düzlemin gökküresi ile arakesitine gökbilim çevren denir. sabit olan düzlemlerden biri o gözlem noktasına teğet olan düzlemdir. Bu çember. Dünya'da esas alınan düzlemlere göre. Şehir ekvator düzleminin kuzeyinde ise 0 (sıfır) derece ile 90 derece arasında değişir. ASTRONOMİK KOORDİNATLAR Astronomi ile ilgilenenler gözlemlemek istedikleri gök cisimlerini bulmak için bazı koordinatlara ihtiyaç duyarlar işte bunlar gökyüzü koordinatlarıdır. bir şehrin boylam değerini belirtmek için. Dünya 360 eşit meridyen dairesine bölünmüş. A şehrinin boylam değerini tespit için. değişik koordinat sistemleri vardır. -35° 12' veya 35° 12' güneydir şeklinde ifade edilir. Coğrafyada boylam tanımı çoğu kez derece ve dakika cinsinden belirtilmeyip saat ve zaman dakikası cinsinden ifade edilir. tepelerin ve çukurların bulunmasından dolayı karalarda okyanuslardaki kadar düzgün değildir. A şehrinin enlem değerini belirtir. Örnek: Ankara'nın enlemi.2’de Greenwich G' ile gösterilmiştir. Dört bir tarafınıza baktığımız zaman denizin gökküresi ile birleştiği noktaya çevren (ufuk) denir. MON açısı boylamdır. yani A'nın ekvator düzleminden açısal uzaklığı. Enlem. Bir denizin ortasında geminizle seyahat ettiğinizi varsayın. Burada bir A şehrinin koordinat değerlerini belirleyelim: Enlem. ekvator düzleminin güneyinde ise 0 derece ile -90 derece arasında değişir. A şehrini O noktasına birleştiren OA doğrusunun ekvator düzlemi ile yaptığı AON açısı. Şehir. Dünyanın merkez olduğu bir küre düşünelim. bu koordinat sistemini tanımlamak için esas düzlem olarak ufuk düzlemini alabiliriz. Greenwich Gözlem Evi’ nin doğusunda ise. Eğer elinizde motorlu otomatik bulucu sisteme sahip bir teleskopunuz varsa ve gözlemek istediğiniz gökcisminin koordinatları elinizdeyse yapacağınız tek şey teleskopa bu koordinatları girmektir. İşte bu hayali küre Gökküresi’ dir. batısında ise (+) işareti ile veya doğu-batı şeklinde belirtilir.3 denizle birleştiği hissini veren daireye görülebilen ufuk çemberi adı verilir. Washington için +77° 05' veya 77° 05' batı şeklinde belirtilir. manyetik koordinat sistemi gibi. Şekil – 3. Bu durumda.. 59 . Örnek: Ankara'nın boylamı -32° 45' 30" veya 32° 45' 30" doğudur. 180 adedi ise doğusunda bulunur. bunun 180 adedi başlangıç meridyeninin batısında. Şu hâlde. Boylam değeri.

Meridyen. 60 . Yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni (00)kuzey kutbundan (kutup yıldızından)geçer. Ay ve gezegenlerin hareketleri bunlardan biraz farklıdır ama bu farklılığa rağmen. Y yıldızından geçen ZYM düşey dairesi ile KZG meridyen dairesinin tanımladığı düzlemler arasındaki GOM açısı yıldızın yerini tespit etmek için yeterlidir. Bu dönme tek bir eksen etrafında olmaktadır. Kutuptan ve zenitten geçen yarı çembere “meridyen çemberi (öğlen çemberi)” ya da kısaca “meridyen (öğlen)” denir. Onun ufuk düzlemi ile arakesitine “öğlen çizgisi” denir. aynı yükseklikteki noktaların geometrik yeri NYL dairesidir. Bu gözlemciye göre başucu noktası daima ufkun üzerinde. Meridyen dairesine düşey dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti de doğu (D) ve batı (B) noktalarını gösterir. yerküredeki boylamlara benzetilebilir. diğerine ise güney gök kutbu denmektedir. Her gün yıldızlar doğar. KDGB ufuk düzlemine. Güneş’in günlük hareketinde bu çembere ulaşabildiği en yüksek nokta (öğlen) olduğundan ona bu ad verilmiştir. düşey bir doğrunun gök küresini deldiği düşünülen noktalara başucu (Z) (zenit) ve ayakucu (N) (nadir) denir. Yükseklikler ufuk düzleminden itibaren ölçülür ve 0° den 90° ye kadar değerler alır. Tanımladığımız koordinat sisteminde esas düzlemin ufuk düzlemi olması nedeniyle sisteme. ortak bir eksene göre birer çember yayı çizer ve sonra batar. Bu kutuplardan. Bu hâlde gözlemci. Bu dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti gözlem yerinin kuzey (K) ve güney (G) noktalarını verir.4'deki NYL.3. Gök cisimlerinin yüksekliği ile başucu uzaklığı toplamı 90° dir. Şüphesiz ki bu her yer için sabit ve belirli olan meridyen dairesi olacaktır. Ufkun üst tarafında bulunan yükseklikler (+). Bu çizgi ufuk çemberini iki noktada keser ve bu noktalara. Kuzey yarım küresinde görülene kuzey gök kutbu. gök küresinin küçük dairesi olup üzerinde yıldızın yerini tespit edebilmek için düşey dairelerden birine ihtiyaç vardır. Z ve N noktalarından geçen düzlemlerin gök küresi ile ara kesiti olan büyük daireler düşey daireleri belirtir. O halde tam ekvator üzerinde bulunan bir yıldızın doğduğu ve battığı noktalar o yerin doğu ve batı noktalarını verir. Bu eksenin Dünya’yı deldiği noktaya “Yer’in kutupları (uçlak)” gökyüzünü deldikleri noktaya da “Gök kutupları” adı verilir. Güneş. Düşey dairelerden biri gözlem yerinin başucu. ufuk koordinat sistemi denir. Bu ara kesitin gökyüzünün kuzey kutup (P) noktasına yakın olanı gözlem yerinin kuzey. Bu durumda. Günlük hareket ise. Dönme eksenine dik olan büyük çembere “gök ekvatoru (eşlek)”. Bu daireye gözlem yerinin meridyen dairesi denir. diğeri de güney noktasıdır. Bir gök cisminin azimutu ise ufkun güney noktasından başlayarak batıya doğru yıldızdan geçen düşey dairenin ufku kestiği noktaya kadar gidilerek ölçüler ve 0° ile 360° arasında değerler alır. başucu uzaklığı denir.4 Ufuk koordinat sisteminde herhangi bir gök cisminin (Y yıldızının) koordinatları Gök küresi üzerindeki bir Y yıldızını Dünya'nın bir O noktasındaki gözlemciye birleştiren bakış doğrultusunun ufuk düzlemi ile yaptığı YOM açısı yıldızın yüksekliğini belirtir.3. ayakucu ve gök kutup noktalarından geçer (Dünya'nın dönme ekseninin gök küresini deldiği düşünülen noktalar). “kuzey” ve “güney” noktaları denir. Gök cisminin YZ açısal uzaklığına. Şekli . Günlük hareket yönünde (saat yönü) alttan üste geçerken rastlanan nokta doğudur. alt tarafındakiler ise (-) olarak alınır.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. yıldızların bu hareketine katılırlar. Şekil 3. Gök küresi üzerinde bir Y gök cisminin yüksekliği MY yayı ile ölçülür. Meridyen düzlemi zenit ve nadirden geçtiğine göre düşey doğrultuda bulunur. gökyüzündeki yıldızların topluca yaptığı dönme hareketine denir. Bu açıya azimut adı verilir. Meridyen değerleri 00 ile 3600 arasındadır. Ufuk ile gök ekvatorunun kesim noktaları gözlemcinin doğu ve batı noktalarıdır. Bu nedenle bu kitapta da söz konusu harfler kullanılacaktır. O noktasında bulunuyor demektir. düzlemine ise “ekvator düzlemi” denir.4'de belirtilen O merkezli küre gök küresi olsun. ayakucu ise ufkun altındadır. Çoğu astronomi kitaplarında yükseklik b ve azimut da a ile gösterilir. gözlemcinin bulunduğu noktada. Şu hâlde. Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de ekvator üzerinde bulunur. Bu ise yıldızdan geçen ve ufuk düzlemine paralel olan düzlemin gök küresi ile ara kesitinden ibaret bir dairedir.

gökyüzü koordinatları enlem ve boylam olarak değil. Dünya kendi çevresinde 24 saatte bir dönmektedir.3. bir gökcismine ayarlandığında. Ancak. Yerküre koordinatları ile karşılaştıracak olursak. Gökyüzünde bir gökcisminin konumunu tanımlarken de koordinat sistemlerinden yararlanılır. bu koordinatlara göre hareket edebilmesini sağlar. teleskopun görüş alanına sokulan bir gökcisminin burada kalmasını sağlar. teleskopu cisme ayarladıktan sonra sadece sağ açıklığı uygun hızla değiştirerek. Kutup ayarı yapılmış bir teleskop. Bu. Bu koordinatlar verilirken genellikle. yerküre için kullanılan boylamdan farkı. Dünya ile birlikte döndüğümüzden. o bölgenin coğrafi koordinatlarını veririz. hareketli değildir yani. Bunun için de. Kuzey Kutbu +900. dik açıklık değerleri de -900 ile +900 arasında olabilir. artı (+) değerleri ise kuzeyinde yer alır. tersine döndürür. Dünya’nın kendi etrafında döndüğü gibi. saat olarak verilmesidir. Bunun nedeni ise.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Yeryüzü üzerinde bir bölgeyi tanımlamak istediğimizde. Gökyüzü gözlemleri için tasarlanmış teleskop kundakları. Buna karşılık biz. gökkürenin ekvatoru aynı düzlemdedir. Yerkürenin ekvatoruyla. teleskopun dik açıklık ve sağ açıklık eksenleri etrafında döndürülerek. gökyüzü de kendi çevresinde dönmez. değerlerinin derece değil. Buna göre. gözlediğimiz cismin teleskopun görüş alanında kalmasını sağlamış oluruz. onun enlemini ve boylamını belirtiriz. boylam değerleri –90 ile +90 arasındadır. ancak. bu mekanizma. Gök ekvatoru. yer ekvatoruyla aynı düzlemdedir.5 Sağ açıklık ve saat açısı Sağ açıklığın. Dik açıklık değişmez. Yani. Bu ayar için. kutup yıldızı bulunur ve eksen sabitlenir. 24 saatlik periyotla döndüğünü görmekteyiz. Eğer otomatik takip sistemli bir teleskopa sahipseniz. sağ açıklık eksenine yerleştirilen bir motorla gerçekleştirilir. Sağ açıklık değerleri sıfırla 24 arasındadır. sağ açıklık boylama karşılık gelir. Yer ekvatoru 00enlemdedir. sağ açıklık ayarını Dünya’nın dönüş hızında. 61 . Çünkü. dik açıklık enleme. gök ve yer kutuplarının çakışması. Gökyüzünde de durum benzerdir. dik açıklık (Deklinasyon veya delta) ve sağ açıklık (Rektesansiyon veya alfa) olarak adlandırılır. Gök ekvatoru 00 dik açıklık. Böylece. enlem ve boylam koordinat sistemi (kon düzenekleri)kullanılır. teleskopun kutup ayarı yapılmış demektir. Motor. Güney Kutbu -90º enlemdedir. Gökyüzü her saat sağ açıklığını bir saat değiştirir. gök koordinatları. Bundan dolayı Dünya. bize büyük kolaylık sağlar. genellikle teleskoplar sağ açıklık eksenleri doğrultusuna yöneltilmiş bir dürbüne sahiptirler. güney gök kutbu da -900 dik açıklıktadır. Dünya’nın ekseniyle çakıştırıldığında. Bu dürbün yardımıyla sağ açıklık ekseni ayarlanır. Şekil – 3. Dünya’nın dönüşünden sadece sağ açıklık koordinatı etkilenir. Eksi (-) dik açıklık değerleri gök ekvatorunun güneyinde. gökyüzünü yeryüzünden gözlediğimizde. kendi çevresinde dönen dev bir saate benzetilebilir. Dünya üzerindeki bir noktadan söz edeceksek. Sağ açıklık ekseni.

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Derece ve saatlerin neden 60’a bölündüğünü merak etmişizdir. Bunun nedeni; Babil’ den bu yana insanların dereceleri ve saatleri daha küçük birimlere bölerken 60’lık sistemden yararlandıklarıdır. 1 derece (0) 60 dakika (’), 1 dakika 60 saniyedir (ıı). Benzer biçimlerde, 1 saat (h) 60 dakika (d); 1 dakika 60 saniyedir (s). Tanımladığımız gökyüzü koordinatlarını daha iyi anlamak için bir örnek verelim: Pek iyi bilinen bir yıldız olan Vega’ nın koordinatları; Sağ açıklık 18h36d56s, dik açıklık +38047’01” tır. Buna göre, Vega’ nın sağ açıklığı 18 saat, 36 dakika, 56 saniye; dik açıklığı ise 38 derece, 47 dakika, 1 saniyedir. Dik açıklık değerinin başındaki artı (+) işareti, daha önce belirttiğimiz gibi onun kuzey gök kürede olduğunu gösterir. Bir gökcisminin gözlemcinin bulunduğu yerde ufuktan yüksekliğine yükselim denir. Doğal olarak, Dünya döndükçe bu gökcisminin yükselimi ve meridyeni de değişir. Yani, bir gökcisminin yükselimini ya da meridyenini belirtirken, bir anın söz konusu olması gerekir. Yükselimi ve meridyeni hemen hiç değişmeyen yıldız, Kutup yıldızı (Polaris)’dır. Kutup Yıldızı’nın yükselimi bizim bulunduğumuz enlemde 400; ekvatordaki bir gözlemci için 00; kuzey kutbundaki bir gözlemci içinse 900’dir.

Şekil – 3.6 Ekvator ve Ekliptik Düzlem

Doğma Batma Zamanları
Doğma-batma demek ışıklı gök cisimlerinin ufkun üstüne çıkması ya da ufkun altına inmesi demektir. Günlük harekete katılan herhangi bir gökcisminin doğma batma zamanı onun tam o andaki saat açısını bulmakla elde edilir. Diyelim ki batmakta olan bir yıldız var. Bu yıldızın tam bu andaki saat açısı değeri so olsun. Eğer biz so açısını ve yıldızın sağaçıklık değerini biliyorsak batma zamanını T = + so Denklemini kullanarak yıldız zamanı cinsinden elde edebiliriz. Doğma zamanı-nı elde etmek için ise denklemide so yerine –so yazılır. Batma zamanı ile doğma zamanı arasındaki fark bize yıldızın görülme süresini verir. O halde bir yıldızın görülme süresi 2so şeklinde elde edilebilir.

Şekil – 3.7 Yıldızların hareketi

62

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Batma olayının mümkün olabilmesi için, |tanϕ.tanδ| < 1 | δ | < 90° - | ϕ | (1) (2)

şartı sağlanmalıdır. Bu koşula uymayan yıldızlar için doğma batma zamanı hesaplanamaz. Dikaçıklık bakımından (1) eşitsizliğine uymayan yıldızlar ya batmayan (sirkumpolar) yada doğmayan yıldızlar olarak adlandırılır. Kuzey enlemlerde (yani ϕ >0) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≥ 90 - ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≤ -90 + ϕ eşitsizliğiyle verilirken güney enlemlerde (yani ϕ < 0 ) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≤ -90 – ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≥ 90 + ϕ eşitsizliğiyle verilir.

Şekil - 3.8 Yıldızların Günlük Hareketi.

Ekliptik Koordinat Sistemi
Bu koordinat sistemi Ekvator koordinat sistemine benzer. Gözlem yerine ve zaman bağlı değildir. Temel düzlem: Tutulum (ekliptik) düzlemidir. Ekliptik düzlemi gerçekte, Dünyanın Güneş etrafında hareketini sürdürdüğü düzlemdir. Görünen harekette ise Güneş’in gökküresinde birgünde çizdiği çemberdir. Başlangıç yarı-çemberi: Tutulum kutuplarından ve koç noktasıdan geçen çemberdir. İki açı: Tutulum boylamı λ ile tutulum enlemi β dır.
Şekil – 3.9

Tutulum boylamı (λ): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından Ekliptik Koordinat Sistemi. geçen çemberin, başlangıç çemberine göre doğu yönde yaptığı açıdır. Tutulum çemberi boyunca Koç noktasından başlayarak (+) yönde 0° ile 360° arasında ölçülür. Tutulum enlemi (β): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından geçen çember boyunca yıldızın tutulum çemberinden olan dik açısal uzaklığıdır. Tutulumdan kuzeye doğru 0° ile +90° , güneye doğru 0° ile –90° arasında ölçülür. Tutulumun ekvatora göre eğimi : ε = 23° 27’ dır.

63

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ
Geçmiş zamanlardan bu zamana gökyüzü hep insanların ilgisini çekmiştir. Bu nedenle Astronomi’nin tarihi de insanlık tarihi kadar eskilere dayanmaktadır. Günümüzden 3000 yıl kadar önce Babilliler, hangi yıldızların hangi mevsimde gökyüzünde nerede ve ne zaman görüldüklerini inceleyerek sistemli ve doğru bir şekilde kaydını tutmuşlardır. Böylece astronominin de temeli atılmıştır. Babillileri, Eski Mısır, Çin ve Yunanlılar takip etmiştir. Gökyüzü ile ilgilenen eski insanlar yıldızları gruplara ayırmışlardır. Birbirine yakın olan yıldızların şeklini bazı hayvanlara, nesnelere veya mitolojik kahramanlara benzeterek isimler vermişlerdir. Bu gruplara Takımyıldızlar denir. Takımların şekli ile isimleri arasında bir ilişki görmek mümkün değildir. Örneğin Büyükayı takımyıldızını düşünelim. Şekil 3.10’a baktığımızda takımyıldızını ayıya benzetmek zordur. Kaldı ki günümüz koşullarında yani ışık kirliliğinin olduğu bir gökyüzünde kocaman bir cezve gibi görülür.

Şekil – 3.10

Büyük Ayı Takımyıldızı

Gözümüzün derinlik algılama yeteneği yoktur. Bu nedenle bütün gök cisimlerinin bize aynı uzaklıkta olduğunu sanırız. Takımyıldızlar aslında gerçek bir takım değildirler. Yalnızca bakış doğrultumuza göre gökyüzünde aynı doğrultuda yeraldıkları için sanki birbirlerine yakınmış gibi gözüken yıldızlardan oluşan topluluklarıdır (bkz. Şekil 3.11 ). Kısacası gökyüzünde farklı uzaklıkta olan gök cisimlerinin bir izdüşüm görüntüsünü görürüz.

Şekil – 3.11 Yıldızların İzdüşümü.

64

(Yer’in kendi ekseni etrafında bir kez dönmesi ile “gün” tanımı ortaya çıkmaktadır. ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönerken. algılar. Ancak şimdi size cezvenin sapında soldan ikinci parlak yıldız dediğimizde bu yıldızın Mizar olduğunu rahatlıkla söyleyebilir ve gökyüzünde gösterebilirsiniz. doğudan batıya doğru dönüyormuş gibi gürür.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Gökyüzünü takımyıldızlara ayırmak yıldızların isimlendirilmesi ve gökyüzündeki yerlerinin bulunması bakımından kolaylık sağlamaktadır.12 Büyük Ayı Takımyıldızının Parlak Yıldızları Bugün Kuzey ve Güney Yarımküre dahil tüm gökyüzünü parsellemiş toplam 88 takımyıldız vardır.) 65 . dünyanın dönme yönünün tersine. Aslında duragan gökküresinin dönüyormuş gibi görünmesine “günlük görünür hareket” adı verilir. Eğer yıldızlar bu şekilde takımlara ayrılmasaydı ve sadece numaraları olsaydı yıldızları bulmak çok zor olurdu. Takımyıldızlar bizlere yön göstermekte ve işlerimizi kolaylaştırmaktadır. Her hangi bir gecede bunlardan sadece 40 tanesi bizim görüş alanımızda yer alır ve mevsimlere göre gördüğümüz takımyıldızlar değişir. Dünya üzerindeki bir gözlemci gökyüzüne baktığında. GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) Dünyamız. Büyükayı takımyıldızındaki en parlak yıldızların yıldızların isimleri resimdeki gibidir. Bu nedenle gökküresinin bu hareketine “günlük” görünür hareket denir. Şekil – 3.3. gökküresini.

yörüngelerini daha doğru bir şekilde belirlemeye çalışmıştır. Harran’ın Battân kasabasında doğdu (859–929).ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET El Battani (859–929) El-Battânî. ilimdeki gâyesini şu esas üzerine bina eder: “İnsan. yaptığı bu son derece hassas rasatlar neticesi güneş yılını (tropik seneyi) ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek değere çok yakın hesaplamıştır. trigonometri ve diğer çalışmaları Trigonometrinin gerçek mucidi olarak da kabul edilen Battânî. Dünya’nınkine göre Güneş’in yörünge eğimini ve Dünya’nın dönüş eksenindeki değişme değerlerini bulmuştur.3. 23° olarak hesaplamış. birliğini. Kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş. yeni Ay’ın görülme şartlarını tayine yarayan bir usûl geliştirmiştir. kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini başta astronomi olmak üzere. Müslümanlar için büyük ehemmiyet arz eden kıble yönünün farklı coğrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalışmalar yapmıştır. bu ikisinin farkını alıp kıble doğrultusunu bulmuştur. Battânî. usturlablara ve rubu tahtalarına kıble cetvellerini eklemiştir. Hazırlanan cizlere.2 duvara tespit edilmiş büyük kadran3 ve daha sonraları triguetum (zâtü’ş-şubeteyn) adı verilecek âlet ile. 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır. Asıl adı Muhammet bin Cabir bin Sinan er-Rakki el-Harranî’dir. Battânî bugünkü Halep’in 160 km doğusunda Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde bir rasathane (gözlem evi) yapmış. Ebu Abdullah künyesi ve Battânî ismiyle meşhur olmuştur. bugün bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla bulmayı başarmıştır. astronomi çalışmaları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmış (bu konuda “ilk” kabul edilir). Kendisinden beş ı asır sonra gelen Kopernik’in 23° 35 olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o. Güneş. Matematik. Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişiklikleri ölçmede. Güneş ve Ay tutulmalarını rasat etmiş ve elde ettiği bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş. Battânî. Kıble tayini konusundaki çalışmaları Battânî. Çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar ve ilmî hesaplamalar neticesi ise bu değer. kendi geliştirdiği güneş saati zâtü’l-halak. 66 . Allah’ın (cc) varlığını. Bilhassa astronomik cetvel (zic) hazırlarken trigonometriyi çok iyi kullanmıştır.” Güneş sistemini tespiti Battânî’nin çalışmalarının tamamı astronomiyle ilgilidir. üstünde yaşadığımız bu dünya ve dünyanın hareketleri Allah’ın (cc) varlık ve birliğinin açık bir delilidir. Rakka’da. Yaptığı gözlemlerle tam 489 yıldızı sınıflamayı başarmıştır. Ay ve gezegenlerin hareketlerini. Güneş’in Dünya’dan en uzak bulunduğu noktadaki hareketini keşfetmiş. küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araştırmalar yapmıştır. Meselâ şu görünen yıldızlar. ilimler sayesinde öğrenebilir. Güneş ve Ay tutulmaları Battânî. Dünyanın gelmiş geçmiş en meşhur 20 astronomundan biri kabul edilir. önceki ilim adamlarının yaptığı çalışmalara katkılarda bulunmuş. bazı fezâ hâdiselerinin yanı sıra.

10. İslâm dünyasındaki her çeşit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduğunu belirtmişlerdir.Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir. yıllık) hazırlayan ilk ilim adamıdır. bilim tarihçisi G. kosinüs. Paris İslâm Enstitüsü profesörlerinden Jacques Risler. bir başka bilim tarihçisi Erich Bell ise.Güneş’te bir yıl. 7.Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metot geliştirmiştir. Batı’da matematik bilginlerinin tanjant hakkında Battânî’den ancak beş asır sonra bilgi sahibi olabildiğini söylemiştir. bu maziden ilham alan günümüz genç nesillerinin de yakın bir gelecekte ilim dünyasına tekrar önemli katkılarda bulunacağına inanıyoruz. kotanjant. 6. onun. Sarton.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Battânî’nin keşif ve başarılarından bazıları şöyledir: 1. 5. insanlığın ortak mirası olan bilimin gelişmesi istikametinde kullanmışlar ve bu sahada asırlarca eskimeyen keşif ve icatlara vesile olmuşlardır.Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır. Battânî’de müthiş bir zekâ bulunduğunu.Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs. 67 .Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır. Battânî’den söz ederken.İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur. Onsekizinci asrın Fransız astronomu Laland Battânî’yi gelmiş geçmiş en büyük 20 astronom arasında sayarken. Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır. bunları güneş saati hesaplamasında geliştirdiğini. yüzyıla kadar Kopernik. Batı dünyasına trigonometriyi onun öğrettiğini büyük bir cesaretle ifade etmiştir. Kepler. buna da modern geometride tanjant dendiğini belirtmiştir.Ay’ın boylamda ortalama hareketini tespit etmiştir 4.Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür. Charles ise. Görüldüğü gibi. Köklerimizin ilim ve araştırmayla yoğrulduğu dikkate alındığında. 2.3. tanjant. 3. onu çağının en büyük Müslüman astronomi âlimi olarak kabul etmiş. yüzyıldan 17. 11. 9. yeni trigonometrinin mucidinin ve trigonometrik bağıntıları bugün kullanılan şekliyle formülleştirenin Battânî olduğunu. 8. Batı dünyasında Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler. sekant ve kosekantın tariflerini yapan ve bunları gerçek mânâda ilk defa kullanan kişidir. Ay’da ise bir ay zarfında gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır. ona uzayan gölge adını verdiğini. M.Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır. Philip K. Prof. bizim dünyamızın el-Battânî gibi parlak insanları kendilerine bahşedilmiş zekâ ve kabiliyetleri. trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamının Battânî olduğunu kaydetmiştir. onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kişi olduğunu.Yukarıda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15.Gerçek astronomik cetveli (zic. 12. Hitti ise.

Ünite 4 AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ .

Dünya ekseni ile yörünge düzleminin normali arasındaki açı sabit kalır. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin içinde bulunduğu düzleme. Bir başka ifadeyle. Dünya evrende sabit. Gök küresi sabittir. Bu tarihten yüzyıllar sonra da Galileo (Galileo Galilei. Dünya. Antik Yunan düşünürleri Dünya'nın evrenin merkezinde sabit olduğu. Aynı açı yer ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açıya eşittir. gerekli diğer bilgiler ara başlıklar hâlinde belirtilecektir. gök küresinin bir eksen çevresinde döndüğünü kabul etmişler ve bu görüşü savunmuşlardır. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi sonucu gece ve gündüz. ekseni çevresinde bir günde dönme hareketi yaptığı gibi.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gök cisimlerinin görünür hareketleri ile ilgili bilgiler. Güneş'e en yakın olduğu noktaya günberi (perihel) en uzak olduğu noktaya da günöte (afel) denir.Dünya'nın Ekseni Çevresinde Dönmesi Gök cisimleri. Dünya'nın yörünge düzlemi (tutulum düzlemi) denir. bu sorulara cevaplar verilecek. Dünya'nınbir eksen çevresinde döndügü gibi Güneş etrafinda da dolandığını ilk önce (Aristarchus. b. önceleri gökyüzünde görülen olayları gözlemişler. 16. günöte noktasında 29. 1819-1868) tarafından Paris’te ParUkeon Kilisesinde yapılan deneyle ispatlanmıştır. Dünya'nın Güneş Çevresinde Dolanması Dünya. Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğü. bu çerçevede. Bu açı 23° 27' dir. 1473-1543) Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğünü açıklamıştır. Dünya'nın yörüngesi üzerinde. 310-230) iddia etmiştir.3 km/s dir. 1564-1642) Dünya’nın döndüğünü belirtmiştir. 2. Newton'un Genel Çekim Kanununa göre de bir yılda. Dünya’nın Görünür Hareketleri 1. a. gök cisimlerinin görünürdeki hareketleri açıklanacak. Ancak bu düşünce daha sonra terk edilmiştir. deneysel olarak ilk kez 3 Ocak 1851’de Fransız Fizikçi Foucauit (Leon Foucault. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı Kepler'in Alanlar Kanununa göre sabit değildir. 69 . insanlık tarihi kadar eskidir.Ö. gezegenlerin görünürdeki hareketleri ve şekilleri neden farklıdır? Ay ve Güneş tutulmaları nasıl gerçekleşiyor? Bu kısımda.4. Gök cisimlerinin günlük hareketi içinde Dünya da dikkate alınırsa. Dünya. Dünya'nın günberi noktasındaki hızı 30. Bu iki durumdan hangisinin doğru olduğu konusu uzun yıllar insanların zihnini meşgul etmiştir. yani dönmez. Güneş çevresindeki yörünge hareketi sonucunda ise mevsimler meydana gelir. günlük görünen hareketleri sırasında gök küresi ile birlikte doğudan batıya bir dönme hareketi yapar. 2 Temmuz'da günöte noktasında bulunur. daha sonraları bu olayların nedenlerini araştırmaya başlamışlardır ve bu araştırmalar da şu sorulara cevap aramışlardır: Ay'ın. odak noktalarından birinde Güneş bulunan bir elips yörünge üzerinde dolanma hareketi yapar. M. zihnimiz aşağıdaki iki açıklamadan birinin doğruluğunu kabul etmek zorunda kalır. İlk İnsanlar. Ortalama olarak yörünge üzerindeki hızı 30 km/s olarak bilinir. yüzyıla gelindiğinde Kopernik (Nicolais Coperniaus.3 km/s. Güneş'in. Güneş çevresinde yörünge hareketi yaparken ekseninin uzaydaki doğrultusu değişmez. 3 Ocak'ta günberi noktasında.

batması ile doğması arasındaki süreye de gece denir. 21 Martta gündüz ve gece eşit olur. 22 Hazirandan 23 Eylüle kadar gündüz süreleri kısalmaya. gece süreleri kısalır. Bu tarihten sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya başlar. Güneşin doğması ile gündüz. bir yay çizer. 70 . Bu tarihten sonra doğup battığı noktalar tekrar kuzeye doğru kaymaya başlar. yani gözlemcinin ufuk düzlemi üzerine çıktığı andan ufuk düzleminin altına indiği ana kadar gök küresinde. en kısa gece olur. Bu noktalar 22 Aralıkta güneye en çok yaklaşmış olur. 22 Aralık'taki ise oğlak dönencesi veya kış dönencesidir. 23 Eylülden sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya devam eder. 23 Eylülde gök ekvatoru ile çakışır. 21 Martta gök ekvatoru ile çakışır. Kuzey enlemlerde gök ekvatoruna dik doğruların gök küresini deldiği kabul edilen noktalardan. Güneş'in doğup battığı noktalar hergün biraz daha kuzeye kayar. 22 Aralıkta en kısa gündüz en uzun gece yaşanır. doğduktan batmcaya kadar. 21 Marttan sonra. Bu durumda. Bu yaya Güneş'in gündüz yayı denir. 23 Eylülde yine 21 Martta doğduğu noktada doğar. Güneş kursunun merkezi 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gerçek doğu noktasında doğar ve gerçek batı noktasında batar. gök kuzey kutbu. gözlemcinin ufuk düzlemi üzerindeki nokta. Bu noktalar 22 Haziranda kuzeye en çok yaklaşmış olur. geceler uzamaya devam eder. Güneş'in gün daireleri ile gündüz ve gece yaylarına ait uzunlukları yılın değişik günlerinde farklılık gösterdiğinden gündüz ve gece süreleri de buna bağlı olarak değişiktir. Güneş'in 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde çizer göründüğü daireye gök ekvatoru denir. gündüz ve gece süreleri de eşittir. ufuk düzlemi alt kısmındaki nokta gök güney kutbudur.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş'in Görünen Hareketi Güneş'in her gün doğup battığı noktalar gözlenirse hep aynı noktadan doğmadığı ve batmadığı görülür. Güneş'in gün daireleri 21 Marttan itibaren gök ekvator dairesinden kuzeye doğru uzaklaşır. 22 Aralık'tan sonra tekrar ekvatora yaklaşır. Güneş bu yayın 360° ye tamamlayan kısmını ufuk düzlemi altında çizmiş olur. Güneş gök ekvatorunu çizer göründüğünden. 21 Martta yine gerçek doğu noktasından doğar ve gerçek batı noktasından batar. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş'in gün dairesinin yarısı gündüz yayı. yarısı gece yayıdır. en uzun gündüz. Bu iki yayın birleşimi ile elde edilen yay da Güneş 'in gün dairesi olarak tanımlanır. 21 Marttan 22 Hazirana kadar gündüz süreleri devamlı uzar. 23 Eylülde Güneş gök ekvatorunda olacağından gündüz ve gece süreleri yine eşittir. Güneş'in bu görünen hareketi yılın diğer günlerinde devam eder. Bu tarihten sonra güneye doğru uzaklaşır. 21 Martta. 21 Aralıktan 21 Mart'a kadar gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar. 22 Haziranda.4. Bunlardan 22 Haziran'daki dönence dairesi yengeç dönencesi veya yaz dönencesi. battığı noktada batar. 23 Eylülden 22 Aralığa kadar gündüz süreleri kısalmaya. Güneş'in gün dairesi: Güneş. geceler uzamaya başlar. 22 Hazirandan sonra tekrar gök ekvator dairesine yaklaşır. Güneş'in gün daireleri birbirine paraleldir. Bu yaya Güneş'in gece yayı denir. Dönenceler: Güneş'in gök küresi üzerinde 22 Haziran ve 22 Aralık tarihlerinde çizer göründükleri gün dairelerine dönence denir. bu tarihte gündüz ve gece yayları eşit olup. Her gözlem noktası için Güneş'in gün dairesi farklıdır. batması ile gece başlamış olur. Kuzey yarı kürede gece ve gündüz süreleri: Güneş'in ufuk düzlemi üzerine çıkması (doğması) ile ufuk düzlemi altına geçmesi (batması) arasındaki süreye gündüz.

Zodyak takımyıldızlarının isimleri şunlardır: Aries (Koç). yüzyılın başına kadar biliniyordu ve günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. bir takımyıldızını meydana getirir. Gökyüzünün kuzey ve güney yarı kürelerini kapsayan 88 alandan her biri. ikincisi. Eğer Yer.4. parlaklığı en az olan yıldızların gözden kaybolması (görülemez oluşu) ile Güneş'in doğması arasında geçen süreye sabah tanı denir. Tan süresi denizlerde ve karalarda da farklılık gösterir. Güneş'in yıl boyunca hareket ediyormuş gibi göründüğü yol boyunca sıralanmış takımyıldızlar olup. gök ekvatorunun her iki yanında belirli iki çizgi arasında. zodyak (burçlar kuşağı) üzerinde yer alan 12 takımyıldıza ortak olarak “burçlar” adı verilmiştir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gündüz ve gece sürelerinin fazla olması. Herhangi bir yerde tan süresinin uzun veya kısa oluşu gözlem yerinin enlemine bağlıdır. Bu kuşaktaki takımyıldızlar Zodyak Takımyıldızları olarak da bilinirler. Geri kalan 40 takımyıldızının büyük bölümü 17 ve 18. Her yıldız. gün ağarması ve gün kararması olaylarının ortak adıdır. bulunulan noktanın enlem değerinin fonksiyonudur. yüzyıl astronomlarınca tarif edilmiştir. Birincisi. gökyüzünde güneş ve başlıca gezegenlerin yolu üzerinde bulunduğu tasarlanan hayali bir kuşaktır. bir yıl boyunca sürekli gözlenirse. Kırk sekiz takımyıldızının adları ve konumları 17. galaksi veya gök cismi. bugünkü 88 takımyıldızının adı ve konumu üzerinde anlaşmaya varıldı. takımyıldızlarından birinin alanı içinde bulunur. Yılancı Burcu'nun Akrep burcuna dâhil edilmesiyle 12 tanedir. bu farklar ortaya çıkmazdı. hareketinin yıldızların hareketinden iki önemli farkı olduğu anlaşılır. Burçlar Kuşağı olarak adlandırılırlar. Güneş'in batması ile gözle görülebilen parlaklığı en az olan yıldızların görünmesi arasında geçen süreye de akşam tanı denir. Taurus (Boğa). Güneş yıllık görünür hareketi sırasında gökküresi üzerinde. Bunların sayısı. bir yılda ekliptik (tutulum) düzleminde bulunan yörüngesini tamamlar. geceden gündüze ve gündüzden geceye geçişi birdenbire olmaz. Böylece günde yaklaşık 1° lik yol alarak. Gökyüzünde gözle görülebilen. sınırları Uluslararası Astronomi Birliği tarafından belirlenmiş olan gökyüzü bölgeleri (takımyıldızlar) içinde ilerler. Burçlar Güneş. gözlemcinin bulunduğu noktanın (yerin) enlemine bağlıdır veya gece ve gündüz süreleri. Bu takımyıldızlarından bir bölümü. Ülkemizin bulunduğu enlemlerde tan süresi ortalama 40 dakikadır. Güneş doğmadan bir süre önce ve Güneş battıktan bir süre sonraya kadar havanın aydınlık (alaca karanlık) olduğu görülür. Herhangi bir gecede gökyüzüne bakıldığında bunlardan 40 kadarı görüş alanımızdadır. Halk arasında. Takımyıldızları burçlar olarak da bilinmektedir. Güneş yıldızlara göre her gün yaklaşık 4 dakika doğuya doğru geriler. Gündüz ve gece sürelerinin değişimine ait bilgiler şematik olarak aşağıdaki şekilde de ifade edilebilir: 21 Mart 22 Haziran 23 Eylül 22 Aralık Gündüz = Gece En uzun gündüz En kısa gece Gündüz = Gece En kısa gündüz En uzun gece Tan olayı: Güneş'in günlük hareketi sırasında. Güneş çevresinde dolanmasaydı ve Güneş de diğer yıldızlar kadar uzak olsaydı. Cancer 71 . Gemini (İkizler). Bu olaya tan olayı denir. Tan olayı. Kuzey ve güney yarı küreler dâhil bütün gökyüzündeki toplam takımyıldız sayısı 88'dir. Burçlar kuşağı olarak da bilinmektedir. yıl boyunca gezinti yapmasıdır. Zodyak. Bütün gökyüzü 88 burca bölünmüştür. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU)'nin 1945'teki çalışması sonucunda.

Kütlesi Dünya kütlesinden 81. bu da Dünya çapının dörtte birinden biraz fazladır. 72 . Güneş Sistemi içinde beşinci büyük doğal uydudur. günümüze kadar insanlı görevleri başaran tek uzay programıdır. Libra (Terazi). Sagittarius (Yay). yüzyıldan kalan İsrail'de Beit Alpha Sinagogunda bulunan mozaik işlemeli burçları gösteren resim. Bu üç uydu da 1959 yılında uzaya fırlatılmıştır. Ay ve Güneş geometrisinde görülen periyodik değişimler sonucunda her 29. Yüzeyinde kütleçekim etkisi yerçekiminin yaklaşık %17'sidir. Dolayısıyla Ay'ın hacmi Dünya'nın hacminin %2'sidir. yani Dünya'nın çapının yaklaşık otuz katı kadardır. Ay. Pisces (Balıklar). Güneş’in bu takımyıldızlarının içinden geçiş tarihleri şöyledir: Şekil – 4. Aquarius (Kova).7 günde tamamlar.403 km.4. Şekil – 4. AY Ay. Virgo (Başak). Burçlar kuşağındaki takımyıldızlarının sınırları sabit olduğu dönemlerde. Ay yüzeyine çarpan ilk insan yapısı nesne Luna 2 uydusudur. Ay'ın çapı 3. ABD'nin Apollo programı 1969 ve 1972 yılları arasında 6 başarılı inişle. Normalde görünmeyen Ay'ın öteki yüzünün ilk fotoğraflarını ise Luna 3 uydusu çekmiştir. Bu iki uydu da 1966'da uzaya fırlatılmıştır.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ (Yengeç). Ay'ın doğrudan insanlar tarafından incelenmesine Apollo programının bitişiyle son verilmiştir.3 kat daha düşüktür. Ay yüzeyine ilk yumuşak iniş yapabilen uzay aracı Luna 9.5 günde tekrar eden Ay'ın evreleri oluşur. Dünya ile Ay arasında ortalama merkezden merkeze uzaklık 384. ve Ay yörüngesine giren ilk insansız uzay aracı da Luna 10'dur. Scorpius (Akrep). insanların üzerine iniş yaparak yürüdükleri tek gökcismidir. Dünya'nın yörüngesinde bir turunu 27.2 Ay Ay.474 km'dir. Leo (Aslan). Dünya.1 Burçlar Kuşağı Çarkı: 6. Yerçekiminden kurtulup uzaya çıkan ve Ay'ın yakınından geçen ilk yapay nesne Sovyetler Birliği'nin Luna 1 uydusudur. Capricornus (Oğlak). Dünya'nın tek doğal uydusudur.

Bu durumda Ay ile Güneş'in arasındaki açısal uzaklık hemen hemen sıfır derecedir. Bunu takip eden gün. Durum: Dolunay Evresi Bu durumda Dünya. Ay meridyenimiz üzerinde bulunur. Bu konumda. Ay Dünya çevresindeki yörüngesi üzerinde hareket ederken. Bu olay Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan konumundan ileri gelir. Ay. Ay'ın karanlık yüzü bize (yeryüzüne) dönük olduğu için bütün Şekil – 4. Güneş ile beraber doğar ve Güneş ile beraber batar.3). Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan bu durumuna kavuşum (konjeksiyon) denir. Ay'ın Görünür Hareketleri Güneş ve yıldızlar sürekli olarak belirli şekilde görüldükleri hâlde. Ay Güneş'e göre doğuya doğru uzaklaşacağından. her gün giderek artar. 73 . Güneş'ten 6 saat geri kalmıştır. Uygun atmosferik şartlarda gece yarısına kadar görülebilir. Durum: İlk Dördün Evresi İlk hilâl durumundan ortalama 7 gün sonraki durumudur. Güneş battıktan 50 dakika sonra ufkumuzun üzerinde görülür. Ay'ın bu görünümüne ilk hilâl evresi denir. Dünya yörüngesinde döndüğü hızla kendi çevresinde de döner ve Dünya'dan her zaman Ay'ın aynı yüzü görünür. Güneş batarken Ay doğudan ufkumuzun üzerine çıkar ve tüm yüzeyi aydınlanmış şekilde görülür. III. Ay'ın aydınlık yüzünün bir kısmını görebiliriz. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre periyodik olan bu durumuna Ay evreleri denir. Ay'ın Güneş ve Dünya'ya göre olan bu durumuna da karşılaşma durumu (opposition) denir. I.4. Gündüz ikisi de ufkumuzun üzerinde bulunur. Ay'ın aydınlanan ve yeryüzünden görünen kısımlarını ayıran daireler birbirine dik durum alırlar. Ay. yani her zaman aynı yüzü Dünya'ya dönüktür. Ay'ın bu görünümüne yeni ay evresi denir. Ay. Bu durumda. Durum: İlk dördün evresinden sonra Ay'ın aydınlanan kısmı.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Ay. Dünya ve Güneş bir dik açı yapar görünümündedir. Birkaç gün sonra. II. Yani Güneş'e göre geri kalır. bir günden diğer bir güne göre değişik şekiller gösterir (Bakınız: Şekil 4.3 Ay’ın evreleri gün ufkumuzun üzerinde olmasına rağmen. Böylece sabaha kadar yani 12 saat ufkumuzun üzerinde kalır. Güneş ile Ay arasında bulunur. Ay'ın bu evrelerine özel adlar verilmiştir. Dünya'nın yörüngesinde eşzamanlı olarak dönmektedir. Güneş'e göre her gün 50 dakika geç doğar. yeryüzünün neresinden bakarsak bakalım görülmez. Durum: Yeni Ay Evresi Yeni Ay evresi. IV. Durum: İlk Hilâl Evresi Ay. Ay'ın bu durumuna ilk dördün evresi denir. Ancak Ay'ın gökyüzünde bulunduğu konum hesapla bulunabilir. Güneş ile Dünya arasında bulunduğu zamandır. V. çok küçük bir kısmı ince parlak bir hilâl şeklinde görülür. Hilâl şekli günden güne büyür. Ay. Bu durumda Ay. Gün batarken.

Ay'ın aydınlanan kısmının eksilmeye başladığı durumdur. VII. Bu durumda. herhangi bir gök cisminin kararması anlamında kullanılan bir terimdir. Ay gece yarısından sonra doğar. Güneş battıktan bir müddet sonra Ay doğar. Güneş'ten aldıkları ışık ile aydınlanırlar.4. tutulmayı yapan gök cisminden büyük ise bu olaya tam tutulma denir. namaz. Ancak Ay ve Dünya. Ay tutulması. Işık kaynağı olmayan bir gök cismi ile bu cismi aydınlatan gök cisminin arasına diğer bir gök cismi girdiği zaman. Güneş'ten 18 saat geri kalmıştır. Ay. Örneğin. küresel bir cisim aydınlanınca. Ay'ın Dünya çevresinde dolanımının neden olduğu bir olaydır. Jüpiter'in gölgesinde hareket ettikleri zaman gözlenebilir. kendisinin ışık yaymadığı ve yansıyan ışıkla parlak görüldüğü durumuna göre iki kısımda incelenir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ VI. Güneş doğarken batı tarafında henüz ufkumuzun üzerindedir. Kendisi bir ışık kaynağı olan bir gök cisminin tutulması. Birkaç gün sonra. Başka bir ifade ile gök cismi bir gölge içerisinde hareket eder. Gökyüzünde bize en yakın olan ışık kaynağı Güneş'tir. Bu durumda kendisi bir ışık kaynağı olan Güneş'in önüne Ay'ın gelmesiyle onu bizden sakladığı an Güneş tutulması gerçekleşir. askerî ihtiyaçlar ve ressamlar için Ay evreleri önem taşır. şekildeki gibi Ay yine hilâl şeklinde görülür. Gece yarısından sonra doğar. Çiftçiler ve çobanlar da kendilerine yetecek kadar ay evreleri hakkında bilgiye sahiptir. oruç ve diğer kutsal gün ve gecelerimiz (mevlüt geceleri) ile hicri kamerî yıl esasına dayanan takvim bilgileri için ay evreleri son derece önemlidir. Dünya. Durum: Son Dördün Evresi Dolunay evresinden ortalama 7 gün sonraki durumudur. Yalnız bu hilâl durumu sabahları görüldüğü için sabah hilâli (son hilâl) denir. aydınlanmayan yarım küre tarafında uzayan bir tam gölge ve bir de yarı gölge konisi meydana gelir. Ay Tutulması Ay tutulması. Durum: Son Hilâl Evresi Ay'ın son dördün evresinden sonra. Ayrıca. Tutulmadan etkilenen gök cismi. Güneş ışığının Ay üzerine düşmesine engel olur. Tutulan gök cisminin görünen büyüklüğü. her geçen gün karanlık kısmı yeryüzünden daha çok görülmeye başlar. Güneş doğarken meridyenimiz üzerindedir. Güneş ile Ay arasına geldiği zaman. 74 . herhangi bir gözlem yerinin ufku üzerinde saat 24'e doğru yarım daire şeklinde görülür. AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI Tutulma kelimesi astronomide. Ay. VIII. Dinî ibadetlerimizden. yine tutulma olayı olur. Ay ve Dünya kendileri birer ışık kaynağı değillerdir. Bu duruma son dördün evresi denir. Güneş. Burada. yakın gök cisimlerinden Ay ve Güneş tutulmalarından bahsedilecektir. Durum: Dolunay evresinden sonra. Jüpiter'in muhtelif uydu tutulmaları da buna benzer. Fizikten bilindiğine göre. Dünya ve Ay dik açı yapar görünümündedir. ancak önüne ışık kaynağı olmayan diğer bir gök cisminin gelmesiyle mümkün olur.

Bu durumda Ay. Ay tutulması anında gözlenen sönük ve parlak yıldızlar ile diğer gök cisimlerine ait bilinen astronomik değerler üzerine yeni araştırmalar yapma imkânı ortaya çıkar. Ay'ın bir kısmı yarı gölge konisi içerisine girerse parçalı ay tutulması (kısmî ay tutulması) meydana gelir. Ay'a ait yörünge değerlerinin yeniden hesaplanması imkânı elde edilir. Ay tutulması sırasında Ay'ın değişik parlaklık durumundan yararlanarak Dünya atmosferinin tutulma anındaki durumunu inceleme fırsatı elde edilir.4). Ay'ın doğu kenarının yarı gölge konisine ilk temas ettiği zamanla. batı kenarının gölge konisine son temas ettiği zaman arasında geçen süre 3 saat 40 dakikadır. Ay. Dünya'nın tam gölge konisi içerisine girerse tam ay tutulması meydana gelir.4.4 Ay tutulması çeşitleri Ay Tutulmasının Bilimsel Önemi Ay tutulması ile ilgili araştırmalar. Tam Ay tutulması yaklaşık 1 saat 40 dakika sürer.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir an için. Ay tam gölge konisinin içerisine tamamen girince bütünüyle kararır ve Dünya atmosferinin etkisiyle bakır (kırmızımtırak) renginde gözükür. Ay tutulması olayının astronomideki önemi. Dünya ve Güneş'i aynı düzlem üzerindeymiş gibi düşünelim. astronominin önemli konularından biridir. Eğer. Güneş ve Dünya'nın içinden ve dışından geçen birer teğet çizersek. maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde belirtilebilir: • • • • • Ay ile ilgili önceden yapılan hesapların kontrolünü yapma imkânı elde edilir. Ay tutulması hesaplarında kullanılan astronomik sabit değerlerin kontrolü yapılır. Dünya ve Güneş'in birbirlerine olan uzaklıkları ve durumlarına göre bu tutulma süresi çok az değişir. Ay. Şekil – 4. 75 . dış teğetler tam gölge konisini iç teğetler de yarı gölge konisini meydana getirir (Bakınız: Şekil 4.

Güneş diskinin tamamı örtülür ve tam tutulma meydana gelir. Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre daha önemlidir. 6 Güneş tutulma türleri oluşum şekilleri Şekil – 4. Bu durumda da parçalı tutulma meydana gelir. Tam. Yani Ay. Bu açı nedeniyle Dünya. bir yılda en az iki. gözlem yeri ve Güneş arasındaki açıyla. halkalı ve parçalı olmak üzere üç değişik Güneş tutulması vardır. Dünya çevresinde basıklığı az da olsa elips şeklindeki bir yörüngede dolanır.7 29 Mart 2006 Tam Güneş Tutulması Kuşağı . Bildindiği gibi Ay. eğer Ay'ın yörünge düzlemi Dünya'nınki ile çakışık olsaydı. Böylece her ay bir Güneş tutulmasının oluşması engellenmiş olur. Eğer tutulma anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa. Dolayısıyla. Tam ve halkalı tutulmaların mak simum örtülme evresinden önceki ve sonraki dönemlerinde de parçalı tutulma evresi bulunur.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş Tutulması Bir Güneş tutulması. Güneş diskinin ancak bir kısmını örter. Bundan dolayı Dünya'ya olan uzaklığı her an değişmektedir. Ay'ın Dünya çevresindeki her dolanımmda tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların oluşması sonucunda meydana gelir. en çok beş Güneş tutulması meydana gelebilir. Dünya çevresindeki yörüngesiyle Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında Şekil – 4.5 Güneş Tutulması ve yeni Ay evresinde bulunması gerekir. Bilindiği üzere bir yıl içerisinde 12 ay vardır.4. Ay. Bu durumda. Bir Güneş tutulmasının tam veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile b elirlenirken. Tutulmanın olabilmesi için Ay'ın. 76 Şekil – 4. görünen çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur. bir başka deyişle. parçalı oluş. Güneş'in sadece bir kısmı Ay tarafından örtülebilir. Zira tam tutulmada Güneş'in tamamı Ay tarafından birkaç dakika için örtüldüğünden. bir yılda Dünya çevresinde 12 kez dolanır. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı örtülmez. diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir halkalı tutulma oluşur. Sonuç olarak. her üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla ilgilidir. bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelirdi. Ay ve Güneş. Bazen de Ay ve Güneş'in konumları öyledir ki Ay. Ay'ın yörünge düzlemi ile Dünya'nınki arasında yaklaşık 5 derecelik bir açı vardır. Fakat durum böyle değildir. bu sırada yapılacak gözlemlerden yıldızımızın dış atmosfer tabakaları hakkında önemli bilgiler elde edilir.

Güneş tutulmasına ve Güneş'e ait astronomik sabit değerlerin kontrolü gerçekleşir. yıldızların gökyüzündeki koordinatları hakkında yeni ve kesin bilgiler elde edilmeye çalışılır." şeklindeki teorisinin araştırması yapılır. kromosfer. Dünya üzerinde o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir. Güneş tutulması anında bilim adamları şu konularda araştırma yaparlar: • • • • • • • • Güneş tutulması süresi için yapılan hesapların kontrolü gerçekleşir. Tutulma sırasında Dünya'ya ve diğer gök cisimlerinin durumu ve tutulmanın etkileri araştırılır. Tutulma anında gezegenler ile ilgili yeni bilgiler elde edilmeye çalışılır. 1873-1955) rölativite teorisinde ileri sürdüğü "Bir ışık demeti bir kütle yakınından geçerken sapar. Güneş tutulması süresinde Güneş'in çevresi iyice gözlenebildiğinden. Dolayısı ile sadece bu gölgenin düştüğü yerlerde Güneş tutulması gözlenebilir. Ay tutulmalarında Dünya. Güneş'in 4 atmosfer tabakası (fotosfer. Ay tutulması olayından daha çok önem verirler. Bu konularda yeni bilgiler aranır.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir Güneş tutulması Dünya üzerinde ancak belli bölgelerden görülebilir. 77 . Hâlbuki Ay tutulmalarında durum böyle değildir. Einstein'in (Albert Einstein. Güneş Tutulmasının Bilimsel Önemi Güneş tutulması olayına astronomlar. Ay'ın Güneş tarafından Dünya üzerine düşürülen gölgesinin çapı birkaç yüz kilometreyi geçmez. Ay ile Güneş'in arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın tamamını perdeleyebilecek kadar büyük olur. Çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınki ile karşılaştırıldığında çok küçük olduğundan. geçiş bölgesi ve korona) hakkında önceden bilinen bilgiler kontrol edilir.4. Bunlar. yeni bilgiler elde etme imkânı aranır. Güneş'e çok yakın yıldızların fotoğrafları çizilerek.

daha önce yazılan 'zic'Ierin yanlışlarını düzeltiyor ve yıldızların hareketlerini daha mükemmel gösteriyordu. Semerkant'ta bir medrese ve bir de rasathane yaptırmıştır. Kadı Zade bu medreseye başkanlık etmiştir. Bu gözlem üzerine Uluğ Bey. 13 yaşındayken Horasan ve Maveraünnehir eyaletlerine hakan naibi oldu. 1437'de. Uluğ Bey. âlim ve ustaları Semerkant'a çağırmıştır. devrin meşhur âlimlerinin toplanıp tartıştığı bir mekân oldu. İyi bir eğitim görerek.4. Kendisinden önceki Doğu . birkaç yüzyıl doğuda ve batıda faydalanılacak bir eser olmuştur. trigonometride yeni bir araştırma yolu açtı. Uluğ Bey'in bu eseri 1665'te Oxford'da İngilizce ve 1853'te de Fransızca olarak basıldı. İlhanlılar zamanında yapılan rasatları tekrar gözden geçiren ve 12 yıl boyunca rasat yapan Uluğ Bey. İktidar döneminde. Rasathanenin yapım ve rasat aletleri için hiç bir harcamadan kaçınmamıştır. 1839 yılında cetvelleri Fransızca tercümeleriyle birlikte. ancak on iki yılda bitirilebilmiştir. Rasathane için yörede bulunan tüm mühendis. bugünkü astronomiye hala ışık tutmaktadır. Uluğ Bey'e 15.Batı dünyasının tahmini ve yaklaşık bilgilerini bırakıp bilimsel esasları tespit ederek. çevrilmiştir. Zeyç Kürkani. Gözlemevinin tüm işleri o zaman genç olan Ali Kuşçu'ya kalmıştır. Avrupa dillerinin birçoğuna. Kendisi için de bu rasathanede bir oda yaptırarak tüm duvar ve tavanları gök cisimlerinin manzaralarıyla ve resimleriyle süsletmişti. 25 Ekim 1449'da. Uluğ Bey. Bu gözlemevinde yapılan gözlemler. Semerkant'ta 38 yıl hükümdarlık yaptı. Milletlerarası Astronomi Derneği de Ay yüzeyindeki bir kratere onun adını verdi. başta Semerkant ve Buhara olmak üzere tüm ülke. Gözlemevinin yönetimini Bursalı Kadızade Rumi ile Cemşid'e vermiştir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ULUĞ BEY Türk dünyasının 15'inci asırda yetiştirdiği en büyük astronomi bilgini ve Timur Han'ın torunu olan Uluğ Bey. Cemşid. bazı kimseler tarafından açıklanmış ve Zeyç'in iki makalesi 1650 yılında Londra'da ilk olarak basılmıştır. kendisini dünya tarihinin en büyük astronomlarından biri haline getirdi. müstakil bir hükümdar gibi hareket etti. İlim adamlığı yanında devlet adamlığı vasfı da yüksek olan Uluğ Bey. büyük eseri Uluğ Bey Zici'ni yazdı. Bu eser. 22 Mart 1394'te Güney Azerbaycan'daki Sultaniyye'de doğdu. Semerkant'taki rasathanesinde yapılan çalışmalar. Başkent seçtiği Semerkant'ta. Oğlu Abdüllatif tarafından tahttan indirilen Uluğ Bey. 78 . Abbas adlı bir düşmanı tarafından öldürüldü ve dedesi Timur Han'ın yanına defnedildi. Asır Astronomu unvanını layık görürken. Zeyç Kürkani veya Zeyç Cedit Sultani adı verilen bu eser. Türk mimarisinin seçkin eserleriyle donatıldı. Batı bilim dünyası. Dünya onu astronomi alanındaki eserleriyle tanıdı. Uluğ Bey'in Semerkant'ta kurduğu rasathanedeki astronomi çalışmaları. astronomi çalışmalarının temelini teşkil eden trigonometri ilmi üzerinde geniş çalışmalar yaptı. asıl eser de 1846 yılında aynen basılmıştır. ünlü Zeycini düzenlemiş ve bitirmiştir. astronomi biliminin bugünkü seviyeye gelmesinde büyük pay sahibidir. Fen bilimleri ve astronomiye merakı. Bir akademi haline getirdiği sarayı. gözlemlere başlandığı sırada ve Kadı Zade de gözlemler bitmeden ölmüştür.

Ünite 5 ZAMAN VE TAKVİM .

5. Güneş ile Ay'ın düzenli bir biçimde doğup batmaları ve Ay'ın evreleri gibi olaylardır. ZAMAN ÇEŞİTLERİ Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü Yıldız zamanı tanımında. herhangi bir yerde. Yıldız zamanı ve yıldız günü. gerçek Güneş günü olarak tanımlanır. astronomide zaman birimi olarak Dünya'nın çevresinde dönüşü alınabilmektedir. Ölçülebilirle bakımından zaman somut bir kavramdır. Güneş'in tam meridyenimiz üzerinde bulunduğu zaman gerçek öğle zamanıdır. kullanılmayacağı bir gerçektir. diğeri bütün ulusların birlikte kullanabileceği takvimin hazırlanmasıdır. Güneş'in meridyenimizden art arda iki geçişi arasındaki süre.  noktasının meridyen düzleminden art arda iki geçişi arasındaki zaman süresi yıldız zamanı olarak tanımlanır. yıl. daha başka bir ifade ile uluslar arası takvim hazırlanamamıştır.  ilkbahar noktası yerine. ZAMAN NEDİR? Tekrarlayan doğa olayları sonucu. günöte noktası civarında daha yavaştır. ay. günberi noktası civarında daha hızlı. uzunluk birimi metre. Diğer gök cisimlerinin hareketi de düzgün ve periyodik olduğuna göre. zamanı ölçme işini güçleştirir.) görünen yörüngesi üzerindeki hareket hızının düzenli olmaması sonucu. Bu durumda. yeryüzündeki günlük ve toplumsal çalışmaya düzen veren Dünya'nın ekseni çevresinde düzenli olarak tam bir dönüşü için geçen gün uzunluğu zaman birimi olarak alınmıştır. ortaya çıkan önemli bir kavram zamandır. Yıldız gününden ortalama 4 yıldız dakikası kadar daha uzundur. bazı farklılıklar vardır. Bu olaylar gün. Hâlbuki. Güneş'in görünürdeki durumuna göre tanımlanan zamana gerçek Güneş zamanı denir. herhangi bir yıldızın başlangıç noktası olarak  ilkbahar noktası alınır. gözlem evlerinde kullanılır. Her iki konu. Ancak. Dünya'da bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim hazırlamaktır. Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü Yıldız zamanının Güneş'in durumuna göre düzenlenen günlük hayatımızda. Güneş yuvarlağının merkezi alınırsa. Bu bakımdan zamanın doğru olarak ölçülebilmesi için sürekli araştırmalar yapan astronomlar. ekseni çevresinde düzenli dönen Dünya olduğunda birleşmişlerdir. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi. zaman tayini için. Bu güçlüğü ortadan kaldırmak ve zaman tespit konusunda değişmez kurallar belirlemek için. hâlâ günümüzde bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim. Bu nedenle. Örneğin. kuramsal bir Güneş'in varlığı kabul edilmiştir. Fizikte herhangi bir ölçü. yörünge üzerindeki zaman ölçümünde düzenlilik esastır. Bu doğa olayları. tutulma düzlemi üzerinde hareket eden Güneş'in (Gerçekte hareket eden Dünya'dır. Bunun için.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM Astronominin en çetin konularından biri zamanın doğru olarak tespiti. Herhangi bir yerde  ilkbahar noktasının. Ancak zaman ölçüsü söz konusu olduğunda. Son elli yıldan beri her iki yılda bir toplanan Uluslararası Astronomi Kongreleri'nin gündemindeki konulardan biri. Her gün ve her yer (gözlem noktası) için değişkendir. yukarıda belirttiğimiz doğa olaylarında en uygun ölçünün. Güneş'le ilgili zaman tanımı yapılmış olur. Herhangi bir yerde. 80 . birim ne olacaktır? Ölçümü nasıl olacaktır? En doğru çalışır denilen saatlerin çalışmasında bile. Ancak elli yıldan beri bu kongrelerde de ortak bir karar alınamaz. Sonuçta. zamanımızdan 5000 yıl kadar önceleri tarih sahnesinde görülen ilk uygarlıklardan Eski Mısırlı ve Mezopotamya astronomların da konusu idi. Bu hız düzensizliği. kütle birimi kilogram olduğu gibi. seçilen bir birime göre yapılmaktadır. mevsimler ile gece ve gündüzün tespitinde önemli neden teşkil eder. Zaman evrenin ve insanın varlık şartıdır. meridyenden art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına da yıldız günü denir. Burada zaman ve takvim konusu "Zaman Nedir?" ve "Takvim Nedir?" başlıkları altında açıklanacaktır.

Bugün kullandığımız saatler. Güneş'in görünür hareketine bağlı bir zaman ölçüsü kullanılmasında zorunluluk vardır. Bu zaman birimine ortalama Güneş zamanı denir. Günlük hayatta yerel zamanı kullanmak bir ülke içinde pek çok karışıklıklara yol açar. Dünya'nın yörüngesi tam daire şeklinde olacak. doğu-batı yönünde geniş ulusal sınırları olan bir ülkenin şehirlerindeki saatler de birbirine hiç uymaz. Yerel Zaman ve Bölge Zamanı Gökyüzünde. Yörünge düzlemi. Bu durumda. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı düzenli olacak. Bir ülkenin bütün ulusal sınırları içinde. Bu üç koşulu gerçekleyen bir Güneş'in varlığını (sanal Güneş) düşünerek. Bunun sonucu olarak. zaman birliği sağlamak için. Bunu önlemek için. batıya doğru hareket eden gök cisimleri. Bu durumda. Güneş'in durumuna bağlı günlük hayatta. Gerek Güneş'in saat açısı ve gerekse ortalama Güneş'in saat açısı meridyenimizden itibaren ölçülür ve zaman başlangıcı. Bu karışıklığı önlemek için 1884 yılında Washington'da yapılan Uluslar Arası Meridyen Kongresinde. yerel zaman yerine bölge zamanı tanımı getirildiği yukarda belirtildi. gök ekvator üzerinde düzgün dolanacak. Bu durumda. doğudan doğup. Zaman konusu üzerinde çalışan astronomlar şu koşullan varsayarlar: 1. bu zamana 12 saat eklenerek elde edilen zamana sivil (medenî) zaman denir. ortak olarak kullanılmak üzere yeni bir zaman tanımına gerek duyulmuştur. Hâlbuki günlük hayatımız sonucu. Bu üç önemli durumdan dolayı. Bu durum bazı karışıklıkların ortaya çıkmasına neden ola bileceğinden. bir kongrede alınan kararlara göre: 81 . Yörünge üzerindeki hızı düzgün değildir (Kepler'in II. bir yerin meridyeninden art arda iki geçişi arasında geçen zaman süresine ortalama Güneş günü denir. başka bir ifadeyle uluslar arası zaman birliğini sağlamak amacıyla. düşünülen ortalama Güneş'in. gök cisimlerinin meridyen geçişlerine göre değişik zaman tanımları karşımıza çıkar. birçok karışıklığı önlemek.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam bir daire şeklinde değildir (Kepler'in I. daha belirgin olabilmesi için bir örnek ile belirtelim: Ülkemizde bölge zamanı saat 12 iken. Dünya. Günlük yaşayışımız. yeryüzünün her noktası için özel bir zaman vardır. ortak olarak kullanılan zamana bölge zamanı denir. batıda bulunan noktaların meridyeninden daha geç zamanda geçer. Sonuç olarak. Kanunu). Dünya 24 saat dilimine ayrıldı. Bu durumda.5. Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı Bir ülkenin ulusal sınırları içinde. gerçek Güneş gününün sabit olmaması dolayısıyla. İzmir'deki yerel zaman 12:12 dir. Bu bakımdan gerçek Güneş günleri birbirine eşit değildir. ortalama Güneş zamanına göre düzenlenmiş zaman ölçü aletleridir. şehirler arasında büyük saat farkları ortaya çıkar. Güneş'in meridyenimizden üst geçiş anıdır. 3. Ağrı'daki yerel zaman saat 11:14. gerçek Güneş gününe göre ayar edilmiş bir saati kullanmak. boylam farkı bulunan yerlerin saatleri değişik olur. Güneş'in durumuna bağlı olan ve günlük hayatımıza uygun düşecek yeni bir zaman birimi tanımlamışlardır. Güneş tam meridyenimizde iken saatin 12 olduğu kabul edilir. Güneş'in hareketine bağlı ve zaman başlangıcı da Güneş'in meridyenimizden üst geçiş zamanı olduğundan. Hatta. birbirine komşu ülkelerin saatlerinde bir birlik sağlanamadığı anlaşılmıştır. Bu zamana yerel zaman denir. gök ekvator düzlemi ile çakışık değildir (Ekvator tutulma düzlemi ile ±23° 27' lik açı yapar). Bu durumda. Dünya üzerinde doğuda bulunan noktaların meridyeninden daha erken. bugünkü hayat koşullarında uygun düşmemektedir. Kanunu). her gün öğle vaktinde günün tarihini değiştirmek gerekmektedir. bir ülkede. Güneş meridyenimizden eşit zaman aralıklarında geçmez. gerçek Güneş gününü zaman ölçüsü olarak kullanmak doğru olmamaktadır. 2. Bu iki zaman tanımını. sabit bir değer taşımayan.

İngiltere. İsviçre. Doğu illerimizin bir kısmı boylam bakımından ikinci saat diliminin dışında kalmış olduğu hâlde 3 saat ileri olan saati kullanmazlar. Aynı fark. Norveç. Her dilimin kapladığı bütün ülkelerde aynı saat diliminin kullanılmasına. Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman Türkiye'nin bütün şehirlerinde bir zaman birliği sağlamak için. Türkiyede Almanya'nın doğusunda bulunduğundan. Mısır. batıda bulunan bir ülke. Romanya'dır. ulusal sınırları 1 saat dilimini aşarsa. Örnek: Türkiye Greenwich'in 30° doğusunda bulunduğundan. Bu kabullere dayanarak ortaya çıkan yeni zaman tanımına. bu saat dilimi içinde bulunan noktaların (beldelerin) saatleri. Bu bölge ülkeleri.5. c. Finlandiya. İsveç. iki şehir arasındaki boylam farkı 30 12ı dır. Yunanistan. doğuda bulu nan ülkeler. çok uzun zaman aralıklarını belirtmek için çok büyük rakamların kullanılması gerekmektedir. Greenwich Gözlem Evi'nin 30° doğusunda bulunan ve İzmit şehrimizden geçen boylamdaki ortalama Güneş zamanı Türkiye zamanı kabul edilmiştir. Ülke içinde zaman birliği sağlamak amacıyla ülkemizin her tarafında Türkiye zamanı kullanılmaktadır. Doğu Avrupa saati: Bölge zamanı Greenwich zamanına göre iki saat ileridir. Çekoslavakya ve Yugoslavya'dır.5 derece batısı arasında kalan 15° lik dilimin içindekileri Greenwich'in yerel zamanını kullanırlar. Ankara'da saat 12 iken. Türkiye zamanı evrensel zamandan 2 saat ileri durumdadır. komşu saat dilimlerine göre bir saatlik zaman farkı vardır. ülke içinde zaman birliğini sağlamak için dilimi aşan kısımda da ülkenin bölge saati kullanılır. Belçika. Bu farklar. bu zaman biriminin kullanılamayacağı ortadadır. Bu bölge ülkeleri. Ülkemizin bütün şehirleri için düzenlenmiş olan bu bölge zamanına ulusal zaman da denilmektedir. Türkiye'de saat Greenvvich'e göre 2 saat ileri. Bulgaristan. Tüm Avrupa kıt'asnı kapsayan ülkeler aşağıda belirtildiği şekilde saat dilimlerini kullanacaklardır. Türkiye. Buna göre. Çünkü. Wachington'un saati Greenwich'e göre 5 saat. Türkiye bölge saati kullanılmaktadır. Bu zamana evrensel zaman denir. Almanya ile Türkiye arasında 1 saat dilimi fark olduğundan. genel zaman veya dünya zamanı denir. Danimarka. Ayrıca.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM a. Macaristan. günlük hayatımızda çok önemlidir. yerel zaman ile ortalama Güneş zamanı arasında da vardır. çok uzun zaman aralıkları söz konusu olduğundan. ülkemizde zaman birliğini sağlama için.5 derece doğusu ile + 7. komşu dilimlerin saatinden. Türkiye'ye göre de 7 saat geridir. Washington Greenwich'e göre 77° batıda olduğundan. Almanya. Türkiye radyo ve televizyonlarının belirli aralıklarla verdiği saat ayarı. ulusların ömrü gibi. Bu durumda Dünya. Greenwich GözlemEvi'nin -7. İtalya. İspanya. Greenwich'in doğusundaki saat dilimindeki bölgelerin saati Greenwich'e göre ileri durumdadır. Yıl Kavramı Zamanı belirtmek için tanımlanan ve gün birimi diyebileceğimiz ortalama Güneş zamanı. Avusturya. Her boylam derecesi dörder zaman dakikasına karşı geldiğinden. Dünya'nın kutuplardan geçen ve her biri on beşer derecelik olmak üzere 24 saat dilimine ayrılmasına. Gerçekte. Batı Avrupa saati: Greenwich zamanını kullanır. ç. kendisinin doğusunda bulunan ülkenin saatinden bir saat geri kullanılmasına. Örneğin: insanın ömrü. Nitekim doğu Anadolu illerimiz üçüncü saat dilimini aştığından. Orta Avrupa saati: Greenwich zamanından bir saat ileridir. 82 . Türkiye zamanıdır. Portekiz ve Cezayir'dir. Türkiye'nin saatleri Almanya'ya göre 1 saat ileridir. Bu bölge ülkeleri. batıda bulunan komşu ülkenin saatinden bir saat ileri. b. Çünkü. Polonya. Her dilim içerisinde kullanılan saat. Eğer bir ülkenin. İstanbul'da saat 12:12 dir.

Ay yılı. Bu durumda. Bu durumda. kullanılmasında birçok güçlükler ortaya çıkmaktadır. Fakat bir süre sonra Dünyada Güneş yıldızı ile tekrar aynı doğrultuya gelmiş olur. Bu da 365 gün 06 saat 13 dakika 53 saniyedir. Dünya çevresindeki dolanımmı bazen 29 bazen de 30 günde tamamlar. Dünya'nın yörüngesi üzerinde batıya doğru görünen bir harekette bulunur. her yıl değişik sürelidir. Güneş'in görünen hareketine dayalı olarak tanımlanan diğer yıllardan oldukça farklıdır. Temel zaman biriminin. Dönencel yıl süresi. Güneş. Dünya yörüngesi üzerinde. Dünya'nın bu hareketi Güneş'in tutulma dairesindeki görünen hareketi olduğundan. günberi noktası da Dünya'nın doğrultusunda hareket eder. dönence yıl süresine eşittir. uzun zaman aralıkları söz konusu olduğunda zaman birimi olarak kullanılmakta idi. A noktasında bulunduğu zaman. Bu 365 gün 05 saat 48 dakika 46 saniyedir. Bu durumda.5. 242216 gündür. Bu durumda. dönencel yıl. Bu nedenle 4 değişik yıl tanımı ortaya çıkmıştır. Görüldüğü gibi. yıl süreleri ve adları. Ay ve gezegenlerin Dünya yörüngesi üzerinde yaptıkları çekimlerden (pertürbasyon) dolayı. Bu yılın gün olarak uzunluğu 365. b. Kullandığımız takvimlerdeki yıl. günberi noktası her yıl yaklaşık 5 zaman dakikası kadar doğuya doğru kayar. Bu değişiklik bazen 353. çoğu İslâm ülkelerinde de dinî günlerin belirlenmesinde Ay yılına göre hareket edilmektedir. 259544 ortalama Güneş günüdür. Ay yılı Dünya'nın uydusu olan Ay. c. Ayrıksıl yıl Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu günberi noktasından art arda iki geçişi a-rasındaki zaman aralığına ayrıksıl yıl (anomalistik yıl) denir. a. Yıldız Yılı Dünya'nın Güneş çevresinde dolanımı sonucu. günlük hayatımızda yıldız yılı kullanılmaz. Bugün bile. Bugün kullanılan yıl kavramından önce. ortalama Güneş zamanı cinsinden 365. Bu hareket sonucu. Yıldız yılı gözlem evlerinde kullanılır. Günlük hayatımız yıldızlara göre değil. Günlük hayatımız. ilk zamanlarda gökyüzünde Ay'ın değişik aralıklarla şekil değiştirme süresi. Güneş yıldızlara göre doğuya doğru yer değiştirir. seçilen gök cismine ve bunun başlangıç noktasına göre değişmektedir. öteki yıllardan daha uzundur. bazı İslâm ülkelerinde bu zaman birimine bağlı olarak. Dünya'nın Güneş çevresindeki hareket durumu ile diğer gök cisimlerine göre değişik yıl tanımları yapılmıştır. Bu süreye yıldız yılı (siderelyıl) denir. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı esas alınarak tanımlanan yıla Ay yılı denir. ayrıksıl yıl. Güneş'in günlük hareketine göre düzenlenmiş olduğundan. Güneş'in görünen hareketine göre düzenlendiğinden Ay yılının. 83 . ülkemizde olduğu gibi. Bu ortalama Güneş günü cinsinden süresi 365. dönencel yıl Güneş'in  ilkbahar noktasından iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. 354 ve 355 gün olabilir. yılları gösteren takvimler kullanılmaktadır. 256374 gündür. Ancak dinî emirler gereğince. Dönencel Yıl Dünya'nın  ilkbahar noktasından art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına dönencel yıl denir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinde tam bir dolanma yapması için gerekli olan zaman süresine yıl denir. yıldız yılından ortalama 20 zaman dakikası daha kısadır. Bu da 365 gün 6 saat 09 dakika 09 saniyedir. ç. kuramsal olarak tanımladığımız ortalama Güneş zamanı olduğunu biliyoruz. herhangi bir Y yıldızının Güneş'le aynı doğrultuda göründüğünü düşünelim.

günleri sayma sorunu ile ortaya çıkmıştır. şöyle bir kural uygulanmıştır. takvimlerinin başlangıcı olarak kabul edildi. Dört ile bölünemeyen üç sayıyı takip eden dördüncü sayı dört ile bölünebilir. Julien takvimindeki yıl süresinde görülen 0. İlk zamanlarda kullanılan takvimlerde. Roma şehrinin kuruluş tarihi olan 753 yılı.25 gün olmayacağı. Bunlardan ikisi de Güneş ve Ay'ın görünürdeki hareketleri sonucu ortaya çıkmıştır. 400 yılda. Sonuç olarak görülmektedir ki dört yılın. Eski Yunan takvimi de yine 29 veya 30 günlük 12 ay süreli idi. zamanımızdan 5000 yıldan beri. Takvim hazırlama sorunu. zamanı düzene koyan ve zaman bölümlerini gösteren eski yıllardan beri bu adla anılan bir zaman tespit aracıdır. Bu karışıklığı ortadan kaldırmak için. yıl ve gündür. Öyle ki bu fark. Ancak bir süre sonra 12 aya çıkarıldı. yıl süresi olarak. takvimin bütün ülkelerin ihtiyaçlarına cevap vermesi için yoğun bir çaba gösterilmesine rağmen. süresi mümkün olduğu kadar dönencel yıla eşit bir takvim yılı seçilir.Ö. Ay'ın hareketine göre düzenlenmişti. Bütün takvimler iki doğal esasa dayanır. Fakat her yılın 365. 0. Hafta tanımının.365. Hangi yılların 366 gün olabileceğini tespit etmek için. doğrudan doğruya insanların yaptığı bir tanımdır. Ay'ın Dünya'dan görünürdeki durumuna göre belirlenir. bazı yılların 365 ve bazı yıllarında 366 gün olabileceği tespit ve ilân edildi. Bu kısa açıklamadan anlaşılacağı gibi. dönencel yıla göre artacağı görüldü. Mezopotamyalılar da takvim yapmışlardır. Eski Mısırlılar. 12 kavuşum (sinodal) Ay esası kabul edilmiştir. Bunun gerçek dönencel yıldan farkı. astronominin ilk bilimsel konusu olmuş. takvim yapma sorununa 5000 yıldan beri ortak bir çözüm bulunamamıştır. a. Takvime artıkyıl terimini kazandıran Sosigenes'tir. Bu nedenle karşımıza değişik takvim türleri ortaya çıkmaktadır. değişik uluslar tarafından değişik tarihler takvime başlangıç olarak alınmakta. Bunu önlemek için. Bu tür takvimde yıl süresi 365. 400. Takvimlerde görülen ay kavramı. Bunlar. İskenderiye'den Astronom Sosigenes'i çağırtarak takvim işini düzene koyması için görevlendirdi. bu gök cisimleri ile bir ilgisi olmayıp. Sayılar arasındaki bu özellikten yararlanarak dört ile bölünebilen yılların 366 gün olacağı ilân edildi. değişik takvim türlerinin kullanıldığı düşünülürse. zaman zaman araya fazladan bir ay eklenirdi. 366 gün olan yıllara artık yıl.007784 gündür. Her ay 30 gün idi ve son ay 35 gün süreli idi. aynı zamanda da değişik gök cisimlerinin görünürdeki hareket durumlarına göre değişik kabuller yapılmakta idi. Bunun ortalama süresi 354 gün 12 saattir. Eski Romalıların takvimi 10 aydan ibaretti. güney yarım küresinde Güneş'in doğuşundan biraz önce görülen Sirius yıldızının görünümü takvimlerine esas almışlar ve yılı 12 ay olarak kabul etmişlerdir.25 gün dört yılda bir gün ettiği için 365 günlük yılı takip eden dördüncü yıl 366 gün olarak alınır. 365. Bunların hepsinde de Güneş ve Ay ile belirli yıldızların hareketleri esas alınırdı. ötekilerine normal yıl denilmektedir. arada meydana gelen farkı önlemek için. siyasal ve dini bir nedenle seçilmiş olan bir başlangıca göre zamanı bildiren.007784 = 3. Bunlardan. Bu astronomun yaptığı değişiklikler sonucu ortaya çıkan takvime Julien takvimi denilmektedir. Julien Takvimi Önceden tanımladığımız yılların hepsi kesirli günlerdir. değişik uluslarda. Bu farklar yıllar boyunca birikerek takvim yılının. 100-44) tarafından milâttan önce 45 yılında. Bu durumda. Bu takvim de Ay takvimi olduğundan.25 gün olarak alındı. Günlük hayatta kesirli güne dayalı takvim kullanılması birtakım zorluk ve karışıklıklara neden olur. dolayısıyla bütün yılların sahip olduğu günlerin ortalama uzunluğu 365.1186 gün eder.242216 = 0.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM TAKVİM NEDİR? Takvim.5.25 gün etmektedir. Eski Mısırlılar ekip biçme işlerini düzenli olarak yaptıklarından zamanın en kuvvetli uygarlığı durumuna gelmişlerdir. milâttan önce 3000 yıllarında. her yılda mevsimlerin bulunduğu ay adları değişmektedir. Bu takvim yardımıyla. Bu takvime göre. Bu takvim de 12 ay süreli idi. Buna göre 1580 yıllık sürede 84 . Roma İmparatoru Julius Caesar (M. Eski çağlardan bu güne kadar çeşitli takvimler kullanılmıştır.25 .

Papa Greguar. Bu takvimde her ayın birinci günü.5 gün olup. Yani 11 Mart tarihi 21 Mart olarak kabul edildi. ç. bazı aylar 29 gün bazı aylar 30 gün kabul edilir. Görüldüğü gibi bu takvimin Julien takviminden 10 günlük farkı vardır. Muhammet'in Mekke'den Medine'ye göç tarihi olan 16 Temmuz 622 Julien yılıdır. yıl tarihi aynı kaldığı hâlde. görünürdeki bu hatalarının ortadan kaldırılması için yeni bir takvim tanımının yapılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Ancak. Bu süre gerçekte. Görülüyor ki takvim hazırlama konusu astronominin ilk bilimsel konusu olup. Hz. Milâdî 2000 yılı. Maya (Orta Amerika) takviminde 5119. Bu takvime göre bazı yıllar 12 ay bazı yıllar da 13 ay sürelidir. Yalnız. Bu takvimde. 29 Aralık 1925'ten sonra bu takvim kullanılmayıp milâdî takvim kullanılmaya başlandı. Bu takvimde artık yıl. aynı zamanda. Ay'ın evrelerine dayanmaktadır. Bugün kullandığımız takvim Greguar takvimidir. Bu takvimde yıl süresi 354. İzmit'te toplanan Hristiyanların ruhanî meclisi tarafından da Clavius'un önerisi kabul edilmiştir. ölümüyle biten takvim yılları vardır. yıl. Hz. Ülkemizde. dinî günlerimizin belirlemesinde İslâm Takvimi kullanılmaktadır. Bu takvim 1582 yılma kadar kullanılmış olmasına rağmen. Bu fark 4517 yılda bir güne ulaşacaktır. Bu nedenle bu takvime. 1917'de. c. astronomlardan oluşan bir bilim kurulu kurdurarak Julien takvimindeki düzensizliğin ortadan kaldırılmasını istedi. Hicri-kamerî takvimden 584 yıl eksik süreli devam eder. Ülkemizde 26. 355 ve 354 gün şeklinde değişken olmaktadır. 85 .5. Güneş yılından ortalama 11 gün kısadır. bazen ilkbahara denk gelen bir hicrî-kamerî ay.1925'ten beri bu takvim kullanılmaktadır. Ay'ın Dünya çevresindeki tam bir dolanımı bir ay kabul edilir. günlük hayatımızda kullanılan takvim Greguar takvimi ise de. Hicrî-kamerî yıl. Muharrem günü ortalama olarak her yıl 11 gün önce gelir. Bu takvimlerin dışında. Bilim kurulundan astronom Clavius'un önerisi üzerine Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 21 Mart ile çakıştırıldı. Japonların da 12. 1582 yılında Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 11 Mart'a inmişti. Budist takviminde 2544. İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) Bugün birçok İslâm ülkelerinde kullanılan bu takvim. ortalama olarak 29. yıldır. Her ay da hemen hemen bir kavuşum ay'ına eşittir. günümüzde Dünya'da kırk değişik takvim kullanılmaktadır.12. Bu düzeltme esasına göre 1582 Ekiminde takvimi düzenleyen XIII Greguar olduğundan. İsrail takviminde 5760. Yani hicrî-kamerî yılbaşı olan 1. XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) Julien takvimindeki 10 günlük farkı ortadan kaldırmak için. bütün uluslar tarafından kullanılacak ortak takvim henüz hazırlanamamıştır. imparatorunun tahta geçişiyle başlayan. Gün başlangıcı Güneş'in battığı an kabul edilmektedir. Bu takvimin başlangıç yılı. Ayrıca hem Ay hem de Güneş'in görünen hareketine göre düzenlenmiş ve hâlen Musevî vatandaşlarımız arasında kullanılmakta olan Musevi takvimi de vardır. 13 gün geriden takip eder. Rumî Takvim Güneş yılına göre düzenlenmiştir. şubat ayı 29 gün olmak suretiyle tanımlanmaktadır. Ay'ın ilk görüldüğü (ilk hilâl) gecenin ertesi günüdür. Bu takvimin hatası önemsenmeyecek kadar azdır. Şimdiki kullandığımız takvimin aynı olup. Hicrî-kamerî takvimin başlangıcı. 13 günlük farkı kaldırmak için değişiklik yapıldı.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM 10 gün geri kalmış olur. İslâm takvimi veya hicri-kamerî takvim denir. bazı yıllarda yaz mevsimine denk gelir. ay süreleri de aynıdır. Muhammet'in emri gereğince. üzerinde 5000 yıldır uğraşılmasına rağmen. Bu durumda. yıl. hazırlatılan bu yeni takvim türüne Greguar takvimi (milâdî takvim) denir. bu takvime başlangıç olarak alındı. b. Bu takvimde bir yıl 12 aya bölünmüştür. Örneğin.

Mezopotamya. Nil Nehri’nin kaynağını açıklayan Harezmî. 12 asır önce yazılan bu eser cebir sistemlerine ait kaide ve teoremler ile yeni çözüm yollarını mevzu edinir. Harezm'de temel eğitimimini alan Harezmi. Cebir mevzularını içine alan eseri. Güneş ve ay tutulmasına dair incelemelerini topladığı Zîcü’l-Harezmî adlı eserinde ise. Yeryüzünün çapına ait hesaplarını Kitâbu Sûreti’l-Arz adlı kitabında topladı. Daha sonra da Bağdat Saray Kütüphanesindeki yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme'de görevlendirilir. astronomi için gerekli trigonometri bilgi ve cetvellerini verdi.5. Doğum tarihi 780 yılında doğmuş 850'de ise vefat etmiştir. Böylece Harezmi. cebir bakımından Öklid'den 1000 yıl ileridedir. Burada hayata ait bütün endişelerden uzak olarak matematik ve astronomi ile ilgili araştırmalarına başlar. matematiğin geniş bir dalı olan cebirin temellerini atmıştır. Bu eserde. İlmi konulara doyumsuz denilebilecek seviyedeki bir aşkla bağlı olan Harezmi ilmi konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat'a gelir ve yerleşir. Bağdat'ta inceleme ve araştırma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi imkanlara kavuşur. 86 . bütün dünyada cebir ilmine ad olmuştur. Grek ve Eski Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesi'nin idaresinde görevlendirilir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM HAREZMİ Horasan bölgesinde bulunan Harezm (bugünkü Özbekistan'ın Khiva)şehrinde dünyaya gelen Harezmi'nin tam adı Abdullah bin Musa el-Harezmi'dir. Batlamyus’un astronomik cetvellerini de düzeltti. Harzemî. Harzemî. gençlinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. Cebirle ilglii meşhur eserinin adı: "El'Kitab'ül-Muhtasar fi Hısab'il .Cebri ve'l-Mukabele" dir. Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi Mem'un Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca onu kendisi tarafından Eski Mısır. Bu eser Doğu ve Batı ilim dünyasında ilk müstakil cebir kitabı olma şerefini kazanmıştır.

Ünite 6 UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI .

UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ İnsanlarda. bunların hareketlerinin diğer gökcisimlerinin davranışlarına yaygınlaştırılması. çok güçlü radyoteleskoplarla uzayın derinliklerinin araştırılması. uzay hakkında çok az da olsa kimi fikirlerin ortaya atılmasını sağladı Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi uzay hakkındaki bilgileri artırdı Uçan cisimlerin ortaya çıkmasıyla Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. uçma ve uzaya çıkma düşüncesi çok eskidir. fakat Dünya'nın atmosferi yukarı doğru çıkıldıkça incelmektedir Uzayda milyonlarca gökada bulunmaktadır Bu gökadalar içinde milyonlarca güneş sistemleri. meteoroloji (hava tahminleri). bilgilerin genişletilmesidir. uzay kirlenmesi gibi konularda son yılların araştırmalarından elde edilen bilgiler belirtilecektir. ulusal güvenlik sistemlerini geliştirmek. Bu dönemlere ait uçma efsaneleri günümüze kadar gelmiştir. gözlemcilerin uzay üzerine verdikleri bulguların mantıklı bir şekilde açıklanmasını sağladı Uzay konusundaki ilk sağlam bilgiler. Bu bölümde. özellikle kuzey ülkelerinde kurulan gözlemevleri sayesinde alındı. İkinci Amaç: Uzaydan insanlığa yararlı olabilecek yer altı ve yer üstü kaynaklarının tespiti.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Uzay. 1950'li yıllardan itibaren uzay çalışmaları hız kazandı. 88 . Bu çerçevede. Dünya atmosferi dışından elde edilecek bilgilerle genişletilmesidir. ekonomik. Bu hızlı çalışma döneminde karşımıza ekonomisi ve teknolojisi ileri iki ülke çıkmaktadır. uzay çalışmaları açıklanacak. günümüzde uzay çalışmalarını yürüten ekonomisi ve teknolojisi gelişmiş ülkelerin diğer amacı da şudur: Ulusal itibar sağlamak. daha da artmaya başladı Nihayet. varsa. gezegenler ve gök taşları bulunmaktadır Uzay çok eski dönemlerden beri insanların büyük ilgisini çekmiş. Uzay çalışmaları. Günümüzde uzay çalışmalarını. astronomik gözlem uyduları. insanlı ve insansız uzay araçlarıyla yapılan çalışmalardır. uzay çalışmalarının tarihi. 19 yüzyıl sonu ile 20 yüzyıl başında. iletişim (haberleşme) enerji gibi bilgilerin. 20 yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti Bu arada teorik fizik ve astronomi konusunda devrim yapacak görüşler ortaya atan Einstein gibi bilginlerin uzay konusunda ortaya attıkları pek çok kuram. Bu çerçevede denizlerden yararlanma. Güneş Sistemi içinde yolculuk yapacak yapma uyduların geliştirilmesi. yapma uydular. Antik Yunan'da Eski Çin'de. yüzyılda kollarına kanat takarak Ay'a uçabilmek için hikâyeler yazmıştır. insanlı ve insansız uçuşlar. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir Uzay'ın sınırları asla kesin değildir ve Uzay hep büyür Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınır bulunmamaktadır. bilinmeyenlerin araştırılması. 17. Uzay çalışmalarının iki amacı vardır. sonu olup olmadığı. Birinci Amaç: Temel bilimlerin ve teknolojinin gücü ile uzaydan doğal olayların ölçülmesi. siyasî ve askeri bakımdan Dünya'ya hâkim olmak vardır. sınırlarının nereye kadar uzandığı bilginleri ve felsefecileri yakından ilgilendirmiştir Uzayda yer alan gökcisimlerinin incelenmesi.6. İnsanlar. güçlü füzeler. roketler. Ancak. İslâm dünyasında ve Osmanlılarda uçma denemeleri yapılmıştır. ekonomik ve teknolojik yönden gelişmiş ülkeler yapmaktadır. Ay'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi.

Ay kabini ise tekrar Ay yörüngesinde dolanmak üzere hareketine devam etti. Saatte 39.1966'da N.05. Apollo 8.1962). Scott'un içinde bulundukları Gemini 8. Diğer arkadaşları Young da onları uzay aracında bekledi. J. Sheford.05.1963) adlı uzay araçları. Gemini 12 ise 11. Bunlara sırasıyla. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 02 saat 07 dakika uzayda kaldı. daha sonra iki ve üç kişilik füzelerle başladılar. Ay'a gitme hazırlıklarının başlangıcıydı. uzay çalışmalarına önce tek kişilik. hareketsiz hedef olarak kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardı.A. Apollo 8 bu arada uzayda hız rekoru kırmış oldu. E. ABD'nin diğer Gemini programı çerçevesinde Gemini 10.09. Böylelikle uzay çalışmaları hızlandı. Lowell. ilk insanın Ay'a gitmesi. Mercury. uzayda ilk buluşmayı gerçekleştirmeleri bakımından önem taşır. uzay çağının önemli çalışması olarak nitelendirilir. Gemini 11. 18.10. Armstrong ile D.1968'de içinde astronot F.1965'te uzaya fırlatılan Gemini 6. W. Ay yüzeyine inip araştırma yapması. Aldrin adlı astronotlarla uzaya gönderildi. içinde insan bulunan Libertiz Bell 7 (20. görevini tamamladıktan sonra Apollo 10'a döndü. 18. ABD'nin uzayda daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma çabalarının örneğidir. Lowel. Bu başarılı uygulamadan hemen sonra 16. Astronot Alan B. Aurora 7 (24.1969'da uzaya fırlatılarak Ay'ın çevresinde 8 gün süren bir yolculuk yaptı. Gemini ve Apollo programları adlarını verdiler. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı.05. 06 gün 03 saat uzayda kalan Apollo 8. Friendship 7 (20. 11. Bu araçta Ay kabini (Lunar Modula) bulunmaktaydı.1965'te fırlatılan Gemini 7 ile 15.1962).1961'de SSCB'den sonra ABD'nin ilk insan taşıyan kapsülüdür.08. 12. Apollo 7 uzay aracı Apollo 10. Ay'ın 113 km yakınından fotoğraflarını çekti. Ay kabini.1968'de a gönderildi.1966'da uzaya fırlatıldı. dünyanın en güçlü füzesi ile Florida'daki Cape Kennedy (Keyp Kenedi) üssünden uzaya fırlatıldı.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin (SSCB) 12 Nisan 1961'de uzaya ilk insan göndermelerinden sona.07. uzayda istasyon kurma çalışmalarının ilk adımını atmış oldu. Neil Armstrong Gemini programıyla. Bu. 05. ABD. 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. Agena kapsülüyle birleşti. Gemini Programı: ABD'nin Gemini Programı. 89 .1961).652 km'lik bir hıza ulaştı.6. Mercury Programı: Bu programın ilki Freedam 1.03.1966'da aynı programı tekrarladı.11. 20. Borman.02.05.09. Bu uygulamadan sonra. uzayda 15 dakika kaldıktan sonra inebilmiştir. Astronotları bıraktı.1966'da J. Sigra 7 (03. Anders bulunduğu hâlde. uzayda buluşmayı gerçekleştiren ABD.10. Apollo Programı: ABD'nin Apollo Programı.A. Mercury Programı çerçevesinde. Dünya'dan 200 km'ye yakın bir yüksekliğe çıkmış. Bu araçtaki astronotlardan Starfford. Cerran Ay kabini ile Ay'ın yüzeyinde saniyede 15 ile 360 km arasında değişen bir hızla yörünge çizerek dolaştılar. İçinde üç astronot bulunan araç 11 gün uzayda kalarak Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yaptı.12. Faith 7 (15. 21.1962). Bu arada astronot Colling. uzayda aynı yörüngeye girerek ilk buluşmayı gerçekleştirdiler. ilk defa Ay'ın yörüngesine girdi. ABD'nin yürüttüğü uzay çalışmaları tarihi aşağıdaki şekilde özetlenebilir: ABD'li bilim adamları. Ay'ı ve uzayı fethetme çalışmalarına başladı.07.

1963'te. Astronot 1 saat 48 dakika uzayda kaldıktan sonra. Astronotlar Ay yüzeyinde 60 m yürümüşlerdir. 21.05. Yuri Gagarin 90 . Bu olaylardan sonra ABD Apollo Programının uygulanması devam etti.07. SSCB'deki uzay çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Bu uzay kapsülleri.08. Vostok 5. Ay'dan incelenmek üzere çeşitli örnekler alındı ve uzay çağında çok önemli bir adım atıldı. Collinst'ti. Apollo 11 'den ayrılan bir kapsül.06.04. Satürn füzesiyle fırlatılan bu lâboratuvarın uzunluğu 39 m'dir.1969'da uzaya gönderildi. Bu sürede Skylab'ın içinde astronotlar 19 lâboratuvar deneyi gerçekleştirdiler.1969'da Ay yüzeyine ayak bastı.1963'te uzaya fırlatıldı.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Apollo 11. Ay'ın binlerce fotoğrafı çekildi.1969'da insanlığın ancak hayal olarak düşünebildiği bir olayı gerçekleştirdiler. 31. Sovyetlerin başarılarını gölgede bıraktılar. Apollo 14.07. 26. Apollo 15.07. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları SSCB'de uzay çalışmaları ilk yıllarında başarılı idi. Vostok Programı: Sovyetlerin ilk uzay çalışmaları Vostok programı ile başladı. Amerikalılar. uzayda yörüngeye oturtulmuş bir uzay istasyonu kurmaktı. Astronotları Neil A.1961'de uzaya insanı götüren ilk araçtır. her gün hız kazanarak devam etmektedir. uzayda kalma rekoru kırmışlardır. Bu uygulama ile ABD'nin Apollo programı başarı ile tamamlandı.1972. Skylab.12. Artık Ay yüzeyine insan ilk defa inmiş oldu. Vostok 2 06. Onu E.1962'de. 14 Mayıs 1973'te fırlatıldıktan sonra.1972 gerçekleştirilen uzay yolculukları sonunda Ay'a yumuşak inişler yaptılar. Ay yüzeyine indi. Apollo 13. 16. Ay hakkında bilgiler elde ettiler. Arnıstrong. Kapsül. 1973'te gerçekleştirildi. Skylab tam bir uzay lâboratuvarı niteliğini taşımaktadır. Ay'a çeşitli araçlar indirerek. Skylab Programı: Apollo programından sonra. Apollo 16. 11.08. E. 12. kısa bir süre sonra. Apollo 17. 11.11.1971. Vostok 3. Televizyon ekranlarından gösterilen astronotların Ay yürüyüşleri Dünya'dan izlendi.1971. Daha sonra Ay kapsülü Apollo 11 'le buluşmak üzere geri döndü. bilhassa araştırma aletleri ile donatılmıştı. Vostok 4. 16. Aldrin izledi. Bunlardan Vostok 6 ile ilk kadın astronot uzaya gönderildi. 14.07. Skylap programının amacı. Bu arada özel olarak yapılan bir Ay otomobili ile Ay yüzeyinde gezindiler. M. ABD'nin Skylab (uzay lâboratuvarı) programı. Aldrin.1962'de.08. yiyecek.06. Ancak. İki katlı bu uzay aracında astronotların. 20.01. Ay'ın yörüngesinde 21 saat 36 dakika 46 saniye kaldı. Uzay gemisinin komutanı Neil Armstrong. 07. Ay yüzeyinde dolaştılar. içecek ve ilâç ihtiyaçlarını karşılayacak tedbirler alınmış. yeryüzüne inmeyi başardı.1969. ABD'de uzay çalışmaları.6. Apollo Programının uygulanması sırasında Amerikalılar Ay yüzeyinde toplam 80 saat 44 dakika kaldılar.1970. 12. Vostok 6 16. astronotlar bu uzay lâboratuvarı içinde 28 gün kalarak.04. uzayda programlanan araştırmalarını yaptıktan sonra yeryüzüne dönmüşlerdir.196l'de. 14. Apollo 12. Vostok 1.

V. Nikolaye ve V. Bu iki uzay istasyonu 17. Soyuz 5. Soyuz 7. 08. uzun yıllar roket tekniğinde gelişme olmadı.01. Patsalev. V. Volkov adlı astronotlarla fırlatıldı. 1249'da Endülüs'te roket kullanıldı.10. Mariner 7 ve Mariner 9 yapay uydular. Voshot 1.06. 03.01. Bu uygulama ile iki uzay aracı arasında birbirine geçiş yapılabileceği ispatlandı.06. Daha önce 12. Soyuz 8.1972'de Pioneer 11 adlı bir yapma uydu daha uzaya fırlatıldı. dönüş sırasında kabindeki bir arıza nedeniyle yeryüzüne inmeyi başaramadılar. 14. Bu astronotlar uzayda 24 gün 19 saat kalarak uzayda kalma rekorunu elde ettiler. hiçbir yere tutunmadan uzayda yürümeyi başardı. Daha sonraları Soyuz 4. Mariner 4. uzay araştırmaları bakımından son derece önemli ve yeni bilgiler göndermektedirler. 12. Venüs hakkında bilgiler gönderdikten sonra.04.10. Soyuz 6. Sovyetlerin uzay çalışmalarındaki amaçlarından biri.6. Dobrovolskly. Bu buluşmada Soyuz 5'teki astronot.1970'de A. ROKETLER Roketleri ilk kullananların Çinliler olduğu sanılıyor. Voshot 2. 12. 06. 1241'de Moğollar da Polonyalılara karşı roket kullandılar. Kamorov'un ölümüyle sonuçlandı. Ancak. ABD astronotları Soyuz'a geçerek BDT astronotları ile el sıkıştılar.1995'te uzayda kenetlendiler.1965.1969'da.1968'de kendisinden önce fırlatılan Soyuz 2 ile buluştu. Tabanca. Soyut 4'e geçti. Barutun gelişmesiyle ateşli silahlar kullanıldı.1975'te iki Sovyet uzay aracı Soyuz 17 ile Salyut 4 uzayda kenetlendiler. Soyuz 10. Soyuz Uzay Aracı Pioneer 10 yapma uydusu 03 Mart 1972'de uzaya gönderildi. Mars'ın bilinmeyen yüzeyinin binlerce fotoğrafını çekti ve önemli bilgiler gönderdi.01. Bu tür çalışmalar için ileri bir teknoloji ve ileri bir ekonomik güç gerektirmektedir. özel bir uzay elbisesi ile kapsülden çıkıp 20 dakika. 91 . Voshot 2 içinde astronot Leonov. Soyuz Programı: Soyuz 1. 1972 yılları arasında uzaya gönderilen Mariner 1. Uzay çalışmalarında uygulanan en büyük proje ABD ile BDT arasında hazırlanan Apollo-Soyuz uzay istasyonlarının uzayda kenetlenmeleridir.10. Sevastlonov adlı astronotlar. top gibi silahların gelişmesine rağmen. kendisinden önce. 1232'de Mogollora karşı roket kullanılmıştır. Mariner 2. Uzay çalışmaları.06. 1969. Bu ilk roketler barutla ateşlenip hareket ettirildi. Uzaya gönderilen bu yapma uydular.03. Soyuz 9 ile 02. Çin kaynaklarına göre. Görevi Jüpiter'in yakınından geçerek.1969'da birer gün arayla uzaya fırlatıldılar. 26. 1971. Amerikalılara ait uzayda en uzun kalma rekorunu kırdılar.07.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Voshot Programı: SSCB. uzayda 17 gün kalarak. Bu uygulama ile uzayda üçlü grup hâlinde buluşma gerçekleştirildi. Voshot programı çerçevesinde. 15.1973'te uzaya fırlatılan uzay lâboratuvarı Salyut 2 ile buluşmak amacıyla fırlatıldı. uzaya fırlatıldı. Soyuz 12. 06. uzayda geniş imkânh bir uzay lâboratuvarı kurup bunu yörüngede tutabilmektir. her geçen yıl daha da hızlanmaktadır. Daha sonraları.06. tüfek.1971'de G. 23. Soyuz 3.1967'de astronot V.1964. Bu amaçla.1969'da uzayda buluştular. bu gezegen hakkındaki bilgileri dünyaya göndermek idi.

19. değişik özellik ve güçteki roketler ve uzay mekikleri gerektirir. Bu çalışmaları Braun devam ettirdi. uzay istasyonları ve uzay mekiği programları gecikmiştir. yüzyıl. Bu düşünceyi 1890'da Alman H. Bu program. yerden uçağa. SSCB de 1980'li yıllarda Buran adlı bir uzay mekiği geliştirip deneme uçuşları yapmış. ABD'deki Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA). yüzyılda gerçekleşen teknolojik gelişmeler sonunda. uzaya 4. Bu çerçevede iki kademeli roketlerin yapılması düşünüldü. Bu roketleri ABD. uzay araştırmalarına yapılan yatırımları azaltır. 20. Uzay istasyonları ve uzay mekiği programları. İngiltere. roketlerin daha uzak hedeflere göre kullanılmasının başlangıcıdır. roketleri geliştirerek tek kişinin kullanabileceği 1-8 kg ağırlığında roket yaptı. çok kademeli roket kavramını geliştirdi. 1933'lü yıllara kadar roket çalışmaları daha çok uçaktan uçağa. Winkler (1897-1947). Almanya'da H. uzay mekiği programını durdurmuştur. uzay istasyonu kurmaya ve uzay taşımacılığına öncelik verir. Meksika savunmasında kullandı. araştırmalar devam etti.000 m'ye kadar ulaşabiliyordu. Bu iki yıllık zaman aralığında NASA ve Avrupa Uzay Ajansı'nm (ESA).6. Danimarka.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Ancak boş durulmadı. roketlere yön vermeye çalıştı. Tsiolkovsky (1857-1935) roket kullanılmasında katı yakıt yerine sıvı yakıt kullanılabileceği üzerinde araştırmalar yaptı ve roketle uçuşun fiziksel ve matematiksel hesaplarını yaptı. Fransa. uzay rampaları. Challenger kazasından sonra. ileri teknoloji ve gelişmiş ekonomiye sahip ülkelerde devam etmektedir. Oberth 1917'deki çalışmalarının bir sonucu olarak. Daha ileriki yıllarda Almanya. ancak bu uygulama devam etmemiştir. Hollanda. uçaktan yere atabilme evresinde idi. Ancak bu program yeniden yapılan gelişmelerle. Uzay mekikleri. Uzay çalışmaları yapan ülke. sıvı yakıtlı roket denemelerine başladı. Amerikalı fizikçi H. Bu programa ESA üyesi olan. 20. İspanya ve İsviçre katılmaktadır.İ. Roketlerin gelişmesi 1933'ten sonra Alman fizik bilgini Werner von Braun (1912-1977) araştırmaları ile başladı. 1898'de Rus K. diğer uzay araştırmalarının ön çalışmalarıdır. Belçika. Rusya'da N. Tsiolkovsky'nin araştırmaları. UZAY İSTASYONLARI VE UZAY MEKİĞİ Uzay istasyonları kurma ve uzay taşımacılığı programı. insan taşıyan roketlerin yapılabileceğini savundu. Alman J. yüzyıl başlarında İngiliz subayı William Congreve savaş başlığı taşıyan roket yapmayı başardı. Goddard. Kibatchic (1853-1881). Bu roket 3. İtalya. 1846'da Amerikalı Wiüiam Hale rokete kuyruk takarak. Almanya. 92 . 1988'de tekrar başlamıştır. daha geniş kapsamlı çalışma imkanı elde etmek için yapılır.5 ton taşıyabilen Hermen adlı uzay mekiği yapımına zamanımızdan 10 yıl önce başlamıştır. ESA. birçok kimse roketle Ay'a gidilebileceğine inanmaya başladı. İngiltere ve Avusturya'da roket çalışmaları hızlandı. Gansmdt (1856-1934) geliştirdi. 1807'den 1825'e kadar çeşitli savaşlarda roketler kullanıldı. 1986'daki.

bu kanunlara göre: v v 2 = g.6.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI Uzay araçlarının hem uzaya fırlatılmasında hem de herhangi bir gök cismi etrafında dolanacağı yörüngesine oturtulmasında çeşitli zorluklar vardır. Çünkü Güneş sisteminin diğer üyeleri sürekli hareket halindedir ve uzayda bir noktaya etkiyen toplam çekim kuvveti sürekli değişmektedir. aşağı yukarı 1 km/sn hızla dolanır ve yörünge periyodu yaklaşık 28 gündür. hareket Dünya yüzeyine paralel olacak şekilde yavaş yavaş eğilir. R: Dünya çapı. Uzay aracının. Uzay aracını yörüngeye oturtmadan önce. Yörünge periyodu artar. yani yörünge hareketine başlar. yörüngede birkaç saat veya yıllarca kalabilir. yani uydunun Dünya'yı terk edip gezegenler arası ortama çıkabilmesi için. g: yüzey çekim ivmesi. Örnek: 1730 km'de yörünge hızı 7 km/sn ve yörünge periyodu 2 saattir. Bu güç kaynağı pillerden. Bu durumda merkezkaç kuvveti yerçekim kuvvetine eşitlenmiş olur ve araç Dünya çevresinde dolanmaya. uzay aracının hareketi Kepler ve Newton kanunlarına göre düzenlenir. Uzay ortamında görevlerini yürütebilmesi için öncelikle güç kaynağına ihtiyaç vardır.R/r dir. Eğer. istenilen yükseklikte yörünge hızına yaklaştığında. Geçiş yörüngeleri gezegenlerin değişen konumları göz önüne alınarak hesaplanır. geçiş yörüngesi denir. frenleme roketleri kullanılır. Dünya'nın dönme hızından yararlanmak istenirse. Örneğin. Günümüzde bu zorluklar aşılmaktadır. iyi bir yönlendirme ve iyi bir hız denetimi gerekir. uydu Venüs'ün yakınından geçecek ise tam eşitlik gerekmez.000 km uzakta. En az enerjiyi gerektiren uçuş yoluna. Venüs çevresinde bir yapay uydu yerleştirmek için. Bu zorluklardan biri. yerinde ve zamanında düzeltmek için roket gücü kullanılır. Dünya'dan dik olarak fırlatılan uzay aracı. Dünya'daki izleme istasyonları ile uydu arasındaki iletişim. 93 . Dünya'ya olan yükseklik arttıkça yörünge hızı azalır.8 gr/cm3 olan yerçekimi ivmesinden büyük olmalıdır. Uçuş yolunu. 200 km yükseklikteki uzay aracı yörüngeye oturtulurken. aracın hareket yönü doğu olarak seçilir. uydunun hızı Venüs'ün Güneş çevresindeki hızına eşit hıza ulaşmalıdır. Kalkışta roketin uzay aracma vereceği ivme. r = R+ (uydunun yerden yüksekliği)dir. Dünya atmosferinin dışına çıkarmak gerekir. İnsanlı veya insansız uzay araçlarının geri dönmesinde. Herhangi bir uydunun Dünya çevresindeki yörünge periyodu 200 km yükseklikte 90 dakikadır. Uydunun alıcı ve verici antenleri ile izleyici antenler birbirini tam görmelidir. Bunun için kademeli roketler kullanılır. bu hızın 10 km/sn olması gerekir. Burada. Uzay araçları görevlerine göre. Dünya atmosferinin hızı engelleyici özelliğidir. 9. Bir uzay aracını Dünya çevresindeki yörüngesine oturtmak için gerekli minimum hız ( ). Dünya'nın doğal uydusu Ay ise Dünya'dan 386. Uzay aracının Dünya atmosferi dışında Dünya çevresindeki yörüngeye oturtulabilmesi için en az 8 km/sn hıza ulaşması gerekir. radyo ve televizyon ile yapılır. Uzayda. Saatte birkaç yüz km'lik hız azalması ile aracın Dünya'ya doğru inmesi sağlanır. Ay'a veya diğer gezegenlere araç göndermek için iyi bir zamanlama. Güneş veya atom enerjisinden sağlanabilir.

• Magellan uzay aracı ile Venüs yüzeyi haritalanmıştır. Gelişen bu uzay araçları ile Güneş sistemi ve hatta Güneş sistemi dışındaki gök cisimlerinden. Gemini 10 programı çerçevesinde astronot Calling. Friendship 7'yi 20. SSCB'de Vostok 1 insanlı ilk uçuşunu yaptı.1962'de uzaya göndererek daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma başarısını elde etti.10. Lovell. ABD.1963'de. Gemini 12 ile 11. ABD'de Gemini 8 ile 16.1996'da 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. İnsanlı ilk uzay uçuşunu.1966'da J.12. Bu uygulama Ay'a gitme hayallerinin ilk aşamasıdır.1966'da N.1968'de astronot F. önceki bilgilerimize yeni bilgiler elde edilmiştir. Uzayda 1 saat 48 dakika kaldıktan sonra yeryüzüne inmeyi başardı. J. Ay yüzeyinde uzay istasyonu kurabilecek ve bu istasyondan uzay araçları fırlatabilecek duruma geldi. Scott.07.A.04.1961'de. Bu uygulamanın bir sonucu olarak Venüs ve Mars yüzeyinde de uzay istasyonu kurma çalışmaları başlamıştır.03. akan yıldızlar. UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ Son on yılda. 94 . 21. yeryüzünden 200 km kadar yükselerek uzayda 15 dakika kaldıktan sonra tekrar yeryüzüne indi.6.02. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 2 saat 07 dakika uzay boşluğunda kaldı.11. 11.1968'de Apollo 7 içinde 3 astronot ile 11 gün uzayda kalıp Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yapıldı. Uzay araçları ile Güneş sisteminin incelenmesi amacıyla 1990'lı yıllardan itibaren yapılan çalışmalar aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • Uzay araçları ile ilgili yapılan ilk çalışma. Holman uzaya gönderildi. Bu iki programın uygulanmasında önceleri başarısızlıklar olmuşsa da Güneş sistemi ile ilgili yeni bilgiler elde edilmiştir. Bunların doğal sonucu olarak Güneş sistemi konusunda yeni bilgiler elde edildi. ABD'nin Apollo Programı ile ilk insan Ay yüzeyine inip araştırma yapmıştır.A.6 km hızla uzayda hız yapma rerokunu kırdı. W. bulutsular ve kuazarlar hakkında bilgi sahibi olabilecek duruma gelindi.1961'de fırlatılan uzay aracındaki kapsül ile astronot Alan B Shepard. kuyruklu yıldızlar. Borinan. Sovyetlerden sonra ABD Mercury programı çerçevesinde 05. • GRO gamma ışın uydusuyla uzayın tamamı gamma ışınıyla taranmıştır. Ay'ın 113 km yakınından fotoğrafları alındı. Ekonomi ve uzay teknolojisi gelişmiş ülkeler. yıldız kümeleri. içinde bulundukları Gemini 8. Güneş'in manyetik kutupları ile gezegenler arası toz ve gazların özellikleri incelenmiştir.05. uzay istasyonları kurulmasıyla uzay araçları teknolojisi gelişti. Apollo 8. Anders ile Florida'daki Cape Kennedy üzerinden uzaya hareket etti. • Aralık 1990'da fırlatılan Galileo uydusu Venüs'ün ve tekrar Dünya'nın yakınından geçtikten sonra.10. 18.1962'de. Aurora 7'yi 24. • Rosat X ışını teleskobuyla. 12.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR İnsansız uzay çalışmaları 1950'li yıllarda başladı. Bu uçuşla 39. yıldızlar. Armstrong ile D. Mercury programı çerçevesinde. • Uysses uydusuyla.07. 1990'da Hipparchos astrometri uydusu ile Hubble uzay teleskobu programıdır. içinde insan bulunan Liberty Bel 7'yi 21. galaksiler. Sigma 7'yi 30. kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardılar. Lovell.05.1961'de SSCB gerçekleştirmiştir. E. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. Bu olay insanlı uzay uçuşları bakımından önem taşır.

Bu uydulardan sonraki yıllarda astronomik gözlem uydularının gönderilmesi hız kazandı. Uysses. Vanguard 1.10. Dünya'nın çevresinden zaman zaman 650 km ile 4000 km arasında uzaklıkta dolandı.1958). uzay ve gök cisimleri hakkında.07. SSCB tarafından fırlatılan Sputnik 3. kozmik ışınların uzaydaki oranı. çok sayıda değişik amaçlı aletler bulunuyordu (15.1958). yapılış amaçlarına göre de adlandırılmaktadır. solunum ve sindirim sistemi gibi hayati fonksiyonları izlendi (03. bu hareketi sırasında Güneş'in manyetik alanı. Bu uygulamanın amacı Dünya'dan daha uzaklara gitme. gezegenlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri.05.1958). elektromanyetik oranlar. uzaya ilk olarak 04. Bu uygulama ile atmosferin üst tabakaları. Astronomik gözlem uyduları.01. Sovyetler Birliği Lunak uydularını. küçük gezegenlere ait bilgiler elde etmek amacıyla fırlatılmıştır. 500 kg olan bu uydu. şekli.1957'de SSCB tarafından fırlatıldı. Amerikalılar. doğal uydu ve yapma uydu olarak adlandırılır. Bunlardan birisi de gözlem uydularıdır.03. Dünya çevresindeki dolanımını 114 dakikada tamamladı (31.5 kg olup. Dünya çevresindeki dolanımını 103 dakikada tamamladı. bu gözlemleri Dünya'ya göndermiştir. haberleşme uyduları.1957). Güneş rüzgârı. 1500 kg idi. 90 kg olan Sputnik bu uydu Dünya çevresinde dolanımını 96 dakikada tamamladı. Yapma uyduların ağırlığı. içinde ilk canlı olarak bir köpek bulunmasıdır. Dünya'dan değişik amaçlı uzaya fırlatılan uzay araçları da yapma uydu olarak adlandırılır. Dünya'ya göndermek üzere fırlattı. uzayda kalma süresi 200 yıl olarak programlandı. mor ötesi dalga boylarında çok net gözlemler yaparak. 95 . 1957'den itibaren. kendisinden büyük bir gök cisminin çekimine kapılarak onun çevresinde dönen yapma cisimlere uydu (peyk) denir. Explorer 4. Pioneer 3 ve Pioneer 4 uyduları ile radyan (ışınım) kuşağı hakkında yeni bilgiler elde edildi. meteoroloji uyduları. evrenin yapısı ile ilgili her geçen gün yeni bilgiler elde edilmektedir. Sputnik 2. ABD tarafından uzaya fırlatılan Explorer 1. ilk olarak Venüs'e uydu göndermişlerdir.1958).03. fırlatıldı (26. Bu araştırmalar ile Güneş sisteminin oluşumu ve gelişimi hakkında yeni bilgiler elde edilmiştir. 15 kg idi. Explorer 3. 15 kg olup. uzaya astronomik gözlem uyduları gönderilmektedir. • IUE uydusu 1978 ile 1994 yılları arası. ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI Uzayda. 60. • 1986 NASA-GRAC uzay aracıyla Hestia ve Tempel 2. / adıyla. Uydular. kalp atışları. askeri uydular. Bu uydunun bir özelliği. Amerikalılar Pioneer uydularını Ay'ın Dünya'dan gözlenemeyen arka yüzünün fotoğraflarını.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Jüpiter'e doğru yoluna devam etmiş ve Aralık 1991'de Jüpiter'e ulaşmıştır. büyüklüğü ve teknik özellikleri birbirinden farklıdır.6. gezegenler arası toz ve gaz ölçümleri yapmaktadır. Bu astronomik gözlem uydularının dışında. Bu uydunun bir özelliği. Bu uydu. 1958 Jeofizik yılı dolayısıyla.1958). Bu uydu içinde. Gözlem uyduları. astronomi uyduları olarak adlandırılmaktadır. Bu köpek uydu içinde 7 gün yaşadı. Dünya'dan uydu içindeki köpeğin. •ESA ve NASA'nın ortaklığıyla Ekim 1990'da fırlatılan Uysses uzay aracı. Bunlar. Dünya çevresindeki dolanımını 134 dakikada tamamladı (17. daha uzaktaki bilinmeyenleri öğrenme isteğidir. Dünya çevresindeki dolanımını 110 dakikada tamamladı (26.11.000 km/sn'lik hızla Güneş'e yönelmiştir.

08. Venüs'ün 100. havayolu trafiği sorunlarının dışında uzay trafiği sorunu ile de karşı karşıyadır. Bazı ülkelerinde uzaya gönderdikleri astronomik gözlem uyduları dışında. Bu uydular aynı zamanda radyo ve televizyon yayınlarının uzak mesafelere aktarılmasını sağlar. uzaya gönderilen Explorer 42 (12. ABD. Mariner programı çerçevesinde. Bu uydu ile Venüs'ün yüzey sıcaklığının 440 C° olduğu ve bulut tabakasına sahip olduğu tespit edildi. coğrafi. Meteoroloji Uyduları: Hava tahmin raporlarının önceden tespiti için gerekli bilgileri. Günümüzde astronomik gözlem uydularının sayısı 3. uzay ve evrenin.1962).ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ABD'nin Explorer programı çerçevesinde.000'i aşmıştır. Askeri Uydular: Askeri amaçlı uydulardır. Haberleşme Uyduları: Kıtalar arası telsiz-telefon görüşmelerini etkin bir şekilde mümkün kılan uydulardır. ABD ve SSCB dışındaki ülkeler de göndermektedir. İngiltere 1962'de. Titan serisi uyduları askeri amaçlıdır. galaksiler. Venüs 4. Fransa 1965'de. Bu nedenle. bulutsular hakkında gözlem evlerindeki alıcılara bilgi gönderen uydulardır. x ışınlarının kozmik kaynaklarını keşfetti. meteoroloji ve ekonomik amaçlı uydulardan elde ettikleri bilgileri gizli tuttukları bir gerçektir. Daha çok ABD ve BDT tarafından fırlatılmaktadır. askeri. volkanik aktivite.1971). Bu durumda. yıldız kümeleri. Bilimsel Uydular: Gökyüzü. kitabın yazılış amacını ve sayfa sınırını aşar.1969). Dünya. 96 Haberleşme Uydusu .000 km hızla dolanmaktadır. tarım. Mariner 10. Güneş'in uydusu oldu. Bunlardan. Kanada 1962'de. San Marco 3. Tarım Uyduları: Orman alanları. İtalya San Marco 1. Yine ABD. Bu uyduların hepsinin belirtilmesi. SSCB'nin Venüs 1 uydusu. Dünya atmosferi ve atmosfer dışından meteoroloji istasyonlarına ulaştıran uydulardır. ozon tabakası değişimleri gibi insanlığı doğrudan ilgilendiren konularla ilgili bilgileri tarım istasyonlarına bildiren uydulardır. San Marco 2. Almanya 1969'ta. siyasi. Avusturalya 1967'de ve 1970'te. suların kirlenmesi. biyolojik özellikleri ile Güneş sistemi. Çin 1970'de. 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu yapma uydu Güneş çevresinde saatte 110. Mariner 2 Güneş'in uydusu olmuştur.000 km yaklaşmıştır. ABD'nin Mariner 5 ve Mariner 6 gözlem uyduları Mars hakkında bilgiler göndermiştir.12. burada 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının tarihi özellikleri dolayısıyla ilk yıllarda gönderilenler belirtildi. Venüs yüzeyine inmiştir (17.05. kimyasal. 1972'de Sinsel gözlem uydularını göndermişlerdir. Mariner 2'yi Venüs'e göndermiştir (27. 1971'de. Mariner programı çerçevesinde uzaya gönderdikleri uydular ile gezegenler hakkında yeni bilgiler elde edildi. karayolu trafiği. 1973'de Merkür'ü incelemek için fırlatıldı.6. UYGULAMA UYDULARI Uygulama uyduları olarak adlandırabileceğimiz uyduları aşağıdaki şekilde gruplandırarak belirtmek uygun olacaktır. Japonya 1970'de Osumi. fiziksel. deniz trafiği. Bu uydu Venüs'e 34. Uzaya astronomik gözlem uydularını.000 km yakınında Venüs 2 ve Venüs 3 uyduları da Venüs'ün daha yakınında kalmış. Tansel MRS. iletişim (haberleşme).

yaşadığı ortamı ve uzayı kirletti. Bu uzaklığın km olarak değeri 4.000 km olarak bilinir. Bu konuda bir gerçek de şudur.6. Günümüzdeki uzay araştırmaları ile Dünyamızı çevreleyen atmosfer ve uzay. Bunların bazıları UFO olarak adlandırılmaktadır. Güneş'in.000 km hızla giden tabanca mermisi 4 yıl 9 ay sonra. yapay uydulardan fırlatılan veya uzaya terk edilen her çeşit parça.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Özellikle 1960'lı yıllardan itibaren uygulama uyduları ile Dünya atmosferi ve atmosfer dışında yeni bilgiler elde edilmektedir. Güneş'ten sonra bize en yakın olan yıldız Erboğa (Centaure) Takımyıldızının en parlak yıldızı  Centauri'dir. UZAY KİRLENMESİ Günümüzden 40 yıl kadar önceleri çevremizi kuşatan atmosferin son sınırları ve uzayın derinliklerinin insanlar tarafından kirletilebileceği düşünülmüyordu. Bu kirletme olayı hızla devam etmektedir. Dünya çevresinde başıboş dolaşan bu cisimlerin katalogunu yapmıştır. uzay trafiğinin önemli sorunlarından biri hâline gelmiştir. Günümüz uzay araştırmaları ile uzay kirlenmesi büyük bir tehlike oluşturacak boyutlara ulaşmıştır. hızlı bir şekilde kirletildi. Bu sayıya göre uzay kirliliğini oluşturan cisimler son 25 yılda 10 bin kat artmıştır.106 km idi. YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT Güneş de evrendeki yıldızlardan biridir. bize ortalama 42. araştırmaların uzun yıllar süreceği gerçeği anlaşılmaktadır. Bütün bu parçalar uzayda serbestçe daha açık bir ifade ile başıboş dolaşmaktadır. Bu kirlenme sonucu atmosferde ozon tabakasının kutup bölgelerinde delinmesi gerçeği ortaya çıktı. Bunun sonucunda uzay kirlenmektedir.6. Örneğini: Uzaydaki boş yakıt tankerleri. Günümüzde.106 km uzaklıkta bulunan Venüs'e bir seyahat gerçekleştirilmediğine göre. Güneş'in bu uzaklığı ile ilgili 3 basit örnek de şudur: Saatte 500 km hızla giden bir uçak 34 yıl 2 ay sonra.  Centauri’nin bize uzaklığı basit olarak aşağıdaki şekilde örneklendirilebilir. Sonuç olarak da geleceğini tehlikeye atma durumuna geldi. saatte 90 km hızla giden bir tren 175 yıl sonra Güneş yüzeyine ulaşabilmektedir. Güneş'in bize olan uzaklığı ise aşağıdaki basit örneklerle açıklanabilir. Bu durumun bir sonucu olarak. yapay uydu parçaları. Uygulama uydularının sayısı bugün için 3000'i geçmiştir. Bu durumda lâboratuvarımızdan  Centauri'ye ışık göndermek istediğimizde. 97 . insanın kendi eliyle geliştirdiği teknoloji. Bu gerçek.07. saatte 1. bize olan ortalama uzaklığı 149. Fizikten. bu ışık  Centauri yüzeyine 4 yıl 4 ay 24 gün sonra ulaşır. bize en yakın  Centauri yıldızına yapılabilecek bir seyahat için.1013 km'dir. ışığın saniyedeki hızı 300. Bazı uygulama uyduları diğer uluslar tarafından gizli bir şekilde fırlatılmaktadır. görevini tamamlamış ve uzayın boşluklarına terk edilmiş yapay uydular. Güneş'in evrendeki diğer yıldızlardan tek farkı bize en yakın olması ve gündüz görülmesidir. Güneş yüzeyinden bir ışık demeti bize 8 dakika 20 saniye de ulaşır. Kuzey Amerika Hava Komutanlığı (NORA).3 ışık yılıdır. Bu yıldızın bize uzaklığı 4. 1957'den itibaren uzay araştırmaları hızla gelişmektedir. Pek tabii bu tür uydulardan elde edilen bilgiler de gizli tutulmaktadır. Son yıllarda yayınlanan bu katalogda uzay kirliliğini oluşturan 7000 parçanın adları ve konumları yer almaktadır. hatta son yıllarda sayıları hızla artan değişik amaçlı yapay uydular uzay kirliliğini oluşturmaktadır.

Uzayda nükleer denemelerin yapılması yasaktır. Her ülke uzayı barışçıl amaçlarla kullanabilmek için eşit haklara sahiptir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Bu çerçevede. d. Uzay çalışmalarında işbirliği yapılması esastır. Mevcut ve kurulacak uzay istasyonları askeri üs olarak kullanılmayacaktır.6. 98 . b. uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması için Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 1961 ve 1963 yıllarında bir uzay yasası kabul etmiştir. ç. Üye ülkelerin uzayda herhangi bir tehlike anında yardımlaşmaları esastır. Uzay Yasasındaki maddelerin bazıları şunlardır: a. c.

edu.nasa.com 99 .ankara.net http://www.com http://www.com http://www.bilgiustam.gov http://derman.science.6.wikipedia.hq.com http://www.uzayveastronomi.org http://www.tr http://serdarkalkan.cukurova.bilgiustam.yaklasansaat.uzaymer.com http://gokbilimci.pcteknik.tr http://www.zamandayolculuk.com http://www.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI KAYNAKÇA MEB Liseler İçin Astronomi ve Uzay Bilimleri ders kitabı http://science.com http://gokbilim.wikidot.edu.com http://tr.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful