1.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ORTAÖĞRETİM

ASTRONOMİ
VE

UZAY BİLİMLERİ
DERS NOTLARI

0

Hazırlayan: M. Necati YILMAZ

İÇİNDEKİLER
1.ÜNİTE : ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ
Sayfa

ASTRONOMİ …………………………………………………………………………………………………………………………………. 1 İlk Medeniyetlerde Astronomi ……………………………………………………………………….... 1 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu ………………………………………………………..….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem ……………………………………………………...……. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri ………………………………………………...………….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi ………………………………..……. 3 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı ……………………………..……. 3 ASTRONOMİ TARİHİ ……………………………………………………………………………….……………………… Eski Mısırlılar ve Astronomi ……………………………………………………..………………………………… Mezopotamyalılar ve Astronomi ………………………………………………..…………………………… Eski Çin ve Astronomi ……………………………………………………...……………………………………. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi ………………………………………………………...………………… Mayalar ve Astronomi ……………………………………………………………….………………………… Grekler ve Astronomi ……………………………………………………….…………………………………. Batlamyos ve Astronomi …………………………………………………...……………………………… İSLÂM ASTRONOMİSİ …………………………………………………………..…………………………………………. İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR ………………………….………………………………. Radyo Dalgaları ………………………………………………………………………………………………… Mikrodalga…………………………………………………………………………………………………………. Kızılötesi Işınlar ………………………………………………………………………..…………………………. Morötesi Işınlar ………………………………………………………………………………………………….. X Işınları …………………………………………………………………...……………………………………….. Gamma (g) Işınları ……………………………………………………….………………………………………… Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri …………………………………………………………….. ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI ……………………...……………………… Göz ……………………………………………………………………………………………………...…………………. Dürbün …………………………………………………………………………...……………………………………. Teleskop ……………………………………………………………………………………………………………. 4 4 5 6 6 6 7 9 10 14 14 15 16 17 17 18 18 19 19 19 20

OKUMA METNİ – Ali Kuşçu ……………………………………………………………………………………………………………. 21 OKUMA METNİ - Mikolaj Kopernik ……………………………………………………………………………………………………………. 23

2.ÜNİTE : EVRENİ TANIYALIM

UZAY, EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN ……………………………………………………………………………………………………………………… 25

ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ ……………………………………………………………………………………………… 26 IŞIK HIZI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 26

RÖLATİVİTE TEORİSİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 a. Özel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 b. Genel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. I 28

GÖKADA (GALAKSİ) ……………………………………………………………………………………………………………………….. 28 Sarmal Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Eliptik Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Düzensiz Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 SAMANYOLU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 30 GÜNEŞ SİSTEMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Güneş ve Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Merkür ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Venüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Dünya ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Mars ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Jüpiter ……………………………………………………………………………………………………………………….. 35 Satürn ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Uranüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Neptün ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37 Plüton ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37

AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU ……………………………………………………………………………………………… 38 Kopernik ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 38 Tycho Brahe ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Kepler ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Newton ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 40

YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………… 41 Uzaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 42 Hareketleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 43 Parlaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 44 Renkleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Sınıflandırılmaları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Hertzsprung-Russel Diyagramı ……………………………………………………………………………………………………………………… 47 Büyüklükleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Çapları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kütleleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kimyasal Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Sayıları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN OLUŞUMU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN EVRİMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50

YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 a. Beyaz Cüceler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 b. Nötron Yıldızlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 c. Pulsarlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 ç. Kara Delikler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar …………………………………………………………………………………………………………… 53 KARA CİSİM IŞINIMI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 54 OKUMA METNİ – Biruni ……………………………………………………………………………………………………………………….. 55 II

58 KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) …………………………………………………………………………………………………… 58 Dünya'da Koordinat Sistemi …………………………………………………………………………………………………………………….. 58 Gök Cismi ……………………………………………………………………………………………………………………. 80 Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü ………………………………………………………………………………………………………………………… 80 Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü ……………………………………………………………………………………………… 80 Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü …………………………………………………………………………………… 81 Yerel Zaman ve Bölge Zamanı ……………………………………………………………………………………………………………………… 81 Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı …………………………………………………………………………………………………………… 81 Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman ……………………………………………………………………………………………………………… 82 Yıl Kavramı ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 76 OKUMA METNİ – Uluğ Bey ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 c.. 74 Güneş Tutulması ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 63 TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 83 b.. 66 4. 59 Doğma Batma Zamanları ……………………………………………………………………………………………………………………. Ay yılı ………………………………………………………………………………………………………………………………. Ayrıksıl yıl ……………………………………………………………………………………………………………………………….Dönencel Yıl ……………………………………………………………………………………………………………………………….3. 72 Ay'ın Görünür Hareketleri ………………………………………………………………………………………………………………………… 73 AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI ……………………………………………………………………………………………………………………………… 74 Ay Tutulması ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 78 5. 64 GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) ……………………………………………………………………………………… 65 OKUMA METNİ – El Battani ……………………………………………………………………………………………………………………. 80 ZAMAN NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 ASTRONOMİK KOORDİNATLAR ……………………………………………………………………………………………………………………. 83 ç. 62 Ekliptik Koordinat Sistemi ……………………………………………………………………………………………………………………. 80 ZAMAN ÇEŞİTLERİ ………………………………………………………………………………………………………………………………..Yıldız Yılı ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 83 III . 82 a. 71 AY ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ………………………………………………………………………………………………………… 69 Dünya’nın Görünür Hareketleri …………………………………………………………………………………………………………………… 69 Güneş'in Görünen Hareketi ………………………………………………………………………………………………………………………… 70 Burçlar ………………………………………………………………………………………………………………………………..

99 IV . 86 6. 96 YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 UZAY KİRLENMESİ ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ……………………………………………………………………………………………………………… 88 UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ ………………………………………………………………………………………………………………………… 88 Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………………………… 89 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………… 90 ROKETLER ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 Julien Takvimi ……………………………………………………………………………………………………………………………….TAKVİM NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 Rumî Takvim ………………………………………………………………………………………………………………………………. 91 UZAY İSTASYONLARI ve UZAY MEKİĞİ ………………………………………………………………………………………………………………… 92 UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI ………………………………………………………………………………… 93 İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR ………………………………………………………………………………………………………………………… 94 UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ ……………………………………………………………………………………… 94 ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI ……………………………………………………………………………………………………………………… 95 UYGULAMA UYDULARI ………………………………………………………………………………………………………………………………. 85 OKUMA METNİ – Harezmi ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 KAYNAKÇA ……………………………………………………………………………………………………………………………….

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Ünite 1 ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ 0 .1.

kuyruklu yıldızlar. kiminin fazla göz kırparken kiminin göz kırpmadığını ve bu göz kırpmayanların öbürlerinden farklı hareket ettiklerini görmüşler ve onlara gezegen demişler. nova patlamaları ve kutup ışıması gibi olaylar ve cisimler çekmiş olmalı. gelecekte meydana gelebilecek olayları ortaya koymaya çalışan bilim dalıdır.1. gezegenler ve on iki burcun konumlarına bakarak insanların karakterleri. akan yıldızlar. Ayın ve Güneş'in gökyüzünde görünür hareketleri. O zamanlar gökyüzünün düzenli gözlenmesinde bir başka neden de yıldızların tanrılarla ilgili olduğu ve yıldız hareketlerinin tanrı isteklerine birer belirteç olduğu inancıdır. asteroitler. 1 . Ay ve Güneş'in konumlarını ise zamanı belirlemede kullanmışlardır. Zaman zaman dikkatlerini yıldız yağmurları. hareketlerini. Gezegenlerin gelecekte konumlarını (gök almanağı) içeren bir Babil tableti (British Museum). bulundukları yerleri. yıldızlar. İlk medeniyetlerde astronominin gelişimini insanların merakları yanında yön bulma ve zamanı ölçme gibi iki temel gereksinmelerine borçluyuz. Ay. Ay'ın evreler oluşturması ve olayların hep dönemli görünmesi dikkatlerini çekmiş olmalı. Hiçbir bilimsel dayanağı olmadığı için astroloji bilim değildir ve bu nedenle de hiçbir gerçeklik payı yoktur. İşlerini plânlayabilmek için Ay ve Güneş'in görünür hareketlerine dayalı takvimler oluşturmuşlardır. zamanımıza kadar geçirdikleri değişiklikleri. Bir süre sonra gözledikleri gökyüzünden yararlanmayı düşünmüş olmalılar. Güneş Sistemi. Zamanlarının büyük kısmını geceleri açık havada geçiren insanlar gökyüzündeki değişik gök cisimlerinin farkına varmışlar. Bu inanç astrolojinin doğmasına neden olmuştur. hareket kanunlarını. bunların fizik ve kimya bakımından yapılarını inceleyen bilim dalına astronomi ya da felekiyat ya da Gök Bilimi denir. geçmişleri ve gelecekleri hakkında bilgi verme sanatıdır. Dünya’nın da içinde olduğu. Yıldızların konumlarını yön bulmada. gezegenler. O zaman yerleşim merkezlerinin ışıklandırması bugünkü gibi fazla olmadığı için geceleri gökyüzü daha ihtişamlı ve daha güzel görünmüş olmalı. galaksiler vb) konu alan ve bu cisimlerin yapılarını. kuyruklu yıldızlar. birbirine olan uzaklıklarının ölçülmesini.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ Gök cisimlerinin konumlarını. ( Güneş. Ay. İlk Medeniyetlerde Astronomi İlk medeniyetler daha çok ılıman bölgelerde su kenarlarında kurulmuştu. meydana gelişlerini. davranışları. Astronomi. Bugünkü anlamıyla astroloji Güneş. zaman zaman tutulmalar göstermeleri.

Güneş’in düzenli bir şekilde doğup batması. katı durumları. Özet olarak. Tayfsal (Spektroskopik) astronomi: Bütün gök cisimlerinin tayflarına (spektrumlarına) ait analizler yardımıyla. büyüklük ve boyutları. Bu durumda bir tek ulus veya kişisel olarak çalışmak yerine. hareketlerine ait metrik bağıntıları araştırır. Gök cisimlerinin fiziksel yapılarını. Sonuç olarak astronomi konularına göre aşağıdaki bölümlere ayrılabilir. kimya. Diğer bir ifadeyle astrofizik. Gök taşlarının (meteorit) ve gözle görülmeyecek kadar küçük olan göktaşçıklarının (mikro meteorit) oluşum ve gelişimlerini araştırır. Güneş ve Ay ile öteki uydularda (diğer gezegen uyduları ve yapma uydular) görülen tutulma olaylarına ait bilgiler. bütün gök cisimlerinin gerçek ve görünen yerlerini (koordinatlarını). yani yüzey sıcaklığı. çekim kuvvetleri ve günlük yaşantımızın temel konularından olan zaman sorunu hakkında kesin bilgiler ulaştırmaya çalışır. 1. gerçek ve görünen yerleri. gaz. parlaklıkları. 2 . miktarları. Astronomi. sıvı. Astrobiyoloji: Gök cisimlerinde canlı hayatın hangi şartlarda mümkün olduğunu veya olabileceğini araştırır. yoğunluk ve bileşim gibi kimyasal özelliklerini araştırır. Astronometri (Konum astronomisi): Gök cisimleri arasındaki geometrik bağıntıları. bunu evrenin kendisini laboratuar malzemesi gibi kullanan. küçüklük. Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem Astronomi ve uzay bilimleri gözleme dayanan. yıldız kümeleri. Ay’ın değişik evreler göstermesi. ancak. büyüklük. birlikte çalışmak ve konuları ayırmak zorunluluğu belirlendi. uzaklıkları. Ayrıca. gözlem yöntemlerini. gök adaları (galaksiler) ve bulutsuların (nebülöz) oluşum ve gelişim nedenlerini araştırır. atmosferindeki basıncı konularını inceler. içyapıları. yaydıkları ışın. bütün gök cisimlerinin. enlem ve boylam belirleme gibi problemleri konu edinir. Gökyüzü. Seyir astronomisi: Deniz ve hava trafiği için gerekli olan pratik astronomi bilgileri ve gök haritalarının yapımı konularında çalışmalar yapar. Bu incelemeye matematik ve fizik de katılır. kütle. Gök cisimlerinin kimlik kartlarını belirler. sıcaklık. zaman. madde bollukları. dünkü. elektrik ve manyetik dalgalar hakkında bilgiler ortaya koyar. bunları oluşturan maddelerin cinsini ve madde oranlarını. uzay ve evrenle ilgili bütün soruları açığa çıkarıp çözmeye çalışır.Pratik astronomi: Astronomi aletlerinin yapımı ve kullanılmasını. atmosferinin yapılarının bileşimi.1. evrende gözlenen patlamalar.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu Gökyüzünde. Gök mekaniği (Teorik astronomi): Gök cisimlerinin çekim kuvvetleri etkisi altında yapacakları hareketleri mekanik kanunları yardımıyla inceler. Gök cisimlerinin içyapılarını. bugünkü ve gelecekteki durumlarını araştırır. yoğunluk durumu. Yapısını oluşturan maddelerin cinsi. fizik yöntemlerle gök cisimlerinin özelliklerini araştırır. elde edilen sonuçları fizik. yani kimyasal yapılarını araştırır. Radyo astronomi: Bütün gök cisimlerini özellikle. Bunların dışında. matematik ve diğer bilimlerin en son gelişmeleri içinde değerlendiren bir yönteme sahiptir. yörünge denklemlerini. uzayda yıldızların büyüklü ve küçüklü değişik renk ve parlaklıkta görülmeleri. hareket kanunlarını. basınç ve uzaklık gibi fiziksel özelliklerini inceler. Astrojeoloji: Özellikle akan yıldızları (meteorları) konu edinir. evrenin yapısına ait sorunları radyo dalgaları yardımıyla inceleyen astronominin yeni bir dalıdır. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri Yapılan astronomi ve uzay çalışmalarının bütününü ve elde edilen bilgileri değerlendirmek için 1965’te dünya astronomi ve diğer ilgili bilim kurullarından oluşan Uluslararası Astronomi Birliği’nin toplantısında son derece geniş bir bilgi yığını ortaya çıktı. Astrofizik: Her gök cismi değişik fiziksel yapıya sahiptir. gözlem 234- 5- 6789- hatalarının yok edilmesini.

gözlem yerinin enlem ve boylam değerlerinin hatasız olarak belirlenmesinde hesaplanılması ve kullanılmasında jeodezi.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi Astronomi ve Uzay Bilimlerinin hemen hemen her bilim dalıyla ilişkisi vardır. Astronomik gözlemlerde sabır. Örneğin. uzayı ve evreni araştıran astronomun ilk işi. Dünya bir gök cismi olduğundan. Deneysel bilimlerde araştırma ve inceleme konusu. astronomi ve uzay bilimlerinin matematikle olan ilgisi de çok geniştir. moral ve heyecan önemli bir faktör olmaktadır. Gözlem yerinin uygun bir biçimde tespit edilmesinde. Bu durumda. Işığın toplanması ve değerlendirilebilmesi için muhakkak ki optik astronomi aletleri yanında fizik. Dünya’nın yaşanabilir olmak için geçirdiği değişiklikler ve diğer gezegenler de canlı yaşantının varlığının incelenmesi problemlerinde biyoloji ile iş birliği yapar. Dünya’nın oluşumu söz konusu olunca astronomi. Fizik.1. dikkat. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı Astronomi ve uzay bilimleri gözlem bilimidir. Astronomi deneysel bir bilim değildir. Bilhassa son yıllarda astronomlarla biyologlar sıkı bir işbirliği içindedir. Bu bakımdan astronomi gözlemciye ait hataların incelenmesinde psikoloji ve fizyolojiden yararlanır. kavranılması bile çok güç olan uzaklıklardaki gök cisimleri için deneyi gerçekleştirebilmek bugün için mümkün görülmemektedir. milyarlarca kilometre uzaklıktan gelen ışığı toplamak ve değerlendirmektir. astronomi. konumları ve hareketlerine ait olaylar insanın kontrolü dışındadır. Bugün Ay dışında kalan diğer gök cisimleri hakkında ne biliniyorsa gök cisimlerinden bize kadar ulaşan ışığın incelenmesi ve değerlendirilmesi sonucu elde edilen bilgilerdir. örneğin. gökyüzünü. 3 . gezegenlerde varlığı tespit edilen koşullar altında ileri seviyede canlı bir hayat bulunmasa bile bakteriyolojik bir canlı hayatın bulunabileceği ileri sürülmektedir. Örneğin. jeoloji ve jeofizikten yararlanılır. herhangi bir gök cisminin sıcaklık. topografya ve coğrafyadan yararlanır. kimya ve matematikten yararlanılacaktır. Gök cisimlerinin yapısını oluşturan maddeler ve bu maddelerin oranları araştırma konusu olduğu zaman astronominin kimya ile iç içe olduğu görülür. Başka gök cisimlerinde canlı yaşamın bulunup bulunmadığı problemine cevap aramak üzere. yoğunluk ve basınç hesabı gibi. Bu durumda. Astronomi de ise böyle bir deneme yapma imkânı yoktur. astronomi ve uzay bilimlerine o kadar yakındır ki çoğu zaman incelenen problemin hangisine ait olduğu ayırt etmek güç olur. gözlem hatalarının hesaplanması gibi problemler. uzaklık değeri tespiti. Gök cisimlerinin yapıları. Ancak böyle bir deneme bugün Ay için yapılmaktadır. Aynı şekilde. ana malzeme olarak gök cisimlerinden bize ulaşan ışığı kullanmak zorundadır. bir gök cismine ait yörünge denkleminin çıkarılması. maddenin kendisi veya modeli tespit edilip kullanılabilir. Ay’ın ötesinde. Astronomi aletleri ile yapılan gözlemler sonunda elde edilen bilgilerin açıklanması ve irdelenmesi sırasında matematik ve fizik kanunlarından yararlanılır.

gezegen ile yıldızı birbirinden ayırt edebilme aşamasına da gelmişlerdir. Bu gök cisimlerinin özel hareketlere sahip olduklarını biliyorlardı. Jüpiter ve Satürn gezegenleri hakkında bilgilere sahiptirler. eski Mısırlılardaki astronomi bilgileri aşağıdaki gibi özetlenebilir. 3300 . Mars. 4 . avcı) tanrısı Sopdet'e kendisini takip etmesini istiyor. Orion ise 15 yıldızla gösterilirdi. Sopdet'in boynuzları arasındaki yıldız Akyıldızdır ve sırtındaki 3 yıldızla beraber düşünülmüştür. gezegen ve yıldızların hareketi ve gök küresindeki durumlarına ait gözlem sonucu elde ettikleri bilgileri. Venüs. Eski Mısırlılar ve Astronomi Eski Mısırlılar’da. Güneş hareketlerini inceleyerek. Merkür ve Venüs'ün Güneş çevresinde dairesel hareket yaptığını biliyorlardı. Bu nedenle Mısırlılar takvimlerini bir dönem için Ak yıldızın görünür hareketine göre düzenlemişlerdir. Bu bilgiyi komşuları olan Babillilerden aldılar. Eski Mısırlılar. M. bilim tarihinde ilk uygarlıklar olarak adlandırılan Eski Mısırlılar (M. Merkür. Uzun yıllar. Ay. Bu ticaret sırasında kültür alış verişi ve bu çerçevede de astronomi bilgilerini birbirine aktardılar.M. Güneş. 3000 . Astronomiye ait temel bilgilerden bazıları. bugünkü ifade ile yıldız katalogu (ephemeris) diyebileceğimiz tablolar hâlinde gayet düzgün olarak papirüslere kaydetmişlerdir. Güneş.Ö. özellikle Nil nehrinin taşma zamanının önceden tahmin edilebilmesiydi. Takvim yapmadaki amaç ise tarımın düzenli yürümesi isteği. 2. Papirüslere parlaklık değeri 6. 3000 yıllarında teknik esaslara ve bilimsel tecrübelere dayalı bir uygarlığın varlığı kabul edilmektedir. Eski Çinlilerin de Eski Mısırlılar ve Mezopotamyalılardaki gelişmelerden habersiz olarak yaptıkları çalışmalar ayrı bir önem taşır. akyıldız) korku tanrıçasıdır ve ne zaman güneş doğmadan az önce doğarsa Nil nehri taşıyordu ve büyük zararlara yol açıyordu. gezegen ve yıldız hareketlerini sistemli ve periyodik olarak gözlemlemişlerdir.S. Ay. yüzyıl) tarafından bilinmekte idi.M.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ TARİHİ Astronomi en eski bilim dallarından biridir. kadirden küçük olup da çıplak gözle (vizüel) görme imkânı olan yıldızları da tespit etmişlerdir. Güneş’in bir yıl içindeki ufuk düzleminden yükselme ve alçalma durumlarını hesaplamışlardır. Zamanımıza kadar gelebilen papirüslerdeki bilgilerin değerlendirilmesi sonucu. Burada Sahu (orion. Eski Mısır belgelerinde Sopdet (sirius. 333) ve Mezopotamyalılar (M.Ö. Eski Mısırlılar ve Babilliler aralarında ticaret yaparlardı. Mısır'daki piramitlerin astronomik amaçlı kullanıldığını ve astronomi bilgilerinden geniş ölçüde yararlanıldığı son yıllarda ispatlanmıştır. Ay’ın gösterdiği evreler takip edilmiş.S. Eski Mısırlı astronomların en önemli ilgileri ve belki de görevleri takvim yapmaktı.1. O zamanlar Nil nehrinin taşma zamanı gökyüzünün en parlak yıldızı olan Ak yıldız (Sirius)'ın doğu yönünde görünme zamanına rastlıyordu.Ö.

son derece sistemli ve periyodik astronomi çalışmaları yapılmıştır. 2500 yıllarında. Ay ve Güneş tutulma olaylarını kaydetmemişlerdir. Bu sonuçlar bugün Antik Yunan düşünürlerine atfen Saros periyodu veya Meton periyodu olarak bilinir. Ziggurat Tapınağı Güneş. karakterleriyle ilişkilidir. tutulma olaylarının bir periyodu olduğunu bulmuşlar. Zamanımıza kadar gelebilen kil tabletlerindeki bilgiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Zaman ölçüsü konusunda. Merkür. Onlara göre bir yıl. bir yılı 365 gün olarak tespit etmişlerdir. 1 dakikayı 60 saniyeye bölme düşüncesini Babillilere borçluyuz. Günün. Düzgün bir şekilde Ay ve Güneş gözlemleri yapmışlar ve dolanım sürelerini tespit etmişlerdir. Ay ve gezegenleri doğma-batma zamanlan ile yıldızların "sönmesi" gibi olaylar. Bu gözlemler için Ziggurad denilen gözlem kuleleri de inşa etmişlerdir. Gezegenlerin duyarlı gözlemleri yapılmış. Bu dönemde yapılan astronomi çalışmaları matematikle temellendirilmiş bilgilere dayalı idi. Ön Asya toplulukları içinde en sağlam takvim sistemini Eski Mısırlılar bulmuşlardır. insanların hayatlarını ve karakterlerini etkiler. Bu gezegenlerin hareketlerini gözleyerek elde ettikleri bilgileri tablolar hâlinde hazırlamışlar. birbirinden ayırt edilebiliyordu. Sonraki dönemlerde Güneş takvimi ve Güneş saatlerini kullanmışlardır. her insanın bir yıldızı olmalı düşüncesindeydiler. Venüs. Babilliler. Jüpiter ve Satürn gezegenlerini biliyorlar. otuzar günlük 12 ay ve buna ek olarak 5 günden meydana geliyordu. "Güneş'in doğuşu ve batışı arasında geçen zamandır. Ay ve Güneş tutulma olaylarını izlemişler. 5 . Önce Ay. 1 yıl süresini bugünkü değerlere göre 4. Örneğin. Eski Mısırlılar. sonra Güneş takvimi hazırlayıp kullandılar. Mars. Şöyle ki: Önceleri. Bu çerçevede her 18 yıl 11 günde (6586 gün) Ay'ın ve Güneş'in aynı konum ve zamanda tutulma olaylarının gerçekleşebileceğini tespit etmişlerdir. Mezopotamya'da M. özellikle Babilliler döneminde daha bilinçli. dünyada birçok insan ve yıldız olduğu gerçeğinden hareket ederek. Sirius 'ün (Ak yıldızın) görünürdeki hareketine göre takvim düzenlemişler. Babilliler döneminde gezegen ve yıldız.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Eski Mısırlılar. tutulma olaylarının Güneş ve Ay'ın gölge konilerinin birbirlerini örtmesiyle meydana geldiğini tahmin etmişlerdir. takvim yapma konusunda gerekli bilgileri de hazırlamışlardır. Mezopotamyalılar ve Astronomi Mezopotamyalılar. düşüncesi bu döneme aittir.Ö.1. 1 saati 60 dakika. Eski Mısırlıların astronomi bilgileri çağdaşları olan Mezopotamya kavimlerinden genellikle geri idi. Eski Mısırlılardan biraz daha ileri giderek." şeklindeki tanımı ve 24 eşit zaman dilimine ayrılması düşüncesi de bu dönem astronomları tarafından ileri sürülmüştür. Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgede ileri bir medeniyet kurmuşlardır.5 dakikalık fark ile tespit etmişlerdir. Bunun dışında.

Eski Çin ve Astronomi Eski Çin'de M.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Başka bir ifade ile Babillilerin gök cisimleri ile bilgileri astrolojik bir nitelik taşımaktadır. çoğu 20 gün idi.Ö. 8. Burçlar kuşağı. Güneş'i burçlar kuşağının merkezinde göstermişler. gök cisimlerini gözlemekle geleceklerinin refah ve mutluluğuna ilişkin bilgiler elde edebileceklerini zannediyorlardı. mevsim ve yıl sürelerini tespit etmişlerdir. Güneş ve gezegenlerin günlük hareketlerini gözlemişlerdir. Bu bilgilerden astrolojinin Babilliler döneminde doğmuş olduğunu görüyoruz. yüzyıllardan itibaren Güneş lekelerini gözlemiş. 860 yıldızı içeren yıldız katalogu hazırladılar. aşağıdaki gibi sıralanabilir: • • • • • • • Takvim hazırlamak amacıyla gün. 18 ay idi. ile M. 15-20 adet iç içe daireler şeklinde dizilmiş 2-3 metre yüksekliğindeki sütunlardır. Gezegen gözlem kayıtları yoktur. Mayalardan günümüze ulaşan bir çeşit hiyeroglif (resim yazısı) belgelerden bu döneme ait astronomi çalışmaları şu şekilde sıralanabilir: • • • • • Piramit biçiminde gözlem evleri vardı. Her günün ayrı bir adı vardı. Ay'ın ve Güneş'in görünür hareketlerini tespit ettiler. 6 . uygun bir arazide her biri 5-10 ton ağırlığında. en parlak dönemini M. Bu kavim. Ay'ın ve Güneş'in doğma-batma zamanlarını tespit etmişlerdir. Eski Mısır ve Mezopotamya'da başlayan ve ön safta yer alan bilimsel faaliyet çeşitli gelişme dönemleri göstermişse de M. ay. Numaralı olan bu sütunlara belli doğrultularda bakılınca belli gök cisimlerinin doğmabatma konumları tespit ediliyordu. Ayların süreleri aynı olmakla birlikte. Ay. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi Eski İngiltere’de. Güneş ve gezegenlerin görünürdeki hareketleri ile ilgilidir. Keltlerin İngiliz topraklarına hâkim olmaya başladığı (M. 15. Ancak bu konudaki düşüncelerini ispatlayacak bilgiler ortaya koyamamışlardır. Bazı Ay ve Güneş tutulmalarını tespit ettiler ve tutulma olaylarının nedenlerini açıkladılar. Bu amaçla bugün için uzun yıllar önemini koruyan pek çok yıldız gözlemi yapmışlardır. 1.25 gün olduğunu biliyorlardı. stonehenge denilen sütun şeklindeki taşlardan yararlanmışlardır. Bir yıl süresinin 365.S. astronomi gözlemleri için. Parlak yıldızların yardımı ile ekinoks (ılım) ve solist (gündönümü) noktalarını biliyorlardı. Bu gözlemler Ay. Maya uygarlığı. M.1.Ö. Sanat eserleri ve astronomide ileri idiler. 4. Bu katalogda akan yıldızlar gösterilmiştir. yüzyıllar arasında yaşamışlardır.S. Mayalar ve Astronomi Mayalar.Ö.S. Uygarlığın bu yüzyıllardan sonraki çöküşünün nedeni anlaşılamamaktadır. Bu taşlar. 2300 yıllarında astronomlardan meydana gelmiş bir bilim kurulunun varlığı bilinmektedir. 600 yıllarında yaşamıştır. Günümüzde bu kayıtlardan yararlanarak yıldız evrim modelleri denetlenmektedir. Babilliler. 2000-600) yılları arasında sürekli ve düzenli astronomi gözlemleri yapılmıştır. Orta Amerika'da önemli uygarlık kurmuş bir kavimdir. Güneş'in günlük hareketlerine dayalı takvim kullanmışlardır. M. ancak bu gözlemleri nasıl yaptıkları bilinmemektedir. Bu kurulun ulaştığı sonuçlar. Maya takviminde bir yıl. yüzyılda sönmeye başlamıştır.Ö.

tutulma tarihinden önce açıklamıştır. Diğer bütün gök cisimleri. geometri bilgisini ilk defa bir gök olayına tatbik etme şerefinin Thales'e ait olduğunu belirtir. uzaklığının da 27 Rdünya ve 19 Rdünya arasında olabileceğini belirtmiştir. gök cisimlerinin görünen hareketlerinin nedenlerini ve evrenin oluşum yasalarını açıklamak noktasına yönelmiştir. Dünya çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için parlak görülür. kendi ışığını kendi üretir ve bir süre sonra alevlenir. gezegenler ve diğer gök cisimleri çıplak gözle incelendiğinden bunların hareketlerine ait görüşler. Venüs. Grek düşünürleri. Ay'dan sonra Güneş vardır. Ay evrelerini şu şekilde açıklamıştır: Ay. ilk uygarlıklardan kalan gözlem bilgilerine göre bir Güneş modeli oluşturmuştur. Bu modelde. Sonuçta. Dünyanın küre şeklinde olduğunu düşünen ilk bilgindir. Dünya merkezde olmak üzere çembersel yörüngeler çevresinde dolanır. 580-500). Güneş'ten sonra Merkür. Güneş'in yarıçapının Rgüneş = 27 Rdünya olduğunu. 550-500)'in astronomi ile ilgili görüşleri şu şekilde idi: Ay. 640-550). Permenides. Thales'in belirttiği tarihte Güneş tutulması olayı oldu. Yunanistan'a buralardan elde ettiği bilgi hazineleri ile dönmüştür. Xenophe (M.Ö. gezegenler ve diğer gök cisimlerinin hareketlerine ait görüşler ortaya koymuşlardır. 7 . 610-574). 570-500). Jüpiter ve Satürn yer almıştır. Bu dönemde.Ö. Anaksimandros Pisagor (M. Dünya küre şeklindedir. bu görüş çağdaşı Pernıenides'in görüşünün benzeridir. astronomide geometriye dayalı çalışmalar yapmıştır. astronominin gelişimi içinde asırlarca birbirinden farklılık göstermiştir. Ancak bu konunun gerçek yönü şudur. merkezde Dünya vardır. milâttan önce 25 Mayıs 585'te Güneş tutulması olabileceğini. Dünya'nın yuvarlak olduğunu kabul etmiştir. Eski Mısır ve Mezopotamya yörelerini uzun yıllar adım adım dolaşmıştır. Geometriyi iyi bildiğinden Ay'ın ve Güneş'in gök küresindeki hareketlerini incelemiştir. Grek döneminde yapılan astronomi çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Thales (M. Permenides. Güneş tutulması ile ilgili bilgileri Babillilerden öğrenmiştir. Ay. Thales Thales. Thales'in sahip olduğu yüksek seviyeden astronomi ve geometri bilgisinin bir zaferi olarak nitelendirildi. Thales yaptığı hesaplamalar sonucu. Anaksimandros (M.1.Ö.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Grekler ve Astronomi Antik Dönem Grek (Antik Yunan) düşünürlerinin bütün çabası. Hatta bazı kaynaklar. Mars.Ö. Anaximenes (M. gök cisimlerinin eksen çevresinde dönmesi sonucu alevlenip ışınım yaydıklarını iler sürmüştür. Bu olay.Ö. Bu konuda geometrik kurallar ortaya koymuştur.

Samanyolu'nda çok yıldız olduğunu belirtmiştir.Ö. Farklı düşünceler olsa bile Aristo'ya ters düşmemek için örtbas ediliyor ve astronomi de araştırma ve gelişme imkânı bulamıyor. Yedi gök cismine Antik Yunanca adlar verilmiştir. Eudoxus (M. Bu dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Aristo (Aristotales. Daha sonra yıldızlar ve Güneş vardır. Anoxagoras. Bu soruya bulduğu cevap. Dünya küresel bir yapıya sahiptir ve ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru döner. Gök cisimlerinin dönmeleri frekansa çevrilince 7 gök cismi için 7 ayrı sesi bulmuştur. Yıldızlar çok uzaktadır. Açısal hızı sabit değildir. evrenin merkezinde Dünya'nın bulunmadığını belirtmiştir.Ö. 408-355). Ay'ın ışık kaynağı olmadığını. Dünya'nın düz. Ay. dağlar ve vadiler bulunduğunu belirtmiştir. Sadece günahsız iyi kimseler bu kürelerin seslerini duyabiliyor. Gök cisimlerinin boşlukta nasıl durduğunu düşünmüştür. Astronomi ile ilgili görüşleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Ay evrelerini doğru açıklamıştır. Aristotales Aristo'nun. 8 . Bu son görüş Babillilerden kalma bir görüştür. Ay.Ö. Venüs. yıldızların çok uzak. Dünya'nın bir eksen etrafında dönmesi düşüncesini ilk kez Empdokles ileri sürmüştür. Demokritos. Dünya büyük olduğundan hareket edemez ve merkezde bulunur görüşünü savunmuştur. en büyük ve en güçlü filozoftur. Satürn'ün dışındaki yörüngede yıldızlar bulunur. Leukippus. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığını belirtmiştir. Haftanın yedi gün olması da o dönemdeki gök cisimlerinin sayısı ile ilgilidir. Güneş çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Heraklides Empdokles. Güneş'in görünür hareketi düzgün değildir.1. Güneş hariç diğer bütün gök cisimlerinin Dünya'dan oluştuğunu ileri sürmüştür. Heraklitus.Ö.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Anaxagoras (M. Evrende her şeyin hızlı bir değişim içerisinde olduğunu açıklamıştır. 380-315). Dünya. gelmiş geçmiş en zengin. Venüs. Ay'dan sonra sıra ile Merkür. Dünya'ya çok benzer. Güneş'in boyutlarının 30-40 cm olduğunu ve Güneş'in ışınım nedeniyle büyük görüldüğünü belirtmiş. 384-322). Aristo'nun astronomi konusundaki görüşleri yanlış olduğu hâlde Rönesans dönemine kadar onun görüşlerine inanılıyor. Dünya'nın evrenin merkezinde durmasını sağlayan kuvvetin eksen çevresinde dönmesi ile mümkün olacağını belirtmiştir. Bu kürelerin araları 7 kattır. Müzikteki notanın 7 sesi bu şekilde doğmuştur.Ö. 427-347). görüşleri o kadar benimseniyor ki o ne demişse doğrudur diye düşünülüyor. Ay'ı sürekli gözlemiş ve Ay üzerinde Dünya'daki gibi geniş düzlükler. ekseni çevresinde döndüğü için evrende merkez bir noktada sabit durur görüşünü savunmuştur. M. Platon (Eflâtun) (M. Eudoux'un modeline inanmıştır. Heraklides (M. Birbiri üzerinde dönen ve kayan kristal küreler ses çıkarıyor. Yedi tane birincil çember vardır. Evren sonsuzdur. Mars. Dünya'ya en yakın gök cismidir. Jüpiter ve Satürn'dür. gök cisimlerinin görünmez kristal küreler üzerinde durduğu şeklindedir. 500-428).

310-230). Güneş merkezli evren modelini ilk savunan bilgindir. Diğer gezegenler.1. Dünya çevresinde dairesel bir yörüngede dolanır. merkezi yörüngesi üzerinde bulunacak şekilde ikincil çember hareketi yapar. Bunun ötesinde bu olayların oluşumunda başka nedenlerin bulunup bulunmadığı düşünülmemiştir.Ö. 1500 yıl sonra Kopernik tarafından ispatlanmıştır. Hipparchos'un çalışmalarıdır. gökyüzündeki uzaklıkları belirtmek için Dünya'nın yarıçapını bilmek gerektiğini anlamış. Batlamyos ve Astronomi Gök cisimlerinin bu arada gezegenlerin hareketlerinin gözlem yoluyla sistemli bir şekilde ilk inceleyen Batlamyos (Ptolemeos Claudius. Geliştirdiği yöntem ile Dünya'nın yarı çapını hesaplayabilmiştir. 85-165) olmuştur.160-125). Batlamyos modeli. Aistarkhos'un görüşleri uzun yıllar kabul edilmemiş ve Aristo’nun etkisiyle unutulmuştur. Bu görüşler. Dünya merkezli (Jeosantrik) teorinin gelişmesinde en büyük etkiyi yapandır. gök cisimlerinin ve gezegenlerin hareketlerine ait kuralları da açıklamıştır. M. Görünen durumun tespitidir. Batlamyos'un evren görüşü şu şekilde özetlenebilir: Evrenin merkezinde Dünya vardır. 273-192). 137 yılında yazdığı ve en büyük kitap anlamına gelen "Almagesti" adlı kitabında.S.Ö. Hipparchos'un yaptığı gözlem ve hesaplamalar sonucu astronomiye kazandırdığı bilgiler maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • • • • • • Ay'ın paralaks (uzaklık) hesabı Astronomi için gerekli olan düzlem ve küresel trigonometri bilgileri 850 yıldızın enlem ve boylam değerlerini belirten yıldız katalogu ve gök haritasının hazırlanması Presesyon olayının keşfi Yıldızların parlaklık (kadir) değerlerine göre sınıflandırılması Bazı gözlem aletlerinin icadı. Hipparchos'un astronomiye diğer bir etkisi de Batlanıyos modeline giden yolu hazırlamış olmasıdır. Batlamyos'un ortaya koyduğu bu evren görüşü sadece çıplak gözle yapılan gözlemlere dayalıdır. Eratosthenes (M.Ö. 9 . Bu konuda kendisine özgü bir yöntem geliştirmiştir. Hipparchos (M.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Aristarkhos (M. Batlamyos gözlem ve hesap sonuçları arasında görülen bazı farkları da şu şekilde açıklamıştır: Her gezegen.

Bu gözlem evinde uzun yıllar düzenli gözlemler yapılmıştır. Bu dönem düşünürleri eserlerinde.1. bugün gülünç denebilecek aşağıdaki görüşleri de belirtmişlerdir. Bu kurala Ay'ın üçüncü inhiraf (sapma) kuralı denir. Batlamyos'un "Almagest”'sinde bulunan yıldızların koordinat değerlerini. 10 . 1474-1543) gelinceye kadar 1400 yıl hiç itiraz yapılmadan kabul edilmiştir. önce 6. bütün gezegenlerin gözlemini kapsayan düzenli bir çalışma programı vardı. Batlamyos'tan sonra uzun bir süre duraklama dönemi geçiren astronomi çalışmaları. Bu dikdörtgenin iç kısımları karaları oluşturur. Yaptığı gözlem çalışmaları sonucu. Bağdat'ta sarayının bahçesinde yaptırılan başka bir gözlem evi ile karşılaşıyoruz. gezegenlerin gök küresindeki görünen yerleri (koordinatları) ve dolanım süreleri (periyotları) ile ilgili hazırlanan cetveller. Bu eserde. yüzyılda Türk-İslâm bilginleri. eserleriyle mevcut astronomi bilgilerini zenginleştirerek bir bütünlük kazandırmışlardır. bilim tarihinde ilk defa matematik ve fizik esaslara dayalı astronomi çalışmaları yapmışlardır ve etkileri zamanımıza kadar devam eden eserler yazmışlardır. 600 yıl Doğu ve Batı bilim dünyasında en güvenilir ziyc (yıldız katalogu) olarak kullanıldı. Anaximenes: Dünya dikdörtgen şeklindedir. Astronomi tarihinde büyük bir hata sonucu. sonra da 8 ile 16. Ebû'l Vefa bu kuralın varlığını Tycho Brahe'den ortalama 700 yıl önce ortaya koymuştur. Büveyhi meliki Şerefü'd-Devle (982-989) tarafından. Harun Resit’in büyük oğlu Me'mun halifeliği zamanında (813-833) Bağdat'ta Şemmasiye Mahallesinde Şemmasiye Gözlem Evi ile Şam'ın dört kilometre kuzeyinde Kasiyûn tepesinde Kasiyûn Gözlem Evi kurulmuştur. Bundan başka. daha duyarla gözlem aletleri ile tekrar gözlemleyerek yeni bir ziyc hazırlamıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: Thales: Dünya düz ve denizlerle çevrili kara parçasıdır. Yıldızlar gökyüzünün kara delikleridir ve bu kara deliklerin arka kısmında büyük ateş topları (parıltılar) vardır. İSLÂM ASTRONOMİSİ Özellikle 8. ortaya yeni bir astronomi kuralı koymuştur. ile 16.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batlamyos'un sistemi Kopernik'e (Nicolas Copernicus. yüzyılda eski Hint. yüzyıldaki İslâm dünyası astronomi bilginleri. Bu dönem İslâm astronomi bilginleri tarafından ortaya konan bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: İslâm astronomisine en büyük etki. Abduırahman Es-Sûfî. Bu gözlem evinin. bu kurala Tycho Brahe kuralı denilmekte olup. çevresini de okyanuslar (Akdeniz) kuşatıyor ve bütün sistem basınçlı bir havanın üzerinde duruyor. 979 yılından itibaren daha uzun süren gözlem çalışmaları yapmıştır. Ebû'l Vefa. Anaksimandros: Dünya silindir şeklindedir. ile 8. Me'mun dönemi astronomlarından Harezmî (Harezm 780 Bağdat 850) tarafından "Hârezmi Ziyci" adlı eser hazırlandı. Harun Resit’in (766-809) isteği üzerine Batlamyos'un ünlü eseri "Almagesti" adıyla 830 yılında Arapça'ya tercümesi ile başladı. Dünya suda yüzen bir disk şeklindedir. Bu iki gözlem evinde yapılan gözlemler sonucu.

İbn Sina Nasirüddin Tusî. 1570-1630) kadar. Beyrûnî gözlem aletleri yapma konusunda Batlamyos'u geçtiği gibi. İngiliz fizik bilgini Roger Bacon'dan (1214-1294). Aynı yüzyılda. Mısır'da. Bu ziyc. bütün Orta Çağ bilginlerinin astronomi çalışmalarında da temel eser saydıkları "Kitab-ül Menâzır" (optik) adlı eserin sahibidir. 11 . diğer Bağdat astronomi cetvellerinin yerini tutan bir niteliğe sahipti. Sabit Bin Kurra (Harran 834-Bağdat 901). Batlamyos. kilisenin baskısı sonucu 1400 yıl Kopernik'in "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin yayın tarihi olan 1473 yılına kadar hiçbir itiraz yapılmadan kabul edildi. Fatimîler Döneminde. 1259'da Merağa'da örnek bir gözlem evi yaptırır. bu gözlem evinin yönetimini. Merağa Gözlem Evin'de Nasirüddin Tusî ile birlikte 15 astronom gözlem çalışmaları yapmıştır. Daha sonra gelen Halife El-Hakem (966-1021). fakat farklı yönde hareket eden değişik yörüngesi olduğunu ilk ifade eden astronomdur. İbn Sina (Afşena 980-Hemedan 1037) tarafından 1025 yılında Ala'Üddevle adına Hemedan'da bir gözlem evi kuruldu. kendi isteği ve para yardımı sonucu Kahire'de Makdam Dağı üzerinde bir gözlem evi yaptırır. Kendisinden önceki bilgilerin kime ait olduğunu belirtmiştir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batı'da "Alfranganus" olarak bilinen EI-Fergânî (ölümü 821 sonrası). dönemin önde gelen astronomi bilgini İbn-i Yunus'a (Sedef 950-Kahire 1009) verir. Türk-İslâm ülkelerinde olduğu gibi. bilimsel anlamdaki astronomi çalışmaları ilk defa. İbn-i Yûnus. matematik tarihinde ilk olarak ortaya koyduğu teoremleri ile geniş yer tutar. İbn Haysem. halife El-Aziz zamanında (966-976) başlamıştır. Tutulma düzleminin (ekliptiğin) gök ekvator düzlemi ile yaptığı açının 23° 30' olduğunu açıklamıştır. İlhanlı Hükümdarı Hûlagu Han (1217-1265). Dünya'nın sabit ve evrenin merkezi olduğunu. Sabit Bin Kurra'nın araştırma ve hesaplama yöntemleri ile kullandığı gözlem aletlerinin üstünlüğü açık olarak görülür. Bunları. Yapılan çalışmalar sonucu "İlhani Ziyci" adlı bir eser hazırlamıştır. burada 978 yılından 1009 yılına kadar gözlem çalışmaları yaptı. Bu gözlem evi astronomi tarihinde Kahire Gözlem Evi olarak bilinir. Beyrûni'nin (Brûni) astronomi araştırmaları geniş yer tutar. eserlerini didaktik ve günümüz bilimsel yöntemleri çerçevesinde yazmıştır. Kahire Gözlem Evinde. Bu gözlem evi bilim tarihinde Hemedan Gözlem Evi olarak bilinir. Zamanımızdan 1000 yıl kadar önce ortaya konan bu değerin. Burada bulunan gözlem aletleri arasında bugün fizik laboratuarlarındaki mikrometreye benzer alet ilk defa kullanılmıştır. Alman astronomi bilgini Kepler'e (Johannes Kepler. aynı zamanda da bütün gezegenlerin Dünya çevresinde dairesel dolanım hareketi yaptığını kabul ediyordu. Kahire'de yaşayan diğer bir astronomi ve matematik bilgini Ebu Ali Hasan İbn Haysem (Basra 965-Kahire 1039)'dir. bugünkü bilinen değeri olduğunu belirtirsek. "Astronominin Unsurları" adlı eseri birkaç defa Lâtinceye çevrilmiştir. El-Hakem. Batlamyos'a ait temelden yanlış olan bu görüş. Güneş'in de gezegenler gibi. Astronomi tarihinde ise. "İlhani Ziyci" ve "Euclides" şerhi adlı eserleri. kendisinden sonra gelenlere de astronomi ile ilgili pek çok bilgi bırakmıştır. Batı'da matematik ve astronomi çalışmalarına hem rehberlik etmiş ve hem de çalışmaları hızlandırmıştır.1. önceki yıllarda yapılan ziyclerden daha üstün ve Çin'e varıncaya kadar. "Ziyc'ül Hakem" adlı eserinde topladı. Güneş'in görünen hareketlerini yeniden incelemiştir. Bu gözlem evi başına zamanın ünlü astronomu Nasirüddin Tusî (Tûs 1201-Bağdat 1274) getirilir. astronomi saati kullanılmıştır. Yazma ve çeviri eserlerinde objektif kalmıştır.

Dünya'nın yuvarlık olup. Bu gözlem evi inşasmdan amaç. Semerkant Medresesinde yapılan astronomi araştırmalarının bir uygulama kurumunu yapmak ve zamanına kadar yapılan yıldız kataloglarının en mükemmelini hazırlamaktır. Ömer Hayyam (1043-1121) ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmalar sonucu Melikşah Takvimi (Takvim-i Melikşahi) adlı takvim hazırlanmıştır. astronomi tarihinde yeri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Beyrûnî Uluğ Bey'e. Batlamyos (85-165) ve Nasirttddin Tûsî (Tus 1201-Bağdat 1274) tarafından Merağa Gözlem Evi’nde 1259'da hazırlanan yıldız kataloglarındaki astronomi bilgilerinin kısmen yanlış değerler ihtiva ettiği bildirilir. hâlen Oxford Bilim Tarihi Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. astronomi tarihinde "Uluğ Bey Ziyci" veya "Uluğ Bey Yıldız Katalogu" olarak bilinir. Burası astronomi tarihinde Semerkant Gözlem Evi veya Uluğ Bey Gözlem Evi olarak bilinir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Beyrûnî. 1918'de Amerika ve Rusya'da bilim adamları tarafından başvuru kitabı olarak kullanılmıştır. bu görüşün temelden yanlış olduğunu ileri sürerek. 1841'de Fransa'da. Ayrıca çeşitli hızlarda dönen çark sistemi yardımıyla. "Uluğ Bey Ziyci"nin astronomi tarihi bakımından önemini şu bilgiler açık olarak ifade eder: Adı geçen eser 1500'de İstanbul'da. Kadızade'nin de zamansız bir şekilde 1430'da ölümü dolayısıyla. 1648'de İngiltere'de. 12 . Gıyaseddin Cemşit'in 1429'da ölümü üzerine yarım kalan çalışmalara. Selçuklular Döneminde astronomi ve matematik en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Beyrûnî.1. çeşitli hızlarda dolanan çarklı saat sistemini ilk defa yapmıştır. Ay'ın ve Güneş'in durumları ile Ay evrelerini daha pratik olarak ve zamanı için yeni bir tablo hâlinde göstermiştir. Uluğ Bey Semerkant'ta Kuhenk tepesi'nde bir gözlem evi yaptırır (1421). Uluğ Bey Ziyci' ndeki bilgileri. Beyrûnî'nin bir tasvirine dayanılarak. 1221-1222 yıllarında. çok para harcanmasıyla 10741075 yılında İsfahan'da bir gözlem evi yaptırdığı biliniyor. Gıyaseddin Cemşit'in başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanması kararlaştırılan yıldız katalogunun önemli kısmı hazırlanır. İsfahan'da yapılan usturlâp. meclisinde sık sık toplaması ile tanınan Sultan Celalüddin Melikşah (1052-1092) astronomiye son derece düşkün idi. ilk kaynak eser niteliğini taşıdı. Bunun üzerine. Melikşah Gözlem Evin'de. çalışmanın son kısımları Ali Kuşçu ve Uluğ Bey tarafından tamamlanır. Uluğ Bey Melikşah'ın hükümdarlığı zamanında (1072-1092). Bilim adamları ve edipleri. Beyrûnî bu çalışması ile astronomik gözlemlerde son derece önemli olan zaman faktörünü de daha duyarlı tespit esaslarını sağlamıştır. ekseni çevresinde döndüğü ve evrenin merkezinde de Güneş olduğu görüşünü iddia ve ispat etti. Orta Çağ astronomisinin en son sözüdür. Bu eser dürbünün Galileo tarafından ilk kez gökyüzüne çevrilme tarihi olan 1610'a kadar bütün gözlem evlerinde başvurulan. Son kısımları Uluğ Bey tarafından tamamlanan yıldız katalogu. İsfahan Gözlem Evi veya Melikşah Gözlem Evi olarak bilinen ve kurumun çalışma programının 30 yıl sürmesi gerektiğini kaynaklar belirtmektedir. Bursalı Kadızâde Rumî'nin başkanlığında devam edilir. Horasan ve Maveraünnehir hükümdarı Uluğ Bey'in (Sultaniye 1389Semerkant 1449). Gözlem evine ilk müdür olarak Semerkant Türk'ü Gıyaseddin Cemşit görevlendirilir. astronomik gözlemler için.

Bu takvim. Caypur. Endülüs İslâm bilginlerinin önde gelen astronomları arasında Meslemedü'l Macridî (?-1008).. Bu gözlem evlerinde yapılan astronomi çalışmaları çağını aşmış ve çağımız astronomisine ışık tutmuştur. dinî bir suç işledi düşüncesiyle Batı'da kilise tarafından 1882 yılına kadar yasak kitaplar arasında ilân edildiği bilinmektedir. gibi terimler. Öyle ki. Aldebaran.1. Öyle ki Takiyüddin Er Râsıt (Şam 1521-İstanbul 1585) tarafından İstanbul'da Üçüncü Murat zamanında yaptırılan İstanbul (Tophane) Gözlem Evin'de kullanılan. Giordano Bruno. Newton. Kopernik. Astronomi aletlerini kendileri yapan Türk-İslâm astronomları. Altahir. Benarea Ucaya ve Mathura şehirlerinde 1726-1738 yılları arasında Muhammed Şah adına gözlem evleri kurulmuştur. Eski Hint'te. Avrupa'da yayınlanan astronomi kitaplarına bir göz atıldığında görülür ki bir kısım astronomi aletleri. azimut ile yine temel gözlem aletlerinden alhidat. bu aletleri. Mekanik sisteme dayalı bu aletler. 13 . Algol. astronominin temel terimlerinden olan zenith. nadir. 600 yıl sonra Gregoryen'in hazırlattığı düzeltilmiş takvimden daha hassas ve hatasız idi. gözlem aletleri Kepler'in hocası Tycho Brahe tarafından Avrupa'da Hween adasında kurulan Stejenobourg ve Uranibourg Gözlem evlerinde ilk defa kullanılan gözlem aletleri ile bire bir benzerlik taşıdığı son yılların araştırmaları sonucu ortaya çıkmıştır. Algenip. Merağa Rasathasenesi'nde. Ancak görüşlerini teori hâlinde ortaya koymamışlardır. Avrupa'da. terimleri ve yıldız adlarının hâlâ Arapça yazım şekilleri kullanılmaktadır. daha büyük ve daha duyarlı aletlerin yapılması gerektiğine inanıyorlardı. Rigel. Vega . mümkün olduğu kadar. Ayrıca. Roger Bacon. ile 16. 1140-1150 arası) ile yarı bir önem taşıyan Zarkali'dir (Zarkali sonradan Müslüman olmuştur. Denep. Günümüzde. İbnü'sŞems (?. canlılık ve hız kazanmasını sağladılar.). Türk-İslâm dünyasındaki geleneğin devamı olarak yapılan astronomi çalışmaları ve kurulan gözlem evleri de belirtilmeye değer. Kopernik'ten 500 yıl kadar önceleri itiraz etmişlerdir. Endülüs İslâm astronomları da Doğu İslâm astronomları gibi Batlamyos'un gök cisimlerinin hareketleriyle ilgili görüşüne. meridyen. yıldızların dehlinasyon ve azimut değerlerini ölçmek için azimut dairesi aletlerini de yapmışlardır. gibi yıldız adları.1038) ve Câbir Bin Hayyan (ölümü. Mihrace Cay Sing tarafından Delhi. Batı'da Arzachel adıyla bilinir. Galileo. yüzyıl Türk-İslâm bilginleridir. Kepler ve çağdaşlarının araştırmalarının ortaya çıkmasına sebep oldukları gibi Batı'da bilimsel düşünceyi harekete geçirdiler. "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin. Batı dünyasının astronomi öğretmenleri 8. usturlâp. kullandıkları astronomi aletlerini kendileri yapmışlardır. Kopernik'in (1475-1543). ilk olarak 1610 yılında kullanılmaya başlanan dürbün gibi kullanılıyordu. Batı bilim dünyasını astronomi çalışmalarına yönelten İslâm bilginleri. hâlen kullanmakta olduğumuz miladî (Gregorien) takvimden daha doğru hesaplara dayanmakta idi. Tycho Brahe. zamanın bilim dili olan Arapça yazılım şekilleri kullanılır. Betelgöz. Bunlardan bazı örnekler şunlardır: En parlak yıldızlardan Algebar. Zira evrenin sonsuzluğu karşısında. ekliptik ve arz dairesi ile ekinoks dairelerine ait bakır dairelerden müteşekkil usturlaplar bulunmaktaydı.. ekvator. fiziğin temel kurallarından "Atmosferden geçen ışınlar kırılmaya (refraktion) uğrar." görüşü dikkate alınarak hazırlanan bu takvim. Ayrıca. daha büyük aletler yaptılar. her geçen yıl geliştirerek.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Melikşah zamanına kadar bu konudaki çalışmalar için hiç uygulanmayan.

çıplak gözle ‘görülebilen ışık’ dışındaki dalga boyuna sahip ışıkları göremez. Bu kaynaklardan gelen radyo dalgalarının incelenmesiyle. yapılarını. Oysa nasıl ‘yeşil renk’. astronomlar. ‘Ultraviyole renk’ birçok canlı türü tarafından. galaksilerde ve gezegenlerdeki olayların araştırılmasında oldukça fazla kullanılmaktadır. çok büyük gaz bulutlarında. İnsan gözünün görebileceği ışık dalga boyları kızıl ötesi ve mor ötesi ışığın arasındadır. mor ötesi (ultraviyole) ışığı da göremez. insan onu çıplak gözle göremez. astronomik cisimler tarafından yayınlanan radyo dalgalarından resimler oluşturmak için çok karmaşık sistemler geliştirdiler. Radyo teleskopları. astronomlar. O zamandan beri. İnsan gözü. mesela arılar görülürken. kuyruklu yıldızlarda. 1932 yılına kadar keşfedilemedi. Radyo Dalgaları Radyo dalgaları elektromanyetik spektrumun sahip oldukları en uzun dalga boyuna sahiptir. Bu dalgalar. radyo ve televizyon dalgalarını göremediği gibi. Radyo teleskopu 14 . Bunun dışındaki ışınları insan gözü algılayamaz. Çoğu astronomik cisimlerin radyo dalgası yayınladıkları. ‘kırmızı renk’ vardır ve dünyanın her bir köşesinde bize değişik renk ve tonlarıyla kendini gösterir. hareketlerini ve bileşimini oluşturan maddeler hakkında çok şey ortaya koyabilirler. bir futbol sahasından büyük olacağı gibi bir top boyutundan da küçük olmaktadır.1. Tuğla ve beton gibi ortamlardan rahatlıkla geçtiği için haberleşmede kullanılır. öyle de ‘ultraviyole ışık’ da bir renk oluşturmaktadır. yıldızlarda. İletken anten üzerinde yüklerin ivmeli hareketi sonucunda oluşur.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR İnsanlar.

örneğin yakın hava kontrol kulesinden gelen radyo sinyalleri gibi bir şeylerden gelseydi. bulutlu ve dumanlı ortamlara nüfuz edebilmesi. bu dalgaları. Eğer bu uğultu Dünya üzerinde bulunan. onu rahatlıkla saptayabileceğiniz ve belli bir dalga boyuna sahip olan.5 cm dalga boyuna sahip (C-bandı) dalgalar göndermektedir. Bütün evreni doldurduğu düşünülen bu ısınımın. çok geçmeden evrenin her yönünden gelen ve gürültü ısınımı olarak keşfedilen esrarengiz ısınımın kozmik (evrensel) mikrodalga ısınımı olduğunu keşfettiler. bütün yönlerden gelmekteydi ve şiddetinde hiç bir şekilde değişme gözlenmemekteydi. bu uğultu sinyalleri her yönden değil sadece bir yönden gelirdi. maddeleri oluşturan atom ve moleküllerle etkileşerek onların hareketlerinde meydana getirdikleri sürtünme nedeniyle ortaya ısı enerjisinin çıkmasına neden olmaktadır. Bir başka ifadeyle. sisli ortamlara. fakat aynı zamanda da. ERS-1 uydusu yaklaşık 7.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikrodalga Mikrodalgalar santimetre mertebesinde ölçülen dalga boylarına sahiptir. özel bir düşük gürültülü anten kullanarak. JERS uydusu. bir mikrodalga fırınında bulunan yiyeceklerimizi ısıtan dalgalardır. 1960 yılında tesadüfen oldukça şaşırtıcı bir kesif yapılmıştır. Mikrodalgalar. uğultu keşfettiler. daha sonra ayrıntılı olarak tartışılacak olan ve Big Bang olarak bilinen Büyük Patlamanın başlangıç anı için bir ipucu olduğuna inanılmaktadır. 20 cm uzunluğuna sahip dalga boyunu (L-bandı) kullanarak yandaki resimde de gösterildiği gibi Brezilyada bulunan Amazon ırmağının bir görüntüsünü vermektedir.1. bir arka plan sesi olarak isimlendirilen. Kozmik Mikrodalga Arka plan Işınımları denilmektedir ve bundan sonra kolaylık olması için sadece kozmik ışınlar olarak ifade edilecektir. Uzun dalga boyuna karşılık gelen ve mikrodalga bölgesinin başlangıcını oluşturan dalgalar. Yaklaşık gürültüye benzeyen bu ilginç şey. bu kozmik ısınımlar Büyük Patlama anında oluştuğu ve evrenin her tarafına yayıldığı ve hala da yayılmaya devam etmekte olduğu düşünülmektedir. Bell laboratuarlarında iki bilim adamı. Bu şekilde de mikrodalgaya maruz kalan maddeler ısınmaktadır. Alaska sahillerinde denizde bulunan parçalanmış buz kütlelerini göstermektedir. Bu dalgalar. Şekildeki görüntüde gösterildiği gibi. evinizde bulunan mikrodalga fırınından ve insan yapımı olana diğer kaynaklardan dışarı sızan hafif ışınımları saptayabilirdiniz. Bu ışınlara. hafi yağmurlu ve karlı ortamlara. Bilim adamları. Dünyayı uzaydan gözlemleyebilmek için oldukça önemli bir duruma getirmektedir. Eğer sizin hassas bir mikrodalga teleskopunuz olsaydı. bulunulan yere. her yönden gelen sabit kozmik ışınları da algılardınız. 15 .

bulut yapılarını çalışmak için büyük önem taşımaktadır ve infrared ışınlarıyla oluşturulmuş Dünya görüntüsü. Dünyayı görüntülemek için niçin infrared ışınımlarını kullanırız? Görünür bölge ışınımları ile karalar ile bulutları kolaylıkla ayırt edilmesine rağmen. Atomlar tarafından emildiklerinde maddeyi ısıtırlar. GOES ve Landsat 7 gibi uydularla Dünyayı gözlemlemekteyiz. oldukça sıcak ve beyaz-mavi renge karşılık gelen burun bölgesi. Soldaki görüntü. Portakal rengine karşılık gelen bölge. Dünya yüzeyinden yayınlanan veya yansıyan infrared ışınlarının miktarına bağlı olarak veriler toplanmaktadır. infrared ile daha ayrıntılı detaylar elde edilmektedir. okyanusa yakın olmaları nedeniyle ısınan alt tabakadaki sıcak bulutlarla. Bu görüntü. Bütün sıcak ve soğuk maddeler tarafından oluşturulurlar. Landsat 7 uydusuna yerleştirilmiş özel sensörlerle. yıldız ve galaksiler gibi uzak cisimler de infrared ışınları yaymaktadırlar. onun için de ısı radyasyonu da denir. İnsan ve hayvan vücutlarının infrared ışınları yayması yanında. O 256 çeşit renk kullanarak her bir bölgeyi renklendirip Dünyaya uzaydan bakıldığında gerçek bir görüntüsünü veren biçimi ortaya çıkarmaktadır.1. Bir bilim adamı. Gece görüş sistemleri bu ışınlardan yararlanarak çalışır. Bu durum. görünür bölge ışınları ile yapılan çalışmalara göre daha avantajlıdır. Bizim üzerinde yaşadığımız gezegen olan Dünyayı gözlemleyebilmemiz ve Dünya dışı gözlemler yapabilmemiz için. Güney Amerika’nın batı kesimlerinde. kara ve denizlerden gelen ve Dünyanın çevresinde oluşan bulutlardan gelen görüntünün her bir parçasını tanımlamak için sıcaklığı kullanmaktadır. Yan tarafta verilmiş olan Dünya görüntüsü. Dünya yörüngesi üzerine yerleştirilmiş olan yapay bir uydu aracılığıyla yapılması çok daha avantaj sağlamaktadır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Kızılötesi Işınlar 710 nanometreden 1 milimetre arası dalga boylarına sahip ışınları kapsar (iğne ucu ile küçük bir tohum kadar boyları vardır). infrared ışınları ile elde edilmiş bir kedinin resmini göstermektedir. galaksiler. çoklu bulut katmanlarının ayrışmış olarak gözlenebildiği yerler görülmektedir. siyah bulutlar daha sıcak olurken açık bulutların daha soğuk olduğuna dikkat edin. yıldızlar. 16 . Dünya. benzer bir hayvanın farklı bir görünümünü verir. Yandaki şekilde de modeli görüldüğü gibi. Güneş. Örneğin. 370C sıcaklığa sahip olan vücudumuz 900 nanometrelik kızılötesi ışıma yapar. bir görünür ışık resminden elde edilemeyen bilgilerde olduğu gibi. oldukça soğuktur. İnfrared Astronomy Satallite (IRAS) gibi buna benzer diğer uydularla da. 1986 yıllında GOES 6 uydusundan alınan bir infrared resmidir. çok büyük toz ve gaz bulutları gibi uzak cisimlerden gelen infrared ışınımları ölçülerek araştırmalar yapılmaktadır.

Yaymış oldukları UV ışınımlarının incelenmesiyle yıldız ve galaksiler hakkında çeşitli araştırmalar yapabiliriz. kemikler ve dişler çoğunu soğurduğu için 17 . 171 Angstrom dalga boyuna sahip bir uç mor ötesi ışınımıyla alınan Güneşin görüntüsüdür.) Bu resim. Hiçbir zaman maruz kaldığınız ışınları hissetmesiniz. Atmosfer bu ışınların zararlı etkisini azaltır. yakın UV ışınımlarına karşılık gelen dalga boyunu kullanmaktadırlar. Çeşitli materyallerin içinden geçebildikleri için tıpta organ ve kemiklerin görüntülenmesinde sıkça kullanıldığı gibi. eşek arısı gibi.1. Yandaki görüntü. Bu dalgalar her ne kadar insan gözüyle görülemeseler bile. Bir dişçide ise film ağzınızın içinde dişin bir yanına yerleştirilerek çenenizden filme düşecek şekilde ışınlama yapılır. Bu ışınlar elektrik arkları ve gaz boşalmaları sonucunda meydana gelir. Örneğin. Güneş güçlü morötesi ışık kaynağıdır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Morötesi Işınlar Mor ötesi (ultraviyole UV) görünür bölgeden daha kısa dalga boylarına sahiptir. UV astronomisi araştırmalarında araştırmacılara yardımcı olan çok çeşitli yapay uydular bulunmaktadır. X Işınları Serbest elektronların bir gerilim altında hızlandırılmasıyla oluşturulur. Bunların çoğu. Normal camdan geçemez ancak kuartz camdan geçerler. hatta Güneş gibi çok yakın gök cisimlerden UV ışınlarını ölçmek için ozon tabakası dışındaki uydulara UV teleskopları yerleştirmek zorundadırlar. Röntgen tarafından bulunduğu için röntgen ışınları olarak ta adlandırılır. (1 Angstrom 10-10m lik bir uzunluğa sahiptir. Güneşimiz. onların çoğu atmosfere girerken ozon gibi çeşitli gazlar tarafından tutulmaktadır. Hubble uzay teleskopu yıldız ve galaksileri gözlemek için çoğunlukla. Güneşten gelen bazı UV dalgaları Dünya atmosferine nüfus etse de. vücudunuzun bir yanı üzerine X-ışınlarına hassas bir film koyulur ve sonra X-ışınları sizin vücudunuzdan geçip film üzerine düşecek şekilde ayarlanarak cihaz çalıştırılır. ayrıca yüksek-enerji fizik ve gökbilim uygulamalarında da kullanım alanı bulmuştur. elektromanyetik spektrumdaki farklı dalga boylarının hepsinde ışık yaymaktadır fakat onun sadece mor ötesi ışınları bronzlaşmamıza neden olmaktadır. Bu nedenle astronomlar yıldız ve galaksilerden. Dünyanın çevresinde bulunan ozon tabakasının insanları UV ışınlarından koruması insanın yaşamını sağlıklı bir şekilde sürdürmesi için çok iyidir fakat astronomlar için bu evrenden bilgi toplamak için engel teşkil etmektedir. UV ışınlarının sadece çok küçük bir kısmını dedekte etmektedir. bazı böcekler tarafından görülebilir. SOHO olarak isimlendirilen bir uydu tarafından çekilmiştir. Herhangi bir hastanede röntgen çektirilirken. Kemikler ve dişlerin yoğunluğu derinizden daha fazla olduğu için X-ışınlarını derinin soğurduğundan daha fazla soğurmaktadır ve deri bu ışınları tamamıyla geçirirken.

Güneş ışınları üzerimize belli açılarla gelirse. Güneş ve hatta çoğu gezegenler X-ışınımı yaymaktadırlar. Bunlar sadece Dünya atmosferi tarafından soğurulmaktadır ve bu nedenle. yükseklere yükselmiş balonların ve uyduların içine yerleştirilen aletlerle gökyüzü görüntüleri alınabilir. Dünya. atmosferin çoğunun veya hepsinin üzerindeki balonların veya uzay araçlarına yerleştirilen dedektör sistemlerinin elde edilmesine kadar geliştirilmesi mümkün olmamıştır. radyoaktif atomlar veya nükleer patlamalar sonucu oluşmaktadır. X-ışınları astronomisi yapmak için. Bu özelliği tıpta. süpernova kalıntıları. nötron yıldızları. Gamma ışınları. evrenin çok uzak noktalarlından bizlere kadar gelebilmektedir. Enerji taşırlar. İlk gamma ışını teleskopu. en kısa dalga boyuna sahip olduğu kısmına karşılık gelen bölgesidir. atmosferimiz zararlı gamma ışınlarına göre bizi koruma görevi yapmaktadır. Kompton Gözlemcisi gibi sadece. kara delikler. atmosferin dışına gönderilen uydularla X-ışını detektörleri yerleştirerek gerçekleştirilir.1. Astronomide. Enine dalgalardır. çift yıldız sistemleri. Boşlukta ışık hızıyla yayılırlar. Elektrik ve manyetik alanda sapmazlar. yıldızlar. X-ışını yayan cisimler (örneğin kara delikler gibi) dişçinin X-ışını makinesi gibidir ve uydu üzerindeki detektör film yerine geçer. dalgalar derimizden kolaylıkla geçer fakat kemiklerden geçemeyeceği için film üzerine onların gölgesi düşer. X-ışınları üzerimize tutulduğunda. Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri 1234567Yüklerin ivmeli hareketi sonucu oluşur. 1961 yılında atmosfer üzerindeki bir yörüngeye oturtulan Keşif XI uydusu üzerine kozmik gamma ışını fotonundan yerleştirilmiş ve 100 kozmik gamma ışını fotonundan daha az bir ışın toplanabilmiştir. Benzer bir şekilde. Metaller x-ışınlarını çok fazla soğurduğu için diş içersinde bulunan dolgu maddesi de rahatlıkla belirlenir. Işığın farklı dalga boylarına karşılık gelen kısımları Dünya atmosferinin farklı derinliklerine nüfuz etmektedir. 18 . elektromanyetik spektrumun en fazla enerjiye sahip olduğu bölgesine karşılık gelmekle birlikte. arkamızda yer üzerinde gölgemiz oluşur. Gamma () Işınları Gamma ışınları.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ film üzerine kemik ve dişlerin bir silueti düşer. X-ışınımı enerji bandını içeren ışığın çoğu türünü salmaktadır. kanserli hücreleri öldürmek için tedavi amaçlı kullanılmaktadır. canlı hücreleri öldürebilir. Uzayda bulunan. Gamma ışınları. Hızları ortama göre değişir. Işık hızıyla yayılırlar. Bu dalgalar. Gamma ışını astronomisi.

Göz İlk gözlem aracımız. ALET Çıplak Göz Çok iyi göz Küçük opera dürbünü Büyük opera dürbünü Küçük dürbün Büyük dürbün Küçük Teleskop BÜYÜTME 1x 1x 2x 4x 8x 15x 20-200x AÇIKLIK 4 mm 8 mm 15 mm 25 mm 40 mm 60 mm 80 mm PARLAKLIK SINIRI (KADİR) 6 7 8 9 10 11 12 Tablo 1. dürbün ve teleskop olarak sıralayabiliriz. İlk zamanlarda insan gökyüzünü sadece çıplak gözle gözlemlemiş ve gökyüzünün enginliği ve güzelliği karşısında hayrete düşmüştür. Jüpiter. her şeyin görülebildiği kadar sınırlı olmadığını fark etmişler ve uzaktaki cisimleri gözlemleyebilmek için çeşitli aletler icat etmişlerdir. 50mm açıklığa sahip bir teleskop insan gözünden yaklaşık 40-50 kat daha fazla ışık toplar. Samanyolu. Amatörlerin kullandığı dürbünler 6x35. Orion. Gözlem için yüzümüzü Gök’e çevirmek yeterlidir. normal bir gözün topladığı ışığın 50 kat fazlasını toplar. dürbün ve teleskop arasındaki bir karşılaştırma verilmiştir. ikinci rakam ise açıklıktır. Başlıca gözlem araçlarını göz. Yüksek büyütmeli dürbünler sönük cisimleri daha karanlık gösterdiğinden ve elde tutulması güç olduğundan tercih edilmezler. Buradaki ilk rakam büyütme gücü. gözümüzdür.1. Mars. Samanyolu içindeki ve dışındaki yıldızların parlaklığı gözlerinizi kamaştıracaktır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI İnsanoğlu gökyüzüne bakmağa başladığı andan itibaren gökyüzündeki parlak cisimler dikkatini çekmiştir. Karanlığa uyum sağlamış normal bir insan gözü 1/8 ile 1/4 saniye arasında bir süre ışık biriktirebilir ve çapı yaklaşık 4.5 mm'dir. Tablo 1 de göz. Dürbün ve Teleskop Karşılaştırma Tablosu 19 . Işık kirliliği olmayan ortamda. 20cm lik teleskop normal insan gözünden 1600 kat fazla ışık toplar. Dolayısı ile dürbünle gözümüzle göremeyeceğimiz uzak mesafe yıldızları rahatlıkla görebiliriz. Göz. Daha sonraları insanlar. İnsan gözü 380 nm (Mor renk) ile 700 nm (kırmızı) arasındaki dalga boylarına duyarlıdır. Ülker. Dürbün 50 mm açıklığa sahip olan bir dürbün. Amatör astronomlar dürbünde yüksek büyütmeden ziyade ışık toplama gücüne dikkat ederler. Satürn hatta Andromeda’yı bile çıplak gözle görebilirsiniz. Muhtemelen kendinizi mutlu hissedeceksiniz. 7x50 ve10x50 gibi değerlere sahiptirler.

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

Teleskop
Teleskop, çok uzak cisimleri yakınımızdaymış gibi gösteren çok etkileyici bir alettir. Teleskopun icat edilmesi ile modern astronomide büyük gelişmeler elde edilmiş ve astronominin bilinmeyen yönleri keşfedilebilmiştir. Teleskoplar günümüzde çok çeşitli boyutlarda kullanılmaktadır. Oyuncakçıdan alabileceğiniz ufak teleskopların yanında, tonlarca ağırlığa sahip örneğin Huble Uzay Teleskobu gibi çeşitleri vardır. Teleskopun ne kadar etkileyici bir cihaz olduğuna örnek vermek gerekirse, 20cm’lik ufak bir teleskopla 80 metre uzaktaki bir el yazısını okuyabilirsiniz. Temelde 3 çeşit teleskop türü vardır: 1- Mercekli Teleskoplar: Bu tür teleskoplarda uzun bir tüp içerisindeki mercekten geçen ışık ışınları, göz merceğine gelir. Bu teleskop türü, en yaygın teleskop türüdür. Mercekli teleskoplarda ayna bulunmaz. Bunların bir ucunda geniş bir mercek, diğer ucunda ise ufak bir oküler (göz merceği) yer alır. Işık büyük mercekten geçer ve ufak bir demet halinde okülere gelir. Bu aşamadan sonra yapacağınız şey okülerde netlik ayarını yapmanızdır. Avantajları: · · · · · · · Dizaynı basit olduğu için kullanımı kolay ve güvenilirdir. Çok az bakım gerektirir. Büyük objektif açıklı olan mercekli teleskoplar; ay, gezegen ve çift yıldız gözlemi yapmak için idealdir. İkinci bir aynaları olmadığı için görüntü kalitesi oldukça iyidir. Uzak yeryüzü cisimlerini gözlemek için kullanılabilirler. Optik tüpe sahip oldukları için hava akımları (türbülans) çok azdır. Bu nedenle hava akımlarından dolayı görüntü pek etkilenmez. Merceğin sabit olarak yerleştirilmesi de bir avantajdır.

Dezavantajları: · Tüm teleskop türleri arasında (objektif açıklığı arttıkça) en pahalı olan türdür. · Diğer teleskop türlerindeki gibi açıklığa sahip olanları, daha ağır, daha uzun ve daha büyüktür. Bu yüzden bir yerden bir yere taşınmaları zordur. · Küçük ve sönük nesnelerin (uzak galaksiler gibi) gözlemlenmesine çok uygun değillerdir. · Uzun odak oranlarına sahip olduklarından astrofotoğrafiğe uygun değillerdir. · Akromatik dizaynlı olanlarında renk aberasyonu tam olarak giderilememiştir. · Bu tür teleskoplarda oküler tüpün en sonunda olduğundan bazı gözlemlerde problem olabilir. Bu sorun 900’lik bir prizma ile giderilebilir.

20

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

2- Aynalı Teleskoplar: Newtonian ve Cassegrain olmak üzere iki çeşidi vardır. Bu tür teleskoplarda ışık, düz ve geniş bir tüpün içine girer, tüpün dibindeki eğri aynadan (parabol, hiperbol ya da elips) yansır, toplanmış olan ışık huzmesi, tüpün açık olan ucunda yer alan ufak ikinci aynaya çarpar ve oradan okülere gelir bu şekilde görüntü oluşturulmuş olur. Bu tür teleskoplarda genellikle ikincil aynayı tutabilmek için tüpün açık olan ucundan artı işareti biçiminde teller gerilmiş durumda bulunur, bu teller netlik ayarı yapılmamış olduğu zaman okülerle bakıldığında görünür. Fakat netlik ayarı yapıldığında tellerin görüntüsü yok olur.

Avantajları: · · · · · · · Diğer teleskop çeşitlerine göre fiyatları ucuzdur. Odak uzaklığı 1m’ye kadar olanlar kolaylıkla taşınabilir. Renk sapıncı yoktur. Ay ve gezegen gözlemleri için kullanışlıdırlar. Optik sapınçları az olduğu için oldukça parlak bir görüntü verirler. Astro fotoğrafçılık için uygundurlar. Genellikle hızlı odak oranlarına (f/4 ile f/8) sahip olduklarından, uzak gökadaları, bulutsular ve yıldız kümeleri gibi sönük derin uzay cisimlerini gözlemek için idealdirler.

Dezavantajları: · · · · · Diğer teleskop türlerine göre daha hassas oldukları için daha fazla bakım gerektirirler. Nesneleri ters olarak gösterdikleri için yer cisimlerinin gözlemlenmesi için uygun değillerdir. Açık optik tüp dizaynına sahip oldukları için hava akımı gibi dış etkenlerden daha fazla etkilenirler. İkincil aynaları olduğu için mercekli teleskoplardan daha fazla ışık kaybına neden olurlar. Görüntü kenarlarında bulanıklaşma görülür.

3- Katadioptrik (aynalı-mercekli) Teleskoplar: Bu tip teleskoplar hem ayna hem de lens kullanırlar. iki popüler çeşidi vardır: Schmidt-Cassegrainler ve Maksutov-Cassegrainler. Katadioptrik tür teleskoplar aynalı ve mercekli teleskopların avantajlarını bir araya toplayarak, her türlü amaç için kullanılabilecek bir teleskop türü oluştururlar.

21

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ALİ KUŞÇU
15. yüzyılda yaşamış olan önemli bir astronomi ve matematik bilginidir. Babası Timur'un (1369-1405) torunu olan Uluğ Bey'in (1394-1449) doğancıbaşısı idi. "Kuşçu" lakabı buradan gelmektedir. Ali Kuşçu, Semerkand'da doğmuş ve burada yetişmiştir. Burada bulunduğu sıralarda, Uluğ Bey de dahil olmak üzere, Kadızâde-i Rûmi (1337-1420) ve Gıyâsüddin Cemşid el-Kâşi (?-1429) gibi dönemin önemli bilim adamlarından matematik ve astronomi dersleri almıştır. Ali Kuşçu bir ara, öğrenimini tamamlamak amacı ile, Uluğ Bey'den habersiz Kirman'a gitmiş ve orada yazdığı Hall el-Eşkâl elKamer adlı risalesi ile geri dönmüştür. Dönüşünde risaleyi Uluğ Bey'e armağan etmiş ve Ali Kuşçu' nun kendisinden izin almadan Kirman'a gitmesine kızan Uluğ Bey, risaleyi okuduktan sonra onu takdir etmiştir. Ali Kuşçu, Semerkand'a dönüşünden sonra, Semerkand Gözlemevi'nin müdürü olan Kadızâde-i Rûmi'nin ölümü üzerine gözlemevinin başına geçmiş ve Uluğ Bey Zici'nin tamamlanmasına yardımcı olmuştur. Ancak, Uluğ Bey'in ölümü üzerine Ali Kuşçu Semerkand'dan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yanına gitmiştir. Daha sonra Uzun Hasan tarafından, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacı ile Fatih'e elçi olarak gönderilmiştir. Bir kültür merkezi oluşturmanın şartlarından birinin de bilim adamlarını bir araya toplamak olduğunu bilen Fatih, Ali Kuşçu' ya İstanbul'da kalmasını ve medresede ders vermesini teklif eder. Ali Kuşçu, bunun üzerine, Tebriz'e dönerek elçilik görevini tamamlar ve tekrar İstanbul'a geri döner. İstanbul'a dönüşünde Ali Kuşçu, Fatih tarafından görevlendirilen bir heyet tarafından sınırda karşılanır. Kendisi için ayrıca karşılama töreni yapılır. Ali Kuşçu' yu karşılayanlar arasında, zamanın ulemâsı İstanbul kadısı Hocazâde Müslihü'd-Din Mustafa ve diğer bilim adamları da vardır. İstanbul'a gelen Ali Kuşçu' ya 200 altın maaş bağlanır ve Ayasofya'ya müderris olarak atanır. Ali Kuşçu, burada Fatih Külliyesi'nin programlarını hazırlamış, astronomi ve matematik dersleri vermiştir. Ayrıca İstanbul'un enlem ve boylamını ölçmüş ve çeşitli Güneş saatleri de yapmıştır. Ali Kuşçu' nun medreselerde matematik derslerinin okutulmasında önemli rolü olmuştur. Verdiği dersler olağanüstü rağbet görmüş ve önemli bilim adamları tarafında da izlenmiştir. Ayrıca dönemin matematikçilerinden Sinan Paşa da öğrencilerinden Molla Lütfi aracılığı ile Ali Kuşçu' nun derslerini takip etmiştir. Nitekim etkisi 16. yüzyılda ürünlerini verecektir. Ali Kuşçu'nun astronomi ve matematik alanında yazmış olduğu iki önemli eseri vardır. Bunlardan birisi, Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih'e sunulduğu için "Fethiye" adı verilen astronomi kitabıdır. Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde gezegenlerin küreleri ele alınmakta ve gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir. İkinci bölüm Yer'in şekli ve yedi iklim üzerinedir. Son bölümde ise Ali Kuşçu, Yer'e ilişkin ölçüleri ve gezegenlerin uzaklıklarını vermektedir. Döneminde hayli etkin olmuş olan bu astronomi eseri küçük bir elkitabı niteliğindedir ve yeni bulgular ortaya koymaktan çok, medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Ali Kuşçu'nun diğer önemli eseri ise, Fatih'in adına atfen Muhammediye adını verdiği matematik kitabıdır.

22

kilisede görev aldı fakat bu uzun sürmedi. yazdığı kitabını ortaya çıkarabilirdi. O zamanki Hıristiyanlık inancına göre Hz. Orada astronom Domenico Noworra (1454-1504) ile beraber çalıştı. doktor ve rahip olan Kopernik. İsa Güneş’e sabit durması için emir vermişti ve Güneş de sabit durmaktaydı. Etrafın tepkisinden. Fakat çekingenliği üzerimden atarak çalışmalara devam ettim. Papaya kitabını göndererek şu mektubu yazdı: "Aziz peder. Yeni astronominin kurucusu kabul edilen Kopernik.1473 .1.ö. Dünya’nın yuvarlak ve hareket eden bir cisim olduğu. Astronom.. Kopernik. Burada." Kopernik'in en önemli eserinde "De revolutionibus orbium coelestium" heliosentrik teorisini detaylı anlattı.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikolaj Kopernik (d. fikirlerini savunan biri olamamışımdır. Heliosentrik teori bugün Kopernik teorisi olarak da adlandırılır. ileri sürdüğü fikirleri ancak ömrünün sonlarında açıklayabilmiştir. 1494 yılında evine dönen Kopernik. başladığım hususlardan vazgeçmeye niyetlendiğim olmuştur. Ay'ın ve gezegenlerin incelenmesiydi. 1497'de memleketine dönüp. Eserlerinde izah edilen konular. 1540'da ise bütün fikirlerini içine alan kitabın basılması için müsaade çıkmıştı. 24 Mayıs 1543 yılında Frombork'ta (Polonya) öldü. 23 . Yine genel inanca göre dünya düz tepsi gibiydi. Güneş’in görünen hareketi. kiliseye karşı çıkan insanlar ateşte yakılmaya mahkum edilirdi. 1543) 19 subat 1473 yılında Torun'da (Polonya) doğan Kopernik normal tahsilini yaptıktan sonra 1491 yılında Krakov'daki okula devam ederek matematik ve astronomi öğrenimini bitirdi.. çalışmalarına devam etti. kitapta yazılanları okuyanların hemen reddedeceklerini biliyorum. 1501'de Hukuk fakultesini devam ve Tıp fakultesine baslamak icin tekrar İtalya'ya geri döndü. başpiskopos olan amcasının tesiriyle dini eğitim için İtalya'ya gitti. Ömrünün sonlarına doğru sıhhati bozulan Kopernik'in kiliseden korkusu kalmamıştı. Sebepleri ise kendisinin bunların doğru olduğuna tam emin olmaması ve kendisi papaz olduğu için kiliseden çekinmesi. Yazdıklarımı tenkit edenler olursa onlara aldırmayacağım ve saçma kabul edeceğim. Ben ömrüm boyunca çevremin düşüncelerine aldırmayan. Aksini düşünenler ise cehennemlikti. Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş etrafında döndükleri kuralını açıklamıştır. ekliptik sistemin tartışılması. Yunanlı astronom Batlamyus'un yanlış olan teorisini Dünyaya anlatarak ilme anlatılamayacak kadar büyük hizmette bulundu. Artık fikirlerini rahatça açıklayabilir. O dönemde.

Ünite 2 EVRENİ TANIYALIM .

güçlü füzeler. var olduğunu bildiğimiz bütün atomik âlemlerdir.2. Sürekli genişleyen evrenin her yerinde geçerli olan fizik kurallarından kütle çekimi kanunu vasıtasıyla bağımsız gazlar birleşerek galaksileri (gök adaları) oluşturdular. evren dışı varoluş hakkında hipotezler öne sürülmüştür. küre şeklindedir. yapma uydular. Bu yüzden sürekli uzayı araştırmak için icatlar yapmıştı. Büyük Patlama sonucunda altı yöne dağılan gaz molekülleri uzun bir dönem boyunca birbirlerinden bağımsız hareket ettiler. odalarken. merdivenler. yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti. Evrenin oluşumuna dair günümüzde en çok kullanılan teori. daha da artmaya başladı. gezegenler ve asteroitler bulunmaktadır. Ortalama ısısı -270 0C dir. Uzay. Dolayısıyla modern fizik açısından evren. karmaşık ve araştırmaya değer olmuştur. Aynı evrensel fizik kanunu neticesinde gökadalar da birbirlerine yaklaşarak devasa gruplar oluşturdu. Evrenin yaşı 13. Bu yüzden insan her çağda uzayı merak etmişti.7 milyar yıl iken görünür evrenin yarıçapının 46. yapay uydular geliştirilmesi. Galaksiler içinde yıldızlar ve bazı yıldızların çevresinde sistemler oluştu.1088 yıldız olduğu tahmin edilmektedir. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir. İnsanlığın uçmayı keşfetmesiyle Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. evren ise apartmanın bütünü yani kendisidir. Bununla birlikte evren öncesi durum. Evren meydana gelmeden önce evrenin yerinde ne olduğu ya da evrenin neyin içinde genişlediği sorularına bilimsel bir cevap bulunamamıştır. 20. Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınıryoktur. çok güçlü radyo teleskoplarla (Hubble Uzay Teleskopu) uzayın derinliklerinin araştırılması. 25 . büyüklüğü. Uzayla evren arasındaki farkı şöyle de özetleyebiliriz. sıkışmış bir noktanın patlamasıyla oluştu. Bigbang (Büyük Patlama) teorisidir. bir apartmandaki daireler. sıfır hacimli ve çok yüksek bir enerji potansiyeline sahip. İçinde yaşadığımız Güneş Sistemi bunlardan birisidir. Ay 'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi.5 milyar ışık yılıdır. Görünür evren. uzay hakkındaki bilgileri artırdı. Nihayet.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM UZAY. Dünya’ya ait olanının merkezinde doğal olarak Dünya vardır ve yarıçapı yaklaşık 46. koridorlar. Uzayda tahminen milyarlarca galaksi. uzayda bulunan tüm madde ve enerji biçimlerini içeren bütünün adıdır. Keşfedebildiğimiz evrende 400 milyardan fazla galaksi ve 10. Pozitif bilimler açısından evren. Bu teoriye göre evren. olayları ile ilgi çekici. Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi. galaksilerin içinde ise tahminen milyarlarca sistemler. bu gözlemlenebilir evrenin en az 1023 katı olduğu şeklinde teoriler vardır. EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN Uzay ya da feza.5 milyar ışık yılı olmasının nedeni evrenin devamlı genişliyor olmasıdır. Uzay karanlığı. Bütün evrenin. Böylece merakını gidermeye başlayan insanoğlu bununla yetinmeyip uçarak daha fazla bilgi toplamak istedi. Evren ya da Kâinat. gök cisimlerini barındıran uzay ve tamamen boş olan karanlık uzayın toplamıdır.

Güneş’e baktığımızda ise Güneş’in yaklaşık olarak 8 dakika önceki hâlini görürüz.000 kilometredir. denizcilikte çok pratik önemi olan mükemmel bir saati bulmayı umuyordu.800. Aynı şekilde bu. Jüpiter Dünya’ya çok yakın olduğu zaman erken. 1660′lı yıllarda. yani 3. Ay’a baktığımızda onun 1. gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sürekli olarak değişir. 26 .000. Gezegenlerin güneş etrafındaki yörüngeleri çember değil de elips biçiminde olduğundan. 1677′de O. biz hep Güneş’in 8 dakika önceki ışınlarını görebiliyoruz.75 milyar km uzaktadır. Gökbilimcilerin görebildikleri en uzak cisim 18. Bu doğa olayı. Ayrıca astronomide Dünya'nın Güneş'e ortalama uzaklığı olan 149. 10 dakikanın bir kaç katı kadar çok erken veya çok geç meydana geliyordu. G.2. Astronomik birim. Yani biz onlara baktığımızda aslında onların şu andaki hâllerini değil.2 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda Gökadasıdır. Çünkü Güneş ışınları Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada gelirler. uzaklıklarına ve büyüklüklerine bağlı olarak diğer gezegenler ve yıldızlar için de geçerlidir. Bu anlamda belki de gökyüzündeki cisimler için geçmişe açılan pencereler benzetmesini yapmak yanlış olmaz. Cassini Paris’te geceleyin Jüpiter’in 4 tane uydusunu gözlemişti. Römer tarafından çözüldü. bu cisimden gelen ışınların yolculuklarına 18 milyar yıl önce başladıkları anlamına geliyor.000 x 60 x 60 x 24 x 365 = 9. Işığın hızı sadece vakum ortamdayken c 'ye eşittir. Herhangi bir maddenin içinden geçerken (örneğin su. en uzak olduğu konumda ise 152.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ Astronomik Birim (AB): Bir astronomik birim Güneş'in merkeziyle Dünya'nın merkezi arasındaki uzaklık olan 149.000 km = 946 x 10 10 km dir. Bu uzaklık Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konumda 147. 1 Işık Yılı = 300. Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri yıldız sistemi.2 saniye önceki hâlini. Bu keşif. kendisinden önce tıpkı Galileo gibi. Işık hızının sonlu olmasının bir sonucu olarak. Gözlemleri sırasında bir takım düzensizliklere dikkat etti. Örneğin. Bu uydular gezegenin etrafında dönüyorlar.000 kilometre bir Astronomi Birimi (AB) olarak kabul edilir.000. belki de binlerce ışık yılı önceki hâllerini görüyoruz. Çıplak gözle görebildiğimiz en uzak cisimse 2. bu yüzyılın en temel keşiflerinden birinin ortaya çıkarılmasına öncülük etti. IŞIK HIZI Işığın ve tüm diğer elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı 299.000 kilometreye düşmekte. Bu problem. Cassini. Römer salınımların.9 milyon mil'dir. Römer’e.3 ışık yılıdır.000. Bu da. Işığın hızının bugün c = 300.460. Buradan matematiksel ifadeyi yazacak olursak.000 kilometreye kadar çıkmaktadır. D. ışığın hızının sonlu olması idi. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı ortalama olarak 149.6 x 10 6 km ya da 92. cam vb.458 metre/saniye dir. Güneş Sistemi'nden yaklaşık 25 astronomik birim.000. Öngörülen bu düzensizlikler. Yani. Latince celeritas (hız) ismine adden "c" ile ifade edilir. Dünya'nın Güneş'e en yakın ve en uzak konumları arasında 5 milyon kilometre fark vardır.600.000 km/s olduğunu ve Einstein’a göre de ışık partiküllerinin (fotonlarının) sıfır artık kütleye sahip olduklarını.000 km yok almaktadır.26 Işık Yılı uzunluğundaki değere 1 pc (Parsek) adı verilir.792. bunun olası en büyük hız olduğunu bilmekteyiz.) hızı c 'den küçüktür. Parsek : 3.000 ışık yılı uzaktadır.000. gezegenin diskinin arkasında veya önünde ortaya çıkıyor ve gözden kayboluyorlardı. Güneş’ten sonra bize en yakın yıldızın uzaklığı 4. evrendeki büyük uzaklıkları belirtmek için kullanılır.600. Jüpiter Dünya’ya uzak olduğu zaman geç meydana geldiğine dikkat etti. Işık saniyede 300. Işık Yılı (IY): Işığın bir yılda aldığı yoldur.

kaynak ile gözlemci arasındaki göreli hareketten bağımsız olup daima sabittir. cisimlerin ışık hızı mertebesindeki hareketlerinde de Newton fiziği bekleneni vermedi. birbirine göre değişmeyen harekete sahip bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynı yazılmalıdır. uzunluk ve kütle bu niceliğe göre değişmektedir. Maddenin hızlandırıldıkça kütlesinin artması. 27 . 2. Tam ışık hızına sahip bir cisim için ise zaman geçmez. Işık hızına. O da evrendeki tek sabit olan ışık hızıdır. Böylece yüksek hızlardaki hareket ele alınırken bir tek referans noktası göz önüne alınacaktır. mekân ve hareketin göreli. C. Einstein bunun mümkün olamayacağını. bir cismin ulaşması durumunda ise. Teori farklı zamanlarda: a. maddenin enerjiye eş değer olduğunu ve çok küçük kütleden fazlasıyla enerji elde edilebileceğini göstermiştir. Deneyde. Gerçekte asırlar önce İslam filozofu Kindî (801-873) zaman. ışık hızının her zaman. Morley tarafından gerçekleştirilen bir deneyin sonucunun yorumlanmasıyla elde edilmiştir. Yüzlerce deneme sonunda. 1887'de A. Atom bombalarının yapımı ve nükleer reaktörlerin çalışması bu sayede açıklanabilir. Michelson ve E. ışık dalgalarının hareketi için herhangi bir ortamın gerekmediğini. Işık hızına yakın bir hızla hareket eden sistemde zaman yavaş işler.2. Herhangi bir kaymanın bulunması durumunda esirin hareketinden dolayı ışık dalgalarının hızının azaldığı sonucuna varılacaktı. Newton tarafından kurulan klâsik fiziğin mikro boyutlarda yetersizliği anlaşılmıştı. Maxwell'in elektromanyetik dalgaların içinde hareket ettiğini ileri sürdüğü esir maddesinin var olup olmadığını sınamak üzere gerçekleştirildi. Özel Rölativite Rölativite teorisi. Dünya'nın. her yerde sabit olduğu sonucuna varıldı. bir cismin uzaydaki durumuna göre zaman ve mekân özelliklerinin değişkenlik göstereceğini ileri sürdü. Einstein. Ancak. Güneş çevresinde döndüğü yöne gönderilen iki ışık dalgası arasındaki faz kaymasının gözlenmesi esas almıyordu. hareketin evrende mutlak olduğunu. Fakat deney bekleneni vermemiştir. a. temelde uzay boşluğunu doldurduğu düşünülen ve J. Özel rölativite b. Sonuç olarak göreli bir evrende 1. uzunluğu da sıfır olur. E = m c2 ile verilen denklem. dolayısıyla esirin varlığına ilişkin bir varsayımın gereksiz olduğunu ortaya koydu. bu cismin kütlesi sonsuz. kütle ile enerji arasında yeni bir bağıntının doğmasına yol açmıştır. Newton.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM RÖLATİVİTE TEORİSİ Kuantum teorisiyle atomun yapısı aydınlatılmaya çalışılırken. 1905'te yeni bir teori ortaya atıldı. Işığın boşluktaki hızı. bu sonuçları anlamlandıran ve doğru olarak açıklayan ilk kişi oldu. her cisme ve gözlemciye göre değişken yapıda olduğunu vurgulamıştı. Bu ilkeler. Işık hızına yakın hareket eden nesnelerin hareket yönündeki uzunlukları kısalır ve kütleleri artar. Bunun yanında. 3. Bu sonuçtan hareketle şu söylenebilir: Hiçbir cisim ışık hızına ulaştırılamaz. bulunulan yere ve zamana göre değişmediğini kabul ediyordu. Deney. Çünkü zaman. Einstein bu düşüncelere deneysel kanıtları da katarak şu ilkeleri koydu: • • Tüm fizik yasaları. Genel rölativite adları altında oluşturulmuştur.

başka bir galaksinin olduğunu keşfetti. yıldızlararası gaz ve tozdan. bu ilkelerden hareketle evrenin uzay-zaman boyutunun her ikisiyle incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Çevresinde gezegenler ve asteroitler gibi çeşitli kozmik cisimler dönen Güneş’imiz Samanyolu gökadamız içerisindeki yıldızlardan yalnızca bir tanesidir. plazmadan ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan sistemdir. Bu yaklaşımda da Einstein klâsik fizikte Newton tarafından kurulan yer çekimi ifadesinin yetersizliğine dikkat çekmiştir. Hubble'nin keşfini başka galaksilerin keşfi izledi. kütle çekim (yerçekimi) kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlardan. Ancak evrende ivmesiz hareket eden pek az şey vardır. 28 . kütleleri etkisiyle her an değişikliğe uğrayan bir ortam olduğu sonucuna varılmıştır. 1724-1894) ve Wrigt (Thomas Wrigt. yıldız kümelerini ve çeşitli nebulaları da içerebilirler. rölativite teorisi uzaya bakış açımızı değiştirerek uzay hakkındaki bilgilerimize yeni boyutlar kazandırmıştır. Fiziksel olarak. bir cismin uzayda ivmelenmesiyle onun üzerine bir yer çekimi ivmesinin etki etmesi birbirinden ayırt edilemez durumdur. Tipik gökadalar 10 milyon (cüce gökada) ile bir trilyon (dev gökada) arasındaki miktarlarda yıldız içerirler ve bir gökadanın içerdiği yıldızların hepsi o gökadanın kütle merkezini (ortak çekim merkezini) eksen alan yörüngelerde döner. eylemsiz veya ivmeli bir gözlem çerçevesinde aynıdır. milyonlarca yıldızdan oluşan. Gökada ya da galaksi.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM b. sarmal (spiral) gökadalar ve düzensiz gökadalar. Sabit bir yer çekimi alanında eylemsiz referans çevresi ile ivmeli bir referans çevresini birbirinden ayırmak imkânsızdır. araştırmalarını galaksiler üzerinde yapmaya başladı. Sonuç olarak. 1924'te Hubble. Bu çerçevede sefeid türü değişen yıldızları inceledi. mekanik ve elektro manyetizma teorilerini birleştirmiş. Güneş sisteminin bulunduğu Samanyolu galaksinin dışında. Buradan uzayın gök cisimlerinin toplanma mekânı değil. Bu durumda genel rölativite ilkelerini şöyle belirtmiştir: Fizik yasaları.2. Einstein. Bu galaksinin uzaklığını da sefeid türü değişen yıldızların yardımıyla hesapladı. Einstein. GÖKADA (GALAKSİ) 18. Bu açıdan 3 farklı tür bulunur: Eliptik gökadalar. Einstein daha genel bir teori olarak genel rölativiteyi 1916'da oluşturmuştur. yüzyıl filozoflarından Kant (Immanuel Kant. Gökadalar genellikle biçimlerine (veya görsel biçim bilimine) göre sınıflandırılırlar. Samanyolu'nun dışında bağımsız sistemlerin varlığını belirtmişlerdir. Bu galaksi Andromeda Galaksisi idi. Edwin Hubble Hubble'nin 1929 yılındaki keşiflerinden biri şudur: Evren sürekli olarak genişlemektedir. 20. uzay ve zaman hakkındaki görüşlerde köklü değişikliklere neden olmuştur. Einstein. bu durumda eğer bunları birbirinden ayıramıyorsak "o hâlde bu etkiler birbirinin aynı olmalıdır" şeklinde düşünerek bir cismin eylemsizlik kütlesiyle yer çekimi kütlesinin birbirine eşit olduğunu ileri sürmüştür. Gökadalar çeşitli çoklu yıldız sistemlerini. Hubble'nin bulduğu sonuç şudur: Andromeda galaksisinin Dünyamızın içinde bulunduğu Samanyolu galaksisine uzaklığı 2 milyon ışık yılıdır. Bu yüzden. 1711-1796). yüzyıl başlarında teleskopların gelişmesiyle evrende Samanyolu dışında ve daha çok uzakta milyarlarca yıldızdan oluşan galaksilerin varlığı keşfedildi. Genel Rölativite Özel rölativite birbirine göre ivmesiz bulunan sistemler için geçerlidir.

Ayrıca. dönen bir yıldızlar diskinden. 29 . Gökadaların çoğu 1. Bu galaksilerde özellikle sarmal kollarında gaz ve toz vardır. dolayısıyla açık kümelere çok az derecede sahiptirler.000 parsek arasındaki bir yarıçapa sahip olup. Bu gruptaki galaksilerin kütleleri 1 milyar ile 200 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Genellikle küçük yapılı. yıldızlararası ortamdan ve genellikle daha yaşlı yıldızlardan meydana gelmiş bir şişkinlikten oluşur. Gökadaların çoğu. Bu galaksilerde yeni yıldız doğum oranı çok düşüktür. kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı “kümeler” adı verilen topluluklar oluştururlar. Bu yelpaze içinde daire biçimine en yakın eliptik galaksiler E0 olarak. Genç yıldız nüfusları sayesinde maviye daha yakın olan sarmal gökadaların aksine. Herhangi bir sarmallık veya dairesel/eliptik biçime sahip değillerdir. sarı-kırmızı renklerde olurlar. gerçekten elips biçimine sahip galaksilerdir. en basık ya da en oval olanlar ise E7 olarak adlandırılır.000 ile 100. yani yıldız doğumlarının durduğu veya en aza indiği galaksiler olarak düşünülebilirler. çoğu düzensiz gökadanın geçmişte birer sarmal veya eliptik gökada olduğu fakat sonraları yerçekimsel güce maruz kalıp düzensizleştikleri de düşünülmektedir. Gözlemlenebilir evrende 100 milyardan fazla gökada olduğu sanılmaktadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Eliptik gökada Sarmal gökada Eliptik Gökadalar Eliptik galaksiler görüş açısından bağımsız olarak. Bu bölgede yeni yıldızlar da oluşmaktadır. Gökadalar arası uzay ortalama yoğunluğu m3 başına bir atom bile düşmeyecek derecede az olan bir gazla doludur. Toplam gökada nüfusunun çeyreğini oluşturduklarına inanılır. Nispeten yüksek düzeyde açısal hıza sahiptirler. Düzensiz Gökadalar Biçimsel gökada sınıflarından herhangi birine uymayan gökada sınıfıdır. İçinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi da bir çubuklu sarmal galaksidir. onlar da yine kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı süper kümeleri oluştururlar. Hubble düzenine göre eliptik galaksiler. Etrafı teker adlı yıldızlar topluluğu tarafından sarılı bu karın ya da çekirdek kısmından dışarı doğru nispeten parlak kollar uzanır.2. nispeten yıldızlararası maddesi fazla olmayan galaksilerdir. daire biçimine yakınlıktan aşırı ovalliğe kadar uzanan bir yelpaze içinde kodlanır ya da adlandırılırlar. Sarmal galaksiler. genellikle birbirlerinden milyonlarca parsek uzaklıklarda bulunurlar. Sarmal Gökadalar Evrendeki galaksilerin büyük bir çoğunluğu sarmal galaksilerden oluşur.

Bu durumda bir gökada diğerine çarpmaktansa yanından geçmeyi tercih eder.000 16. Çekim güçlerinin gökadaları birbirine yaklaştırması neticesinde meydana gelen bu dev kozmik olay sonucunda spiral eliptik gökadalara dönüştüğü ileri sürülmektedir. Dolayısıyla 300 milyar yıldız içerir. Başlıca Gökadalar Gökada Samanyolu Andromeda LMC SMC Fornox Sistemi NGC 598 Maffeil NGC 6822 NGC 205 Uzaklığı (1000 ışık yılı) Çapı (ışık yılı) Yıldız Sayısı (1000 adet) (-) 2250 170 190 650 2350 3300 1630 2250 100.Ö. çoğu büyük gökada kümeleri içinde bulunurlar.000 10. ayrıca gökadaları teşkil eden yıldızlar ve diğer gök cisimlerinin de hepsinin belli bir kanun içinde hareket ettikleri. Diğer bir görüşe göre de eliptik gökadalar. Astrofizikçilerin yapmış olduğu son araştırmalarda gökadaların milyarlarca yıllarla ölçülen ömürleri içinde birbirleriyle çarpıştıkları açıklanmıştır. Samanyolu’nu.000 20. 30 . Samanyolu gökadamız da çekirdek kısmında böyle bir kara delik içermektedir. modern araçlarla yapılan gözlemler neticesinde önemini kaybetmiş. bize en yakın gökada olmakla birlikte. Günümüzde imal edilen geliştirilmiş uzay aletleriyle yapılan gözlemlerde. Bu gruplar içindeki yalnız gökadalar diğer gökadalarca hızla çekilir.000 300. gökyüzünü hemen hemen büyük bir daire boyunca.000 200. Gözlem verileri bazı gökada merkezlerinde dev kara deliklerin mevcut olabileceğini ortaya koymaktadır.000 350 3.000 25.000 30.000 200. aletsiz olarak yaptığı araştırmalar sonunda. hepsinin belli bir intizam içinde yer aldıkları.000 SAMANYOLU Gözlem koşullarının uygun olduğu gecelerde.000 100. bu kaçışın devam ettiğini göstermektedir. içinde bulunduğumuz Samanyolu Gökadası gibi milyonlarca gökadanın var olduğu.000 6. birbirinden farklı yapıda milyonlarca yıldızdan meydana geldiğini ortaya koydu. burada sayısız ışıklı noktalar tespit etti. beyaz ve ince bir bulut görünümünde olan yıldız yığınının oluşturduğu topluluğa Samanyolu (galaxiy) denir. bütün bunların saniyede binlerce kilometre hızla hareket ettikleri anlaşılmıştır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Galaksimizin komşuluğunda yer alan Andromeda. Gökadaların uzayda rastgele dağıldıklarını ileri süren teoriler. 490-430). gökyüzünde çıplak gözle görülen en uzak gök cismidir (2.000 60. Anlaşıldığına göre. Milâttan önce 400 yılında Antik Yunan düşünürü Demokritos (M.000 20 40. Galileo 1610'da dürbününü Samanyolu'na çevirdiği zaman. Sonuçta zamanına kadar ne olduğu kesin olarak tanımlanamayan kuşağın. gökadaların spektrumunda görülen kırmızıya yakın kayış. çok sayıda sıkışmış şekilde oluşmuş yıldızlardan meydana gelen yıldız topluluğu olarak belirtmiştir.5 katı kadardır.000 130. Biçim bakımından bizim gökadamıza çok benzeyen Andromeda'nın boyutları Samanyolu'nun 1.000 25. Karanlık madde henüz çok iyi bir şekilde anlaşılamamış olmakla birlikte. geniş bir kuşak gibi saran.2. öyle görünüyor ki. Dolayısıyla Demokritos'un 2100 yıl kadar önce aletsiz olarak belirttiği görüşün doğruluğu belirlenmiş oldu.2milyon ışık yılı). gökadaların çoğunun kütlesinin yaklaşık % 90’ını karanlık madde oluşturmaktadır.

Güneş'in Samanyolu merkezine uzaklığı ise 27. yapıları ve özellikleri birbirinden farklı 100 milyar kadar yıldızın varlığı anlaşılmıştır. Bu şeklin orta kısmında (merkezî bölgesinde) çok sayıda yıldız olmasına rağmen. Samanyolu'ndaki yıldızların ortalama sayısını tespit etmemiz mümkün olmuştur. Şeklin en geniş yeri 16.000 ışık yılıdır. Samanyolu'nun merkezinde toplanan kısmı. zamanımıza kadar 42 defa dönme yaptığı anlaşılır. Bu bölgedeki gazların yoğunluğu 10-27 g/cm3 olabileceği hesaplanmıştır. fiziğin önemli bir kolu olan tayf biliminde Doppler Olayının astronomiye uygulanmasıyla tespit edilmiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Daha sonra Wilhelm Herschel kendisi kuzey yarı kürede. Buldukları sonuç. 1932'den itibaren kullanılmaya başlanan radyo teleskoplarla. Bu durumda. oğlu Johan Herschel güney yarım kürede Samanyolu’ndaki yıldızların sayısını tespit etmeye çalışmışlardır. Astronom Harkow Shapley ve Scorse'nin 1918 yılında fotoğraf ve tayf yardımıyla ortaya koyduğu sonuca göre. Diğer yarı miktarı da yıldızlar arasında gaz yahut bulutsu şeklindedir. W. Samanyolu'ndaki yıldızlar arası tamamen boş olmayıp. Ancak Samanyolu merkezinde bulunan yıldızların bulutlarla örtülü olması. yoğunluğu çok düşük gaz bulutlarıyla kaplıdır. Bu sıradaki dönme hızı 220 km/s'dir.000 ışık yılıdır. Bu iki uç arasındaki uzaklık 100.000 ışık yılı kadardır. Herschel'in ortaya koyduğu bir gerçek de Samanyolu'ndaki yıldızların sayısı Samanyolu enlemlerine (galâktik enlem) göre değişir. Oort 1927'de yaptığı araştırma ve hesaplamaya göre Samanyolu'nun kendine özgü bir hareketi olduğunu tespit etmiştir.000 ışık yılı kadardır. 31 . şeklin kenarlarına yaklaştıkça yıldız sayısı azalır. Bu kütlenin yarı miktarı yıldızlarda toplanır. görüş imkânlarına engel olduğundan. Toplam kütlenin de 1045 gram olduğu hesap edilmekte olup. Bu sonuç. bu kütlenin yüzde 80'i kadardır. Güneş sisteminin bulunduğu yerde Samanyolu'nun kalınlığı 4. büyük bir mercek (veya mercimek) şekline benzer. Samanyolu’nun 10 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir. kendilerinden 100 yıl kadar önceleri Galileo'nın görüşü ile aynıdır. Güneş sistemimizin içinde bulunduğu Samanyolu'nda. Bilinen özellik. Hollandalı astronom J.H. merkezin gerçek yapısı hakkında kesin bilgilere sahip değiliz.2. merkezdeki yıldızların sayısının civarına nispeten daha yoğun olmasıdır. Samanyolu. bu miktar başka bir ifade ile Güneş kütlesinin 200 milyar katıdır. Herschel'den sonra. Samanyolu 240 milyon yılda bir defa merkezi çevresinde dönmektedir. W.

Bunların dışında bir de Plüton vardır. En küçük gezegen Plüton. Ayrıca Dünya’ya en yakın yıldızdır. gezegenler. 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği Plüton’un gezegen sınıfından çıkarılarak “cüce gezegen” sınıfına konulduğunu açıklamıştır. Dünya’dan uzaklığı 149.000 katıdır. Dünya’ya uzaklık ve yarıçap olarak en yakın gezegen Venüs’dür. Çapı 30 ışık yılı yani 283.000 km hızla döner ve bir turunu 25 günde tamamlar.        Gezegenlerin tamamı elips şeklinde bir yörüngeye sahiptir ve tüm gezegenlerin dönüş hızları birbirinden farklı olmakla birlikte bazı gezegenlerin yörüngeleri birbiri ile kesişir. Dünya. helyuma dönüşmektedir.4 milyon km.500. Bu dokuz gezegen ile birlikte onların bilinen 166 uydusu da güneş sistemine dahildir. Güneş sisteminde bulunan gezegenler ve diğer gök cisimleri. gezegenlerin uyduları.000 km’dir. Dünya’nın 1.914. Hacmi dünyanın hacminden 1. Ancak Plüton dış merkezli bir yörüngeye sahip olduğu için gezegen olup olmadığı konusunda uzun tartışmalar yaşanmış. Saniyede 600 milyon ton hidrojen. Satürn. Venüs. Güneş’in sıcaklığı 6000 °C ve merkezindeki sıcaklık ise 1. Güneş ışınları 8 dakikada yeryüzüne ulaşmaktadır ve Güneş’in üç günde yaydığı enerji Dünya’daki tüm enerjilerin toplamından fazladır. Güneş ve Özellikleri .3 milyon kat daha fazladır ve kütlesi itibariyle dünyanın 332. bilinen en uzak gezegen ise Plüton’dur. Yapısının tamamına yakını Hidrojen ve Helyum gazlarından oluşmaktadır.2. Uranüs ve Neptün ‘dür.5 milyon °C dolayındadır. Güneş Sistemindeki gezegenlerin bazı özellikleri şunlardır. ışık ve enerji kaynağıdır. Merkür ve Plüton ve Venüs’ün uydusu yoktur. güneşin çekim kuvvetinin etkisiyle. Güneşte hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında büyük bir enerji açığa çıkar. Güneş kendi ekseninde 70.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM GÜNEŞ SİSTEMİ Güneş sistemi. Uranüs’ün 6. Güneş’e en yakın gezegen Merkür. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş’in etrafında batıdan doğuya doğru dönerler.177. kuyruklu yıldızlar ve meteorların yine güneş etrafında birikmesiyle oluşan gök cisimleri topluluğudur. Bu gezegenler Güneş’e olan uzaklıklarına göre sırasıyla Merkür.430 km olan güneş sisteminde güneş de dahil olmak üzere toplam 10 gezegen vardır. Satürn’ün 10 ve Jüpiter’in 12 uydusu vardır. Bu olay sırasında kırmızımsı bir alev 15-20 bin km yükselir bu olaya güneş fırtınası denir. en büyük gezegen Jüpiter’dir. 32 . Gezegenlerin dönüş hızları Güneş’e olan uzaklıklarına göre ters orantılıdır. Mars. Çapı 1.821. Mars ve Neptün’ün 2. 5 milyar yaşında olduğu tahmin edilen ısı. çekim kuvvetinin etkisiyle Güneş etrafında ve belli bir yörünge üzerinde dönmektedirler. Jüpiter.

Güneşe 58 milyon km uzaklık ile en yakın gezegendir ve sekiz gezegen içerisinde kütlesi itibariyle sekizinci sıradadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Güneş sistemindeki gezegenler İç (Karasal) ve Dış (Gaz Yapılı) gezegenler olmak üzere ikiye ayrılırlar. 1. yüzeyi de silikat tozları ile kaplıdır. Venüs.2. Merkür. Dünya’ya en yakın olduğu mesafe 38 milyon km’dir. Üzerinde irili ufaklı kraterler ve uçurumlar bulunan bu gezegen Dünya’nın sahip olduğu manyetik alanın %1 kuvvetinde manyetik alana sahiptir. İç (Karasal) Gezegenler: Bu gezegenler. Üzerine düşen ışınların ancak onda birini yansıtabilmektedir. Güneş etrafındaki dönüşünü de 88 günde tamamlamaktadır. Güneş ışınlarının %80′ini yansıtabilen bu gezegen Güneş ve Ay’dan sonraki en parlak gezegendir. Karasal gezegenlerin kütleleri küçük. 27 Mart 1972′de fırlatılan Venere-8 adlı uzay aracının göndermiş olduğu verilere göre venüs etrafındaki bulutlar60 km’ye kadar çıkabilmekte ve hızlı bir şekilde hareket etmektedir. dönüş hızları yüksek ve ortalama yoğunlukları 5. kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 58 günde. Bu nedenlede en çok uzay aracı gönderilen ve üzerinde en çok insan yapımı araç bulunan gezegendir. Güneş’e çok yakın bulunduğu için çıplak gözle görülmesi sadece gün doğumunda ve gün batımında mümkün olmaktadır. Merkür Uydusu olmayan iki gezegenden biridir. Çekim gücü Dünya’nın çekim gücünün 1/3′ü kadardır. Venüs. Güneş çevresindeki dönüşünü 225 günde tamamlarken diğer gezegenlerin tersi yönünde dönmektedir. Diğer tüm gezegenler saat yönünün tersine dönerken Venüs saat yönünde döner. Akşam yıldızı ya da sabah yıldızı gibi isimlerde verilen bu gezegende 200 metre genişliğe ve 400 metre derinliğe kadar oluşmuş kraterler gözlemlenmiştir. Dünya’da 50 newton ağırlığındaki bir cisim burada 17 newton civarındadır. Güneş’e yakınlığı sebebiyle yüzey sıcaklığı 450 °C ‘nin üzerine çıkabilirken gece güneş ışınlarını almayan diğer tarafı ise -172 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. 33 . Merkür. Haliyle Güneş batıdan doğup doğudan batar. Venüs Venüs diğer adıyla çoban yıldızı 108. Yarıçapı 2439 km’dir. Merkür gibi bu gezegenin de uydusu yoktur. Güneş ışınlarının %2′si yüzeyine ulaşır ve atmosferdeki su buharı oranı dünyadakinin %1′i kadardır. 6050 km’lik yarıçapı olan bu gezegen neredeyse Dünya ile aynı boyutlardadır.5 g/cm3 dolayındadır. Atmosferi yoğun olduğu için Dünya’dan teleskopla veya başka bir cihazla görüntülenmesi mümkün olmamıştır. Yörünge üzerindeki dönüş hızı ortalama olarak 35 km/s’dir. Merkür’e ait ilk fotoğraflar 1974′de ABD uzay aracı “Mariner 10″ tarafından çekilmiştir. Yerçekim kuvvetinin az olması sonucu çok ince bir atmosfere sahip olan Merkür çok miktarda Helyum ve Hidrojen içerirken. Fotoğrafları çektikten sonra Dünya ile bağlantısı kesilen bu uzay aracı muhtemelen hala Güneş etrafında dönmektedir. Venüsün atmosfer basıncı Dünya’daki atmosfer basıncının 90 katı kadardır ve sera etkisi sonucu bu gezegenin ekvatordaki sıcaklığı 500 °C ‘nin üzerine çıkabilmektedir. Venüs gezegeni bilim insanlarının merak konusu olmuştur.4 milyon km ile Güneş’e en yakın ikinci gezegendir. Dünya ve Mars‘dır.

Bu nedenle dünya da 60 newton ağırlığındaki bir madde Ay’da 10 newton gelir. Hatta Marslılardan sinyal alındığı konusundaki söylentilerde azınmsanamayacak kadar fazlaydı. çöl ve kutup bölgelerini içeren yapısıyla dünya benzeri bir gezegendir.2. Ay’da atmosfer yoktur. Dünya’nın çekirdeği ise Demir-Nikel karışımı bir yapıya sahiptir bu nedenle Dünya döndükçe mıknatıslanma oluşur. Ay’daki yerçekimini Dünyadaki yerçekiminin 6′da 1′i kadardır.95 g /cm3 olan bu gezegen 24 saat 37 dakikada. kendi etrafında dönmesi sonucun da ise gece ve gündüz oluşur. Buna “geoid” denir.31 g /cm3 ‘tür. vadi. İnce bir atmosferi bulunan bu gezegenin Dünya’daki gibi volkan. Güneş’ten uzaklaştığı zaman hız azalır.476 km’lik çapı ile beşinci büyük doğal uydudur.52 g /cm3 ‘tür. kutuplarda azdır.756 km’dir. Bu nedenle radyasyon gibi zararlı ışınlar Ay yüzeyine direk temas edebildiği gibi göktaşları da herhangi bir engellemeye maruz kalmadan yüzeye ulaşabilir. Ayrıca hiçbir gezegen Dünya benzeri bir atmosfere sahip değildir. Phobos. Çapı Dünya’nın çapının %27′si kadardır. Bunun sonucunda. Bu hız kutuplara doğru azalır. Yoğunluğu 3. 149 milyon km ile güneşe en yakın üçüncü gezegendir.  Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla. Mars Mars diğer adıyla Merih gezegeni. çapı 12. Dünyanın yoğunluğu 5. Deimos adlı iki uydusu bulunan bu gezegende hayat olduğu konusundaki söylentiler bir zamanlar yoğunluk kazanmıştı. kutuplarda fazladır. Dünya Güneş etrafında dönerken saatte107 bin km hızla döner. Biz Dünyanın dönüşünü hissetmeyiz çünkü Dünya ile birlikte atmosfer de dönmektedir. Güneş etrafında dönmesi sonucu mevsimler.  Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar. Dünya kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir yapıya sahiptir.  Ay Uydusu: Güneş sistemindeki 3. yörüngesi üzerinde hareket ederken Güneş ile arasındaki mesafe artar ve azalır.  Ekvatorda yerçekimi az. Ay yüzeyinde sıcaklık 102 °C ‘ye çıkabildiği gibi gölgelerde -157 °C ‘ye kadar düşebilmektedir.  Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar. Dünya. 3377 km yarıçapı bulunan bu gezegen. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 687 günde tamamlamaktadır. Dünya’nın çekim kuvvetinin %40′ı kadar bir çekim kuvvetine sahiptir. Dünya’ya uzaydan bakıldığında mavi renkte göründüğü için “mavi gezegen” olarak da adlandırılır. Ortalama yüzey sıcaklığı 15 °C ‘dir ve atmosferinde Azot ve Oksijen olmak üzere iki temel gaz bulunmaktadır. Yoğunluğu 3. Güneş’e 208 milyon km ile dördüncü sıradaki gezegendir. Güneş’in etrafındaki dönüşünü 365 gün 5 saat 48 dakika ve 46 saniyede tamamlarken kendi eksenindeki dönüşünü ise 23 saat 56 dakika 4 saniyede tamamlar. Tek doğal uydusu bulunan Dünyanın. Geoid şeklinin oluşmasında merkezkaç kuvveti etkili olmuştur. Bu hız Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman fazlalaşırken. Dünya’yı diğer gezegenlerden ayıran en büyük özellik ise evrende canlı bulunan yegane gezegen olmasıdır. Ay Güneş ışınlarının sadece % 7′sini yansıtabilmektedir ancak Dünya’ya yakın olduğundan parlak görünür. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönerken çizgisel hızı en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) .ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Dünya Dünya eski adıyla Arz. Ancak Mars üzerinde yapılan araştırmalar yaşam olduğu konusundaki söylemleri biraz azaltmış 34 .

Satürn. Jüpiter hakkındaki ilk kesin bilgiler ise 1973 ve 1974 yıllarında Pioneer 10 ve Pioneer 11 adlı iki uzay aracının gönderilmesiyle elde edilmiştir.769 günde dönerken. dünyanın ki ise 23. 1610 yılında Galileo. Dünya’da 50 newtonluk cisim Jüpiter’de 133 newton gelmektedir. Mars’ın eksen eğikliği 24 derecedir. Jüpiter. Karmaşık bir atmosfer yapısına sahip olan bu gezegen %99 oranında hidrojen ve helyum gazı içermektedir ve Güneşten aldığı enerjinin 2 kat fazlasını tekrar uzaya salmaktadır. Güneşe 778 km uzaklık ile beşinci sırada yer alır. Dünya’dan uzaklığı ise 800 milyon km’dir. Bu durum “Mars’da hayat var mıydı?” sorusunu yeniden gündeme getirmiştir. Jüpiter etrafında 1. Hatta sel baskınlarının izlerine bile rastlanmıştır. Jüpiter etrafındaki dönüşünü 3. Jüpiter. Ganymede ve Callisto uydularının Jüpiter ile aynı yönde dönerken Europa uydusu zıt yönde döndüğünü saptamıştır.551 günde tamamlar. Mars yüzeyi incelendiğinde eski dere yataklarına benzeyen bazı şekiller bulunmuştur ve kutuplarının su buzu ile kaplı olduğu saptanmıştır. Kütlesi Dünya’nın kütlesinden yaklaşık 310 kat daha fazla olan bu gezegen çap olarak Dünya’dan 1323 kat daha büyüktür. Neptün ve Pluton ‘dur. 71550 km’lik yarı çapı ile Güneş sisteminin en büyük gezegeni olma özelliğini taşımaktadır. Ayrıca yapılan incelemelerde bu uydunun su buzlarıyla kaplı olduğu ve yüzeyinde hiç krater çukuru bulunmadığı tespit edilmiştir. 2.  Io Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak birinci sırada bulunan bu uydu üzerinde sürekli olarak gazlar ve lavlar püskürten yanardağlar bulunur ve bu özelliği bakımından yegane uydudur. İki uydu da kraterli bir yapıdadır ve Ay’a hiç benzemezler. Yüzey sıcaklığı ortalama -140 0C ‘dir. Kendi ekseninde dönme süresi ise yaklaşık 10 saattir. Callisto. Bu dev gezegenin manyetik alanı oldukça büyüktür bu sebeple de bilinen 60 doğal uydusu bulunmaktadır ve yerçekimini Dünya’ya oranla daha fazladır. yaptığı teleskopla Jüpiter hakkındaki ilk bilgileri elde etmiş ve Europa. Ganymede ve Io adlı 4 uydusu olduğunu görmüştür. Bu durum atmosfer yapısının Dünya ile benzer olabileceği ve canlı yaşayabileceği şüphesini doğurmuştur.  Phobos Uydusu : Mars’dan 6000 km kadar uzaklıktadır ve Güneş sistemindeki en küçük doğal uydulardan biridir. 35 . Dış (Gaz Yapılı) Gezegenler : Bu gezegenler.  Europa Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak ikinci sırada bulunur. 3000 km’lik çapı bulunan bu uydunun yüzeyi buzla kaplıdır. zaten büyük olasılıkla Mars’ın çekim kuvvetine rastlantı sonucu girdiği ve yörüngeye oturduğu sanılmaktadır. Mars’da da tıpkı Dünya gibi yıl içinde Güneş’e yaklaşır ve uzaklaşır bu nedenle güney yarımkürede yaz mevsimi Güneş’e yakın olduğu dönemlerde yaşanır.5 derecedir bu yönüylede Dünya ile benzerleki gösterir. Çapı ortalama 13 bin km olan bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 30 saatte tamamlamaktadır. kendi etrafında 1 gün 18 saat 27 dakika 33 saniye de dönmektedir. Bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 7 saat 42 dakikada tamamlar. Mars’ın bu iki uydusu 1877 yılında fizikçi Asaph Hall tarafından bulunmuş 1971 yılında ise Mariner 9 adlı uzay aracı tarafından fotoğrafları çekilmiştir. Güneş çevresindeki bir dönüşünü yaklaşık olarak 12 yılda tamamlar.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM olsa da Mars’da çeşitli bitkilerin olabileceği iddiası kafaları kurcalamaya devam etmektedir. Jüpiter Jüpiter diğer adıyla Erendiz. Daha sonra 1995′li yıllarda gönderilen Galileo uzay aracı Io. Kendi ekseninde 3 gün 13 saat 13 dakika 42 saniyede dönerken.  Deimos Uydusu : Bu uydunun da tıpkı Phobos gibi rastlantı sonucu Mars’ın çekim kuvvetine girdiği düşünülmektedir. Bu uydulara da Galileo uyduları demiştir.2. Uranüs. Mars’dan 20000 km kadar uzaklıktadır.

5 milyon km’dir. Ayrıca gezegenin.154 günde dönerken. Yer çekimi Dünya ile hemen hemen aynıdır. 5000 km kalınlığındaki atmosferi çok oranda Hidrojen. 27 uydusu ile Jüpiter ve Satürn’den sonra en çok uydusu bulunan gezegendir.2. Titan ve Mimas’tır. Üzerinde büyük bir çarpışma krateri oluşmuştur. Bu uydulardan en büyüğü Titan uydusudur ve bu uydu Güneş sistemindeki en büyük ikinci uydudur. Düny’ada 50 newton luk cisim Satürn’de 54 newton gelmektedir. güneşe 1.4 yılda kendi eksenindeki dönüşünü ise 10 saatte tamamlamaktadır. Jüpiter etrafında 16. Yüzey sıcaklığı -180 0C ‘dir. en büyüğü 1800 km çapında olan 30′dan fazla uydusu bulunmaktadır. Uranüs kütlesi itibariyle dünyadan 15 kat hacim olarak ise 100 kat daha büyüktür. güneş sisteminin ise üçüncü büyük uydusudur.  Titan Uydusu : Ganymede uydusundan sonra Güneş sistemindeki en büyük uydudur.  Mimas Uydusu : 1789′da William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Helyum ve Metan gazları içermektedir. Uranüsden uzaklığı 191000 km’dir. Satürn’ün ayırt edici bir özelliği buz ve taşlardan oluşan halkasıdır. Hacmi Dünya’dan 700 kat fazla olan Satürn.4 milyar km uzaklığı ile altıncı sıradaki gezegendir. Yüzey sıcaklığı -214 0C dolayındadır. 1500 kilometrelik çapı ile Satürn’ün ikinci büyük uydusudur. kendi etrafında 7 gün 3 saat 42 dakikada döner. Dünyaya 1. 0. Satürn Satürn diğer adıyla Sekendiz. Titania ve Oberon’un çapları 500–1600 km arasında değişmektedir. kendi ekseninde 11 saatte dönmektedir. Gezegen ilk olarak 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiştir. tıpkı Ay gibi satürn üzerine sabitlenmiştir ve sadece bir yüzü görünmektedir.  Ariel Uydusu : 1856 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiştir.69 g/cm3 yoğunluğa sahip olduğu için kütle olarak sadece 95 kat fazladır. Yarıçapı 1190 km.1 milyar km uzaklıktaki bu gezegen güneş çevresindeki dönüşünü 29. Yüzey şekilleri itibariyle diğer gezegenlerden ve uydularından ayrılır. 36 . Beş büyük uydusu olan Ariel.  Rhea Uydusu : Eski bir yapıya sahip olan bu uydu. Uranüs Güneş’e 2. Atmosferi oldukçe kalındır ve büyük oranda azottan oluşmaktadır. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda yaklaşık olarak 2. Merkür gezegeninden daha büyüktür. Miranda. Jüpiter’in etrafında 7. En çok bilinen uyduları Rhea.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM  Ganymede Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak üçüncü sırada bulunur ve Güneş sistemindeki en büyük uydudur.27 g /cm3 ‘tür.  Miranda Uydusu : 1948 yılında Gerard Kuiper tarafından keşfedilmiştir.  Callisto Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak dördüncü sırada bulunur.69 günde dönerken kendi etrafında 16 gün 16 saat 32 dakikada dönmektedir. Yoğunluğu ortalama 1. Jüpiter’in en büyük ikinci uydusu. Umbriel.398 km’dir ve Jüpiter gibi bu gezegende büyük oranda hidrojen ve helyum içermektedir. Dione. Yarıçapı 60. Güneş çevresinde 84 yılda dönerken.80 milyar km uzaklık ile yedinci sıradaki gezegendir.

Despina.24 saatte. Thalassa.  Nereid Uydusu : Gerard Kuiper tarafından 1949 yılında keşfedilmiştir. Galatea. Helyum. Neptün’ün uydusu olduğu söylenmektedir. Gezegenlerin Boyutlarının Karşılaştırılması 37 .5 milyar km uzaklık ile sekizinci sıradaki gezegendir.000 km olan bu gezegen kendi eksenindeki dönüşünü 17. Triton Uydusu : Alman gökbilimci Johann Gottfried Galle tarafından 1846 yılında keşfedilmiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Neptün Güneş’e 4. Yoğunluğu yaklaşık 1. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda 4288 milyon km’dir. yüzeyinde donmuş metan ve buz bulunmaktadır. Güneş sistemindeki en büyük dış merkeze sahip uydudur. Atmosferi çok miktarda Hidrojen. Metan gazları içermektedir.2. Bilinen 13 uydusu vardır ancak bunlardan en önemlileri Triton.  Plüton Güneş’ten 6 milyar km uzaklığı ile dokuzuncu sıradaki gezegendir. Nereid’dir. 1846 yılında Urbain Le Verrier ve Johann Gottfried Galle tarafından keşfedilmiştir. Dünyaya ve güneşe çok uzak olduğu için kesin bilgiler elde edilememiştir. Yarıçapı yaklaşık olarak 4000 km’dir. Triton uydusu Neptün’e göre zıt yönde hareket etmektedir. kendi ekseni etrafında 6 gün 9 saat 17 dakikada döner.64 g /cm3 ‘tür ve yüzey sıcaklığı 2140C ‘dir. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 164 yılda tamamlamaktadır. Plüton dış merkezli bir yapıya sahip olduğu için 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği tarafından cüce gezegen sınıfına konulmuştur. 1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir. Güneş çevresinde 250 yılda bir tur dönerken. Bilinen herhangi bir uydusu yoktur. Yarıçapı yaklaşık olarak 25. Bazı kaynaklarda Plüton’un.

Aristo'nun zamanından kendi zamanına kadar bütün Orta Çağ gökyüzü bilgisi ve fiziğinin kabul ettiği sistemi yıkmış oluyordu. gerçeğin daha basit olması gerektiği düşüncesinden hareket ederek çalışmalarına başlamıştır. Güneş. Kopernik kendisinden önce yapılan ve kendi yaptığı gözlemleri yeniden değerlendirerek yayınladığı "Gök Cisimlerin Dolanımları Üzerine" (De Reovolutionibus Orbium Cestium) adlı eserinde sistemini aşağıdaki şekilde açıklamıştır: Yıldızlar gök küresi de sabit ve hareketsizdir. 1543 yılında kendisi ölmeden önce kitabının ilk baskısını görmüştür. Kepler'e gelinceye kadar birçok itirazlar olmuştur. Avrupa'da astronominin yeniden doğuşu ile ilgili bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Her gezegenin. Bunların Dünya çevresinde döner gibi görünmesi. Kopernik modeli • Kopernik sistemine. b. Hatta Kopernik sistemi bütünüyle "yanlış ve kutsal kitaba aykırı" ilân edilmiş ve Kopernik'e "deli" nazarıyla bakılmıştır. merkezi Güneş olan bir çember şeklinde bir yörünge üzerinde düzgün hızlarla hareket eder. Ay da Dünya'nın uydusudur. Dünya'nın hareket ettiği çemberin tam merkezinde değildir. Gezegenler. kendi ekseni çevresinde döndüğü iddiası da eleştiri ve itirazlara neden olmuştur. Bu düşünürlerin bazılarının görüşlerinde doğruluk payı olsa da ispatlayamamışlar ve gözlemlerine uygun kesin sonuçları da bulamamışlardır. ç. Gezegenler Güneş çevresinde bir çember üzerinde hareket ederken. Sonuçta astronominin gelişme hızı yavaşlamış bir bakıma da 1400 yıl geri kalmıştır. Dünya bir gezegen.2. Çünkü Kopernik. bu hareket çemberi üzerinde bulunan ikincil çember hareketi yapar. Hipparchos ve çağdaşları gök cisimlerinin hareketlerini ve evrenin sistematiğini açıklamak için bazı görüşler ileri sürmüşlerdir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU Antik Yunan düşünürlerinden. Dünya'nın. üzerinde hareket ettiği çember düzlemi Güneş'in merkezinden geçer ve bu düzlemler Dünya'nın hareket ettiği çember düzlemiyle küçük açılar yapar. • Kopernik sistemine ait birçok itirazlar için beklenilen sorulara karşı cevap lar hazırlanmış ancak kiliseden korktuğu için kitabının basımını da bu yüzden geciktirmiştir. 38 . ayrıca her gezegenin merkezi. Her gezegen. Batlamyos sisteminin çok karışık olduğunu. Kopernik'in evren görüşü üzerindeki tartışmalar sürüp gitmiştir. Güneş çevresinde dönerken ekseni çevresinde de dolanırlar. a. Kopernik ve Astronomi Polonyalı Astronom Kopernik. Dünya ekseni çevresindeki dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Dünya 'nın ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur. Bu konudaki çalışmalarda önceleri Aristo mantığının. Pisagor. c. sonraki yıllarda da Orta Çağ kilisesinin etkisi altında uzun yıllar bir gelişme görülmemiştir. Thales.

Plüton'un yörünge düzlemi. hesapla bulunan sonuçlar birbirine uymuyor ve arada büyük farklılıklar oluyordu. Kepler ve Astronomi Kopernik. b. Kepler bu kanunuyla. odakların birinde Güneş'in bulunduğu bir elipstir. Tycho Brahe'nin gözlemlerinden.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Tycho Brahe ve Astronomi Danimarkalı Astronom Tycho Brahe (1546-1601). Kepler. birçok gözlem ve hesaplama ve denemeler yaptıktan sonra 1619'da üçüncü kanunu açıklamıştır. Bu kanunla gezegenlerin uzaklık değişimleri kolayca açıklanabilmektedir. Yörüngeler Kanunu Her gezegenin yörüngesi. c. Bu farkın nereden kaynaklandığı anlamak üzere Tycho Brahe. böylece Güneş sisteminin hareket kanunlarını açıklayacak yeni bir sistemin aranmasına geçilmiştir. bu sonuçların matematiksel bağıntılarla ifade edilebilmesi bakımından da gezegenlerin hareketlerini gözlemiş ve hesaplar yapmıştır. Bu kanun. gözlem sonuçlarını belirten cetveller hazırlanmıştı. Bunun yerine "Güneş 'in Dünya çevresinde diğer gezegenlerin de Güneş çevresinde döndüğü" şeklinde bir model ileri sürdü. 1609'da yayınladığı eseriyle. gezegenlerin görünen hareketlerini en doğru bir şekilde üç ayrı kanun hâlinde açıklamıştır. hayatının uzun bir bölümünü. elips yörüngeler üzerinde gezegenlerin görünen hareketlerinin gözlem sonuçlarına uygunluğunu sağlamıştır. Kopernik sistemini kabul etmedi. Alanlar Kanunu Bir gezegeni Güneş'e birleştiren doğru parçası (yarıçap vektörü) eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar. diğer gezegenler Güneş çevresinde elips yörünge üzerinde doğu yönde (günlük hareketin tersi yönü) dönmektedirler. Mars gezegeni için oldukça büyük görünüyordu. Buna göre.2. gezegenin yörüngesinin büyüklüğü (Güneşe olan uzaklığı) ile Güneş çevresinde tam bir dolanma yapması için geçen zaman arasında bir bağıntı bulmak için. Kepler ilk iki kanunu 1609'da açıkladıktan sonra. Kepler'in üçüncü kanunu. Ancak bu amaca. Bu düşüncelerinin doğruluğunu ispat etmek için 35 yıl Mars gezegeni üzerine gözlem ve hesaplamalar yaptı. 39 . gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki hızlarının sabit olmadığını açıklamaktadır. uzaklaştıkça azalmaktadır. Ancak görüşünü kanuniyet hâlinde ifade edemedi. Tycho Brahe'nin gözlem cetvellerinin analizlerine ayırmış. Tycho Brahe öldükten sonra. Dolanım Süreleri Kanunu İki gezegenin yörüngeleri üzerindeki dolanım sürelerinin karelerinin birbirine oranı. diğerlerinin yörünge düzlemi ile 17° lik bir açı yapar. Kopernik modelinde belirtilen gezegen yörüngelerinin çok kabaca doğru olabileceği sonucuna. Bunlar şunlardır: a. 35 yıl Mars gezegenini gözlemiş. gezegen Güneş'e yaklaştıkça hızı artmakta. Bu kanuna göre. gezegenlerin Güneş çevresinde dolanma süreleri ile Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının değişken olduğunu açıklar. Ölümünden sonra bu cetveller öğrencisi Kepler'e kaldı. gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerini çember olarak kabul etmiştir. Tycho Brahe'nin öğrencisi ve asistanı olarak onunla ömrünün son bir buçuk yılında birlikte çalışan Alman Astronom Kepler erişebilmiştir. Bugün bilinen 9 gezegenden Plüton hariç diğer gezegenlerin yörüngelerinin düzlemleri hemen hemen aynı düzlemdedir. Gözlemlerle bulunan sonuçlarla. bu gezegenlerin Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının küplerinin oranına eşittir. Bu fark.

Güneş. teleskoplar geliştirilmiş ve Avrupa'da yeni gözlem evleri açılmıştır. 1656-1742) Dünya-Güneş uzaklığını yeni bir yöntemle hesapladı. Bu formülde G evrensel çekim sabitidir. Newton Kanunu'nun evrenselliği bir kez daha böylece ispatlanmıştır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu kanun yardımıyla gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki dolanma süreleri ve Güneş'e olan ortalama uzaklıkları bulunabilir. kuyruklu yıldızların atmosferik bir olay olmadığını. 19. Paris Gözlem Evi (1670). Struve ve Henderson. Teorik astronomide. Laplace 1749-1827). Yeni Newton Kanunu yardımıyla Kepler'in üç kanunu çıkarılabilir. Newton Kanunu veya evrensel çekim kanununun ifadesi şudur: Evrende bulunan iki cisim birbirini kütlelerinin çarpımı ile doğru. 1672'de Mars-Güneş uzaklığını hesapladı. tek bir fizik kanununa bağlı olduğunu göstermiştir. aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılı olan bir kuvvetle çeker. Ayrıca. M2 ve aralarındaki uzaklık R ise. belli bir çekim kuvveti uygular. . bir diğerine bu kanuna göre. fizik ve astronomiye geniş ufuklar açmıştır. bu gezegene başka cisimlerin uyguladığı bir kuvvet yüzünden olabileceği düşüncesi. yüzyılda. Bu gezegenin yörüngesi üzerindeki sapmaların. G = 6. Bu sabit cisimlere. Newton Kanunu şu formül ile gösterilir. • Newton Kanunu. gezegenler ve bazı yıldızlar için. 1706'da ilk defa bir kuyruklu yıldızın yörünge elemanlarını hesapladı ve bu kuyruklu yıldızın 76 yıllık bir periyoda sahip olduğunu tespit etti. Cassini (1625-1712). Newton'un çekim kanununu esas alan Euler (1707-1783). 18. G'nin değeri.10-11 N.m2/kg2 dir. Fakat bu hareketlerin nedeni hakkında bir fikir vermez. d'Alembert (1717-1783). parlaklık değerlerinden yararlanarak hem Dünya'ya ve hem de birbirlerine göre uzaklıkları hesaplandı. Lagrange (1736-1813).2. Newton ve Astronomi Kepler Kanunları. F = G. presesyon.668. nütasyon ve kırınım etkileri anlaşılıp. gök cisimlerinin gerçek koordinat değerleri hesaplanmıştır. İki cismin kütleleri M1. Güneş sisteminin küçük üyeleri olduğunu açıkladı. Böylece. Bunlardan bazırları. Çünkü her gezegen. konum astronomisinde aberasyon. Newton. Bessel. Gauss (1777-1855) ve çağdaşlarının çalışmaları ile gök mekaniğinde yeni bilgiler ortaya kondu. Newton'dan sonra. gezegenlerin hareketleri ve dolanım süreleri ile ilgili olarak Kepler'in bulduğu üç kanunun. 40 . Halley (Edmund Halley. Clairaut (1713-1765). Berlin Gözlem Evi (1700)'dir. • Gezegenlerin elips yörüngeleri üzerindeki küçük sapmaları Newton Kanunu'yla açıklanabilir. Kepler'in üçüncü kanununu kullanarak. bazı gök cisimlerinin paralaks değerlerini hesapladı. cisimlerin nerede olduklarına veya hareket durumlarına bağlı değildir. gezegenlerin hareketlerini geometrik olarak ve basit bir şekilde açıklar. yüzyılda. Greenwich (Londra) Gözlem Evi (1671). Ay. Neptün ve Plüton gezegenlerinin keşfini sağlamıştır. • Uranüs 1781'de keşfedilmiştir.

uzaklıklarından dolayı gökyüzünde küçük bir nokta gibi gözükürler. 15 cm çaplı teleskopla 2 milyar. insanların kaderlerine hükmeden varlıklar olarak da görülmüşlerdir. binlerce km uzaklıkta bulunan yıldızların neden küçük birer nokta gibi göründükleri anlaşılmış olur. Örneğin. bazılarının sıcaklığı da çok küçüktür. çift yıldızlar. Ayırmada takımların benzedikleri şekilleri esas almışlar ve ona göre adlar vermişlerdir. tarihin bilinen en eski dönemlerinden beri incelenmektedir. Bu adların da çoğunluğu Mezopotamya kökenlidir. milâttan sonra 2. değişen yıldızlar. Uluğ Bey Ziyci adı verilen yıldız katalogunda 48 takımyıldızının koordinatları belirtilmiştir. Yıldızlar. sabit yıldızlar. Yıldızlar da Güneş gibi. Birinci neden: Basıncı. Yıldızlar sabit bir küreye ( gök küresine) çakılı duran gök cisimleri olarak nitelendirilmiş.3 ışıkyılı uzaklığa gidilince. Yıldızlar. bu grupları tanrılara veya hayvanlara benzeterek adlandırmışlar.000. Güneş yüzeyinden çıkan ışık ışını. uzaklığı 4. Daha sonraları yıldız konusunu meslek edinenler. başka güneşlere (yıldızlara) rastlanır. tanıma. yeni yıldızlar (novalar). Bunlara daha sonraları takımyıldız denildi. Nasıl ki dev bir uçağı 10 km uzakta küçük bir oyuncak uçak şeklinde görüyor isek. Astronomi tarihinde ikinci büyük yıldız katalogunu 1437'de Uluğ Bey (Sultaniye 1387-Semerkant 1449) yapımıştır. Güneş ve gezegenleri gökyüzünde tutan evrensel çekim kuvvetidir. Takımyıldızlardan herbirisi gökyüzünün sınırlı bir bölgesini belirtir. Milâttan önceki yıllarda. uzayda serpilmiş yıldızları takımlara ayırmışlardır.3 ışık yılıdır. ışınım yayan gaz küreleridir. yıldız kümeleri ile dev. Gerçekte bütün yıldızlar sabit olmayıp özel hareketlere sahiptirler. Güneş'ten sonra bize en yakın yıldız Erboğa (Centauri) takımyıldızının  ( Centauri) yıldızı olup. renkleri. çıplak gözle 6021. 6 cm çaplı teleskopla 40. Bugün en büyük teleskoplarla dahi yıldızları ışıklı birer nokta gibi görürüz. İkinci neden: Dünya. Güneş'ten itibaren 4. Gökyüzünde görebildiğimiz bütün yıldızlar birer Güneş'tir. takımyıldızlar. bize 8 dakika 20 saniyede ulaşır. Örneğin. Yıldızlar toz ve gaz bulutu yapısındadırlar. Bazı yayınlarda kullanılan yıldız adlarının çoğu Batlamyos'un Almagesti’sinden alınmıştır. Gazı teşkil eden başlıca temel madde hidrojendir. 41 . Gökyüzünde.2. gökyüzünde görülen parlaklıkları. Başka bir ifade ile Güneş de bir yıldızdır. cüce ve kırmızı yıldızlar gibi. yüzyılda Batlamyos'un Almagesti'sindeki bazı yıldızların koordinat değerlerinin kendi zamanında yapılan değerlere uymadığı gerçeğini tespit etmiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ Yıldızlar. şekilleri ve durumları bakımından yıllarca çeşitli ad ve gruplar altında incelenirler. Yıldızların gök küresindeki durumları gezegenler gibi düzenlidir denilebilir.000-100. Gökyüzüne merakla bakan İlk Çağ insanları bu yıldız gruplarına birer anlam vermeye çalışmışlardır. hareketleri. 5-10 veya 20-30 veyahut da 15.000 yıl sonra bir bölgede gruplar hâlinde toplanmış özel bir şekil gösterirler. Bazılarının sıcaklık değeri Güneş'ten çok yüksek olmasının yanında. 50 cm çaplı teleskopla 200 milyar yıldız görülebilir. Halley. masallar yakıştırmışlardır. Yıldızların sabit olmadığını 1718 yılında Halley keşfetmiştir. Güneş'in diğer yıldızlardan tek farkı bize (Dünya'ya) yakınlığıdır. bulma ve inceleme kolaylığı sağlamak üzere. Bugün gökyüzü 88 takımyıldız bölgesine ayrılmıştır. kuyruklu yıldızlar (kornetler). akan yıldızlar (meteorlar). Burada akla gelen bu toz ve gaz bulutlarının yıldız olmasını sağlayan ilk kuvvet nedir? Bunun iki nedeni vardır.

kilometre gibi doğrusal ölçü birimleri ile ölçülmez. Aynı şekilde. astronominin en güç problemlerinden biridir. bu yöntem biz amatörler için gök cisimleri arasındaki uzaklıkları tahmin etmek için oldukça kullanışlıdır.000 km'dir. Şimdi kolunuzu gergin olacak biçimde öne doğru uzatın ve yumruğunuzu sıkın. yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirirseniz. İki gökcismi arasındaki açısal uzaklık. bunların yerine açısal ölçü birimlerini kullanılırlar. gözü-müzden her birine çizdiğimiz hayali çizgilerin arasında kalan açıdır. Mesela iki nesne arasındaki uzaklık çeyrek derece olduğunda. Elinizle ölçebileceğiniz bazı açılar… Kolunuzu gergince öne uzatın ve yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirin. İşte bu iki çizgi arasında kalan açı 10° dir. Yıldızın ışınını alamadığımız iç tabakalarını oluşturan gaz parçacıkları çekim kuvvetiyle bir arada yoğunlaşmış olarak bulunurlar. Bunlar gözle görebildiğimiz ışın. Başucunuzdan ufka olan uzaklık ise 90° dir. yıldızın yüzey sıcaklığını tespit etmemize rağmen.5° genişliğinde.000 astronomi birimidir (AB). Gökyüzünde uzaklıklar. 5 inçlik bir teleskop 1 yay saniyesine(1”) kadar olan ayrıntıları ayrıştırabilir. yıldızın merkezi. yıldızların arasındaki mesafeyi kaplayacak kadar büyük bir gökcisminin görünür büyüklüğü 10° olacaktır. Yıldızın iç tabakası hakkında bildiğimiz bütün bilgiler teoriktir. sonuçta araştırma imkânımız da genişlemiştir. oluştuğu katmanın hemen üzerindeki katman tarafından soğurulur (absorblanır). Plüton gezegeninin uzaklığı ise 39 AB'dir. fizik ve kimya teorilerinin matematik bağıntıları ile dolaylı yoldan tespit edilir. 1 yay dakikası = 60 yay saniyesidir. Ay'ın bize ortalama uzaklığı 384. 42 . Yukarıdaki resimdeki. bizden 4 kilometre uzakta yer alan bir madenin paranın büyüklüğüyle aynıdır. Bu haldeyken. Bize en yakın gök cismi Ay'dır. Örneğin. x ışınları ve radyo ışınlarıdır. Yıldızların yapısı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri hakkında elde edilen bütün bilgiler. Küçük parmağınızın ucu ise yaklaşık 1° dir.2. kızıl ötesi ışın. Bunlar yay dakikası ve yay saniyesidir. mor ötesi ışın. günlük hayatta kullandığımız metre. Güneş'in ortalama uzaklığı 149. yıldızların yayınladıkları ve bize ulaşan ışınlarının değerlendirilmeleri sonucu elde edilir. Büyük Kepçe ise 25° uzunluğundadır. 1 derece = 60 yay dakikası. yıldızın dış tabakalarından (yüzeyinden) yayınlanır. çoğunlukla gökyüzünde yarım yay dakikasından az yer kaplar.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları ışınım yapan ve yayan gaz kütleleri olarak düşünmeliyiz. Bu nedenle ışınım dışarı çıkmaz. Bize en yakın yıldızın uzaklığı ise 274. Elde edilecek açılar kişiden kişiye göre değişse de. yumruğunuz baştan sona kadar 10° lik uzaklığı gösterir. Yıldızın iç kısımlarının özellikleri hakkında doğrudan doğruya bilgi elde etme imkânına sahip değiliz. gökbilimciler bunu 15 yay dakikası(15’) olarak kaydedebilir. Son yıllarda astronomi aletlerinin ve araştırma tekniklerinin gelişmesi sonucu ışm çeşitleri artmış olup. Cisimlerin görünür büyüklüğü de aynı mantıkla hesaplanır. Çıplak gözle görebildiğimiz ışık ışını. Güneş ve Ay 0.6 milyon km'dir. Bu büyüklük. merkeze doğru gidildikçe sıcaklık değeri teorik olarak belirlenir. Gökbilimciler. Yıldızlar hakkında elde ettiğimiz bütün bilgiler. fiziksel ve kimyasal yapısı hakkında elde edilen bilgiler. Çünkü iç kısımda oluşan ışınım. yıldızdan bize ulaşan ışığın değerlendirilmesiyle elde edilmektedir. En parlak gezegen. İki yıldız birbirinden 10 derece (10°) uzakta denildiğinde şunu anlamalıyız: Gözünüzden her bir yıldıza doğru bir çizgi çizildiğini düşünün. Fiziksel Özellikleri Uzaklıkları: Yıldızların uzaklıklarını hesaplamak. 1° derecenin altında kalan cisimleri ölçmek için de daha küçük birimler vardır.

yıldızlar da birbirine göre gezegen hızlarına yakın hızlarla hareket ederler. Grek düşünürleri. Yıldızların bu tür hareketlerine öz hareket denir. yani 1. 43 . bize ancak 1973 de ulaşır. Gerçekte bütün yıldızların kendilerine özgü hareketleri vardır. Yıldızların öz hareketleri değişik doğrultularda olabilir.) Dinamik yöntem. Spektroskopik yöntem (Fiziksel yöntem).) Bu yöntemlerin uygulanmasıyla uzaklıkları tespit edilen yıldızlardan bazıları şunlardır: Yıldızın Adı __________________________ Uzaklığı Kuzey Kutup Yıldızı (Polaris) Centaure Takımyıldızının a Yıldızı Sirius 61 Cygnus Vega 46 ışık yılı 4. Bunlar Trigonometrik yöntem. Güneş bu hareketi sırasında gezegenleri ve uydularını da beraberinde sürükler.2. Fotoğrafik yöntem (Uzak yıldızlar için uygulanır. Güneş'in de bir öz hareketi vardır. Bu yıldız 370 yılda Güneş'in çapına eşit. Yıldızların hareketlerini çıplak gözle görebilmemiz için bir yıldızı birkaç yüzyıl gözlemek gerekir. Büyük bir hızla hareket ederler. Güneş'in ışığı da ortalama 8 dakika 20 saniyede gelir. (Çok yakın yıldızlar için uygulanır.000 km'lik bir yay çizer.000 km'dir. 520 yılda gelmektedir. Yıldızların bize olan uzaklıkları çok büyük olduğundan.3 ışık yılı 10 ışık yılı 11 ışık yılı 26.5 ışık yılı Hareketleri Yıldızlar çok uzakta olmaları dolayısıyla sabit gibi gözlenirler. Güneş saniyede 20 km hızla Lyr takımyıldızından (Çalgı takımyıldızı) Vega yıldızına doğru hareket eder. Güneş de bir yıldız olduğundan. Hareketlerinin. Gerçekte. yani yer değiştirmelerinin farkına varamayışımızın tek nedeni çok uzakta olmalarıdır. yıldızların birbirine göre açısal durumlarının değişmediğini görerek. Batlamyus ve Halley aralarında 1500 yıl farka rağmen yıldızların kendilerine özgü hareketleri olduğunu tespit etmişlerdir. yıldızların hareketli olmadıklarını kabul etmiş. Öz hareketi en fazla 61 Cygnus yıldızıdır.400.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların uzaklığı hakkında bir başka örnek: Işığın hızı saniyede 300. Yıldızların uzaklıklarının tespitinde birçok yöntem kullanılır. onlara sabit yıldızlar adını vermişlerdir. Başka bir ifade ile bu yıldız bu gün sönmüş olsa ışığını 520 yıl daha görmeye devam edeceğiz. Bugün dev gözler diyebileceğimiz büyük teleskoplar ve dev kulaklar diyebileceğimiz radyo teleskoplarla yıldızların hareketleri ve yönleri kolayca izlenebilmektedir. Bize en yakın olan yıldızlardan birinin ışığı ise. Bu örneklerden yıldızların ne kadar uzak oldukları açıkça belirtilmiş olur. kısa zaman aralıklarında yapılan gözlemlerle fark edilemez. Ay'ın ışığı ortalama 1 saniyede. yıldızların birbirine göre olan uzaklık değişmeleri. Yani İstanbul'un fethedildiği yılda (1453) yola çıkan yıldızın ışını.

Hipparchos (M. kadir şeklinde sınıflandırmıştır. gökyüzünde mümkün olan en büyük uzaklıkta ve hareket hâlinde bulunan iki uçağın hareketini izlediğimizde.38 0. en sönük görülebilen yıldızı da 6.46 +0.77 0. kadir değerleri için kullanılan pozitif sayılar ile belirtilen kadir ölçülerinin dışında negatif sayılar ve bunların da ondalık kısımları ile ifade edilebilen sayıları kullanmak zorunluluğu ortaya çıkmıştır.74 44 . Bu durumda daha büyük teleskoplar yapıldıkça kadir değerinin artacağı ortaya çıkmaktadır. Bulutsuz bir gecede eğer Ay da yoksa kuzey yarım küremizde ortalama 3. Halley'den sonra yıldızların hareketi hakkında en çok araştırma yapan Robert H.98 1. bu uçakların hızları birbirinden saatte 300 km farklı olsa. Yıldız Adı Sirius Procyon Altair Aldebaran Spica Deneb Kastor Kutup Yıldızı Güneş Kadir Cinsinden Parlaklık -1. Göz. takımyıldızların 25. Bu bilgilerden sonra saniyede 20 km hızla yol alan yıldızların hareketlerinin nasıl hesap edildiğini günlük hayattan basit bir örnekle açıklayalım. Ancak. yıldızın bizden uzaklaşmakta mı yoksa yaklaşmakta mı olduğu anlaşılır.000 yıldız görülebilir. teleskop yapma tekniği ilerledikçe. Başka bir örnek: Bulunduğumuz yerden. Ö.25 1. Memleketimizden görülebilen bazı yıldızların görünen parlaklık değerleri aşağıdadır.000 yıl önceki ve zamanımızdaki durumları ile 25.12 -26. Hipparchos. Aynı şekilde. Parlaklıkları Yıldızların hepsi aynı parlaklıkta değildir. Parlaklığı 6.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların öz hareketleri sonucunda takımyıldızlar şekillerini değiştirmektedirler. kadir..000 yılda alacağı şekil hesaplanmıştır. En parlak ile en sönük yıldız dışında kalan değişik parlaklıktaki yıldızları da parlaklık durumlarına göre 2. Amerika'da ünlü Mount Palomar Gözlem Evinde. bulunduğumuz noktadan trenin bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğunu anlarız. ve 5.2. kadire kadar olan yıldızların fotoğrafları alınabilmektedir. Teleskoplarla görülemeyen yıldızların parlaklık değerleri astronomide kullanılan özel fotoğraf plâğı ile tespit edilmektedir. kadire kadar olan yıldızlar gözle görülebilmektedir.85 0. Büyük Ayı takımyıldızının 200. Dikkatli bir gözlemci gökyüzüne baktığında bunun böyle olduğunu kolayca görür. Şöyle ki: Bize hızla yaklaşmakta olan bir trenin sesi ile bizden hızla uzaklaşmakta olan bir trenin sesinden.. 160-125) milâttan önce 125 yılında yıldızların parlaklığını bildiren ve kadir adı verilen bir ölçü birimi tanımlamıştır. 4. gözle görülebilen en parlak yıldızı 1. 3. Baker.000 yıl sonraki durumlarının şekillerini teorik olarak hesaplamış ve şekillerini çizmiştir. teleskop ve özel fotoğraflar plağı ile yıldızların parlaklık değerlerinin 23. yıldızlardan gelen ışık dalgalarının frekans değişikliğinden de yıldızların hızı hakkında. bulunduğumuz yerde bu iki uçakğı sanki beraber gidiyorlarmış gibi görürüz. kadire kadar olabileceği tespit edilmiştir. teleskoplarla parlaklığı 23.58 2. kadir şeklinde sıralamıştır.

Burada akla şu soru gelmektedir. metal çizgileri üstün olanları da başka bir grup hâlinde toplayabiliriz. Avcı (Orion) takımyıldızında Betelgeuse yıldızı ve Akrep (Scorpius) takımyıldızında Antares yıldızı kırmızı. Bu deney ile şu gerçek ortaya çıkıyor: Demir çubuğun renk değiştirmesi doğrudan doğruya sıcaklığı ile ilgilidir. mavi renkleri daha değişik görmek mümkündür. Bu şekilde yapılan işleme yıldızların tayfsal sınıflandırılması denir. Yıldızların değişik renkte görülmesinin nedeni nedir? Bu sorunun cevabını açıklamadan önce şu basit deneyi yapalım: Bir demir çubuğu (veya maşayı) yanmakta olan bir sobanın içine sokalım. birçok yıldız için geçerlidir. Çok sayıda yıldızın tayfları incelendiğinde birbirinden farklı görünüşlere sahip oldukları görülür. Renkleri Gözlem koşullarının uygun olduğu bir gecede. görünen parlaklık ve mutlak (salt) parlaklık şeklinde adlandırılmıştır. helyum (He) çizgileri aynı olanları bir grup. Örneğin. Yıldızlarda görülen değişik renk yüzeyindeki sıcaklığın sonucudur.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Hipparchos tarafından kadir terimi ile tanımlanan parlaklık birimi psiko-fizik temele dayanmaktadır. Bu durumda yukarıdaki sorunun cevabını şimdi açıklayabiliriz. Onun için yıldız tayflarını benzerliklerine göre gruplara ayırmak mümkündür. Yıldızların renkleri Wien Kanunu'na göre belirlenir.2. beyaz. Soba içindeki sıcaklık çok fazla ise demir çubuk kırmızı ile sarı arasında bir renk alır. hidrojen (H) çizgileri kesin olanları bir grup. Sobanın sıcaklığını yükseltecek olursak demir çubuğun. Büyük Köpek (Canis Majör) takımyıldızında Sirius beyazdır. her yıldız değişik renkte görülür. yıldızların tayflarına göre sınıflandırılması gerekir. sarı. Daha sonra. Bununla beraber yıldız tayfları arasında az veya çok benzerlikler vardır. astronom Pogson tarafından yıldızların parlaklığını ifade edebilmek için bir matematik formül geliştirilmiştir. Çeşitli renklerde görülen yıldızların yüzeyindeki sıcaklık aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Bir süre sonra çubuğun kızardığı görülür. Örneğin. Bunlar. Bu şekildeki ayırım kesin olmamakla beraber. astrofizik yöntemlerle yapılan araştırmaların başında. Ortalama Yüzey Sıcaklık Derece (C°) 3000 4000 6000 8000-15000 15000-25000 Rengi Kırmızı Kırmızımtrak Sarı Beyaz Mavi Sınıflandırılmaları Astronomide. 45 . beyaz ve maviye doğru renk değiştirdiğini görürüz. Arabacı (Aurige) takımyıldızında Capella ve Vega ile Güneş sarımsı. Sobanın sıcaklığını biraz daha yükseltecek olursak. önceden sarı. karanlık bir ortamdan yıldızlara çıplak gözle veya teleskopla dikkatli bakıldığında. Bu konuda bilimsel düzeni ve milletler arası birliği sağlamak amacıyla yıldızların parlaklığnı belirtmek için yukarıda açıklanan kadir birimi esas alınmak üzere iki çeşit parlaklık tanımlanmıştır.

. kimyasal bileşimi ve madde bolluğuna ait bilgiler elde edilir.. ... Örneğin. Norman. Her tayf sınıfının ayrı ayrı fiziksel ve kimyasal özellikleri vardır.. belirli elementlerin özelliklerine ve bunların dağılımına dayanır. Işık kaynağı bir yıldız ise yıldızın tayfı elde edilmiş olur. Her bir tür.. Q ve sonları da S........... A2.. Bu sınıflandırmadaki temel özellik.... renkli bir zemin üzerinde kara çizgilerden oluşur. belirli bir dalga boyunda aldığı ışınımı soğurur. Bu duruma fizikte tayf denir..... Tayflar genel olarak 3 ayrı türde incelenir.. karanlık bir zemin üzerine parlak çizgilerden oluşan bir tayf verir... yıldızı çevreleyen atmosferin hangi gazlardan oluştuğu tespit edilir. mavi.... 1... 46 . Bu konuda araştırmalar ilerledikçe. Bu tür tayflar ışınım kaynağının kimyasal yapısını incelemek için önemlidir.. Bu sonuç 20. Yıldız tayflarının lâboratuvar değerlendirilmeleri sonucu. daha sonları baş tarafı O..... Örneğin..W.... S9... basınç.. ilişkin olduğu sınıf harfinin sağına yazılan.. Bugün herkes tarafından kabul edilen sınıflandırma Harvard Gözlem Evinde yapılan Harvard Sınıflandırmasıdır...... Bu kadar yıldızın sınıflandırılması 9 ciltlik bir kataloga toplanmıştır.... yeşil.. Tayf konusunda yapılan araştırmalar ilerledikçe her kimyasal elementin kendine özgü özel tayf verdiği tespit edilmiştir. yüzyıl fiziğinin astronomiye en büyük hizmetidir........... Vogel tarafından yapılmıştır. Bu durumda da her sınıf kendi arasında bölüme ayrıldı.. her sınıfa giren yıldızlar arasında farlı gruplamalar ortaya çıktı........... Bu tayf türünün incelenmesinde. sarı... Al.. . Tayf.... Renk sıralaması kısa dalga boyundan başlayarak mor. Tayf içerisinde her kimyasal elementin bir veya daha çok çizgileri vardır. ...ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Beyaz ışık prizmadan geçince..............gibi. 2. değişik renklere ayrılır... ……........ Bu bakımdan tayfsal sınıflandırmanın amaçlarından biri şudur... 0... Başlangıçta bütün yıldızlar tayflarına göre: BAFGKM harfleri ile 6 sınıfa ayrıldı. H. Soğurma Tayfı: Soğuk bir gaz........ Sücekli tayf: Işık kaynağı katı veya sıvı cisim olabilmektedir.. Bileşiminde metan olan bir yıldızın tayfı değişiktir. Uzayda çok sayıda yıldız bulunduğu için.. Bu çalışmada 391. A3.. Neticede Harwart sınıflandırması şu şekle girmiş oldu: R-N Q P W O B A F G K M S Araştırmalar ilerledikçe.... Aynı zamanda da ışık kaynağının bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğu hakkında da bilgiler tespit etmek mümkündür..C. Bu konuda ilk çalışmalar 1968'de Secchi. Hockyer.. bileşiminde hidrojen bulunan bir yıldız keskin hidrojen çizgiler verir. P. Böyle bir ışınım tayfı...000 yıldızın tayfları sınıflara ayrılmıştır.......2.. 9 sayılarının biriyle belirtilir..S8. parlak bir gazdan gelen ışınım. R... bunları birer birer incelemek bugün için mümkün değildir. N harfleri eklenerek toplam 13 tayf sınıfı elde edildi. ışık kaynağının (yani yıldızın) sıcaklık.. Bunlara da tayf türü denir... Yıldızlar için bu türden yapılan araştırmalardan bir sınıflandırma yapılabileceği ortaya çıkmıştır..... AO... Salma tayfı: Atomlardan oluşan düşük basınçta.. parlaklık....... turuncu ve kırmızıdır. kırmızıdan mora kadar renkleri taşıyan sürekli zeminden oluşur....

Bu çalışmaları yürüten Amerikalı astronom Henry Norris Russel (1877-1957) 50 yıldızın ıraklık açılarını elde etmiş. Tayfsal sınıflandırmanın bir diğer amacı da değişik gruptaki diğer yıldızların uzaydaki dağılımını incelemek ve sonuçta Samanyolu'nun yapısını öğrenmektir. Bu grupta çok parlak yıldızlar. Russel'in öngördüğü diyagram üzerindeki çalışmalar 1913'ten sonra birdenbire hızlandı.0 dan geçen yatay bir çizgi yöresinde dağılmakta olduğu 1913'de görüldü. Hertzsprung-Russel Diyagramı Danimarkalı Ejner Hertzsprung (1873-1967) 1907'de Kopenhag Uranio Gözlem Evinde foto-kimya uzmanı olarak göreve başladı. Daha sonra lâboraruvarlarda bu temsilci yıldız ile aynı grupta araştırılan yıldızın kimlik kartı ortaya konur. Samanyolu ve benzeri gök adalarının sarmal kollarında bulunan yıldızlar HR diyagramı verir. bu gruptaki temsilci yıldızın sıcaklık. Bu diyagramda Russel de şu gerçeği gördü: G sınıfından sonraki yıldızlar iki kol üzerinde toplanmaktadır. yıldızların tayfsal türleri ile öz haraketleri ve parlaklık değerleri arasındaki bağıntıların ne olabileceğini araştırıyordu. apsis eksenine tayf türü yerine renk ölçekleri veya sıcaklık değerleri de alınmaktadır. G sınıfndan M sınıfına doğru ilerledikçe grup arasındaki fark artmaktadır. Herzsprung bu görevi dışında. Çalışmalardan elde edilen yeni bilgilerle yeniden bir diyagram çizildi. Bulduğu 12 cüce yıldız ile 7 dev yıldızı beyazdan kırmızıya doğru sıralayan Hertzsprung. yani aydınlanma gücü yüksek olan ilk gruptaki yıldızlara dev yıldızlar. Hertzsprung. Hertzsprung'un bu çalışmalarından habersiz olarak. renk-parlaklık diyagramları denilmektedir. Cambridge Üniversitesinde de başka bir araştırma başlamış idi. Bu diyagramda. 47 . araştırmaları sonucu şu gerçekleri gördü: Geri sınıflardaki yıldızlar mutlak (salt) parlaklıkları bakımından iki grupta toplanmıştır. Yıldızların gelişimi. ancak devlerin Mv= 0. Elde edilen bu tür diyagramlara da tayf parlaklık. renkleri veya aydınlatma güçleri arasında nasıl bir bağıntının olabileceği önemli bir konudur. Şöyle ki: Diyagramda. Russel ile Hertzsprung 1913'de Bonn'da tanıştılar. Bu nedenden. Hertzsprung görünen salt parlaklığı. diğer grupta çok sönük yıldızlar bulunur. basınç ve kimyasal bileşimi ile ilgili değerleri en ince özelliklerine kadar tespit edilir. yıldızların çoğunluğu anakol diye adlandırılan bir şerit üzerinde yer almakta. Oysa küresel kümelerin ekliptik gök adaları ve Samanyolu merkezi yıldızları farklı bir HR diyagramı verdikleri tespit edilmiştir. Bu süreye kadar çalışmalarda mutlak parlaklığı hesaplanan yıldızların sayısı 300 kadar olmuştu. Yıldızların tayfları. aydınlanma gücü düşük olan ikinci gruptakiler de cüce yıldızlar adını verdi. parlaklık. bu sıranın bir gelişim olabileceğini düşündü. Bu tür diyagramlara HR (Hertzpurung-Russel) diyagramı denilmesi gelenek hâline gelmiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları gruplar hâlinde toplamak ve her grubun temsilcisi olan yıldızı (mukayese yıldızı) tespit etmektir. Bu araştırmada yıldızların fotoğrafik olarak ıraklık açıları tayin ediliyordu. yaşları ve geleceklerine ilişkin teoriler bu diyagram üzerine oturtulmaktadır. Bundan sonra.2. ayrıca bunların tayf sınıfları ile mutlak parlaklıkları arasındaki durumu gösteren bir diyagram çizmiştir. Heptzsprung aynı zamanda amatör bir astronom idi.

Bunlar: Gökyüzünde en parlak görülen Kutup Yıldızı (Polaris) Güneş'ten 8 defa büyüktür. Bu bölgelere Popülasyon I ve Popülasyon II adını vermiştir. Yapılan hesaplara göre birçok yıldızın çapı Güneş'in çapından büyüktür. Yıldızların büyüklükleri hakkında bir örnek vermek üzere. Buna karşılık uzay hızları daha yüksek yıldızları Popülasyon II bölgesinde bulunur. Mars. diğer fiziksel ve kimyasal özellikleri ile sayıları aşağıdaki şekilde açıklanabilir. büyüklükleri hesaplanan bazı yıldızları belirtelim. Kütleleri Öyle yıldızlar vardır ki 1 metreküpü.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Alman asıllı Amerikalı astronom Walter Baade (1893-1960). Küçük Köpek (Canis Minör) takımyıldızının Proksiyon adlı en parlak yıldızı Güneş'ten 16 defa büyüktür. gramın binde 1'i kadardır. 1920 yılında astronom Pease tarafından yapılan hesaba göre Örion takımyıldızının en parlak yıldızı olan Betelgeuse 'ün görünen çapı. Akrep (Scorpius) takımyıldızının en parlak yıldızı Antares'in çapı Güneş çapının 400 katıdır. Yıldızların. kimyasal yapı. yakınından geçen gök cisimlerinin etkilediği çekim kuvvetiyle gök cisimlerini yok ettikleri anlaşılmaktadır. Eğer bu büyük yıldızlardan biri. Dünya'nın yarı büyüklüğünde olan cüce yıldızların 1 santimetre küpünün kütlesi 40 tondur.2. En küçük yıldız bile Güneş'ten kat kat büyüktür. Güneş'in bulunduğu yerde olsa idi. Güneş tayfı gibi araları siyah çizgilerle ayrılmış sürekli tayf olduğu tespit edilmiştir. uzay dağılımı ve dikine hızları bakımından birbirinden farklı iki bölgede toplandığını tespit etmiştir. 61 Cygnus yıldızı 1965'te yayınladığı çok kuvvetli röntgen ışınlarının incelenmesiyle 1 çay kaşığının milyonlarca ton olduğunu hesaplamıştır. Çapları Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleri olduklarından gerçek çaplarını ölçmek çok güçtür. Büyüklükleri Parlaklık ve uzaklık değerleri bilinen yıldızlardan bazılarının büyüklükleri hesaplanmıştır. İkizler (Gemini) takımyıldızının en parlak yıldızı (α yıldızı) Güneş'ten 1 milyon defa büyüktür. Venüs. Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı Capella'mn çapı ise Güneş çapmdan 10 defa büyüktür. Baade. yıldızların yaş. bize olan uzaklığı ve görünen salt parlaklığından yararlanarak tespit edilir. yıldızların kimyasal yapısının Güneş'e benzediği gerçeği ortaya çıkmıştır. Bir yıldızın çapı. Popülasyon I ve bölgesindeki yıldızların hidrojene göre metal miktarı Popülasyon II bölgesindeki yıldızlardan daha azdır. Bu bölgedeki yıldızlar daha genç yıldızlardır. Büyük Köpek takımyıldızının Sirius yıldızı Güneş'ten 1000 defa büyüktür. Örneğin. Fakat bazı yıldızların da kütleleri çok büyüktür. Kimyasal Özellikleri Yıldızların tayf çekerle (spektroskop) elde edilen tayfları. Bu değerlerden anlaşılıyor ki Güneş Antares yıldızının merkezine konacak olsa. Böyle büyük kütleli bir yıldız. gök adalarının sarmal kollarındaki yıldızlar ile açık küme yıldızlarının Popülasyon I bölgesinde bulunduğunu tespit etmiştir. Dünya ve Merkür gezegenlerinin yörüngeleri Antares yıldızının içinde kalırdı. 1944'te çalışmalarında. 48 . Bu sonuçta. Güneş çapının 420 katıdır. yıldız Dünya'yı içine alırdı. Amerikalı ve İngiliz astronomların birlikte yaptıkları hesaba göre.

yıldızlar çok sıcak ve akışkan gaz tabakaları bulunan bir merkezde toplanmış akkor hâlinde birer gaz kütleleridir. fotoğraf plâğı aracılığıyla 23 üncü kadire kadar olan yıldızlar görülebilmektedir. Sayıları Çoğu kimse. kadire kadar olan. içinde bulunduğumuz sonsuz evrenin göremediğimiz sınırları ötesinde de yıldızların var olduğunu radyoteleskoplar yardımıyla tespit edebiliyoruz. YILDIZLARIN OLUŞUMU Yıldızların oluşumu. hidrojen. Diğer yıldızlar da yıldız kataloglarında numara ile gösterilir. sodyum. Yıldızların kimyasal yapıları Güneş'e benzemiş olmakla beraber. magnezyum ve demirin varlığını gösteren çizgiler tespit edilmiştir. çuvaldaki gerçek pirinç sayısı elde edilir. Ancak. Bunun nedeni. Elde edilen sayı çuval içindeki pirinç ağırlığı ile çarpılınca. Buradan şu sonuca varırız: İçinde bulunduğumuz sonsuz evren. Bunun sayısını tespit edelim.5 m çaplı teleskoplarla 500. evrimi ve ölümü ile ilgili bilgiler. Büyük teleskoplarla yapılan araştırmalarda tespit edilen yıldız sayısının 500 milyar olabileceği hesaplanmıştır. 49 . Objektifi 6 cm olan bir teleskopla 10.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu gerçeğe göre. kimya ve matematikle temellendirilmiş teorik bilgilerdir. Bu sayıda yıldızın varlığı nasıl tespit edilmektedir? Gökyüzünün belirli bir bölgesi özel fotoğraf plağıyla tespit edilir. Gerçekte çıplak gözle görülebilen yıldız sayısının 6. Bu bölgenin alanı gökyüzünün alanı ile çarpıldığında gerçeğe yakın sayı bulmak mümkün olmaktadır. sayısız yıldızlarla dopdoludur. sonsuz sayıda yıldız görebileceğini zanneder. bu kadirden sonraki yıldızları görememekteyiz. Burada şöyle bir soru akla gelmektedir. Bir çuval (veya kamyon) içerisinde belirli bir ölçüde pirinç alalım. yıldızların Güneş'ten çok uzakta bulunmalarıdır. Bu tür sayım işlemini belirtmek için kaba bir örnek olmasına rağmen şunu belirtelim.021 olduğu tespit edilmiştir. Yıldızların tayflarının Güneş tayfı ile merkezde olmakla beraber siyah çizgilerin durumu her yıldız için ayrılık göstermektedir. fizik. kadire kadar olan. Bu gerçek de yıldızın yapısını oluşturan maddelerin oranı ve miktarının değişik olduğunu gösterir. Bu bölgedeki yıldız sayısı sihhatli olarak sayılabilir. yıldızların çoğunluğunun Samanyolu sisteminde bulunduğunu tespit etmiştir. Yıldızların oluşumu ile ilgili bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir.000 yıldızı görebilmek imkânı vardır. Bu sayının yarısı güney yarım kürede. yarısı da ülkemizin içinde bulunduğu kuzey yarım kürede bulunur. ancak 1. teleskop ve fotoğraf plâğı yardımıyla 23 ncü kadire kadar olan yıldızları görebilmekte. Daha önce de belirtildiği gibi bugün. bugün için kesin çizgilerle belli değildir. Güneş kadar parlak gözükmemektedir. kadirdeki 21 yıldıza özel ad verilmiştir. Çıplak göz ile 6. berrak bir gecede gökyüzüne çıplak gözle baktığında. Yıldız tayflarında. Kaliforniya'daki Mount-Wilson Gözlem Evinde bulunan 2.2.000 yıldız görülebilir. en çok helyum. yaptığı hesaplamalara göre. göz. Herschel. Günümüzde bu konuda bilinenler. Bu kadar yıldızı adlandırmak mümkün olmadığından. teleskopla 16.000.

yıldız cüce yıldız durumuna gelir. Bunun anlamı da şudur: Beyaz cücenin maddesi o kadar sıkışıktır ki elektronlar artık belli bir ortama bağlı değildir. Çökme devam eder. kırmızı dev yıldız durumuna gelir.007 kadarı helyuma dönüştükten sonra. Bunun anlamı da şudur: 1 cm3 beyaz cüce maddesi 100 milyar tondur. şu şekilde açıklanabilmektedir. Enerjinin bir kısmı bu büzülmeden. bir kısmı ise yıldız merkezi çevresindeki helyumun diğer ağır elementlere dönüşmesinden salınır. Büzülen yıldızın merkezî kütlesi. Beyaz Cüceler Mutlak parlaklıkları sönük ve kütleleri çok küçük olan yıldızlar. yıldızın parlaklığı yarım kadir kadar azalır. 1. yoğunluk o kadar artar ki atomların çekirdeklerindeki protonlarla elektronlar birleşip nötrona. oluşmakta olan yıldızı (gaz küresini) ısıtır. Dünya büyüklüğündedir. yozlaşmış nötron basıncı tarafından. Bu tür yıldızların yoğunluğu şu şekilde açıklanabilir: 1 cm3 büyüklüğündeki nötron yıldızı maddesi. Yozlaşmış nötron basıncı. Güneş kütlesinde bir beyaz cüce. yaklaşık olarak. yine bir pingpong topunun içi. Büzülme devam ederek. yeniden büzülmeye başlar. b. Bu teorik evrimin süresi 11 milyar yıldır.2. nükleer reaksiyonlar başlayacak kadar ısınır ve hidrojen. biri birine değecek kadar sıkışmasından dolayı. a. Nötron Yıldızlar Yarıçapı 10 km. YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ Astronomlar. Oluşumunu tamamlayan yıldız yavaş yavaş soğur. Yoğunluğu bu kadar yüksek olan madde dejenere (yoz) madde olarak adlandırılır. elektron gazı çok büyük olan çekime karşı koyamaz. Yıldızın merkezindeki hidrojen tamamen tükenince. uzayda yıldızlar arası boşlukta bulunan toz ve gazlardan meydana gelmiştir. Dünyamızda 100 milyon ton eder. cüce yıldızlar olarak adlandırılır.4Mg (güneş kütlesi) den büyükse. Bu teorik görüşe göre büzülen yıldızın sıcaklığı artar ve HR diyagramındaki yeri sola doğru kayar. Bu durumda HR diyagramındaki yeri sağa doğru kayar. merkezde helyum toplanmaya başlar. merkezindeki kütle içinde. Bu iç basıncın artışı yıldızın büzülmesini sona erdirir. Başka bir ifadeyle. Beyaz cücelerin daha küçük kütleli olanlarına helyum beyaz cücesi denir. helyuma dönüşmeye başlar. nükleer enerji oluşumu hızlanır. yıldızın ışınımı da artarak. Çoğunluk beyaz cüceler çift yıldızlar içinde bulunur. çekirdek yoğunluğuna kadar sıkıştırılmış olan.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Herhangi bir yıldız. Bu durumda ortaya çıkan bu yeni enerji kaynağı ile yıldızın merkezi daha da ısınarak iç basıncı artar. Yıldızın merkezindeki hidrojenin 0. yıldızların sonunu ve son evrelerini onların bıraktıkları kalıntıya göre 4 grupta incelerler. HR diyagramında yeri tekrar sola kayar. daha fazla çökmesi önlenen. Bu büzülme sırasında açığa çıkan potansiyel enerjinin bir kısmı. ortaya çıkan bir basınçtır. Ortaya çıkan nötron yıldızının yarıçapı. 1cm³ de 1 milyar tondur. Bu gaz dejenere bir gazdır. Bu durumda. Nötron yıldızı. Kırmızı devlerden oluşanlara beyaz cüceler denir. Yıldız bir gaz küresi şekline gelinceye kadar çekim kuvvetlerinin etkisiyle büzülür. nötronların. Bu durumda çekirdekteki yoğunluk ve sıcaklık artar. 50 . bir gaz küresidir. Sadece nükleer enerjiden doğan ışınım salınır. Nötron yıldızların oluşumu. Bunun anlamı şudur: Beyaz cücenin yoğunluğu 106 g/cm3 dür. yaklaşık 1km ve yoğunluğu da. Bundan sonra büzülmeden dolayı ışınım olmaz. İlk gözlenen beyaz cüce çift yıldız Sirius'ün bileşenidir. Bu enerji noksanlığından. yoğunluğu 1014 g/cm3 olan gök cisimler nötron yıldızlarıdır. Sonunda yıldız. nötron yıldızına dönüşür. YILDIZLARIN EVRİMİ Bu konudaki teorik bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. bir kısmı da ışınım enerjisi şekline geçer. yüksek hızlarla hareket ederler.

Örneğin. bir milyon Güneş kütlesini aşan kara deliğin varlığını gösteren bulgular gözlenmiştir. ışık bile kaçamaz. bir istasyon. Böyle bir nötron yıldızı. ışık dahi kaçamadığı için gözlenemezler. Bu durum. Karadelikler. merkez çevresinden çaldığı. bu top. 1. Periyodik milisaniye mertebesine olanlara milisaniye pulsarları denir. Bunun anlamı 1 cm3 kara delik maddesinin yeryüzünde 10 milyar ton gelmesi demektir. bir milyardan daha fazla. karadelik tünellerini kullanarak. Bu keşfi takip eden yıllarda. karşılaştığı her şeyi yutan. herhangi bir kara deliğin yoğunluğu 1016 g/cm3 tür. Kendisinden. merkezindeki karadeliğin kütlesinin de. ortaya çıkar. Samanyolu merkezinde bulunan karadelik. c. yolculuk yapabilirler mi? Bir karadeliğin içine atlarsanız. geriye dönüş yoktur. Bu merkezi topak. Burada 0. karadelik olduğu sanılmaktadır. Evren de en çok bulunan karadelikler.6 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Andromeda gökadasının. ortaya çıkmanız mümkün mü? 51 . Acaba Dünyalılar. ç. yok olduğu görünmez noktalardır. Kara Delikler Kara delikler hakkındaki bilgilerimiz astrofizik teorilerine dayanmaktadır. Acaba bu parçacıklar. Ayrıca. Ekseni çevresinde çok hızlı dönen nötron yıldızları oldukları kabul edilmektedir. adeta dev kozmik bir süpürge yahut vakumlardır. Karadelik. parçacıklara ayrılırsınız. Bir nötron yıldızı. bir tuzak yüzeydir.'Kaymak deneyi'nde olduğu gibi. bir kozmik sansür vardır. gökada oluşurken. Karadelikden ışık kaçamazsa. Hatta Samanyolu galaksisinde. Bu dev kütleli karadelikler. kendi yoğun merkezine çökerken. Pulsarların 1012 gauss gibi çok yüksek manyetik olanı vardır. Güneş’ten yaklaşık 10 kat büyük yıldızlardır. yarıçapı 10km olan bir atom çekirdeğidir. Örneğin. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. tahmin ediliyor.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM nötron yıldızının maddesiyle doldurulacak olsaydı. 10milyon Güneş kütlesi olduğu. bir kez girerseniz. merkezde büyük kütleli yıldızlar yer alır. oldukça anlamlıdır. Andromeda Galaksisinin uydusu M32 Galaksisinde. Karadelikler. gaz ve parçacıklarla daha da büyür. kısa periyotla radyo sinyali gönderen gök cisimlerin varlığı keşfedildi. Kara delik dejenere madde olarak adlandırılan bir yapıya sahiptir. 2. Bunlara pulsar (atarca) denildi. dev yıldızlara kadar. maddenin. Adeta. birçok dış galaksinin merkezinde çok sayıda kara delik olabileceğini göstermiştir. ışık fotonlarından. Mars'ın uydusu Deimos kadar ağır olurdu. öyle bir bölge vardır ki. bu bölgedeki olaylardan. adeta ezilerek. Karadeliğe giden yolda. Bu yüzeyden içeriye. 'her gökadanın merkezinde. Gaz molekül bulutları. burkulma ve dönme oluşturur. Karadelik civarında.001 saniyenin teorik hesaplandığı unutulmamalıdır.3 saniye periyotla radyo sinyali gönderen bir cisim keşfettiler. uzaytozu parçacıklarından.2. Pulsarlar İngiltere'de 1967'de Bell ve Hewish. Bugün bilinen pulsarların sayısı 500'dür. uzay-zamanda. 'insan' yahut 'cin'. Aynı şekilde. gaz bulutlarının. büyük kütleli karadeliklerin var olduğu' düşünülmektedir. Karadelikler. fiziksel hiçbir şey kaçamaz. karadelik değildir.001 saniye) ile 4 saniye arasındadır. yoğun merkeze çökmesiyle. yıldızların ölümünün bir sonucudur. bir durak noktasıdır. Hubble Uzay Teleskobuyla yapılan çok duyarlı gözlemler. Periyotları 1 milisaniye (0.

gidiş-geliş toplam süre. neden tüm evrende çökmesin?" 3)Genişlemekte olan bu muazzam evren. uzay-zamanın kendiside. evrenin 'büyük çöküşü'nün apaçık delilleri. milyarlarca sene. çatırdayarak kendi üstüne çökebiliyorsa. yolculuk yaptıkları da kesin.'Bilginin korunduğu' fizik prensibi gibi. bu tekillikte. Sonuç olarak karadelikler. bu muazzam evren. uzayda yolculuk yapmak. bir karadeliğe düşen astronotun. gerçekte. Karadelikler. bilgi de yok olmaktadır. burada işlememektedir. karadeliğe düşen astronot. görülmektedir. ifade edilmektedir. galaksiler ve evreni bekleyen sonda budur. paramparça olacaktır. parçalanacak ve ezilecektir. 'sonsuza yaklaşan hızla' kafa kafaya gelecek ve hiper dev bir karadeliğe dönüşecektir.'Cinler'in ne hızları. Kur’an ifadeleriyle. Karadelik sansürüne. çökecektir. yetmez. Adeta astronot. geriye dönmeye . bir 'nur(akdelik) patlaması'yla yaratılan. diğer yandan galaksilerin dönüş hızı. oldukça kararsız gözükmektedir. Hatta çekirdekleri ve tüm atom altı parçacıkları da. alametleri ve işaretleridir. ayaklarından çekilerek. Gerçekte. 52 . 'iplik'. 'İkinci Sema'nın sınırlarına kadar. milyarlarca galaksi. Bir bilim adamının söylediği gibi: "Eğer bir yıldız. atomlara ve atomlarda. diğer fizik yasları da. Böyle bir gücü elde eden bir Dünyalının. 'sanal zaman'daki tarihleri devam eder. molekül. Yani. Ancak böyle bir yol. Neredeyse ezilmenin sonu yoktur. atom altı parçacıklarının geçmiş tarihleri. maddenin ezilerek. astronot. Karadelikler. her bir galaksi. önce iplik gibi uzayacaktır. kütlesel çekimin etkisiyle. bu akıbetten kurtulamayacaktır. adeta bir balonun sönmesi yahut bir kâğıdın avuç içinde dürülmesi gibi galaksiler. karadelikler yoluyla. oldukça tehlikelidir. hala büyük bir umut bağlanmaktadır. muhkem olan bu yolculuğu yapmaya. yüz milyarlarca yıldızlardan oluşan. ezilerek adeta yok olacaktır. Sonuçta. bu tekillikte yok olur.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Nitekim Kur'an da ki Hızır meselesi. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. Bir karadeliğin içine atlarsanız. pekte güvenli görünmüyor. süper dev karadeliklere dönüşürken. şimdilik kapalı gözükmektedir. Ancak. 'sonsuz incelmesi'nin açık kanıtlarıdır. karadelikten kurtulması için. potansiyeller içermektedir. Sadece madde değil. müimkün gözükmüyor. Bilim-kurgu yazarlarına. Bir taraftan. ışıktan daha hızlı hareket etmesi gerekir. karadelikler olmadan başarılması. Ancak. başlangıcının(büyük patlama) ve sonunun(büyük çöküş) olduğu kanıtlanmıştır. potansiyel bir kapı olarak. birkaç saniye içerisinde. yolculuk yaptıkları. genel görelik denklemlerinin çözümleri. gittikçe artacaktır. biri birlerine yaklaşmaya başlayacaktır. 2)Evrenin. ortaya çıkmanız mümkün mü? Gerçek zamanda. açık bir şekilde. Aynı şekilde'cinler'in. kendi merkezlerindeki dev karadelikler tarafından yutulurken. Astronotun. yüz milyarlarca galaksi ve her bir galakside. burada. Karadelikler. çok cazip gelen bu alan. Ancak bu parçacıkların. güç değildir. nede yaşam süreleri. Acaba bu parçacıklar. parçacıklara ayrılırsınız. başka bir evrende. geçmişe ve geleceğe yolculuk için ilginç bir örnektir. karadelikler. geçmişe yolculuk için. moleküllere. Yıldızlar.büzülmeye başlayacak. Öyleki. yolculuk yapmaları gerekiyor. tahmin etmek. Sonuçta. neler yapabileceğini. Çıplak tekillik. karadelikte.2. 'sanal' olarak ortaya çıkabilirler mi? Elbette şimdilik. Bu tekillikte. uzay ve zamanda yolculuk için. 1)Sonsuz yoğun ve sonsuz ince bir 'nur' noktasından. 'Cinler'in 'İkinci Sema'nın sınırlarına yaklaşmaları için. Bunun ise. çekirdeklere parçalanacak. 'İkinci Sema'dan' dinleme yapmak isterken kovuldukları. 'iğnenin deliği' olmuştur.

ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM İşte bu. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. Gökleri ve Yerleri. Gezegenlerin ve yıldızların oluştuğu kimyasal maddelerin. İşte bu 'an'da. sıfır boyutlu. sonsuz incelerek. fizik yasalarının ve fizik ötesi (sanal-melekût) evrenlerin anlaşılmasına da. Yıldızlar en büyük teleskoplarla bile. çıplak gözle görünür durumlarından farklı büyüklükte görülmezler. g. uygun konumlarında ve uygun hava şartlarında gündüz görmek mümkün olmasına rağmen. yayınladıkları ışınları ve hareketleri ile ayırt etmek mümkündür.2. Bunların sayısının 1999 yılı başına kadar 3000'i geçtiği bilinmektedir. Gezegenleri. Son yıllarda. Gezegenleri. Gezegenlerin sayıları belirli olmasına rağmen. yani kütlesel çekim yasasını. 53 . Gezegenlerin yalnız yörünge hareketleri olmasına rağmen. yıldızların üç hareketi vardır. Bize en yakın Merkür'ün uzaklığı ise 6 x 107 km'dir. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. d. İşte bu 'an'. çok uzakta bulunmaları sonucu. yayınladıkları ışınları. Allah. Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar a. f. İşte 'Kıyamet'in arkasından. haberleşme. 'yapay büyük patlama' deneyleri. sadece evrenin başlangıcına ve sonuna değil. 4)Bilinmelidir ki. 'enfüsümüzde ve afakımızda'. Yıldızlar doğarlar. beklenen ikinci ve 'Son Büyük Patlama' anı. e. Örneğin. birleşimi ve en basit hali olan 'her şeyin kuramı'. Yıldızlar. Bugün bilim dünyası. Fiziksel ve kimyasal yapıları farklıdır. askerî. meteoroloji ve bilimsel amaçlarla uzaya yapma uydular fırlatılmaktadır. Cennetler-cehennemler yeniden yaratılacak ve ebedi kalacaklar. acaba ortaya çıkacak mıdır? Belkide. ışınlarda titreme (scintillation) görülür. yapma uyduları yıldız ve gezegenlerden. Gezegenler takımyıldızlar arasında görünür şekilde hareket ederler. yıldızların ancak parlak olanlarını çok kısa süreli olan tam Güneş tutulmaları sırasında gündüz görülebilir. karadelikler üzerinde yapılan araştırmalar. evreni yöneten yasaların. İşte 'Kıyamet' den sonra 'Kıyamet' budur. yakın gelecekte. 'altın iyonları'nı çarpıştırarak. ğ. kendi takımyıldızlarda gözlendikleri zaman. yeni baştan yaratacağı 'an'dır. 'nur(akdelik) noktası'dır. madde olmaktan çıktığı. evrenlerin Rabbi olan Sonsuz Yüce Allah'ın. yüzey şekillerini ayrıntılı olarak görmek mümkündür. Gezegenler ise yıldızlara göre çok yakında bulunurlar. Gezegenlerin parlak görülmelerinin nedeni Güneş'ten aldıkları ışınımın bir kısmını yansıtmış olmalarıdır. 'büyük patlama'ya hazır. ışık tutuyor. Biz inanıyoruz ki. ı. b. maddenin. c. hareketlerini çıplak gözle izlemek mümkündür. Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleridir. ayetlerini. gelişirler ve sonunda ölürler. h. Yıldızlar birer ışık kaynağı olmalarının yanında. i. Bu araştırmalar ilerledikçe. devam edecektir. Gezegenler ise aynı büyüklükteki teleskopla bakıldığında. yıldızların sayısı sonsuz denebilecek kadar çoktur. bileşim ve miktar oranları farklıdır. Berrak gecelerde. gökyüzüne bakıldığında. sıfır hacimli ve patlamaya hazır 'nur' noktası. kuantum kuramına bağlayan 'teori'. ç. Yıldızların hareketleri kısa sürede izlenemez. İşte yaklaşan 'Saat' budur. apaçık göstermeye. sonsuz ince. Sonsuz yoğun. gezegenler ışık kaynağı değildirler. bize en yakın yıldızın uzaklığı 207265 AB'dir. değişik atmosfer tabakalarından geçerken. düzenlemeye çalışıyor.

Isıl (termal) yansıma ve termal olmayan yansıma.s dir. Güneş’ten yayılan ışığın şiddeti ve frekansı. yüksek sıcaklıklarda yaydığı ışınımın frekansına dayanarak. ışınımı hiç yansıtmayan ya da saçmayandır.Planck bu bağıntısı sonucu 'Enerjinin ancak belirli büyüklüklerle alınıp. Çoğu cisim buna benzer şekilde davranır. 54 . Enerjinin bu şekilde birimleşmiş haline kuant(parçacık)denir. Ama Alman Fizik Profesörü Wien. Kısa dalgaboyunda bu durum. Termal yansımaya. En ideali. uv catastrophe olarak bilinir. Örnek vermek gerekirse.2. Yapmış olduğu bir dizi denemeler sonucu Max Planck 'Maddenin alıp verebileceği enerji belli bir değerin katlarıdır' demiştir. ısıya maruz kalma süresi devam ettikçe de maviye doğru renginin değiştiğini görmemiz mümkündür. bir metal teli ısıtmaya başladığımızda ilk olarak cismin ısındığını daha sonra yavaş yavaş kırmızı bir renk aldığını. aynıdır. Sözgelimi. neredeyse.verilebileceğini kanıtlamış oldu. Güneş ve Güneş gibi yıldızların yüzey sıcaklıklarının belirlenmesi sağlanabilmiştir. Kara Cisime çok benzeyen bir aygıt geliştirdi ve Işıma Yasası ya da Wien Yasası’nı oluşturacak çalışmalarını sürdürdü. Bu cismin ısınmaya maruz kaldığında rengini değiştirdiğine ve sonuç olarak da cisimlerin sıcaklıkları arttıkça renklerinde değişmeler olduğunu yani renklerin belirli sıcaklıklara sahip olduğunu görmüş oluruz. Kuantum düşüncesine göre karacisim eğrisinin şekli hesaplanabilir. Klasik fizik bu dağılımı açıklayamamaktadır. Doğada gerçek bir Kara Cisim bulmak kolay değildi.Bu bağıntıdaki 'h' Planck sabiti olup değeri 6.() ise ışığın frekansıdır. ışınımın dalga boyu ile cismin mutlak sıcaklığı çarpımının sabit olduğunu bulmuş ve bulunan sabit sayıya Wien sabiti. oluşma tarzına göre iki gruba ayrılır. sıcaklığına bağlı olarak salınan elektromanyetik ışımadır. Enerji dağılımının şekli sıcaklık ile belirlenir. sıcaklıklarından bağımsız olarak her dalgaboyunda ışınım yaparlar. Wien.  bağıntısını kullanmıştır. klasik tahminler dalgaboyu sıfıra yaklaştıkça enerjinin sonsuza gitmesini önermektedir. Kara cisimlerin. Cisimler. herhangi bir cismin. Cisimler sıcaklığa bağlı olarak ışıma yapar yani elektromanyetik dalga yayarlar.Planck bir kuantumun taşıdığı enerji için E=h. Elektromanyetik ışınım.10-34 J. kara cisim ışıması (yansıması) da denilmektedir. 6 000 0C taki kara cisimden yayılan ışığın şiddeti ve frekansıyla. Yıldızların birer karacisim oldukları kabul edilir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM KARA CİSİM IŞINIMI Kara cisim ışıması. bulunan matematiksel eşitliğe de ”Wien Yasası” denmişti.626196.

çağını aşan ilmî hayatının zirvesine erişti. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. benzeri her asırda görülmeyen bilginler bilgini bir dâhiydi. Ancak iki yıl sonra tekrar döndüğünde ünlü bilgin Ebü'lVefâ ile buluşup rasat çalışmaları yaptı. Ayın. Tahsil çağına girdiğinde Hârizmşahların himayesine alındı ve saray terbiyesiyle yetişmesine özen gösterildi. Eczacılık. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. günümüzde yazılmış gibi tazeliğini halen korumaktadır. Son eseri olan Kitabü'sSaydele fi't Tıb'bı yazdığında 80 yaşını geçmişti. hükümdarların ilme duydukları derin saygının göstergesi. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine başvurur. Kişiliği Bîrûnî. Kimya. Kurân'ın belâğat ve i'cazına olan hayranlığını her vesileyle dile getirdi. İlmî kaynaklara dayanma. Matematik. Üstün dehasıyla kısa sürede Hintli bilginler üzerinde şaşkınlık ve hayranlık uyandırdı. Astronomi. Bu çalışmalarıyla yer ölçüsü ilminin temellerini sekiz asır önce attı. tüm dünyada çağının en büyük bilgini olan Bîrûnî. çağdaş tespitlere uygun neticeler elde etti. iman dolu kalbi tefekkürden dûr olmayan.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Biruni (973 – 1051) Biruni hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Allah'ın kevnî âyetlerini anlamak. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. Onun tabiat ilimleriyle yakından ilgilenmesi. Tahkîk ve Kanûnı Mes'ûdî adlı eserleriyle trigonometri konusunda bugünkü ilmî seviyeye tâ o günden. liyakatını bildiği Bîrûnî'yi Hazine Genel Müdürlüğü'ne tayin etti. Rumca. Gazneli Mahmud Hindistan'ı alınca hocalarıyla Bîrûnî'yi de oraya götürdü. Dinler ve Mezhepler Tarihi gibi 30 kadar ilim dalında çalışmalar yaptı. Daha çocuk yaşta araştırmacı bir ruha sahipti. Bu yüzden tedbirli hünkâr. kâinatın yapı ve düzeninden Allah'a ulaşmak. Zira onun yanında da itibarı çok yüksekti. odunsatarak büyüttü. Tıp. Bu aileden bilhassa Mansur. Bu durum. Coğrafya. bilginimizin de devlet başkanları yanındaki yüksek itibarının belgesiydi. Farsça. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. Kendisine sağlanan siyasî ve ilmî araştırmalarına devam etti. Araştırmacı ruhu. Küçük yaşta babasını kaybetti. daha çok özel çabalarıyla kendisini yetiştirdi. Annesi onu zor şartlarda. Gazne'de kıbleyi tam olarak tespit etmesi ve kıblenin tayini için geliştirdiği matematik yöntemi dolayısıyla kıyamet günü Rabb'inden sevap ummaktadır. Hakîm'den de dersler alan bilginimizin öğrenimi uzun sürmedi. 55 . deney ve tecrübeyle ispat etme şartını ilk defa o ileri sürdü. gözü kitaptan ayrılmayan. O da orada Hint dil ve kültürünü bütünüyle inceledi. Yaşadığı çağa damgasını vurup "Biruni Asrı" denmesine sebep olan zekâ harikası bilgin 973 yılında Harizm'in merkezi Kâs'ta doğdu. Geometri. onların çeşitli ilimler açısından yorumlanmasını amaçlardı. kendisine ithaf ettiği Kanunu Mes'ûdî adlı eseri için Bîrûnî'ye bir fil yükü gümüş para vermişse de o. öğrenme hırsı ve sönmeyen azmiyle birleşince 17 yaşında eser vermeye başladı. 1051 yılında Gazne'de hayata gözlerini yumdu. Dünyanın çapının ölçülmesiyle ilgili görüşü. sarayında Bîrûnî'ye bir daire tahsisedip. bu hediyeyi almadı. Fizik. Avrupa'da buna BÎRÛNI KURALI denmektedir. Daha sonra hükümdar Ebü'lAbbas. Onu yüceltmek gâyesine yönelikti. Arapça. "Bîrûnî. Fakat Me'mûnîlerin Kâs'ı alıp Hârizmşahları tarihten silmeleriyle Bîrûnî'nin huzuru kaçtı. Bir devre adını veren. Israrlı çabaları sonunda yerin çapını ölçmeyi başardı. güneş tutulması anında ulaşan hadiseler üzerine verdiği bilgi ve yaptığı rasatlarda. Sultan Mes'ud. sarayımızın en değerli hazinesidir'derdi. İbni Sinâ'yla yaptığı karşılıklı yazışmalarındaki ilmî metod ve yorumları. Esas adı Ebû Reyhan b. Etnoloji. eserler verdi. Jeoloji. Birçok kOnuyu öğrenmek için çılgınca hırs gösteriyordu. Süryânice. Yunanca ve Çinçe gibi daha birçok lisan biliyordu. güneşin ve dünyanın hareketleri. Bu arada İbni Irak ve Abdüssamed b. Bîrûnî'nin en iyi bir eğitim alması için her imkânı sağladı. Tarih. Bu eser astronomi alanında zengin ve ciddî bir araştırma âbidesi olarak tarihe mal olmuştur. Ibrânîce. müşavir ve vezir olarak görevlendirdi. Filoloji. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. günümüz matematik ölçülerine tıpatıp uymaktadır. sıkıntılar başladı ve Kâs'ı terketmek zorunda kaldı. "Elinden kalem düşmeyen.2. Muhammed'dir. İlmiyle dine hizmetten mutluluk duymaktadır. Üstad diye saygıyla yâd edilen yalnız İslâm âleminin değil. ulaştıgı açıkça görülür.

Halbuki bu ölçüyü Bîrûnî. Matematikçi. hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Bâtıl şeylerden korunmak için de Allah'tan hidayet isterim. Astronom. UNESCO'nun 25 dilde çıkardığı Conrier Dergisi 1974 Haziran sayısını Bîrûnî'ye ayırdı. ilmi ve coğrafyası hakkında geniş bilgi verir. ayrıca dinler tarihi konusuna eğildi. Meseleleri doğrudan Allah'a dayandırdı. Gazneli Mahmud. fennî ilimlerle ilahî bilgilere daha iyi nüfuz edileceğini söylemiş. keşif ve buluşları içine alır. 5. 7. Bu eseriyle Bîrûnî. Eserleri halen Batı bilim dünyasında kaynak eser olarak kullanılmaktadır. En büyük eseridir. Christof Coloumb'dan beş asır önce Amerika kıtasından. Ama felsefenin dumanlı havasında boğulup kalmadı. Kitabü't Tefhimfî Evâili Sıbaâti't Tencim: Yıldızlar İlmine Giriş. âyette bahsi geçen konunun yorumlarını yapmış. Mütefekkir. Eczacılık uzmanı Jeolog. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. Geometri ve Coğrafya konularında bile o konuyla ilgili bir âyet zikretmiş. Biruni. Kitabü'I Cemâhirfî Ma'rifeti Cevâhir: Cevherlerin bilinmesine dair kitap. geometriyi botaniğe uyguladı.2. Bîrûnî. ilimle dini birleştirmiş. Kitâbü's Saydelefî Tıp: Eczacılık Kitabı. EIAsâr'il Bâkiye an'il Kurûni'I Hâliye: (Boş geçen asırlardan kalan eserler. Çağından dokuz asır sonra ancak ayrı bir ilim haline gelebilen Mukayeseli Dinler Tarihi. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Kitab'üt Tahkîk Mâli'I Hind: Hind Tarihi. İlaçların. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik. 6. toplam 180 kadar eser kaleme aldı. yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi'nin temelini atmış. felsefeyle de ilgilendi. sayısını Bîrûnî'ye Armağan adıyla bilginimize tahsis etti. Türk Tarih Kurumu 68. yerçekimin varlığını Newton'dan asırlarca önce ortaya koydu. Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9. Bîrûnî. Kuzey Asya ve Kuzey Avrupa'dan geniş bilgiler vermişti. onlardan tam 700 yıl önce Pakistan'da bulmuştu. 56 . Şair.000 mil olarak bulmuşlardır. Tarihçi. 4. Dünya’nın yuvarlak ve dönmekte olduğunu. kurucusu sayılan Bîrûnî'ye çok şey borçludur. 3. şifalı otların adlarını altı dildeki karşılıklarıyla yazmış. İyilik O'nun elindedir!" demiştir. pullar bastırıldı. Tabiat olaylarından sözederken. Daha o çağda Ümit Burnu'nun varlığından söz etmiş. dini. Bitki ve hayvanlarda üreme konularına eğildi. Cebir. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş.5 asır önce dile getirdi. O çağda Batılılardan ne kadar da ilerideymişiz. Eşyaya ve cisimlere takılıp kalmadı. Japonya'nın varlığından ilk defa sözeden O'dur. Kuşlarla ilgili çok orjinal tespitler yaptı. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Kapak fotoğrafının altına. Tarihle ilgilendi. "1000 yıl önce Orta Asya'da yaşayan evrensel dehâ Bîrûnî. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah'tan yardım dilerim. Coğrafyacı ve Hümanist" diye yazılarak tanıtıldı. Dünyanın çeşitli ülkelerinde Bîrûnî'yi anmak için sempozyumlar. Eserleri Biruni. Botanikçi. Bîrûnî. En meşhurları şunlardır: 1. Tahdîd'ü Nihâyeti'l Emâkinli Tashîhi Mesâfet'il Mesâkin: Meskenler arasındaki mesafeyi düzeltmek için mekânların sonunu sınırlama. kongreler düzenlendi. EI Kanûn'ül Mes'ûdî.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Newton ve Fransız Piscard yaptıkları hesaplama sonucu ekvatoru 25. ona birçok yenilik getirdi. ilim öğrenmekten kastın hakkı ve hakikatı bulmak olduğunu dile getirmiş ve "Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah'a tövbe ederim. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. ilk harcını koymuştu. Sebüktekin ve Harzem'in tarihlerini yazdı. onlardaki hikmetin sahibini gösterdi.) 2. Botanikle ilgilendi.

1515 yılına ait bir Kuzey Gök Küre takımyıldız haritası Ünite 3 KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET .

Bu tür uygulamaya. Küresel astronomide sonsuz yarıçaplı olduğu düşünülen bu kürenin merkezinde gözlemcinin bulunduğu kabul edilir. AON açısı enlemi. EBE'D düzlemi gök ekvator düzlemidir.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ Gözlem şartlarının uygun olduğu bir gecede gökyüzüne baktığımızda yıldızları.3. Şu hâlde gök küresi insan düşüncesinin yarattığı bir küredir. Yıldızlar arasında hareketleri değişik. Dünya üzerinde bir noktanın yerini belirtmek için kullandığımız enlem ve boylam tanımından farklı olacaktır. Dünya üzerinde herhangi bir noktanın konumu. Gerçekte böyle bir küre yoktur. merkezinde Dünya'nın bulunduğu kabul edilen küreye gök küresi denir. Yarıçapının sonsuz büyüklükte olduğu düşünülen. Bu durumda gök küresindeki herhangi bir gök cisminin yerini belirtmek için başka bir koordinat sistemi tanımlamak gerekir. Yukarıda belirttiğimiz evreni oluşturan maddesel varlıkların her birine gök cismi denir. gök küresi düşüncesi eskiden olduğu gibi bu gün de terkedilmemiştir. MON açısı boylamı. Bazı zamanlarda da oldukça parlak bir baş kısmı ile bunun sürüklediği gaz bulutu şeklinde kuyruktan oluşan kuyrukluyıldızlar (kornetler) gözlenir. Gökyüzünde görülebilen bütün gök cisimlerini biz aynı uzaklıkta imiş gibi görürüz. Gök küresinin düşünülen büyüklüğü yanında. herhangi bir gök cisminin uzaydaki yerini belirtmek için boyut bakımından yetersizdir. Tanımlayacağımız bu koordinat sistemi. Greenwich Gözlem Evi'nin bulunduğu noktayı. gökyüzüne çıplak gözle baktığımızda. Dünya'da Koordinat Sistemi Coğrafya derslerinden bilindiği gibi. 58 . Düzlemde koordinat sistemi. B batı yönünü. P ve P' gök küresinin kutup noktaları. gerçekte var olmayan böyle bir küre üzerinde incelemek ve açıklamak daha kolay olduğu için.1 M noktasının bulunduğu yerde Dünya vardır. Gök Cismi Gözlem şartlarının iyi olduğu bir gecede. Bazen de gözlemcinin yeri olarak Dünya'nın merkezi kabul edilir. farklı doğrultularda ve değişik parlaklıkta yıldızlar görülür. O noktası Dünya merkezini. Dünya'da herhangi bir noktanın koordinatlarının belirtilmesinde kullanılan koordinat sistemini açıklayalım. gök cisimlerinin hareketlerini. G. gökyüzünde parlak bir çizgi gibi görünüp kaybolan yıldız görünümünde akan yıldızlar (meteorlar) gözlenir. ekvator düzlemi ile kuzeygüney kutup noktalarından geçen meridyen düzlemlerinden biri esas alınarak belirlenir. KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) Matematik derslerinde. görünüşleri farklı olan ve parlak bir yıldız gibi görünen gezegenler (planetler) bulunur. sonsuz uzaklığı algılamadıki zorlanmamızdır. Bunun nedeni. Şekil – 3. DMNB'den geçen düzlem Dünya ekvator düzlemini gösterir. merkezde Dünya olan bir kürenin içinde veya üzerinde bulunan parlak noktalar hâlinde görürüz. astronomide kullanılan koordinat sistemlerinin daha açık anlaşılabilmesi için. apsis ve ordinat değerleri ile belirtildiğini biliyoruz. Astronomi olaylarını. onun merkezinde bulunduğu düşünülen Dünya'nın büyüklüğü göz önüne alınamayacak kadar küçüktür. Çoğunlukta temmuz ve ağustos aylarında çok sık gözlenen. G güney kutup noktasını. K kuzey kutup noktasını. A herhangi bir şehri. düzlem üzerinde herhangi bir noktanın. düzlemde koordinat sistemi denir. Gökyüzünün bizde bir küre etkisi uyandırması tamamıyla optik ve psikolojik bir olaydır. Burada önce. D doğu yönünü.

civa yüzeyi düşünülür.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. İşte bu hayali küre Gökküresi’ dir. Şehir. Eğer elinizde motorlu otomatik bulucu sisteme sahip bir teleskopunuz varsa ve gözlemek istediğiniz gökcisminin koordinatları elinizdeyse yapacağınız tek şey teleskopa bu koordinatları girmektir. bu koordinat sistemini tanımlamak için esas düzlem olarak ufuk düzlemini alabiliriz.. değişik koordinat sistemleri vardır. Denizlerdeki ufuk çemberi ile astronomik ufuk çemberi hemen hemen çakıştığı kabul edilebilir. A şehrinin boylam değerini tespit için. meridyen düzlemlerinden biri sıfır başlangıç düzlemi olarak alınır. Greenwich Gözlem Evi’ nin doğusunda ise. -35° 12' veya 35° 12' güneydir şeklinde ifade edilir. Dünya üzerinde bulunan bir gözlem noktası için.. A şehrinin enlem değerini belirtir. Şehir ekvator düzleminin kuzeyinde ise 0 (sıfır) derece ile 90 derece arasında değişir. batısında ise (+) işareti ile veya doğu-batı şeklinde belirtilir. Pratikte ufuk düzlemi olarak genişçe bir kap içine konmuş. Boylam değeri. bir şehrin boylam değerini belirtmek için. Dünya'da bu düzlem Greenwich Gözlem Evin 'den geçen dairedir. 59 . yani A'nın ekvator düzleminden açısal uzaklığı. Washington için +77° 05' veya 77° 05' batı şeklinde belirtilir. sabit olan düzlemlerden biri o gözlem noktasına teğet olan düzlemdir.2’de Greenwich G' ile gösterilmiştir. Bu düzlemi tanımlamadan önce. Sizin bulunduğunuz noktadaki çekül doğrultusuna dik olan düzlemin gökküresi ile arakesitine gökbilim çevren denir. Enlem. Diğer sabit düzlem ufuk düzlemine dik olan düzlemlerden biri olabilir. ASTRONOMİK KOORDİNATLAR Astronomi ile ilgilenenler gözlemlemek istedikleri gök cisimlerini bulmak için bazı koordinatlara ihtiyaç duyarlar işte bunlar gökyüzü koordinatlarıdır. Bir denizin ortasında geminizle seyahat ettiğinizi varsayın. +39° 52' veya 39° 52' kuzeydir. tepelerin ve çukurların bulunmasından dolayı karalarda okyanuslardaki kadar düzgün değildir. Dünya 360 eşit meridyen dairesine bölünmüş. Örnek: Ankara'nın boylamı -32° 45' 30" veya 32° 45' 30" doğudur.3.2'de gösterilen O merkezli küre Dünya olsun. Okyanuslarda bulunan bir kimse için gökyüzünün Şekil – 3. Şekil 3. Dünya'da esas alınan düzlemlere göre. MON açısı boylamdır. Bu çember. Örneğin. bunun 180 adedi başlangıç meridyeninin batısında. Şu hâlde.3 denizle birleştiği hissini veren daireye görülebilen ufuk çemberi adı verilir. manyetik koordinat sistemi gibi. 180 adedi ise doğusunda bulunur. Sydney'in enlemi. Şekil – 3. (-). Örnek: Ankara'nın enlemi. A şehrini O noktasına birleştiren OA doğrusunun ekvator düzlemi ile yaptığı AON açısı. Dört bir tarafınıza baktığımız zaman denizin gökküresi ile birleştiği noktaya çevren (ufuk) denir. Dünyanın merkez olduğu bir küre düşünelim. Boylam. Burada bir A şehrinin koordinat değerlerini belirleyelim: Enlem. Coğrafyada boylam tanımı çoğu kez derece ve dakika cinsinden belirtilmeyip saat ve zaman dakikası cinsinden ifade edilir. ekvator düzleminin güneyinde ise 0 derece ile -90 derece arasında değişir. Bu düzleme astronomide ufuk düzlemi ve gök küresi ile ara kesitine de ufuk çemberi denir. Bu durumda. G' ve A dan geçen meridyen düzlemleri arasındaki NOM açısı A şehrinin boylam değerini belirtir. ufuk düzlemine bağlı bazı tanımları belirtmek yararlı olur.2 Dünya üzerinde coğrafi koordinatlar. AON açısı enlem. Gökyüzü koordinatlarını anlamak için.

Bu nedenle bu kitapta da söz konusu harfler kullanılacaktır. düzlemine ise “ekvator düzlemi” denir. Yükseklikler ufuk düzleminden itibaren ölçülür ve 0° den 90° ye kadar değerler alır. Şu hâlde. ortak bir eksene göre birer çember yayı çizer ve sonra batar. Bu kutuplardan. Her gün yıldızlar doğar. yerküredeki boylamlara benzetilebilir. Z ve N noktalarından geçen düzlemlerin gök küresi ile ara kesiti olan büyük daireler düşey daireleri belirtir. Ufuk ile gök ekvatorunun kesim noktaları gözlemcinin doğu ve batı noktalarıdır. diğerine ise güney gök kutbu denmektedir. “kuzey” ve “güney” noktaları denir. 60 . diğeri de güney noktasıdır. Bu çizgi ufuk çemberini iki noktada keser ve bu noktalara. Bu gözlemciye göre başucu noktası daima ufkun üzerinde. gök küresinin küçük dairesi olup üzerinde yıldızın yerini tespit edebilmek için düşey dairelerden birine ihtiyaç vardır. Meridyen dairesine düşey dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti de doğu (D) ve batı (B) noktalarını gösterir. ayakucu ve gök kutup noktalarından geçer (Dünya'nın dönme ekseninin gök küresini deldiği düşünülen noktalar). Kutuptan ve zenitten geçen yarı çembere “meridyen çemberi (öğlen çemberi)” ya da kısaca “meridyen (öğlen)” denir. Kuzey yarım küresinde görülene kuzey gök kutbu. Güneş’in günlük hareketinde bu çembere ulaşabildiği en yüksek nokta (öğlen) olduğundan ona bu ad verilmiştir. Bu hâlde gözlemci. Bu dönme tek bir eksen etrafında olmaktadır.4'de belirtilen O merkezli küre gök küresi olsun. Bu dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti gözlem yerinin kuzey (K) ve güney (G) noktalarını verir. Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de ekvator üzerinde bulunur. gözlemcinin bulunduğu noktada. Çoğu astronomi kitaplarında yükseklik b ve azimut da a ile gösterilir. düşey bir doğrunun gök küresini deldiği düşünülen noktalara başucu (Z) (zenit) ve ayakucu (N) (nadir) denir. yıldızların bu hareketine katılırlar.4'deki NYL. Yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni (00)kuzey kutbundan (kutup yıldızından)geçer. Meridyen düzlemi zenit ve nadirden geçtiğine göre düşey doğrultuda bulunur. Bu durumda. ufuk koordinat sistemi denir. Gök küresi üzerinde bir Y gök cisminin yüksekliği MY yayı ile ölçülür. O halde tam ekvator üzerinde bulunan bir yıldızın doğduğu ve battığı noktalar o yerin doğu ve batı noktalarını verir. Ay ve gezegenlerin hareketleri bunlardan biraz farklıdır ama bu farklılığa rağmen. başucu uzaklığı denir. Gök cisminin YZ açısal uzaklığına. Bu açıya azimut adı verilir. aynı yükseklikteki noktaların geometrik yeri NYL dairesidir. Meridyen değerleri 00 ile 3600 arasındadır. Güneş. Gök cisimlerinin yüksekliği ile başucu uzaklığı toplamı 90° dir. Bu ara kesitin gökyüzünün kuzey kutup (P) noktasına yakın olanı gözlem yerinin kuzey. Y yıldızından geçen ZYM düşey dairesi ile KZG meridyen dairesinin tanımladığı düzlemler arasındaki GOM açısı yıldızın yerini tespit etmek için yeterlidir. Şüphesiz ki bu her yer için sabit ve belirli olan meridyen dairesi olacaktır. Onun ufuk düzlemi ile arakesitine “öğlen çizgisi” denir. gökyüzündeki yıldızların topluca yaptığı dönme hareketine denir. KDGB ufuk düzlemine.4 Ufuk koordinat sisteminde herhangi bir gök cisminin (Y yıldızının) koordinatları Gök küresi üzerindeki bir Y yıldızını Dünya'nın bir O noktasındaki gözlemciye birleştiren bakış doğrultusunun ufuk düzlemi ile yaptığı YOM açısı yıldızın yüksekliğini belirtir. Meridyen. Düşey dairelerden biri gözlem yerinin başucu. Bir gök cisminin azimutu ise ufkun güney noktasından başlayarak batıya doğru yıldızdan geçen düşey dairenin ufku kestiği noktaya kadar gidilerek ölçüler ve 0° ile 360° arasında değerler alır.3. Bu eksenin Dünya’yı deldiği noktaya “Yer’in kutupları (uçlak)” gökyüzünü deldikleri noktaya da “Gök kutupları” adı verilir. Günlük hareket ise. alt tarafındakiler ise (-) olarak alınır. O noktasında bulunuyor demektir.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Bu daireye gözlem yerinin meridyen dairesi denir. Bu ise yıldızdan geçen ve ufuk düzlemine paralel olan düzlemin gök küresi ile ara kesitinden ibaret bir dairedir.3. Şekil 3. Tanımladığımız koordinat sisteminde esas düzlemin ufuk düzlemi olması nedeniyle sisteme. Ufkun üst tarafında bulunan yükseklikler (+). ayakucu ise ufkun altındadır. Şekli . Günlük hareket yönünde (saat yönü) alttan üste geçerken rastlanan nokta doğudur. Dönme eksenine dik olan büyük çembere “gök ekvatoru (eşlek)”.

bu koordinatlara göre hareket edebilmesini sağlar. Dünya kendi çevresinde 24 saatte bir dönmektedir. Eğer otomatik takip sistemli bir teleskopa sahipseniz. bu mekanizma. ancak. Motor. yerküre için kullanılan boylamdan farkı. boylam değerleri –90 ile +90 arasındadır. enlem ve boylam koordinat sistemi (kon düzenekleri)kullanılır. saat olarak verilmesidir. gökyüzü de kendi çevresinde dönmez. Dünya’nın ekseniyle çakıştırıldığında. Bunun nedeni ise. teleskopun görüş alanına sokulan bir gökcisminin burada kalmasını sağlar. o bölgenin coğrafi koordinatlarını veririz. Gökyüzünde de durum benzerdir. tersine döndürür. gökyüzü koordinatları enlem ve boylam olarak değil. Dünya’nın kendi etrafında döndüğü gibi. Bu. Yer ekvatoru 00enlemdedir. sağ açıklık boylama karşılık gelir. Dünya’nın dönüşünden sadece sağ açıklık koordinatı etkilenir. değerlerinin derece değil. kendi çevresinde dönen dev bir saate benzetilebilir. Ancak. güney gök kutbu da -900 dik açıklıktadır. Gök ekvatoru 00 dik açıklık. Eksi (-) dik açıklık değerleri gök ekvatorunun güneyinde. bir gökcismine ayarlandığında. Şekil – 3. Bu ayar için. Güney Kutbu -90º enlemdedir. Bu koordinatlar verilirken genellikle. Dik açıklık değişmez. Gökyüzü gözlemleri için tasarlanmış teleskop kundakları. kutup yıldızı bulunur ve eksen sabitlenir. yer ekvatoruyla aynı düzlemdedir. 61 . Gök ekvatoru. Bundan dolayı Dünya. Gökyüzünde bir gökcisminin konumunu tanımlarken de koordinat sistemlerinden yararlanılır. Yerkürenin ekvatoruyla.3. gözlediğimiz cismin teleskopun görüş alanında kalmasını sağlamış oluruz.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Yeryüzü üzerinde bir bölgeyi tanımlamak istediğimizde. Çünkü. Buna karşılık biz. Gökyüzü her saat sağ açıklığını bir saat değiştirir. teleskopun kutup ayarı yapılmış demektir. genellikle teleskoplar sağ açıklık eksenleri doğrultusuna yöneltilmiş bir dürbüne sahiptirler. Dünya üzerindeki bir noktadan söz edeceksek. Sağ açıklık ekseni. onun enlemini ve boylamını belirtiriz. hareketli değildir yani. dik açıklık değerleri de -900 ile +900 arasında olabilir. gökkürenin ekvatoru aynı düzlemdedir. 24 saatlik periyotla döndüğünü görmekteyiz. Bunun için de. teleskopun dik açıklık ve sağ açıklık eksenleri etrafında döndürülerek. bize büyük kolaylık sağlar. Sağ açıklık değerleri sıfırla 24 arasındadır. dik açıklık enleme. Böylece. sağ açıklık ayarını Dünya’nın dönüş hızında. sağ açıklık eksenine yerleştirilen bir motorla gerçekleştirilir. Buna göre. gök koordinatları. Bu dürbün yardımıyla sağ açıklık ekseni ayarlanır. Yani.5 Sağ açıklık ve saat açısı Sağ açıklığın. Kutup ayarı yapılmış bir teleskop. gökyüzünü yeryüzünden gözlediğimizde. gök ve yer kutuplarının çakışması. Dünya ile birlikte döndüğümüzden. Yerküre koordinatları ile karşılaştıracak olursak. dik açıklık (Deklinasyon veya delta) ve sağ açıklık (Rektesansiyon veya alfa) olarak adlandırılır. artı (+) değerleri ise kuzeyinde yer alır. Kuzey Kutbu +900. teleskopu cisme ayarladıktan sonra sadece sağ açıklığı uygun hızla değiştirerek.

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Derece ve saatlerin neden 60’a bölündüğünü merak etmişizdir. Bunun nedeni; Babil’ den bu yana insanların dereceleri ve saatleri daha küçük birimlere bölerken 60’lık sistemden yararlandıklarıdır. 1 derece (0) 60 dakika (’), 1 dakika 60 saniyedir (ıı). Benzer biçimlerde, 1 saat (h) 60 dakika (d); 1 dakika 60 saniyedir (s). Tanımladığımız gökyüzü koordinatlarını daha iyi anlamak için bir örnek verelim: Pek iyi bilinen bir yıldız olan Vega’ nın koordinatları; Sağ açıklık 18h36d56s, dik açıklık +38047’01” tır. Buna göre, Vega’ nın sağ açıklığı 18 saat, 36 dakika, 56 saniye; dik açıklığı ise 38 derece, 47 dakika, 1 saniyedir. Dik açıklık değerinin başındaki artı (+) işareti, daha önce belirttiğimiz gibi onun kuzey gök kürede olduğunu gösterir. Bir gökcisminin gözlemcinin bulunduğu yerde ufuktan yüksekliğine yükselim denir. Doğal olarak, Dünya döndükçe bu gökcisminin yükselimi ve meridyeni de değişir. Yani, bir gökcisminin yükselimini ya da meridyenini belirtirken, bir anın söz konusu olması gerekir. Yükselimi ve meridyeni hemen hiç değişmeyen yıldız, Kutup yıldızı (Polaris)’dır. Kutup Yıldızı’nın yükselimi bizim bulunduğumuz enlemde 400; ekvatordaki bir gözlemci için 00; kuzey kutbundaki bir gözlemci içinse 900’dir.

Şekil – 3.6 Ekvator ve Ekliptik Düzlem

Doğma Batma Zamanları
Doğma-batma demek ışıklı gök cisimlerinin ufkun üstüne çıkması ya da ufkun altına inmesi demektir. Günlük harekete katılan herhangi bir gökcisminin doğma batma zamanı onun tam o andaki saat açısını bulmakla elde edilir. Diyelim ki batmakta olan bir yıldız var. Bu yıldızın tam bu andaki saat açısı değeri so olsun. Eğer biz so açısını ve yıldızın sağaçıklık değerini biliyorsak batma zamanını T = + so Denklemini kullanarak yıldız zamanı cinsinden elde edebiliriz. Doğma zamanı-nı elde etmek için ise denklemide so yerine –so yazılır. Batma zamanı ile doğma zamanı arasındaki fark bize yıldızın görülme süresini verir. O halde bir yıldızın görülme süresi 2so şeklinde elde edilebilir.

Şekil – 3.7 Yıldızların hareketi

62

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Batma olayının mümkün olabilmesi için, |tanϕ.tanδ| < 1 | δ | < 90° - | ϕ | (1) (2)

şartı sağlanmalıdır. Bu koşula uymayan yıldızlar için doğma batma zamanı hesaplanamaz. Dikaçıklık bakımından (1) eşitsizliğine uymayan yıldızlar ya batmayan (sirkumpolar) yada doğmayan yıldızlar olarak adlandırılır. Kuzey enlemlerde (yani ϕ >0) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≥ 90 - ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≤ -90 + ϕ eşitsizliğiyle verilirken güney enlemlerde (yani ϕ < 0 ) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≤ -90 – ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≥ 90 + ϕ eşitsizliğiyle verilir.

Şekil - 3.8 Yıldızların Günlük Hareketi.

Ekliptik Koordinat Sistemi
Bu koordinat sistemi Ekvator koordinat sistemine benzer. Gözlem yerine ve zaman bağlı değildir. Temel düzlem: Tutulum (ekliptik) düzlemidir. Ekliptik düzlemi gerçekte, Dünyanın Güneş etrafında hareketini sürdürdüğü düzlemdir. Görünen harekette ise Güneş’in gökküresinde birgünde çizdiği çemberdir. Başlangıç yarı-çemberi: Tutulum kutuplarından ve koç noktasıdan geçen çemberdir. İki açı: Tutulum boylamı λ ile tutulum enlemi β dır.
Şekil – 3.9

Tutulum boylamı (λ): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından Ekliptik Koordinat Sistemi. geçen çemberin, başlangıç çemberine göre doğu yönde yaptığı açıdır. Tutulum çemberi boyunca Koç noktasından başlayarak (+) yönde 0° ile 360° arasında ölçülür. Tutulum enlemi (β): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından geçen çember boyunca yıldızın tutulum çemberinden olan dik açısal uzaklığıdır. Tutulumdan kuzeye doğru 0° ile +90° , güneye doğru 0° ile –90° arasında ölçülür. Tutulumun ekvatora göre eğimi : ε = 23° 27’ dır.

63

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ
Geçmiş zamanlardan bu zamana gökyüzü hep insanların ilgisini çekmiştir. Bu nedenle Astronomi’nin tarihi de insanlık tarihi kadar eskilere dayanmaktadır. Günümüzden 3000 yıl kadar önce Babilliler, hangi yıldızların hangi mevsimde gökyüzünde nerede ve ne zaman görüldüklerini inceleyerek sistemli ve doğru bir şekilde kaydını tutmuşlardır. Böylece astronominin de temeli atılmıştır. Babillileri, Eski Mısır, Çin ve Yunanlılar takip etmiştir. Gökyüzü ile ilgilenen eski insanlar yıldızları gruplara ayırmışlardır. Birbirine yakın olan yıldızların şeklini bazı hayvanlara, nesnelere veya mitolojik kahramanlara benzeterek isimler vermişlerdir. Bu gruplara Takımyıldızlar denir. Takımların şekli ile isimleri arasında bir ilişki görmek mümkün değildir. Örneğin Büyükayı takımyıldızını düşünelim. Şekil 3.10’a baktığımızda takımyıldızını ayıya benzetmek zordur. Kaldı ki günümüz koşullarında yani ışık kirliliğinin olduğu bir gökyüzünde kocaman bir cezve gibi görülür.

Şekil – 3.10

Büyük Ayı Takımyıldızı

Gözümüzün derinlik algılama yeteneği yoktur. Bu nedenle bütün gök cisimlerinin bize aynı uzaklıkta olduğunu sanırız. Takımyıldızlar aslında gerçek bir takım değildirler. Yalnızca bakış doğrultumuza göre gökyüzünde aynı doğrultuda yeraldıkları için sanki birbirlerine yakınmış gibi gözüken yıldızlardan oluşan topluluklarıdır (bkz. Şekil 3.11 ). Kısacası gökyüzünde farklı uzaklıkta olan gök cisimlerinin bir izdüşüm görüntüsünü görürüz.

Şekil – 3.11 Yıldızların İzdüşümü.

64

Her hangi bir gecede bunlardan sadece 40 tanesi bizim görüş alanımızda yer alır ve mevsimlere göre gördüğümüz takımyıldızlar değişir. gökküresini. GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) Dünyamız.12 Büyük Ayı Takımyıldızının Parlak Yıldızları Bugün Kuzey ve Güney Yarımküre dahil tüm gökyüzünü parsellemiş toplam 88 takımyıldız vardır. Bu nedenle gökküresinin bu hareketine “günlük” görünür hareket denir. Ancak şimdi size cezvenin sapında soldan ikinci parlak yıldız dediğimizde bu yıldızın Mizar olduğunu rahatlıkla söyleyebilir ve gökyüzünde gösterebilirsiniz. dünyanın dönme yönünün tersine. Aslında duragan gökküresinin dönüyormuş gibi görünmesine “günlük görünür hareket” adı verilir. (Yer’in kendi ekseni etrafında bir kez dönmesi ile “gün” tanımı ortaya çıkmaktadır. algılar. Şekil – 3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Gökyüzünü takımyıldızlara ayırmak yıldızların isimlendirilmesi ve gökyüzündeki yerlerinin bulunması bakımından kolaylık sağlamaktadır. ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönerken. Dünya üzerindeki bir gözlemci gökyüzüne baktığında. doğudan batıya doğru dönüyormuş gibi gürür. Takımyıldızlar bizlere yön göstermekte ve işlerimizi kolaylaştırmaktadır.) 65 . Büyükayı takımyıldızındaki en parlak yıldızların yıldızların isimleri resimdeki gibidir.3. Eğer yıldızlar bu şekilde takımlara ayrılmasaydı ve sadece numaraları olsaydı yıldızları bulmak çok zor olurdu.

ilimler sayesinde öğrenebilir. Matematik. Kıble tayini konusundaki çalışmaları Battânî. bu ikisinin farkını alıp kıble doğrultusunu bulmuştur. Ay ve gezegenlerin hareketlerini. Kendisinden beş ı asır sonra gelen Kopernik’in 23° 35 olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o. Yaptığı gözlemlerle tam 489 yıldızı sınıflamayı başarmıştır. 23° olarak hesaplamış. Dünya’nınkine göre Güneş’in yörünge eğimini ve Dünya’nın dönüş eksenindeki değişme değerlerini bulmuştur. Dünyanın gelmiş geçmiş en meşhur 20 astronomundan biri kabul edilir.” Güneş sistemini tespiti Battânî’nin çalışmalarının tamamı astronomiyle ilgilidir. trigonometri ve diğer çalışmaları Trigonometrinin gerçek mucidi olarak da kabul edilen Battânî. Battânî. 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır. 66 . Harran’ın Battân kasabasında doğdu (859–929). Güneş. birliğini. üstünde yaşadığımız bu dünya ve dünyanın hareketleri Allah’ın (cc) varlık ve birliğinin açık bir delilidir. önceki ilim adamlarının yaptığı çalışmalara katkılarda bulunmuş. Güneş ve Ay tutulmalarını rasat etmiş ve elde ettiği bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş. Kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş. Rakka’da. Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişiklikleri ölçmede. Müslümanlar için büyük ehemmiyet arz eden kıble yönünün farklı coğrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalışmalar yapmıştır. usturlablara ve rubu tahtalarına kıble cetvellerini eklemiştir. astronomi çalışmaları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmış (bu konuda “ilk” kabul edilir). Asıl adı Muhammet bin Cabir bin Sinan er-Rakki el-Harranî’dir. bazı fezâ hâdiselerinin yanı sıra. Allah’ın (cc) varlığını. Battânî.3. yörüngelerini daha doğru bir şekilde belirlemeye çalışmıştır. Çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar ve ilmî hesaplamalar neticesi ise bu değer. yaptığı bu son derece hassas rasatlar neticesi güneş yılını (tropik seneyi) ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek değere çok yakın hesaplamıştır.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET El Battani (859–929) El-Battânî. Battânî bugünkü Halep’in 160 km doğusunda Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde bir rasathane (gözlem evi) yapmış. Hazırlanan cizlere. Güneş ve Ay tutulmaları Battânî. kendi geliştirdiği güneş saati zâtü’l-halak. bugün bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla bulmayı başarmıştır. Bilhassa astronomik cetvel (zic) hazırlarken trigonometriyi çok iyi kullanmıştır. kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini başta astronomi olmak üzere. küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araştırmalar yapmıştır. Meselâ şu görünen yıldızlar. Ebu Abdullah künyesi ve Battânî ismiyle meşhur olmuştur. ilimdeki gâyesini şu esas üzerine bina eder: “İnsan. yeni Ay’ın görülme şartlarını tayine yarayan bir usûl geliştirmiştir. Güneş’in Dünya’dan en uzak bulunduğu noktadaki hareketini keşfetmiş.2 duvara tespit edilmiş büyük kadran3 ve daha sonraları triguetum (zâtü’ş-şubeteyn) adı verilecek âlet ile.

insanlığın ortak mirası olan bilimin gelişmesi istikametinde kullanmışlar ve bu sahada asırlarca eskimeyen keşif ve icatlara vesile olmuşlardır. tanjant. 7.Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır. 11. 2.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Battânî’nin keşif ve başarılarından bazıları şöyledir: 1. 10. 8. 9. Paris İslâm Enstitüsü profesörlerinden Jacques Risler. Philip K. Battânî’de müthiş bir zekâ bulunduğunu. 67 . 3. Batı dünyasına trigonometriyi onun öğrettiğini büyük bir cesaretle ifade etmiştir. kotanjant.3. Battânî’den söz ederken. kosinüs. yüzyıldan 17.Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır.Gerçek astronomik cetveli (zic. bunları güneş saati hesaplamasında geliştirdiğini. Köklerimizin ilim ve araştırmayla yoğrulduğu dikkate alındığında. Hitti ise. İslâm dünyasındaki her çeşit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduğunu belirtmişlerdir. 12. onun.Güneş’te bir yıl. onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kişi olduğunu.Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır.Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs. 6. bizim dünyamızın el-Battânî gibi parlak insanları kendilerine bahşedilmiş zekâ ve kabiliyetleri. bilim tarihçisi G. Charles ise. bu maziden ilham alan günümüz genç nesillerinin de yakın bir gelecekte ilim dünyasına tekrar önemli katkılarda bulunacağına inanıyoruz. Prof.Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metot geliştirmiştir. Batı dünyasında Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler. Onsekizinci asrın Fransız astronomu Laland Battânî’yi gelmiş geçmiş en büyük 20 astronom arasında sayarken. trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamının Battânî olduğunu kaydetmiştir. M. Batı’da matematik bilginlerinin tanjant hakkında Battânî’den ancak beş asır sonra bilgi sahibi olabildiğini söylemiştir. yüzyıla kadar Kopernik. onu çağının en büyük Müslüman astronomi âlimi olarak kabul etmiş. buna da modern geometride tanjant dendiğini belirtmiştir. yeni trigonometrinin mucidinin ve trigonometrik bağıntıları bugün kullanılan şekliyle formülleştirenin Battânî olduğunu. bir başka bilim tarihçisi Erich Bell ise.İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur. Kepler. Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır. yıllık) hazırlayan ilk ilim adamıdır. Ay’da ise bir ay zarfında gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır.Yukarıda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15.Ay’ın boylamda ortalama hareketini tespit etmiştir 4. ona uzayan gölge adını verdiğini. 5.Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür.Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir. sekant ve kosekantın tariflerini yapan ve bunları gerçek mânâda ilk defa kullanan kişidir. Görüldüğü gibi. Sarton.

Ünite 4 AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ .

Güneş'e en yakın olduğu noktaya günberi (perihel) en uzak olduğu noktaya da günöte (afel) denir. Güneş çevresinde yörünge hareketi yaparken ekseninin uzaydaki doğrultusu değişmez. bu çerçevede. Bir başka ifadeyle. daha sonraları bu olayların nedenlerini araştırmaya başlamışlardır ve bu araştırmalar da şu sorulara cevap aramışlardır: Ay'ın.3 km/s dir. 2 Temmuz'da günöte noktasında bulunur. 16. yani dönmez. gezegenlerin görünürdeki hareketleri ve şekilleri neden farklıdır? Ay ve Güneş tutulmaları nasıl gerçekleşiyor? Bu kısımda. Antik Yunan düşünürleri Dünya'nın evrenin merkezinde sabit olduğu. Newton'un Genel Çekim Kanununa göre de bir yılda. odak noktalarından birinde Güneş bulunan bir elips yörünge üzerinde dolanma hareketi yapar. Aynı açı yer ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açıya eşittir. 1564-1642) Dünya’nın döndüğünü belirtmiştir. Ortalama olarak yörünge üzerindeki hızı 30 km/s olarak bilinir. gerekli diğer bilgiler ara başlıklar hâlinde belirtilecektir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gök cisimlerinin görünür hareketleri ile ilgili bilgiler. gök cisimlerinin görünürdeki hareketleri açıklanacak. Gök cisimlerinin günlük hareketi içinde Dünya da dikkate alınırsa. Dünya'nın günberi noktasındaki hızı 30. Bu tarihten yüzyıllar sonra da Galileo (Galileo Galilei. gök küresinin bir eksen çevresinde döndüğünü kabul etmişler ve bu görüşü savunmuşlardır. Dünya evrende sabit. zihnimiz aşağıdaki iki açıklamadan birinin doğruluğunu kabul etmek zorunda kalır. Dünya’nın Görünür Hareketleri 1. 1819-1868) tarafından Paris’te ParUkeon Kilisesinde yapılan deneyle ispatlanmıştır. Dünya. önceleri gökyüzünde görülen olayları gözlemişler. Ancak bu düşünce daha sonra terk edilmiştir. deneysel olarak ilk kez 3 Ocak 1851’de Fransız Fizikçi Foucauit (Leon Foucault.Ö. Dünya'nın yörüngesi üzerinde. günöte noktasında 29. Dünya ekseni ile yörünge düzleminin normali arasındaki açı sabit kalır. Bu açı 23° 27' dir. 3 Ocak'ta günberi noktasında. 310-230) iddia etmiştir.4. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi sonucu gece ve gündüz.3 km/s. yüzyıla gelindiğinde Kopernik (Nicolais Coperniaus. 1473-1543) Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğünü açıklamıştır. Güneş çevresindeki yörünge hareketi sonucunda ise mevsimler meydana gelir. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin içinde bulunduğu düzleme. Dünya. günlük görünen hareketleri sırasında gök küresi ile birlikte doğudan batıya bir dönme hareketi yapar. Dünya'nın yörünge düzlemi (tutulum düzlemi) denir. bu sorulara cevaplar verilecek. Dünya'nınbir eksen çevresinde döndügü gibi Güneş etrafinda da dolandığını ilk önce (Aristarchus. Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğü. Bu iki durumdan hangisinin doğru olduğu konusu uzun yıllar insanların zihnini meşgul etmiştir. Güneş'in. Gök küresi sabittir. 69 . insanlık tarihi kadar eskidir. İlk İnsanlar. M. a. Dünya'nın Güneş Çevresinde Dolanması Dünya. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı Kepler'in Alanlar Kanununa göre sabit değildir. b. ekseni çevresinde bir günde dönme hareketi yaptığı gibi. 2.Dünya'nın Ekseni Çevresinde Dönmesi Gök cisimleri.

23 Eylülden sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya devam eder. Bu noktalar 22 Haziranda kuzeye en çok yaklaşmış olur. gece süreleri kısalır. en uzun gündüz. bir yay çizer. Güneşin doğması ile gündüz. doğduktan batmcaya kadar. Bunlardan 22 Haziran'daki dönence dairesi yengeç dönencesi veya yaz dönencesi. yani gözlemcinin ufuk düzlemi üzerine çıktığı andan ufuk düzleminin altına indiği ana kadar gök küresinde. 70 . Güneş bu yayın 360° ye tamamlayan kısmını ufuk düzlemi altında çizmiş olur. 21 Martta gündüz ve gece eşit olur. geceler uzamaya devam eder. Güneş gök ekvatorunu çizer göründüğünden. Güneş'in gün daireleri ile gündüz ve gece yaylarına ait uzunlukları yılın değişik günlerinde farklılık gösterdiğinden gündüz ve gece süreleri de buna bağlı olarak değişiktir. gök kuzey kutbu. Bu tarihten sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya başlar. Bu yaya Güneş'in gece yayı denir.4. 21 Marttan 22 Hazirana kadar gündüz süreleri devamlı uzar. battığı noktada batar. batması ile gece başlamış olur. 23 Eylülde Güneş gök ekvatorunda olacağından gündüz ve gece süreleri yine eşittir. Güneş kursunun merkezi 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gerçek doğu noktasında doğar ve gerçek batı noktasında batar. Güneş'in gün dairesi: Güneş. Dönenceler: Güneş'in gök küresi üzerinde 22 Haziran ve 22 Aralık tarihlerinde çizer göründükleri gün dairelerine dönence denir. Güneş'in bu görünen hareketi yılın diğer günlerinde devam eder. 22 Aralık'tan sonra tekrar ekvatora yaklaşır. Bu tarihten sonra doğup battığı noktalar tekrar kuzeye doğru kaymaya başlar. gözlemcinin ufuk düzlemi üzerindeki nokta. gündüz ve gece süreleri de eşittir. batması ile doğması arasındaki süreye de gece denir. 22 Aralıkta en kısa gündüz en uzun gece yaşanır. 21 Martta yine gerçek doğu noktasından doğar ve gerçek batı noktasından batar. Güneş'in doğup battığı noktalar hergün biraz daha kuzeye kayar. Bu tarihten sonra güneye doğru uzaklaşır. 22 Hazirandan 23 Eylüle kadar gündüz süreleri kısalmaya. 23 Eylülde gök ekvatoru ile çakışır. Bu noktalar 22 Aralıkta güneye en çok yaklaşmış olur. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş'in gün dairesinin yarısı gündüz yayı. Güneş'in 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde çizer göründüğü daireye gök ekvatoru denir. 21 Aralıktan 21 Mart'a kadar gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar. geceler uzamaya başlar. 21 Martta.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş'in Görünen Hareketi Güneş'in her gün doğup battığı noktalar gözlenirse hep aynı noktadan doğmadığı ve batmadığı görülür. 22 Aralık'taki ise oğlak dönencesi veya kış dönencesidir. yarısı gece yayıdır. ufuk düzlemi alt kısmındaki nokta gök güney kutbudur. Kuzey enlemlerde gök ekvatoruna dik doğruların gök küresini deldiği kabul edilen noktalardan. 21 Marttan sonra. Her gözlem noktası için Güneş'in gün dairesi farklıdır. 23 Eylülde yine 21 Martta doğduğu noktada doğar. 22 Hazirandan sonra tekrar gök ekvator dairesine yaklaşır. 22 Haziranda. Güneş'in gün daireleri 21 Marttan itibaren gök ekvator dairesinden kuzeye doğru uzaklaşır. Güneş'in gün daireleri birbirine paraleldir. Kuzey yarı kürede gece ve gündüz süreleri: Güneş'in ufuk düzlemi üzerine çıkması (doğması) ile ufuk düzlemi altına geçmesi (batması) arasındaki süreye gündüz. bu tarihte gündüz ve gece yayları eşit olup. 21 Martta gök ekvatoru ile çakışır. Bu iki yayın birleşimi ile elde edilen yay da Güneş 'in gün dairesi olarak tanımlanır. en kısa gece olur. Bu yaya Güneş'in gündüz yayı denir. 23 Eylülden 22 Aralığa kadar gündüz süreleri kısalmaya. Bu durumda.

Herhangi bir gecede gökyüzüne bakıldığında bunlardan 40 kadarı görüş alanımızdadır. Tan süresi denizlerde ve karalarda da farklılık gösterir. Taurus (Boğa). ikincisi. Güneş yıllık görünür hareketi sırasında gökküresi üzerinde. Her yıldız. Bu kuşaktaki takımyıldızlar Zodyak Takımyıldızları olarak da bilinirler. Herhangi bir yerde tan süresinin uzun veya kısa oluşu gözlem yerinin enlemine bağlıdır. geceden gündüze ve gündüzden geceye geçişi birdenbire olmaz. hareketinin yıldızların hareketinden iki önemli farkı olduğu anlaşılır. Zodyak takımyıldızlarının isimleri şunlardır: Aries (Koç). Gündüz ve gece sürelerinin değişimine ait bilgiler şematik olarak aşağıdaki şekilde de ifade edilebilir: 21 Mart 22 Haziran 23 Eylül 22 Aralık Gündüz = Gece En uzun gündüz En kısa gece Gündüz = Gece En kısa gündüz En uzun gece Tan olayı: Güneş'in günlük hareketi sırasında. Gemini (İkizler). Geri kalan 40 takımyıldızının büyük bölümü 17 ve 18. Bütün gökyüzü 88 burca bölünmüştür. Cancer 71 . Burçlar Güneş. Burçlar Kuşağı olarak adlandırılırlar. Zodyak. Güneş yıldızlara göre her gün yaklaşık 4 dakika doğuya doğru geriler. Güneş doğmadan bir süre önce ve Güneş battıktan bir süre sonraya kadar havanın aydınlık (alaca karanlık) olduğu görülür. yüzyılın başına kadar biliniyordu ve günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. Bu takımyıldızlarından bir bölümü.4. bir yılda ekliptik (tutulum) düzleminde bulunan yörüngesini tamamlar. Bunların sayısı. bugünkü 88 takımyıldızının adı ve konumu üzerinde anlaşmaya varıldı. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU)'nin 1945'teki çalışması sonucunda. bir takımyıldızını meydana getirir. yıl boyunca gezinti yapmasıdır. Halk arasında. gözlemcinin bulunduğu noktanın (yerin) enlemine bağlıdır veya gece ve gündüz süreleri. bulunulan noktanın enlem değerinin fonksiyonudur. Güneş'in batması ile gözle görülebilen parlaklığı en az olan yıldızların görünmesi arasında geçen süreye de akşam tanı denir. sınırları Uluslararası Astronomi Birliği tarafından belirlenmiş olan gökyüzü bölgeleri (takımyıldızlar) içinde ilerler. Kuzey ve güney yarı küreler dâhil bütün gökyüzündeki toplam takımyıldız sayısı 88'dir. Gökyüzünde gözle görülebilen. bir yıl boyunca sürekli gözlenirse. Eğer Yer. Takımyıldızları burçlar olarak da bilinmektedir. gök ekvatorunun her iki yanında belirli iki çizgi arasında. gün ağarması ve gün kararması olaylarının ortak adıdır. Ülkemizin bulunduğu enlemlerde tan süresi ortalama 40 dakikadır. galaksi veya gök cismi. takımyıldızlarından birinin alanı içinde bulunur.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gündüz ve gece sürelerinin fazla olması. Böylece günde yaklaşık 1° lik yol alarak. bu farklar ortaya çıkmazdı. yüzyıl astronomlarınca tarif edilmiştir. parlaklığı en az olan yıldızların gözden kaybolması (görülemez oluşu) ile Güneş'in doğması arasında geçen süreye sabah tanı denir. Kırk sekiz takımyıldızının adları ve konumları 17. gökyüzünde güneş ve başlıca gezegenlerin yolu üzerinde bulunduğu tasarlanan hayali bir kuşaktır. Bu olaya tan olayı denir. Tan olayı. Burçlar kuşağı olarak da bilinmektedir. zodyak (burçlar kuşağı) üzerinde yer alan 12 takımyıldıza ortak olarak “burçlar” adı verilmiştir. Güneş çevresinde dolanmasaydı ve Güneş de diğer yıldızlar kadar uzak olsaydı. Birincisi. Güneş'in yıl boyunca hareket ediyormuş gibi göründüğü yol boyunca sıralanmış takımyıldızlar olup. Yılancı Burcu'nun Akrep burcuna dâhil edilmesiyle 12 tanedir. Gökyüzünün kuzey ve güney yarı kürelerini kapsayan 88 alandan her biri.

Dünya'nın tek doğal uydusudur. Dünya'nın yörüngesinde bir turunu 27. AY Ay. Ay'ın doğrudan insanlar tarafından incelenmesine Apollo programının bitişiyle son verilmiştir. Burçlar kuşağındaki takımyıldızlarının sınırları sabit olduğu dönemlerde. Kütlesi Dünya kütlesinden 81. Pisces (Balıklar). 72 . Bu üç uydu da 1959 yılında uzaya fırlatılmıştır. Dünya. Aquarius (Kova). ve Ay yörüngesine giren ilk insansız uzay aracı da Luna 10'dur. Capricornus (Oğlak). Ay ve Güneş geometrisinde görülen periyodik değişimler sonucunda her 29. bu da Dünya çapının dörtte birinden biraz fazladır. yüzyıldan kalan İsrail'de Beit Alpha Sinagogunda bulunan mozaik işlemeli burçları gösteren resim. Yüzeyinde kütleçekim etkisi yerçekiminin yaklaşık %17'sidir. Yerçekiminden kurtulup uzaya çıkan ve Ay'ın yakınından geçen ilk yapay nesne Sovyetler Birliği'nin Luna 1 uydusudur. Leo (Aslan). Ay yüzeyine çarpan ilk insan yapısı nesne Luna 2 uydusudur. Dolayısıyla Ay'ın hacmi Dünya'nın hacminin %2'sidir. Normalde görünmeyen Ay'ın öteki yüzünün ilk fotoğraflarını ise Luna 3 uydusu çekmiştir. ABD'nin Apollo programı 1969 ve 1972 yılları arasında 6 başarılı inişle. Bu iki uydu da 1966'da uzaya fırlatılmıştır. Şekil – 4.4. Dünya ile Ay arasında ortalama merkezden merkeze uzaklık 384.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ (Yengeç).403 km. Ay yüzeyine ilk yumuşak iniş yapabilen uzay aracı Luna 9.3 kat daha düşüktür.5 günde tekrar eden Ay'ın evreleri oluşur. insanların üzerine iniş yaparak yürüdükleri tek gökcismidir. Virgo (Başak). Ay'ın çapı 3. günümüze kadar insanlı görevleri başaran tek uzay programıdır.1 Burçlar Kuşağı Çarkı: 6.474 km'dir.7 günde tamamlar. Güneş Sistemi içinde beşinci büyük doğal uydudur. Güneş’in bu takımyıldızlarının içinden geçiş tarihleri şöyledir: Şekil – 4. Ay. Scorpius (Akrep).2 Ay Ay. Libra (Terazi). yani Dünya'nın çapının yaklaşık otuz katı kadardır. Sagittarius (Yay).

Durum: İlk Dördün Evresi İlk hilâl durumundan ortalama 7 gün sonraki durumudur. Ay. Ancak Ay'ın gökyüzünde bulunduğu konum hesapla bulunabilir. Yani Güneş'e göre geri kalır. Ay'ın karanlık yüzü bize (yeryüzüne) dönük olduğu için bütün Şekil – 4. çok küçük bir kısmı ince parlak bir hilâl şeklinde görülür. Durum: İlk dördün evresinden sonra Ay'ın aydınlanan kısmı. Ay'ın bu durumuna ilk dördün evresi denir. Ay meridyenimiz üzerinde bulunur. Ay. Ay'ın bu görünümüne ilk hilâl evresi denir. Güneş ile Ay arasında bulunur. 73 . Böylece sabaha kadar yani 12 saat ufkumuzun üzerinde kalır. Güneş battıktan 50 dakika sonra ufkumuzun üzerinde görülür.4. Ay'ın aydınlık yüzünün bir kısmını görebiliriz. IV. Ay. Bunu takip eden gün. Uygun atmosferik şartlarda gece yarısına kadar görülebilir. Ay Dünya çevresindeki yörüngesi üzerinde hareket ederken. Dünya'nın yörüngesinde eşzamanlı olarak dönmektedir. Dünya ve Güneş bir dik açı yapar görünümündedir. Güneş'ten 6 saat geri kalmıştır. Ay'ın Görünür Hareketleri Güneş ve yıldızlar sürekli olarak belirli şekilde görüldükleri hâlde.3). Ay'ın Güneş ve Dünya'ya göre olan bu durumuna da karşılaşma durumu (opposition) denir. Ay'ın bu evrelerine özel adlar verilmiştir. Güneş ile Dünya arasında bulunduğu zamandır. Bu durumda Ay ile Güneş'in arasındaki açısal uzaklık hemen hemen sıfır derecedir. yeryüzünün neresinden bakarsak bakalım görülmez. Bu olay Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan konumundan ileri gelir. Bu durumda Ay. Ay'ın aydınlanan ve yeryüzünden görünen kısımlarını ayıran daireler birbirine dik durum alırlar. Durum: Dolunay Evresi Bu durumda Dünya. I. II. Ay'ın bu görünümüne yeni ay evresi denir. Gün batarken. Birkaç gün sonra. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan bu durumuna kavuşum (konjeksiyon) denir. Güneş'e göre her gün 50 dakika geç doğar. Güneş ile beraber doğar ve Güneş ile beraber batar. Bu durumda. her gün giderek artar. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre periyodik olan bu durumuna Ay evreleri denir. Güneş batarken Ay doğudan ufkumuzun üzerine çıkar ve tüm yüzeyi aydınlanmış şekilde görülür. Ay. Hilâl şekli günden güne büyür. bir günden diğer bir güne göre değişik şekiller gösterir (Bakınız: Şekil 4. Ay Güneş'e göre doğuya doğru uzaklaşacağından. yani her zaman aynı yüzü Dünya'ya dönüktür. Dünya yörüngesinde döndüğü hızla kendi çevresinde de döner ve Dünya'dan her zaman Ay'ın aynı yüzü görünür. Bu konumda.3 Ay’ın evreleri gün ufkumuzun üzerinde olmasına rağmen. Durum: İlk Hilâl Evresi Ay. III.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Ay. Gündüz ikisi de ufkumuzun üzerinde bulunur. V. Durum: Yeni Ay Evresi Yeni Ay evresi.

Ay ve Dünya kendileri birer ışık kaynağı değillerdir. yakın gök cisimlerinden Ay ve Güneş tutulmalarından bahsedilecektir. Güneş ile Ay arasına geldiği zaman. Ay Tutulması Ay tutulması. Dünya ve Ay dik açı yapar görünümündedir. Ancak Ay ve Dünya. AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI Tutulma kelimesi astronomide. Güneş ışığının Ay üzerine düşmesine engel olur. Dinî ibadetlerimizden. Güneş doğarken meridyenimiz üzerindedir. Ay gece yarısından sonra doğar. Ay'ın aydınlanan kısmının eksilmeye başladığı durumdur. Ayrıca. Ay'ın Dünya çevresinde dolanımının neden olduğu bir olaydır. Tutulan gök cisminin görünen büyüklüğü. küresel bir cisim aydınlanınca. Kendisi bir ışık kaynağı olan bir gök cisminin tutulması. ancak önüne ışık kaynağı olmayan diğer bir gök cisminin gelmesiyle mümkün olur. Yalnız bu hilâl durumu sabahları görüldüğü için sabah hilâli (son hilâl) denir. yine tutulma olayı olur. Durum: Son Dördün Evresi Dolunay evresinden ortalama 7 gün sonraki durumudur. Güneş battıktan bir müddet sonra Ay doğar. Bu durumda. 74 . Ay. kendisinin ışık yaymadığı ve yansıyan ışıkla parlak görüldüğü durumuna göre iki kısımda incelenir. tutulmayı yapan gök cisminden büyük ise bu olaya tam tutulma denir. Ay. şekildeki gibi Ay yine hilâl şeklinde görülür. VII. Bu durumda kendisi bir ışık kaynağı olan Güneş'in önüne Ay'ın gelmesiyle onu bizden sakladığı an Güneş tutulması gerçekleşir. Bu duruma son dördün evresi denir. Durum: Son Hilâl Evresi Ay'ın son dördün evresinden sonra. Fizikten bilindiğine göre. Güneş'ten aldıkları ışık ile aydınlanırlar. Güneş.4. her geçen gün karanlık kısmı yeryüzünden daha çok görülmeye başlar. Gece yarısından sonra doğar. Örneğin. Gökyüzünde bize en yakın olan ışık kaynağı Güneş'tir. Birkaç gün sonra. Güneş'ten 18 saat geri kalmıştır. Dünya. herhangi bir gök cisminin kararması anlamında kullanılan bir terimdir. VIII. askerî ihtiyaçlar ve ressamlar için Ay evreleri önem taşır. aydınlanmayan yarım küre tarafında uzayan bir tam gölge ve bir de yarı gölge konisi meydana gelir. herhangi bir gözlem yerinin ufku üzerinde saat 24'e doğru yarım daire şeklinde görülür. Durum: Dolunay evresinden sonra. Güneş doğarken batı tarafında henüz ufkumuzun üzerindedir. Ay tutulması. Başka bir ifade ile gök cismi bir gölge içerisinde hareket eder.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ VI. namaz. oruç ve diğer kutsal gün ve gecelerimiz (mevlüt geceleri) ile hicri kamerî yıl esasına dayanan takvim bilgileri için ay evreleri son derece önemlidir. Tutulmadan etkilenen gök cismi. Jüpiter'in gölgesinde hareket ettikleri zaman gözlenebilir. Jüpiter'in muhtelif uydu tutulmaları da buna benzer. Çiftçiler ve çobanlar da kendilerine yetecek kadar ay evreleri hakkında bilgiye sahiptir. Işık kaynağı olmayan bir gök cismi ile bu cismi aydınlatan gök cisminin arasına diğer bir gök cismi girdiği zaman. Burada.

Ay tutulması hesaplarında kullanılan astronomik sabit değerlerin kontrolü yapılır. Ay tutulması olayının astronomideki önemi.4. Dünya ve Güneş'in birbirlerine olan uzaklıkları ve durumlarına göre bu tutulma süresi çok az değişir. Ay.4). Dünya ve Güneş'i aynı düzlem üzerindeymiş gibi düşünelim. Ay'a ait yörünge değerlerinin yeniden hesaplanması imkânı elde edilir. Ay'ın doğu kenarının yarı gölge konisine ilk temas ettiği zamanla. batı kenarının gölge konisine son temas ettiği zaman arasında geçen süre 3 saat 40 dakikadır. Ay'ın bir kısmı yarı gölge konisi içerisine girerse parçalı ay tutulması (kısmî ay tutulması) meydana gelir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir an için. Şekil – 4. 75 . Bu durumda Ay. Ay tutulması anında gözlenen sönük ve parlak yıldızlar ile diğer gök cisimlerine ait bilinen astronomik değerler üzerine yeni araştırmalar yapma imkânı ortaya çıkar. astronominin önemli konularından biridir. Dünya'nın tam gölge konisi içerisine girerse tam ay tutulması meydana gelir. maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde belirtilebilir: • • • • • Ay ile ilgili önceden yapılan hesapların kontrolünü yapma imkânı elde edilir. Ay tutulması sırasında Ay'ın değişik parlaklık durumundan yararlanarak Dünya atmosferinin tutulma anındaki durumunu inceleme fırsatı elde edilir. Eğer. Ay tam gölge konisinin içerisine tamamen girince bütünüyle kararır ve Dünya atmosferinin etkisiyle bakır (kırmızımtırak) renginde gözükür. Tam Ay tutulması yaklaşık 1 saat 40 dakika sürer. Güneş ve Dünya'nın içinden ve dışından geçen birer teğet çizersek. Ay. dış teğetler tam gölge konisini iç teğetler de yarı gölge konisini meydana getirir (Bakınız: Şekil 4.4 Ay tutulması çeşitleri Ay Tutulmasının Bilimsel Önemi Ay tutulması ile ilgili araştırmalar.

Eğer tutulma anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa. Yani Ay. görünen çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur. Bu durumda. Bundan dolayı Dünya'ya olan uzaklığı her an değişmektedir. Bazen de Ay ve Güneş'in konumları öyledir ki Ay. Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre daha önemlidir. Fakat durum böyle değildir. diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir halkalı tutulma oluşur. Dünya çevresinde basıklığı az da olsa elips şeklindeki bir yörüngede dolanır. Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların oluşması sonucunda meydana gelir. bir yılda en az iki. Dünya çevresindeki yörüngesiyle Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında Şekil – 4. bu sırada yapılacak gözlemlerden yıldızımızın dış atmosfer tabakaları hakkında önemli bilgiler elde edilir. Bu durumda da parçalı tutulma meydana gelir. Güneş diskinin tamamı örtülür ve tam tutulma meydana gelir. Tutulmanın olabilmesi için Ay'ın. Güneş'in sadece bir kısmı Ay tarafından örtülebilir. Ay'ın yörünge düzlemi ile Dünya'nınki arasında yaklaşık 5 derecelik bir açı vardır. Bir Güneş tutulmasının tam veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile b elirlenirken. en çok beş Güneş tutulması meydana gelebilir. parçalı oluş. bir başka deyişle. gözlem yeri ve Güneş arasındaki açıyla. Sonuç olarak. her üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla ilgilidir. Ay. eğer Ay'ın yörünge düzlemi Dünya'nınki ile çakışık olsaydı.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş Tutulması Bir Güneş tutulması. Dolayısıyla. Böylece her ay bir Güneş tutulmasının oluşması engellenmiş olur. Bilindiği üzere bir yıl içerisinde 12 ay vardır. bir yılda Dünya çevresinde 12 kez dolanır. Güneş diskinin ancak bir kısmını örter. halkalı ve parçalı olmak üzere üç değişik Güneş tutulması vardır. Zira tam tutulmada Güneş'in tamamı Ay tarafından birkaç dakika için örtüldüğünden. Bildindiği gibi Ay.4. Ay ve Güneş. 6 Güneş tutulma türleri oluşum şekilleri Şekil – 4. 76 Şekil – 4. Bu açı nedeniyle Dünya.5 Güneş Tutulması ve yeni Ay evresinde bulunması gerekir. Tam. Ay'ın Dünya çevresindeki her dolanımmda tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı örtülmez. Tam ve halkalı tutulmaların mak simum örtülme evresinden önceki ve sonraki dönemlerinde de parçalı tutulma evresi bulunur. bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelirdi.7 29 Mart 2006 Tam Güneş Tutulması Kuşağı .

kromosfer. 1873-1955) rölativite teorisinde ileri sürdüğü "Bir ışık demeti bir kütle yakınından geçerken sapar. Bunlar. geçiş bölgesi ve korona) hakkında önceden bilinen bilgiler kontrol edilir. Tutulma sırasında Dünya'ya ve diğer gök cisimlerinin durumu ve tutulmanın etkileri araştırılır.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir Güneş tutulması Dünya üzerinde ancak belli bölgelerden görülebilir. Güneş tutulması süresinde Güneş'in çevresi iyice gözlenebildiğinden. yeni bilgiler elde etme imkânı aranır. Tutulma anında gezegenler ile ilgili yeni bilgiler elde edilmeye çalışılır. Hâlbuki Ay tutulmalarında durum böyle değildir. Güneş tutulmasına ve Güneş'e ait astronomik sabit değerlerin kontrolü gerçekleşir. Bu konularda yeni bilgiler aranır. Dünya üzerinde o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir. Güneş Tutulmasının Bilimsel Önemi Güneş tutulması olayına astronomlar. yıldızların gökyüzündeki koordinatları hakkında yeni ve kesin bilgiler elde edilmeye çalışılır. Einstein'in (Albert Einstein. Güneş'in 4 atmosfer tabakası (fotosfer.4. Güneş tutulması anında bilim adamları şu konularda araştırma yaparlar: • • • • • • • • Güneş tutulması süresi için yapılan hesapların kontrolü gerçekleşir. Ay tutulmalarında Dünya. Çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınki ile karşılaştırıldığında çok küçük olduğundan. Ay'ın Güneş tarafından Dünya üzerine düşürülen gölgesinin çapı birkaç yüz kilometreyi geçmez. Dolayısı ile sadece bu gölgenin düştüğü yerlerde Güneş tutulması gözlenebilir. Ay ile Güneş'in arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın tamamını perdeleyebilecek kadar büyük olur. Güneş'e çok yakın yıldızların fotoğrafları çizilerek. 77 ." şeklindeki teorisinin araştırması yapılır. Ay tutulması olayından daha çok önem verirler.

Asır Astronomu unvanını layık görürken. 78 .Batı dünyasının tahmini ve yaklaşık bilgilerini bırakıp bilimsel esasları tespit ederek. Türk mimarisinin seçkin eserleriyle donatıldı. astronomi çalışmalarının temelini teşkil eden trigonometri ilmi üzerinde geniş çalışmalar yaptı. Uluğ Bey. Bir akademi haline getirdiği sarayı. astronomi biliminin bugünkü seviyeye gelmesinde büyük pay sahibidir. Oğlu Abdüllatif tarafından tahttan indirilen Uluğ Bey. Milletlerarası Astronomi Derneği de Ay yüzeyindeki bir kratere onun adını verdi. İyi bir eğitim görerek. 22 Mart 1394'te Güney Azerbaycan'daki Sultaniyye'de doğdu. İlim adamlığı yanında devlet adamlığı vasfı da yüksek olan Uluğ Bey. Gözlemevinin tüm işleri o zaman genç olan Ali Kuşçu'ya kalmıştır. birkaç yüzyıl doğuda ve batıda faydalanılacak bir eser olmuştur. asıl eser de 1846 yılında aynen basılmıştır. 13 yaşındayken Horasan ve Maveraünnehir eyaletlerine hakan naibi oldu. Abbas adlı bir düşmanı tarafından öldürüldü ve dedesi Timur Han'ın yanına defnedildi. ünlü Zeycini düzenlemiş ve bitirmiştir. Bu gözlemevinde yapılan gözlemler. Zeyç Kürkani veya Zeyç Cedit Sultani adı verilen bu eser. çevrilmiştir. trigonometride yeni bir araştırma yolu açtı. büyük eseri Uluğ Bey Zici'ni yazdı. Rasathane için yörede bulunan tüm mühendis. Batı bilim dünyası. âlim ve ustaları Semerkant'a çağırmıştır. Uluğ Bey'in bu eseri 1665'te Oxford'da İngilizce ve 1853'te de Fransızca olarak basıldı. Bu eser. Rasathanenin yapım ve rasat aletleri için hiç bir harcamadan kaçınmamıştır. İlhanlılar zamanında yapılan rasatları tekrar gözden geçiren ve 12 yıl boyunca rasat yapan Uluğ Bey. Uluğ Bey. Semerkant'ta 38 yıl hükümdarlık yaptı. devrin meşhur âlimlerinin toplanıp tartıştığı bir mekân oldu. Zeyç Kürkani. Fen bilimleri ve astronomiye merakı.4. Dünya onu astronomi alanındaki eserleriyle tanıdı. Cemşid. Kendisi için de bu rasathanede bir oda yaptırarak tüm duvar ve tavanları gök cisimlerinin manzaralarıyla ve resimleriyle süsletmişti. Uluğ Bey'in Semerkant'ta kurduğu rasathanedeki astronomi çalışmaları. Gözlemevinin yönetimini Bursalı Kadızade Rumi ile Cemşid'e vermiştir. Uluğ Bey'e 15. Başkent seçtiği Semerkant'ta. Avrupa dillerinin birçoğuna. Semerkant'taki rasathanesinde yapılan çalışmalar. Kadı Zade bu medreseye başkanlık etmiştir. bazı kimseler tarafından açıklanmış ve Zeyç'in iki makalesi 1650 yılında Londra'da ilk olarak basılmıştır. kendisini dünya tarihinin en büyük astronomlarından biri haline getirdi. gözlemlere başlandığı sırada ve Kadı Zade de gözlemler bitmeden ölmüştür. İktidar döneminde. 1839 yılında cetvelleri Fransızca tercümeleriyle birlikte. Semerkant'ta bir medrese ve bir de rasathane yaptırmıştır. daha önce yazılan 'zic'Ierin yanlışlarını düzeltiyor ve yıldızların hareketlerini daha mükemmel gösteriyordu.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ULUĞ BEY Türk dünyasının 15'inci asırda yetiştirdiği en büyük astronomi bilgini ve Timur Han'ın torunu olan Uluğ Bey. müstakil bir hükümdar gibi hareket etti. başta Semerkant ve Buhara olmak üzere tüm ülke. Kendisinden önceki Doğu . Bu gözlem üzerine Uluğ Bey. bugünkü astronomiye hala ışık tutmaktadır. ancak on iki yılda bitirilebilmiştir. 1437'de. 25 Ekim 1449'da.

Ünite 5 ZAMAN VE TAKVİM .

) görünen yörüngesi üzerindeki hareket hızının düzenli olmaması sonucu. Fizikte herhangi bir ölçü. günöte noktası civarında daha yavaştır. gerçek Güneş günü olarak tanımlanır. mevsimler ile gece ve gündüzün tespitinde önemli neden teşkil eder. Güneş yuvarlağının merkezi alınırsa. Bu hız düzensizliği. Her gün ve her yer (gözlem noktası) için değişkendir. kütle birimi kilogram olduğu gibi. zamanı ölçme işini güçleştirir. astronomide zaman birimi olarak Dünya'nın çevresinde dönüşü alınabilmektedir. yukarıda belirttiğimiz doğa olaylarında en uygun ölçünün. bazı farklılıklar vardır. Herhangi bir yerde  ilkbahar noktasının. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi. Zaman evrenin ve insanın varlık şartıdır. Yıldız zamanı ve yıldız günü. Güneş'in meridyenimizden art arda iki geçişi arasındaki süre. Diğer gök cisimlerinin hareketi de düzgün ve periyodik olduğuna göre. kuramsal bir Güneş'in varlığı kabul edilmiştir. gözlem evlerinde kullanılır. herhangi bir yıldızın başlangıç noktası olarak  ilkbahar noktası alınır. zaman tayini için. Sonuçta. seçilen bir birime göre yapılmaktadır. yörünge üzerindeki zaman ölçümünde düzenlilik esastır. ay. Bu bakımdan zamanın doğru olarak ölçülebilmesi için sürekli araştırmalar yapan astronomlar. herhangi bir yerde. ortaya çıkan önemli bir kavram zamandır. günberi noktası civarında daha hızlı. Herhangi bir yerde. Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü Yıldız zamanının Güneş'in durumuna göre düzenlenen günlük hayatımızda. Ancak elli yıldan beri bu kongrelerde de ortak bir karar alınamaz. Bunun için. Burada zaman ve takvim konusu "Zaman Nedir?" ve "Takvim Nedir?" başlıkları altında açıklanacaktır. Güneş'in görünürdeki durumuna göre tanımlanan zamana gerçek Güneş zamanı denir.  ilkbahar noktası yerine. Güneş'in tam meridyenimiz üzerinde bulunduğu zaman gerçek öğle zamanıdır. diğeri bütün ulusların birlikte kullanabileceği takvimin hazırlanmasıdır.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM Astronominin en çetin konularından biri zamanın doğru olarak tespiti. kullanılmayacağı bir gerçektir. Ölçülebilirle bakımından zaman somut bir kavramdır. Bu doğa olayları. Bu güçlüğü ortadan kaldırmak ve zaman tespit konusunda değişmez kurallar belirlemek için. zamanımızdan 5000 yıl kadar önceleri tarih sahnesinde görülen ilk uygarlıklardan Eski Mısırlı ve Mezopotamya astronomların da konusu idi. Bu durumda. hâlâ günümüzde bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim. daha başka bir ifade ile uluslar arası takvim hazırlanamamıştır.5. meridyenden art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına da yıldız günü denir. Dünya'da bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim hazırlamaktır. Yıldız gününden ortalama 4 yıldız dakikası kadar daha uzundur. Örneğin. Ancak zaman ölçüsü söz konusu olduğunda. Bu olaylar gün. ZAMAN NEDİR? Tekrarlayan doğa olayları sonucu. Hâlbuki. ekseni çevresinde düzenli dönen Dünya olduğunda birleşmişlerdir. Ancak. birim ne olacaktır? Ölçümü nasıl olacaktır? En doğru çalışır denilen saatlerin çalışmasında bile. Güneş ile Ay'ın düzenli bir biçimde doğup batmaları ve Ay'ın evreleri gibi olaylardır. ZAMAN ÇEŞİTLERİ Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü Yıldız zamanı tanımında. yıl. 80 . yeryüzündeki günlük ve toplumsal çalışmaya düzen veren Dünya'nın ekseni çevresinde düzenli olarak tam bir dönüşü için geçen gün uzunluğu zaman birimi olarak alınmıştır. Son elli yıldan beri her iki yılda bir toplanan Uluslararası Astronomi Kongreleri'nin gündemindeki konulardan biri. tutulma düzlemi üzerinde hareket eden Güneş'in (Gerçekte hareket eden Dünya'dır. Güneş'le ilgili zaman tanımı yapılmış olur. uzunluk birimi metre. Bu nedenle.  noktasının meridyen düzleminden art arda iki geçişi arasındaki zaman süresi yıldız zamanı olarak tanımlanır. Her iki konu.

Ağrı'daki yerel zaman saat 11:14. doğudan doğup. ortak olarak kullanılan zamana bölge zamanı denir. gerçek Güneş gününün sabit olmaması dolayısıyla. Dünya üzerinde doğuda bulunan noktaların meridyeninden daha erken. yerel zaman yerine bölge zamanı tanımı getirildiği yukarda belirtildi. batıda bulunan noktaların meridyeninden daha geç zamanda geçer. gök cisimlerinin meridyen geçişlerine göre değişik zaman tanımları karşımıza çıkar. Dünya'nın yörüngesi tam daire şeklinde olacak. Kanunu). Dünya 24 saat dilimine ayrıldı. gerçek Güneş gününe göre ayar edilmiş bir saati kullanmak. Bu üç önemli durumdan dolayı. Bunu önlemek için. daha belirgin olabilmesi için bir örnek ile belirtelim: Ülkemizde bölge zamanı saat 12 iken. Günlük yaşayışımız. Güneş tam meridyenimizde iken saatin 12 olduğu kabul edilir. bir yerin meridyeninden art arda iki geçişi arasında geçen zaman süresine ortalama Güneş günü denir. Yörünge üzerindeki hızı düzgün değildir (Kepler'in II. bugünkü hayat koşullarında uygun düşmemektedir. gök ekvator düzlemi ile çakışık değildir (Ekvator tutulma düzlemi ile ±23° 27' lik açı yapar). zaman birliği sağlamak için. Bu zamana yerel zaman denir. Bu durumda. birçok karışıklığı önlemek. Bu iki zaman tanımını. Gerek Güneş'in saat açısı ve gerekse ortalama Güneş'in saat açısı meridyenimizden itibaren ölçülür ve zaman başlangıcı. Kanunu). gök ekvator üzerinde düzgün dolanacak. Bu durumda. Hatta. Bu durum bazı karışıklıkların ortaya çıkmasına neden ola bileceğinden. Bu durumda. Yerel Zaman ve Bölge Zamanı Gökyüzünde. Bir ülkenin bütün ulusal sınırları içinde. boylam farkı bulunan yerlerin saatleri değişik olur. Bu bakımdan gerçek Güneş günleri birbirine eşit değildir. Bu karışıklığı önlemek için 1884 yılında Washington'da yapılan Uluslar Arası Meridyen Kongresinde. Güneş'in görünür hareketine bağlı bir zaman ölçüsü kullanılmasında zorunluluk vardır. ortalama Güneş zamanına göre düzenlenmiş zaman ölçü aletleridir. doğu-batı yönünde geniş ulusal sınırları olan bir ülkenin şehirlerindeki saatler de birbirine hiç uymaz. Güneş'in meridyenimizden üst geçiş anıdır. Sonuç olarak. bir kongrede alınan kararlara göre: 81 . batıya doğru hareket eden gök cisimleri. Güneş'in durumuna bağlı günlük hayatta. 3. Bu zaman birimine ortalama Güneş zamanı denir. İzmir'deki yerel zaman 12:12 dir. Yörünge düzlemi. Dünya.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam bir daire şeklinde değildir (Kepler'in I. Bunun sonucu olarak. Güneş'in durumuna bağlı olan ve günlük hayatımıza uygun düşecek yeni bir zaman birimi tanımlamışlardır. düşünülen ortalama Güneş'in. bir ülkede. Bu üç koşulu gerçekleyen bir Güneş'in varlığını (sanal Güneş) düşünerek. her gün öğle vaktinde günün tarihini değiştirmek gerekmektedir. yeryüzünün her noktası için özel bir zaman vardır. şehirler arasında büyük saat farkları ortaya çıkar. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı düzenli olacak. Hâlbuki günlük hayatımız sonucu. Günlük hayatta yerel zamanı kullanmak bir ülke içinde pek çok karışıklıklara yol açar. Bu durumda. başka bir ifadeyle uluslar arası zaman birliğini sağlamak amacıyla. Zaman konusu üzerinde çalışan astronomlar şu koşullan varsayarlar: 1. 2. Güneş meridyenimizden eşit zaman aralıklarında geçmez. ortak olarak kullanılmak üzere yeni bir zaman tanımına gerek duyulmuştur. bu zamana 12 saat eklenerek elde edilen zamana sivil (medenî) zaman denir. Bugün kullandığımız saatler. Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı Bir ülkenin ulusal sınırları içinde. Bu durumda.5. Güneş'in hareketine bağlı ve zaman başlangıcı da Güneş'in meridyenimizden üst geçiş zamanı olduğundan. sabit bir değer taşımayan. birbirine komşu ülkelerin saatlerinde bir birlik sağlanamadığı anlaşılmıştır. gerçek Güneş gününü zaman ölçüsü olarak kullanmak doğru olmamaktadır.

Almanya. Avusturya. İsviçre. komşu saat dilimlerine göre bir saatlik zaman farkı vardır. b. Greenwich'in doğusundaki saat dilimindeki bölgelerin saati Greenwich'e göre ileri durumdadır. ülke içinde zaman birliğini sağlamak için dilimi aşan kısımda da ülkenin bölge saati kullanılır. Buna göre. Türkiye. genel zaman veya dünya zamanı denir. Orta Avrupa saati: Greenwich zamanından bir saat ileridir. Bu bölge ülkeleri. Türkiye'de saat Greenvvich'e göre 2 saat ileri. Mısır. Finlandiya. ulusların ömrü gibi. Dünya'nın kutuplardan geçen ve her biri on beşer derecelik olmak üzere 24 saat dilimine ayrılmasına.5 derece doğusu ile + 7. bu zaman biriminin kullanılamayacağı ortadadır. Örneğin: insanın ömrü. Almanya ile Türkiye arasında 1 saat dilimi fark olduğundan. Türkiye'ye göre de 7 saat geridir. Norveç. bu saat dilimi içinde bulunan noktaların (beldelerin) saatleri. İspanya. Yunanistan. komşu dilimlerin saatinden. çok uzun zaman aralıklarını belirtmek için çok büyük rakamların kullanılması gerekmektedir. Ülkemizin bütün şehirleri için düzenlenmiş olan bu bölge zamanına ulusal zaman da denilmektedir. Türkiye'nin saatleri Almanya'ya göre 1 saat ileridir. Batı Avrupa saati: Greenwich zamanını kullanır. c. Ayrıca. Ankara'da saat 12 iken. Danimarka. Yıl Kavramı Zamanı belirtmek için tanımlanan ve gün birimi diyebileceğimiz ortalama Güneş zamanı. Ülke içinde zaman birliği sağlamak amacıyla ülkemizin her tarafında Türkiye zamanı kullanılmaktadır. Wachington'un saati Greenwich'e göre 5 saat. Doğu illerimizin bir kısmı boylam bakımından ikinci saat diliminin dışında kalmış olduğu hâlde 3 saat ileri olan saati kullanmazlar. Çünkü. Her dilimin kapladığı bütün ülkelerde aynı saat diliminin kullanılmasına. İsveç. Bu farklar. Macaristan. doğuda bulu nan ülkeler. Gerçekte. batıda bulunan bir ülke. Çünkü. iki şehir arasındaki boylam farkı 30 12ı dır. Aynı fark. Greenwich GözlemEvi'nin -7.5 derece batısı arasında kalan 15° lik dilimin içindekileri Greenwich'in yerel zamanını kullanırlar. İngiltere. Polonya. İstanbul'da saat 12:12 dir. ç. Çekoslavakya ve Yugoslavya'dır. kendisinin doğusunda bulunan ülkenin saatinden bir saat geri kullanılmasına. Bu durumda Dünya. Bu bölge ülkeleri. Washington Greenwich'e göre 77° batıda olduğundan. Portekiz ve Cezayir'dir. günlük hayatımızda çok önemlidir. 82 . Türkiye zamanıdır. batıda bulunan komşu ülkenin saatinden bir saat ileri. Eğer bir ülkenin. ülkemizde zaman birliğini sağlama için. Türkiyede Almanya'nın doğusunda bulunduğundan. ulusal sınırları 1 saat dilimini aşarsa. Türkiye zamanı evrensel zamandan 2 saat ileri durumdadır. Greenwich Gözlem Evi'nin 30° doğusunda bulunan ve İzmit şehrimizden geçen boylamdaki ortalama Güneş zamanı Türkiye zamanı kabul edilmiştir. Tüm Avrupa kıt'asnı kapsayan ülkeler aşağıda belirtildiği şekilde saat dilimlerini kullanacaklardır. İtalya. Her dilim içerisinde kullanılan saat. yerel zaman ile ortalama Güneş zamanı arasında da vardır. Bu bölge ülkeleri. Her boylam derecesi dörder zaman dakikasına karşı geldiğinden. Örnek: Türkiye Greenwich'in 30° doğusunda bulunduğundan. Belçika. Türkiye bölge saati kullanılmaktadır. Bu kabullere dayanarak ortaya çıkan yeni zaman tanımına.5. Türkiye radyo ve televizyonlarının belirli aralıklarla verdiği saat ayarı. çok uzun zaman aralıkları söz konusu olduğundan.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM a. Bu zamana evrensel zaman denir. Doğu Avrupa saati: Bölge zamanı Greenwich zamanına göre iki saat ileridir. Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman Türkiye'nin bütün şehirlerinde bir zaman birliği sağlamak için. Nitekim doğu Anadolu illerimiz üçüncü saat dilimini aştığından. Bulgaristan. Romanya'dır.

dönencel yıl. Ancak dinî emirler gereğince. Bu hareket sonucu. Dönencel yıl süresi. kullanılmasında birçok güçlükler ortaya çıkmaktadır. Güneş'in görünen hareketine dayalı olarak tanımlanan diğer yıllardan oldukça farklıdır. Bu 365 gün 05 saat 48 dakika 46 saniyedir. yıldız yılından ortalama 20 zaman dakikası daha kısadır. Ayrıksıl yıl Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu günberi noktasından art arda iki geçişi a-rasındaki zaman aralığına ayrıksıl yıl (anomalistik yıl) denir. 259544 ortalama Güneş günüdür. ayrıksıl yıl. Fakat bir süre sonra Dünyada Güneş yıldızı ile tekrar aynı doğrultuya gelmiş olur. yılları gösteren takvimler kullanılmaktadır. Bu durumda. günberi noktası da Dünya'nın doğrultusunda hareket eder. Dünya'nın bu hareketi Güneş'in tutulma dairesindeki görünen hareketi olduğundan. ilk zamanlarda gökyüzünde Ay'ın değişik aralıklarla şekil değiştirme süresi. çoğu İslâm ülkelerinde de dinî günlerin belirlenmesinde Ay yılına göre hareket edilmektedir. Kullandığımız takvimlerdeki yıl. Bu süreye yıldız yılı (siderelyıl) denir. Ay ve gezegenlerin Dünya yörüngesi üzerinde yaptıkları çekimlerden (pertürbasyon) dolayı. Dünya'nın Güneş çevresindeki hareket durumu ile diğer gök cisimlerine göre değişik yıl tanımları yapılmıştır. bazı İslâm ülkelerinde bu zaman birimine bağlı olarak. Bugün kullanılan yıl kavramından önce. Dünya'nın yörüngesi üzerinde batıya doğru görünen bir harekette bulunur. 256374 gündür.5. Ay yılı Dünya'nın uydusu olan Ay. günberi noktası her yıl yaklaşık 5 zaman dakikası kadar doğuya doğru kayar. Bugün bile. Bu değişiklik bazen 353. her yıl değişik sürelidir. Yıldız yılı gözlem evlerinde kullanılır. yıl süreleri ve adları. Bu durumda. c. Bu yılın gün olarak uzunluğu 365. Bu nedenle 4 değişik yıl tanımı ortaya çıkmıştır. Ay yılı. Güneş'in görünen hareketine göre düzenlendiğinden Ay yılının. a. Güneş'in günlük hareketine göre düzenlenmiş olduğundan. dönencel yıl Güneş'in  ilkbahar noktasından iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. Dünya çevresindeki dolanımmı bazen 29 bazen de 30 günde tamamlar. Bu da 365 gün 6 saat 09 dakika 09 saniyedir. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı esas alınarak tanımlanan yıla Ay yılı denir. Bu ortalama Güneş günü cinsinden süresi 365. ortalama Güneş zamanı cinsinden 365. öteki yıllardan daha uzundur. 242216 gündür. Bu durumda. kuramsal olarak tanımladığımız ortalama Güneş zamanı olduğunu biliyoruz. b. 83 . dönence yıl süresine eşittir. Yıldız Yılı Dünya'nın Güneş çevresinde dolanımı sonucu. Bu da 365 gün 06 saat 13 dakika 53 saniyedir. herhangi bir Y yıldızının Güneş'le aynı doğrultuda göründüğünü düşünelim. Günlük hayatımız. Bu durumda. Güneş. Günlük hayatımız yıldızlara göre değil. Güneş yıldızlara göre doğuya doğru yer değiştirir. A noktasında bulunduğu zaman. Dünya yörüngesi üzerinde. ç. 354 ve 355 gün olabilir. ülkemizde olduğu gibi.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinde tam bir dolanma yapması için gerekli olan zaman süresine yıl denir. seçilen gök cismine ve bunun başlangıç noktasına göre değişmektedir. uzun zaman aralıkları söz konusu olduğunda zaman birimi olarak kullanılmakta idi. Temel zaman biriminin. günlük hayatımızda yıldız yılı kullanılmaz. Dönencel Yıl Dünya'nın  ilkbahar noktasından art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına dönencel yıl denir. Görüldüğü gibi.

Bütün takvimler iki doğal esasa dayanır. günleri sayma sorunu ile ortaya çıkmıştır. Roma şehrinin kuruluş tarihi olan 753 yılı. Bunların hepsinde de Güneş ve Ay ile belirli yıldızların hareketleri esas alınırdı.25 gün olmayacağı.5.365. değişik uluslar tarafından değişik tarihler takvime başlangıç olarak alınmakta. Hangi yılların 366 gün olabileceğini tespit etmek için. dolayısıyla bütün yılların sahip olduğu günlerin ortalama uzunluğu 365. Bunun ortalama süresi 354 gün 12 saattir. takvimlerinin başlangıcı olarak kabul edildi. Julien takvimindeki yıl süresinde görülen 0. Bu takvime göre. Roma İmparatoru Julius Caesar (M. 0. zaman zaman araya fazladan bir ay eklenirdi.1186 gün eder. Eski Romalıların takvimi 10 aydan ibaretti. yıl süresi olarak. Julien Takvimi Önceden tanımladığımız yılların hepsi kesirli günlerdir. Bunlardan. milâttan önce 3000 yıllarında. Bu kısa açıklamadan anlaşılacağı gibi.25 . Takvim hazırlama sorunu. bazı yılların 365 ve bazı yıllarında 366 gün olabileceği tespit ve ilân edildi. Sayılar arasındaki bu özellikten yararlanarak dört ile bölünebilen yılların 366 gün olacağı ilân edildi. Hafta tanımının. Fakat her yılın 365. 100-44) tarafından milâttan önce 45 yılında. Bunlar. Bu tür takvimde yıl süresi 365.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM TAKVİM NEDİR? Takvim. Günlük hayatta kesirli güne dayalı takvim kullanılması birtakım zorluk ve karışıklıklara neden olur. aynı zamanda da değişik gök cisimlerinin görünürdeki hareket durumlarına göre değişik kabuller yapılmakta idi. Bunu önlemek için. Dört ile bölünemeyen üç sayıyı takip eden dördüncü sayı dört ile bölünebilir. Bu durumda. siyasal ve dini bir nedenle seçilmiş olan bir başlangıca göre zamanı bildiren. doğrudan doğruya insanların yaptığı bir tanımdır. Eski Yunan takvimi de yine 29 veya 30 günlük 12 ay süreli idi. değişik uluslarda. Takvimlerde görülen ay kavramı. 400 yılda. Bu takvim de Ay takvimi olduğundan. ötekilerine normal yıl denilmektedir. Sonuç olarak görülmektedir ki dört yılın. dönencel yıla göre artacağı görüldü. Bu karışıklığı ortadan kaldırmak için. Ancak bir süre sonra 12 aya çıkarıldı. değişik takvim türlerinin kullanıldığı düşünülürse.242216 = 0. 12 kavuşum (sinodal) Ay esası kabul edilmiştir. Mezopotamyalılar da takvim yapmışlardır. Eski çağlardan bu güne kadar çeşitli takvimler kullanılmıştır.007784 gündür. İskenderiye'den Astronom Sosigenes'i çağırtarak takvim işini düzene koyması için görevlendirdi. süresi mümkün olduğu kadar dönencel yıla eşit bir takvim yılı seçilir.Ö.25 gün dört yılda bir gün ettiği için 365 günlük yılı takip eden dördüncü yıl 366 gün olarak alınır. güney yarım küresinde Güneş'in doğuşundan biraz önce görülen Sirius yıldızının görünümü takvimlerine esas almışlar ve yılı 12 ay olarak kabul etmişlerdir. Bu nedenle karşımıza değişik takvim türleri ortaya çıkmaktadır. şöyle bir kural uygulanmıştır. Buna göre 1580 yıllık sürede 84 . Eski Mısırlılar. Eski Mısırlılar ekip biçme işlerini düzenli olarak yaptıklarından zamanın en kuvvetli uygarlığı durumuna gelmişlerdir. Öyle ki bu fark. Bunlardan ikisi de Güneş ve Ay'ın görünürdeki hareketleri sonucu ortaya çıkmıştır. bu gök cisimleri ile bir ilgisi olmayıp. astronominin ilk bilimsel konusu olmuş. Bu farklar yıllar boyunca birikerek takvim yılının. her yılda mevsimlerin bulunduğu ay adları değişmektedir. 366 gün olan yıllara artık yıl. 400. Ay'ın hareketine göre düzenlenmişti. Takvime artıkyıl terimini kazandıran Sosigenes'tir. Bu takvim de 12 ay süreli idi. İlk zamanlarda kullanılan takvimlerde. Her ay 30 gün idi ve son ay 35 gün süreli idi.007784 = 3. yıl ve gündür.25 gün etmektedir. 365. arada meydana gelen farkı önlemek için. zamanı düzene koyan ve zaman bölümlerini gösteren eski yıllardan beri bu adla anılan bir zaman tespit aracıdır. zamanımızdan 5000 yıldan beri. Bunun gerçek dönencel yıldan farkı. takvim yapma sorununa 5000 yıldan beri ortak bir çözüm bulunamamıştır. Ay'ın Dünya'dan görünürdeki durumuna göre belirlenir.25 gün olarak alındı. Bu astronomun yaptığı değişiklikler sonucu ortaya çıkan takvime Julien takvimi denilmektedir. Bu takvim yardımıyla. a. takvimin bütün ülkelerin ihtiyaçlarına cevap vermesi için yoğun bir çaba gösterilmesine rağmen.

Yani hicrî-kamerî yılbaşı olan 1. yıl tarihi aynı kaldığı hâlde. İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) Bugün birçok İslâm ülkelerinde kullanılan bu takvim. aynı zamanda. hazırlatılan bu yeni takvim türüne Greguar takvimi (milâdî takvim) denir. İzmit'te toplanan Hristiyanların ruhanî meclisi tarafından da Clavius'un önerisi kabul edilmiştir. yıl. Ülkemizde. Papa Greguar. ç. imparatorunun tahta geçişiyle başlayan. Yalnız. Bu takvimin hatası önemsenmeyecek kadar azdır. ortalama olarak 29. bu takvime başlangıç olarak alındı. c. yıl. Budist takviminde 2544. 1582 yılında Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 11 Mart'a inmişti. Ayrıca hem Ay hem de Güneş'in görünen hareketine göre düzenlenmiş ve hâlen Musevî vatandaşlarımız arasında kullanılmakta olan Musevi takvimi de vardır. Hicrî-kamerî yıl. bazı aylar 29 gün bazı aylar 30 gün kabul edilir. Ülkemizde 26. İslâm takvimi veya hicri-kamerî takvim denir. bazı yıllarda yaz mevsimine denk gelir. XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) Julien takvimindeki 10 günlük farkı ortadan kaldırmak için. Bu takvim 1582 yılma kadar kullanılmış olmasına rağmen.5 gün olup.12. günümüzde Dünya'da kırk değişik takvim kullanılmaktadır. dinî günlerimizin belirlemesinde İslâm Takvimi kullanılmaktadır. Gün başlangıcı Güneş'in battığı an kabul edilmektedir. Ancak. ölümüyle biten takvim yılları vardır. Bu fark 4517 yılda bir güne ulaşacaktır. 1917'de. Bu takvime göre bazı yıllar 12 ay bazı yıllar da 13 ay sürelidir. Bu nedenle bu takvime. bütün uluslar tarafından kullanılacak ortak takvim henüz hazırlanamamıştır. Hicri-kamerî takvimden 584 yıl eksik süreli devam eder.1925'ten beri bu takvim kullanılmaktadır. Bu süre gerçekte. astronomlardan oluşan bir bilim kurulu kurdurarak Julien takvimindeki düzensizliğin ortadan kaldırılmasını istedi. Bu takvimin başlangıç yılı. Bu takvimde her ayın birinci günü. Muharrem günü ortalama olarak her yıl 11 gün önce gelir. Bu düzeltme esasına göre 1582 Ekiminde takvimi düzenleyen XIII Greguar olduğundan. Güneş yılından ortalama 11 gün kısadır. Bugün kullandığımız takvim Greguar takvimidir.5. Hz. yıldır. Muhammet'in Mekke'den Medine'ye göç tarihi olan 16 Temmuz 622 Julien yılıdır. Ay'ın ilk görüldüğü (ilk hilâl) gecenin ertesi günüdür. Japonların da 12. bazen ilkbahara denk gelen bir hicrî-kamerî ay.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM 10 gün geri kalmış olur. Hicrî-kamerî takvimin başlangıcı. ay süreleri de aynıdır. İsrail takviminde 5760. Yani 11 Mart tarihi 21 Mart olarak kabul edildi. görünürdeki bu hatalarının ortadan kaldırılması için yeni bir takvim tanımının yapılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Görüldüğü gibi bu takvimin Julien takviminden 10 günlük farkı vardır. üzerinde 5000 yıldır uğraşılmasına rağmen. 13 gün geriden takip eder. Ay'ın Dünya çevresindeki tam bir dolanımı bir ay kabul edilir. Bilim kurulundan astronom Clavius'un önerisi üzerine Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 21 Mart ile çakıştırıldı. Hz. Görülüyor ki takvim hazırlama konusu astronominin ilk bilimsel konusu olup. günlük hayatımızda kullanılan takvim Greguar takvimi ise de. Maya (Orta Amerika) takviminde 5119. Bu durumda. Rumî Takvim Güneş yılına göre düzenlenmiştir. şubat ayı 29 gün olmak suretiyle tanımlanmaktadır. 355 ve 354 gün şeklinde değişken olmaktadır. Milâdî 2000 yılı. Bu takvimde. 29 Aralık 1925'ten sonra bu takvim kullanılmayıp milâdî takvim kullanılmaya başlandı. Her ay da hemen hemen bir kavuşum ay'ına eşittir. 13 günlük farkı kaldırmak için değişiklik yapıldı. Bu takvimde bir yıl 12 aya bölünmüştür. Bu takvimde yıl süresi 354. Şimdiki kullandığımız takvimin aynı olup. Örneğin. Muhammet'in emri gereğince. Bu takvimlerin dışında. 85 . Bu takvimde artık yıl. b. Ay'ın evrelerine dayanmaktadır.

Harzemî. Böylece Harezmi.Cebri ve'l-Mukabele" dir. Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi Mem'un Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca onu kendisi tarafından Eski Mısır. astronomi için gerekli trigonometri bilgi ve cetvellerini verdi. Bu eserde. Batlamyus’un astronomik cetvellerini de düzeltti. Doğum tarihi 780 yılında doğmuş 850'de ise vefat etmiştir. cebir bakımından Öklid'den 1000 yıl ileridedir. Harzemî. 12 asır önce yazılan bu eser cebir sistemlerine ait kaide ve teoremler ile yeni çözüm yollarını mevzu edinir. Mezopotamya. bütün dünyada cebir ilmine ad olmuştur.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM HAREZMİ Horasan bölgesinde bulunan Harezm (bugünkü Özbekistan'ın Khiva)şehrinde dünyaya gelen Harezmi'nin tam adı Abdullah bin Musa el-Harezmi'dir. Harezm'de temel eğitimimini alan Harezmi. matematiğin geniş bir dalı olan cebirin temellerini atmıştır. Daha sonra da Bağdat Saray Kütüphanesindeki yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme'de görevlendirilir. Nil Nehri’nin kaynağını açıklayan Harezmî. İlmi konulara doyumsuz denilebilecek seviyedeki bir aşkla bağlı olan Harezmi ilmi konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat'a gelir ve yerleşir. Grek ve Eski Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesi'nin idaresinde görevlendirilir. Burada hayata ait bütün endişelerden uzak olarak matematik ve astronomi ile ilgili araştırmalarına başlar. Bu eser Doğu ve Batı ilim dünyasında ilk müstakil cebir kitabı olma şerefini kazanmıştır. gençlinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. 86 . Bağdat'ta inceleme ve araştırma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi imkanlara kavuşur. Yeryüzünün çapına ait hesaplarını Kitâbu Sûreti’l-Arz adlı kitabında topladı. Cebir mevzularını içine alan eseri. Güneş ve ay tutulmasına dair incelemelerini topladığı Zîcü’l-Harezmî adlı eserinde ise.5. Cebirle ilglii meşhur eserinin adı: "El'Kitab'ül-Muhtasar fi Hısab'il .

Ünite 6 UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI .

bilinmeyenlerin araştırılması. 19 yüzyıl sonu ile 20 yüzyıl başında. güçlü füzeler. varsa. Ay'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. siyasî ve askeri bakımdan Dünya'ya hâkim olmak vardır. günümüzde uzay çalışmalarını yürüten ekonomisi ve teknolojisi gelişmiş ülkelerin diğer amacı da şudur: Ulusal itibar sağlamak. Antik Yunan'da Eski Çin'de. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir Uzay'ın sınırları asla kesin değildir ve Uzay hep büyür Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınır bulunmamaktadır. Bu çerçevede denizlerden yararlanma. astronomik gözlem uyduları. gezegenler ve gök taşları bulunmaktadır Uzay çok eski dönemlerden beri insanların büyük ilgisini çekmiş. uçma ve uzaya çıkma düşüncesi çok eskidir. 88 . çok güçlü radyoteleskoplarla uzayın derinliklerinin araştırılması. sınırlarının nereye kadar uzandığı bilginleri ve felsefecileri yakından ilgilendirmiştir Uzayda yer alan gökcisimlerinin incelenmesi. 20 yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti Bu arada teorik fizik ve astronomi konusunda devrim yapacak görüşler ortaya atan Einstein gibi bilginlerin uzay konusunda ortaya attıkları pek çok kuram.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Uzay. uzay kirlenmesi gibi konularda son yılların araştırmalarından elde edilen bilgiler belirtilecektir. insanlı ve insansız uzay araçlarıyla yapılan çalışmalardır. Güneş Sistemi içinde yolculuk yapacak yapma uyduların geliştirilmesi.6. uzay çalışmaları açıklanacak. ekonomik. uzay çalışmalarının tarihi. UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ İnsanlarda. insanlı ve insansız uçuşlar. Birinci Amaç: Temel bilimlerin ve teknolojinin gücü ile uzaydan doğal olayların ölçülmesi. bunların hareketlerinin diğer gökcisimlerinin davranışlarına yaygınlaştırılması. gözlemcilerin uzay üzerine verdikleri bulguların mantıklı bir şekilde açıklanmasını sağladı Uzay konusundaki ilk sağlam bilgiler. İnsanlar. Bu hızlı çalışma döneminde karşımıza ekonomisi ve teknolojisi ileri iki ülke çıkmaktadır. iletişim (haberleşme) enerji gibi bilgilerin. Uzay çalışmaları. Bu çerçevede. fakat Dünya'nın atmosferi yukarı doğru çıkıldıkça incelmektedir Uzayda milyonlarca gökada bulunmaktadır Bu gökadalar içinde milyonlarca güneş sistemleri. yapma uydular. İslâm dünyasında ve Osmanlılarda uçma denemeleri yapılmıştır. Ancak. 1950'li yıllardan itibaren uzay çalışmaları hız kazandı. 17. Uzay çalışmalarının iki amacı vardır. daha da artmaya başladı Nihayet. meteoroloji (hava tahminleri). yüzyılda kollarına kanat takarak Ay'a uçabilmek için hikâyeler yazmıştır. uzay hakkında çok az da olsa kimi fikirlerin ortaya atılmasını sağladı Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi uzay hakkındaki bilgileri artırdı Uçan cisimlerin ortaya çıkmasıyla Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. Bu dönemlere ait uçma efsaneleri günümüze kadar gelmiştir. İkinci Amaç: Uzaydan insanlığa yararlı olabilecek yer altı ve yer üstü kaynaklarının tespiti. Dünya atmosferi dışından elde edilecek bilgilerle genişletilmesidir. ekonomik ve teknolojik yönden gelişmiş ülkeler yapmaktadır. özellikle kuzey ülkelerinde kurulan gözlemevleri sayesinde alındı. roketler. Bu bölümde. bilgilerin genişletilmesidir. ulusal güvenlik sistemlerini geliştirmek. sonu olup olmadığı. Günümüzde uzay çalışmalarını.

Aurora 7 (24. Saatte 39. hareketsiz hedef olarak kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardı. ABD'nin diğer Gemini programı çerçevesinde Gemini 10. Böylelikle uzay çalışmaları hızlandı.08. 05. Bunlara sırasıyla. 89 . uzayda buluşmayı gerçekleştiren ABD. uzayda istasyon kurma çalışmalarının ilk adımını atmış oldu. ABD'nin yürüttüğü uzay çalışmaları tarihi aşağıdaki şekilde özetlenebilir: ABD'li bilim adamları. ilk insanın Ay'a gitmesi. Sigra 7 (03.02.A.1965'te uzaya fırlatılan Gemini 6.1966'da aynı programı tekrarladı.03.09.1965'te fırlatılan Gemini 7 ile 15. J. Ay'a gitme hazırlıklarının başlangıcıydı. Astronotları bıraktı. Gemini 12 ise 11. Aldrin adlı astronotlarla uzaya gönderildi. ABD. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. Apollo Programı: ABD'nin Apollo Programı. W. Ay yüzeyine inip araştırma yapması.1966'da N.07. Cerran Ay kabini ile Ay'ın yüzeyinde saniyede 15 ile 360 km arasında değişen bir hızla yörünge çizerek dolaştılar. daha sonra iki ve üç kişilik füzelerle başladılar. Bu arada astronot Colling. Faith 7 (15.1969'da uzaya fırlatılarak Ay'ın çevresinde 8 gün süren bir yolculuk yaptı. Bu başarılı uygulamadan hemen sonra 16.1963) adlı uzay araçları.05. 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. Mercury.1966'da J. 11. Scott'un içinde bulundukları Gemini 8. İçinde üç astronot bulunan araç 11 gün uzayda kalarak Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yaptı.1961'de SSCB'den sonra ABD'nin ilk insan taşıyan kapsülüdür. Diğer arkadaşları Young da onları uzay aracında bekledi.09. uzayda ilk buluşmayı gerçekleştirmeleri bakımından önem taşır.1962).05. Ay'ın 113 km yakınından fotoğraflarını çekti. ilk defa Ay'ın yörüngesine girdi. Bu uygulamadan sonra. 20. Bu.10.1962). Borman.1966'da uzaya fırlatıldı. Agena kapsülüyle birleşti. uzay çalışmalarına önce tek kişilik. Bu araçtaki astronotlardan Starfford.05. Ay kabini ise tekrar Ay yörüngesinde dolanmak üzere hareketine devam etti. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 02 saat 07 dakika uzayda kaldı. uzayda aynı yörüngeye girerek ilk buluşmayı gerçekleştirdiler. Mercury Programı çerçevesinde. Neil Armstrong Gemini programıyla. dünyanın en güçlü füzesi ile Florida'daki Cape Kennedy (Keyp Kenedi) üssünden uzaya fırlatıldı. Ay'ı ve uzayı fethetme çalışmalarına başladı. Gemini ve Apollo programları adlarını verdiler. Apollo 8. ABD'nin uzayda daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma çabalarının örneğidir. 06 gün 03 saat uzayda kalan Apollo 8. Astronot Alan B. Bu araçta Ay kabini (Lunar Modula) bulunmaktaydı.1962). Mercury Programı: Bu programın ilki Freedam 1. Anders bulunduğu hâlde. 18.1968'de içinde astronot F. Armstrong ile D.10. 12.12. Gemini 11. görevini tamamladıktan sonra Apollo 10'a döndü. E. 18. Friendship 7 (20.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin (SSCB) 12 Nisan 1961'de uzaya ilk insan göndermelerinden sona. Lowel.1968'de a gönderildi.6.11. Dünya'dan 200 km'ye yakın bir yüksekliğe çıkmış. Lowell. Apollo 8 bu arada uzayda hız rekoru kırmış oldu. içinde insan bulunan Libertiz Bell 7 (20. 21. Apollo 7 uzay aracı Apollo 10.652 km'lik bir hıza ulaştı. uzayda 15 dakika kaldıktan sonra inebilmiştir. Gemini Programı: ABD'nin Gemini Programı. uzay çağının önemli çalışması olarak nitelendirilir. Sheford.05.07. Ay kabini.A.1961).

Bunlardan Vostok 6 ile ilk kadın astronot uzaya gönderildi. Skylab tam bir uzay lâboratuvarı niteliğini taşımaktadır.08. uzayda kalma rekoru kırmışlardır.1963'te uzaya fırlatıldı. Apollo 11 'den ayrılan bir kapsül. 16. Yuri Gagarin 90 . Skylab Programı: Apollo programından sonra.1969. ABD'de uzay çalışmaları. Vostok 6 16. 14. 12. Apollo 15.1961'de uzaya insanı götüren ilk araçtır. Vostok 4. 26. 12. Ay'ın yörüngesinde 21 saat 36 dakika 46 saniye kaldı. Astronotlar Ay yüzeyinde 60 m yürümüşlerdir.1962'de. 1973'te gerçekleştirildi. 20. yiyecek. Collinst'ti. Apollo Programının uygulanması sırasında Amerikalılar Ay yüzeyinde toplam 80 saat 44 dakika kaldılar. uzayda programlanan araştırmalarını yaptıktan sonra yeryüzüne dönmüşlerdir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Apollo 11.6. Televizyon ekranlarından gösterilen astronotların Ay yürüyüşleri Dünya'dan izlendi.04. Bu uzay kapsülleri. Kapsül.01. 16. Ay yüzeyine indi. Aldrin. Ancak. Astronotları Neil A. Vostok 5. Bu uygulama ile ABD'nin Apollo programı başarı ile tamamlandı. bilhassa araştırma aletleri ile donatılmıştı.1969'da uzaya gönderildi. 14 Mayıs 1973'te fırlatıldıktan sonra. Bu olaylardan sonra ABD Apollo Programının uygulanması devam etti. Vostok 2 06. yeryüzüne inmeyi başardı.1963'te.1972 gerçekleştirilen uzay yolculukları sonunda Ay'a yumuşak inişler yaptılar. Ay yüzeyinde dolaştılar. Onu E. İki katlı bu uzay aracında astronotların. Uzay gemisinin komutanı Neil Armstrong. Apollo 13. her gün hız kazanarak devam etmektedir. uzayda yörüngeye oturtulmuş bir uzay istasyonu kurmaktı. kısa bir süre sonra. Arnıstrong. Apollo 17. Ay'dan incelenmek üzere çeşitli örnekler alındı ve uzay çağında çok önemli bir adım atıldı. Satürn füzesiyle fırlatılan bu lâboratuvarın uzunluğu 39 m'dir.1962'de. Amerikalılar. 31. E.07.12.1969'da insanlığın ancak hayal olarak düşünebildiği bir olayı gerçekleştirdiler.08. Bu sürede Skylab'ın içinde astronotlar 19 lâboratuvar deneyi gerçekleştirdiler. Apollo 16.07. Vostok 3. Ay'a çeşitli araçlar indirerek.196l'de. Ay'ın binlerce fotoğrafı çekildi. Skylab. Aldrin izledi.1972. içecek ve ilâç ihtiyaçlarını karşılayacak tedbirler alınmış.06. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları SSCB'de uzay çalışmaları ilk yıllarında başarılı idi. Vostok Programı: Sovyetlerin ilk uzay çalışmaları Vostok programı ile başladı.11. 14.07.1969'da Ay yüzeyine ayak bastı.04.05.1970.07. Vostok 1. ABD'nin Skylab (uzay lâboratuvarı) programı. Apollo 12. 07.06.1971. astronotlar bu uzay lâboratuvarı içinde 28 gün kalarak. Astronot 1 saat 48 dakika uzayda kaldıktan sonra. 11. Apollo 14.08. Skylap programının amacı. M. SSCB'deki uzay çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir.1971. Artık Ay yüzeyine insan ilk defa inmiş oldu. Ay hakkında bilgiler elde ettiler. Daha sonra Ay kapsülü Apollo 11 'le buluşmak üzere geri döndü. 21. Sovyetlerin başarılarını gölgede bıraktılar. 11. Bu arada özel olarak yapılan bir Ay otomobili ile Ay yüzeyinde gezindiler.

1971'de G. Soyuz 6. Venüs hakkında bilgiler gönderdikten sonra. Kamorov'un ölümüyle sonuçlandı. Bu uygulama ile uzayda üçlü grup hâlinde buluşma gerçekleştirildi. Bu tür çalışmalar için ileri bir teknoloji ve ileri bir ekonomik güç gerektirmektedir.01. özel bir uzay elbisesi ile kapsülden çıkıp 20 dakika. Amerikalılara ait uzayda en uzun kalma rekorunu kırdılar. Nikolaye ve V. Uzaya gönderilen bu yapma uydular. Bu amaçla. 1971. Sovyetlerin uzay çalışmalarındaki amaçlarından biri. Ancak. Mariner 4.07. Soyuz 9 ile 02.1969'da uzayda buluştular. Daha sonraları.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Voshot Programı: SSCB. dönüş sırasında kabindeki bir arıza nedeniyle yeryüzüne inmeyi başaramadılar. Soyuz 5. Tabanca.03. Daha önce 12. Soyuz 8. tüfek. Bu astronotlar uzayda 24 gün 19 saat kalarak uzayda kalma rekorunu elde ettiler. Mars'ın bilinmeyen yüzeyinin binlerce fotoğrafını çekti ve önemli bilgiler gönderdi. Mariner 7 ve Mariner 9 yapay uydular. 03. uzayda geniş imkânh bir uzay lâboratuvarı kurup bunu yörüngede tutabilmektir. Soyuz Programı: Soyuz 1. Uzay çalışmaları.1967'de astronot V.1970'de A. Soyuz 7.1968'de kendisinden önce fırlatılan Soyuz 2 ile buluştu. Barutun gelişmesiyle ateşli silahlar kullanıldı. uzaya fırlatıldı.10. Soyuz 12. Patsalev.06. top gibi silahların gelişmesine rağmen. Soyuz 10. uzayda 17 gün kalarak. 06. 15. Voshot 1. 1249'da Endülüs'te roket kullanıldı.6. hiçbir yere tutunmadan uzayda yürümeyi başardı. 1969.1969'da.10. V. 91 . Daha sonraları Soyuz 4. 08.04. Volkov adlı astronotlarla fırlatıldı. Bu ilk roketler barutla ateşlenip hareket ettirildi. Soyuz 3. 1232'de Mogollora karşı roket kullanılmıştır. 1972 yılları arasında uzaya gönderilen Mariner 1.06. Bu buluşmada Soyuz 5'teki astronot. bu gezegen hakkındaki bilgileri dünyaya göndermek idi. ROKETLER Roketleri ilk kullananların Çinliler olduğu sanılıyor. Voshot 2 içinde astronot Leonov.01. Soyuz Uzay Aracı Pioneer 10 yapma uydusu 03 Mart 1972'de uzaya gönderildi. Görevi Jüpiter'in yakınından geçerek. ABD astronotları Soyuz'a geçerek BDT astronotları ile el sıkıştılar. uzun yıllar roket tekniğinde gelişme olmadı. Soyut 4'e geçti. Voshot 2. her geçen yıl daha da hızlanmaktadır.1973'te uzaya fırlatılan uzay lâboratuvarı Salyut 2 ile buluşmak amacıyla fırlatıldı.10. Mariner 2. Çin kaynaklarına göre.1995'te uzayda kenetlendiler.1965. Sevastlonov adlı astronotlar. Uzay çalışmalarında uygulanan en büyük proje ABD ile BDT arasında hazırlanan Apollo-Soyuz uzay istasyonlarının uzayda kenetlenmeleridir. 1241'de Moğollar da Polonyalılara karşı roket kullandılar. 14. 12. V.01.06.1975'te iki Sovyet uzay aracı Soyuz 17 ile Salyut 4 uzayda kenetlendiler.1972'de Pioneer 11 adlı bir yapma uydu daha uzaya fırlatıldı. Voshot programı çerçevesinde.1964. uzay araştırmaları bakımından son derece önemli ve yeni bilgiler göndermektedirler. 12. 26. Dobrovolskly. Bu uygulama ile iki uzay aracı arasında birbirine geçiş yapılabileceği ispatlandı.1969'da birer gün arayla uzaya fırlatıldılar. kendisinden önce. 06.06. 23. Bu iki uzay istasyonu 17.

ileri teknoloji ve gelişmiş ekonomiye sahip ülkelerde devam etmektedir. birçok kimse roketle Ay'a gidilebileceğine inanmaya başladı. Kibatchic (1853-1881). Danimarka. Bu roket 3. Uzay istasyonları ve uzay mekiği programları. Winkler (1897-1947). Meksika savunmasında kullandı. uzay mekiği programını durdurmuştur. Goddard. Rusya'da N. roketlere yön vermeye çalıştı. Daha ileriki yıllarda Almanya. yerden uçağa. 1988'de tekrar başlamıştır. Gansmdt (1856-1934) geliştirdi. SSCB de 1980'li yıllarda Buran adlı bir uzay mekiği geliştirip deneme uçuşları yapmış.5 ton taşıyabilen Hermen adlı uzay mekiği yapımına zamanımızdan 10 yıl önce başlamıştır. roketleri geliştirerek tek kişinin kullanabileceği 1-8 kg ağırlığında roket yaptı. UZAY İSTASYONLARI VE UZAY MEKİĞİ Uzay istasyonları kurma ve uzay taşımacılığı programı. değişik özellik ve güçteki roketler ve uzay mekikleri gerektirir. ABD'deki Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA). uzaya 4. araştırmalar devam etti. 1933'lü yıllara kadar roket çalışmaları daha çok uçaktan uçağa. İngiltere ve Avusturya'da roket çalışmaları hızlandı. Fransa.000 m'ye kadar ulaşabiliyordu. Tsiolkovsky (1857-1935) roket kullanılmasında katı yakıt yerine sıvı yakıt kullanılabileceği üzerinde araştırmalar yaptı ve roketle uçuşun fiziksel ve matematiksel hesaplarını yaptı. diğer uzay araştırmalarının ön çalışmalarıdır. Hollanda. yüzyılda gerçekleşen teknolojik gelişmeler sonunda.İ. daha geniş kapsamlı çalışma imkanı elde etmek için yapılır. 1846'da Amerikalı Wiüiam Hale rokete kuyruk takarak. uzay istasyonu kurmaya ve uzay taşımacılığına öncelik verir. çok kademeli roket kavramını geliştirdi. Oberth 1917'deki çalışmalarının bir sonucu olarak. Alman J. 20. Bu programa ESA üyesi olan. yüzyıl. Almanya'da H. insan taşıyan roketlerin yapılabileceğini savundu. yüzyıl başlarında İngiliz subayı William Congreve savaş başlığı taşıyan roket yapmayı başardı. 1807'den 1825'e kadar çeşitli savaşlarda roketler kullanıldı. Ancak bu program yeniden yapılan gelişmelerle. Bu çalışmaları Braun devam ettirdi. İtalya. Bu roketleri ABD. Almanya. İspanya ve İsviçre katılmaktadır. 1898'de Rus K.6. ancak bu uygulama devam etmemiştir. 19. Bu program. uzay araştırmalarına yapılan yatırımları azaltır. Amerikalı fizikçi H. Uzay çalışmaları yapan ülke. uçaktan yere atabilme evresinde idi.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Ancak boş durulmadı. ESA. 1986'daki. roketlerin daha uzak hedeflere göre kullanılmasının başlangıcıdır. Bu iki yıllık zaman aralığında NASA ve Avrupa Uzay Ajansı'nm (ESA). Belçika. sıvı yakıtlı roket denemelerine başladı. Uzay mekikleri. Tsiolkovsky'nin araştırmaları. uzay rampaları. uzay istasyonları ve uzay mekiği programları gecikmiştir. 92 . Challenger kazasından sonra. Bu çerçevede iki kademeli roketlerin yapılması düşünüldü. Bu düşünceyi 1890'da Alman H. 20. İngiltere. Roketlerin gelişmesi 1933'ten sonra Alman fizik bilgini Werner von Braun (1912-1977) araştırmaları ile başladı.

9. Venüs çevresinde bir yapay uydu yerleştirmek için. 93 .000 km uzakta. aracın hareket yönü doğu olarak seçilir. Güneş veya atom enerjisinden sağlanabilir. Uzay ortamında görevlerini yürütebilmesi için öncelikle güç kaynağına ihtiyaç vardır. Bunun için kademeli roketler kullanılır. Dünya'nın dönme hızından yararlanmak istenirse. Uzay aracının Dünya atmosferi dışında Dünya çevresindeki yörüngeye oturtulabilmesi için en az 8 km/sn hıza ulaşması gerekir. Bu zorluklardan biri. Örnek: 1730 km'de yörünge hızı 7 km/sn ve yörünge periyodu 2 saattir.R/r dir. bu kanunlara göre: v v 2 = g. İnsanlı veya insansız uzay araçlarının geri dönmesinde. yerinde ve zamanında düzeltmek için roket gücü kullanılır. yörüngede birkaç saat veya yıllarca kalabilir. Dünya atmosferinin hızı engelleyici özelliğidir. yani yörünge hareketine başlar. uzay aracının hareketi Kepler ve Newton kanunlarına göre düzenlenir. Dünya atmosferinin dışına çıkarmak gerekir. Herhangi bir uydunun Dünya çevresindeki yörünge periyodu 200 km yükseklikte 90 dakikadır. 200 km yükseklikteki uzay aracı yörüngeye oturtulurken. iyi bir yönlendirme ve iyi bir hız denetimi gerekir. geçiş yörüngesi denir.6. uydunun hızı Venüs'ün Güneş çevresindeki hızına eşit hıza ulaşmalıdır. aşağı yukarı 1 km/sn hızla dolanır ve yörünge periyodu yaklaşık 28 gündür. radyo ve televizyon ile yapılır. Dünya'ya olan yükseklik arttıkça yörünge hızı azalır. Bu durumda merkezkaç kuvveti yerçekim kuvvetine eşitlenmiş olur ve araç Dünya çevresinde dolanmaya. Günümüzde bu zorluklar aşılmaktadır. Ay'a veya diğer gezegenlere araç göndermek için iyi bir zamanlama. Dünya'dan dik olarak fırlatılan uzay aracı. Uçuş yolunu. bu hızın 10 km/sn olması gerekir. Bir uzay aracını Dünya çevresindeki yörüngesine oturtmak için gerekli minimum hız ( ). Saatte birkaç yüz km'lik hız azalması ile aracın Dünya'ya doğru inmesi sağlanır. Uydunun alıcı ve verici antenleri ile izleyici antenler birbirini tam görmelidir. g: yüzey çekim ivmesi. En az enerjiyi gerektiren uçuş yoluna. frenleme roketleri kullanılır. uydu Venüs'ün yakınından geçecek ise tam eşitlik gerekmez. Dünya'nın doğal uydusu Ay ise Dünya'dan 386. R: Dünya çapı. Eğer. Burada. r = R+ (uydunun yerden yüksekliği)dir. Uzay aracının. yani uydunun Dünya'yı terk edip gezegenler arası ortama çıkabilmesi için. Dünya'daki izleme istasyonları ile uydu arasındaki iletişim. Örneğin. Uzay araçları görevlerine göre. Uzay aracını yörüngeye oturtmadan önce. Bu güç kaynağı pillerden. istenilen yükseklikte yörünge hızına yaklaştığında. Geçiş yörüngeleri gezegenlerin değişen konumları göz önüne alınarak hesaplanır.8 gr/cm3 olan yerçekimi ivmesinden büyük olmalıdır. Uzayda. Kalkışta roketin uzay aracma vereceği ivme.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI Uzay araçlarının hem uzaya fırlatılmasında hem de herhangi bir gök cismi etrafında dolanacağı yörüngesine oturtulmasında çeşitli zorluklar vardır. Yörünge periyodu artar. Çünkü Güneş sisteminin diğer üyeleri sürekli hareket halindedir ve uzayda bir noktaya etkiyen toplam çekim kuvveti sürekli değişmektedir. hareket Dünya yüzeyine paralel olacak şekilde yavaş yavaş eğilir.

11. Holman uzaya gönderildi. Bu iki programın uygulanmasında önceleri başarısızlıklar olmuşsa da Güneş sistemi ile ilgili yeni bilgiler elde edilmiştir.1963'de.05.1962'de. Bu olay insanlı uzay uçuşları bakımından önem taşır. İnsanlı ilk uzay uçuşunu. SSCB'de Vostok 1 insanlı ilk uçuşunu yaptı.03.04.10. yıldız kümeleri. E. Bu uçuşla 39. önceki bilgilerimize yeni bilgiler elde edilmiştir. • Uysses uydusuyla. Mercury programı çerçevesinde. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. Bu uygulama Ay'a gitme hayallerinin ilk aşamasıdır.1961'de fırlatılan uzay aracındaki kapsül ile astronot Alan B Shepard. Bunların doğal sonucu olarak Güneş sistemi konusunda yeni bilgiler elde edildi. içinde bulundukları Gemini 8. • Aralık 1990'da fırlatılan Galileo uydusu Venüs'ün ve tekrar Dünya'nın yakınından geçtikten sonra. ABD'de Gemini 8 ile 16.05. Armstrong ile D. Anders ile Florida'daki Cape Kennedy üzerinden uzaya hareket etti.A.1968'de Apollo 7 içinde 3 astronot ile 11 gün uzayda kalıp Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yapıldı. W. J. Gemini 10 programı çerçevesinde astronot Calling. Ay yüzeyinde uzay istasyonu kurabilecek ve bu istasyondan uzay araçları fırlatabilecek duruma geldi. Uzay araçları ile Güneş sisteminin incelenmesi amacıyla 1990'lı yıllardan itibaren yapılan çalışmalar aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • Uzay araçları ile ilgili yapılan ilk çalışma. kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardılar.1996'da 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. yeryüzünden 200 km kadar yükselerek uzayda 15 dakika kaldıktan sonra tekrar yeryüzüne indi. • Magellan uzay aracı ile Venüs yüzeyi haritalanmıştır. yıldızlar.A. Scott. • GRO gamma ışın uydusuyla uzayın tamamı gamma ışınıyla taranmıştır. 12.12. 18. UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ Son on yılda. Apollo 8.1966'da N.02. akan yıldızlar. Güneş'in manyetik kutupları ile gezegenler arası toz ve gazların özellikleri incelenmiştir.6 km hızla uzayda hız yapma rerokunu kırdı.6. Gelişen bu uzay araçları ile Güneş sistemi ve hatta Güneş sistemi dışındaki gök cisimlerinden. içinde insan bulunan Liberty Bel 7'yi 21. galaksiler.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR İnsansız uzay çalışmaları 1950'li yıllarda başladı.11.1961'de.1968'de astronot F. bulutsular ve kuazarlar hakkında bilgi sahibi olabilecek duruma gelindi. Lovell. Uzayda 1 saat 48 dakika kaldıktan sonra yeryüzüne inmeyi başardı. Aurora 7'yi 24. uzay istasyonları kurulmasıyla uzay araçları teknolojisi gelişti. 94 .1961'de SSCB gerçekleştirmiştir. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 2 saat 07 dakika uzay boşluğunda kaldı.1962'de uzaya göndererek daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma başarısını elde etti. ABD'nin Apollo Programı ile ilk insan Ay yüzeyine inip araştırma yapmıştır.10. Sovyetlerden sonra ABD Mercury programı çerçevesinde 05. ABD. Bu uygulamanın bir sonucu olarak Venüs ve Mars yüzeyinde de uzay istasyonu kurma çalışmaları başlamıştır. Friendship 7'yi 20. Ekonomi ve uzay teknolojisi gelişmiş ülkeler. 21. kuyruklu yıldızlar. 1990'da Hipparchos astrometri uydusu ile Hubble uzay teleskobu programıdır. • Rosat X ışını teleskobuyla. Ay'ın 113 km yakınından fotoğrafları alındı. Borinan. Lovell.1966'da J. Sigma 7'yi 30.07. Gemini 12 ile 11.07.

Bu uygulama ile atmosferin üst tabakaları. haberleşme uyduları. Dünya'ya göndermek üzere fırlattı.1958). 15 kg idi. • IUE uydusu 1978 ile 1994 yılları arası. uzaya astronomik gözlem uyduları gönderilmektedir.1958). kalp atışları. 15 kg olup. Explorer 3. •ESA ve NASA'nın ortaklığıyla Ekim 1990'da fırlatılan Uysses uzay aracı.000 km/sn'lik hızla Güneş'e yönelmiştir. Bunlardan birisi de gözlem uydularıdır. Dünya'nın çevresinden zaman zaman 650 km ile 4000 km arasında uzaklıkta dolandı.1958). Dünya'dan değişik amaçlı uzaya fırlatılan uzay araçları da yapma uydu olarak adlandırılır. Bu uygulamanın amacı Dünya'dan daha uzaklara gitme. ABD tarafından uzaya fırlatılan Explorer 1. uzaya ilk olarak 04. Bu araştırmalar ile Güneş sisteminin oluşumu ve gelişimi hakkında yeni bilgiler elde edilmiştir. SSCB tarafından fırlatılan Sputnik 3. Bu uydu. Bunlar. evrenin yapısı ile ilgili her geçen gün yeni bilgiler elde edilmektedir.11. Yapma uyduların ağırlığı. Dünya'dan uydu içindeki köpeğin. Bu uydulardan sonraki yıllarda astronomik gözlem uydularının gönderilmesi hız kazandı. Sovyetler Birliği Lunak uydularını. bu hareketi sırasında Güneş'in manyetik alanı. Gözlem uyduları. 95 . Dünya çevresindeki dolanımını 103 dakikada tamamladı. meteoroloji uyduları.6. Uydular. Sputnik 2. ilk olarak Venüs'e uydu göndermişlerdir. şekli. Bu köpek uydu içinde 7 gün yaşadı. 500 kg olan bu uydu. kendisinden büyük bir gök cisminin çekimine kapılarak onun çevresinde dönen yapma cisimlere uydu (peyk) denir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Jüpiter'e doğru yoluna devam etmiş ve Aralık 1991'de Jüpiter'e ulaşmıştır. 90 kg olan Sputnik bu uydu Dünya çevresinde dolanımını 96 dakikada tamamladı. Bu uydunun bir özelliği. Uysses. / adıyla.01. 1958 Jeofizik yılı dolayısıyla. Güneş rüzgârı.03. 60.1958). bu gözlemleri Dünya'ya göndermiştir. daha uzaktaki bilinmeyenleri öğrenme isteğidir. Dünya çevresindeki dolanımını 110 dakikada tamamladı (26. askeri uydular. Amerikalılar. 1500 kg idi. Vanguard 1. Astronomik gözlem uyduları. Bu astronomik gözlem uydularının dışında.03.1957'de SSCB tarafından fırlatıldı. gezegenler arası toz ve gaz ölçümleri yapmaktadır. Pioneer 3 ve Pioneer 4 uyduları ile radyan (ışınım) kuşağı hakkında yeni bilgiler elde edildi. solunum ve sindirim sistemi gibi hayati fonksiyonları izlendi (03. Dünya çevresindeki dolanımını 134 dakikada tamamladı (17.05.1958). astronomi uyduları olarak adlandırılmaktadır. Bu uydu içinde. uzay ve gök cisimleri hakkında. içinde ilk canlı olarak bir köpek bulunmasıdır. • 1986 NASA-GRAC uzay aracıyla Hestia ve Tempel 2. ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI Uzayda. yapılış amaçlarına göre de adlandırılmaktadır. gezegenlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri.10. Bu uydunun bir özelliği. Explorer 4. küçük gezegenlere ait bilgiler elde etmek amacıyla fırlatılmıştır.07. çok sayıda değişik amaçlı aletler bulunuyordu (15. 1957'den itibaren. kozmik ışınların uzaydaki oranı. mor ötesi dalga boylarında çok net gözlemler yaparak. elektromanyetik oranlar. fırlatıldı (26. büyüklüğü ve teknik özellikleri birbirinden farklıdır. Amerikalılar Pioneer uydularını Ay'ın Dünya'dan gözlenemeyen arka yüzünün fotoğraflarını. doğal uydu ve yapma uydu olarak adlandırılır.5 kg olup.1957). Dünya çevresindeki dolanımını 114 dakikada tamamladı (31. uzayda kalma süresi 200 yıl olarak programlandı.

Venüs 4. Avusturalya 1967'de ve 1970'te. yıldız kümeleri.000 km yaklaşmıştır. galaksiler. 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının sayısı her geçen gün artmaktadır. deniz trafiği. Japonya 1970'de Osumi. Mariner programı çerçevesinde. Bazı ülkelerinde uzaya gönderdikleri astronomik gözlem uyduları dışında. 1973'de Merkür'ü incelemek için fırlatıldı. Askeri Uydular: Askeri amaçlı uydulardır. karayolu trafiği.000 km hızla dolanmaktadır.1962). Bu durumda. SSCB'nin Venüs 1 uydusu. Mariner 2'yi Venüs'e göndermiştir (27.05. 1971'de. Güneş'in uydusu oldu. 96 Haberleşme Uydusu . Titan serisi uyduları askeri amaçlıdır. UYGULAMA UYDULARI Uygulama uyduları olarak adlandırabileceğimiz uyduları aşağıdaki şekilde gruplandırarak belirtmek uygun olacaktır. Dünya. Meteoroloji Uyduları: Hava tahmin raporlarının önceden tespiti için gerekli bilgileri. bulutsular hakkında gözlem evlerindeki alıcılara bilgi gönderen uydulardır. uzaya gönderilen Explorer 42 (12. kimyasal. kitabın yazılış amacını ve sayfa sınırını aşar. Bunlardan. ozon tabakası değişimleri gibi insanlığı doğrudan ilgilendiren konularla ilgili bilgileri tarım istasyonlarına bildiren uydulardır. meteoroloji ve ekonomik amaçlı uydulardan elde ettikleri bilgileri gizli tuttukları bir gerçektir.000'i aşmıştır. askeri. suların kirlenmesi. Çin 1970'de. Tansel MRS. Tarım Uyduları: Orman alanları. uzay ve evrenin. Kanada 1962'de.1969). İngiltere 1962'de. fiziksel. San Marco 2. San Marco 3. coğrafi.08. Fransa 1965'de. Mariner 2 Güneş'in uydusu olmuştur. Almanya 1969'ta. Daha çok ABD ve BDT tarafından fırlatılmaktadır. İtalya San Marco 1. Bu uydu Venüs'e 34. volkanik aktivite.6. Venüs'ün 100. Mariner 10. tarım. Bilimsel Uydular: Gökyüzü.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ABD'nin Explorer programı çerçevesinde. Haberleşme Uyduları: Kıtalar arası telsiz-telefon görüşmelerini etkin bir şekilde mümkün kılan uydulardır. Bu uydular aynı zamanda radyo ve televizyon yayınlarının uzak mesafelere aktarılmasını sağlar. Bu uydu ile Venüs'ün yüzey sıcaklığının 440 C° olduğu ve bulut tabakasına sahip olduğu tespit edildi. x ışınlarının kozmik kaynaklarını keşfetti. ABD ve SSCB dışındaki ülkeler de göndermektedir. Uzaya astronomik gözlem uydularını. Yine ABD. iletişim (haberleşme). Mariner programı çerçevesinde uzaya gönderdikleri uydular ile gezegenler hakkında yeni bilgiler elde edildi. Bu uyduların hepsinin belirtilmesi. 1972'de Sinsel gözlem uydularını göndermişlerdir. Bu nedenle. ABD.1971). Bu yapma uydu Güneş çevresinde saatte 110. havayolu trafiği sorunlarının dışında uzay trafiği sorunu ile de karşı karşıyadır.000 km yakınında Venüs 2 ve Venüs 3 uyduları da Venüs'ün daha yakınında kalmış. biyolojik özellikleri ile Güneş sistemi. Günümüzde astronomik gözlem uydularının sayısı 3. siyasi. Venüs yüzeyine inmiştir (17.12. burada 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının tarihi özellikleri dolayısıyla ilk yıllarda gönderilenler belirtildi. ABD'nin Mariner 5 ve Mariner 6 gözlem uyduları Mars hakkında bilgiler göndermiştir. Dünya atmosferi ve atmosfer dışından meteoroloji istasyonlarına ulaştıran uydulardır.

Bu yıldızın bize uzaklığı 4. yaşadığı ortamı ve uzayı kirletti. bu ışık  Centauri yüzeyine 4 yıl 4 ay 24 gün sonra ulaşır.106 km uzaklıkta bulunan Venüs'e bir seyahat gerçekleştirilmediğine göre. hızlı bir şekilde kirletildi.07. Bu kirletme olayı hızla devam etmektedir. Güneş yüzeyinden bir ışık demeti bize 8 dakika 20 saniye de ulaşır. Uygulama uydularının sayısı bugün için 3000'i geçmiştir. Dünya çevresinde başıboş dolaşan bu cisimlerin katalogunu yapmıştır. bize en yakın  Centauri yıldızına yapılabilecek bir seyahat için. saatte 1. Günümüz uzay araştırmaları ile uzay kirlenmesi büyük bir tehlike oluşturacak boyutlara ulaşmıştır.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Özellikle 1960'lı yıllardan itibaren uygulama uyduları ile Dünya atmosferi ve atmosfer dışında yeni bilgiler elde edilmektedir. araştırmaların uzun yıllar süreceği gerçeği anlaşılmaktadır. Bunun sonucunda uzay kirlenmektedir. yapay uydu parçaları. Pek tabii bu tür uydulardan elde edilen bilgiler de gizli tutulmaktadır. Bu kirlenme sonucu atmosferde ozon tabakasının kutup bölgelerinde delinmesi gerçeği ortaya çıktı.106 km idi. Bu uzaklığın km olarak değeri 4. YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT Güneş de evrendeki yıldızlardan biridir. Bu durumun bir sonucu olarak. bize ortalama 42. bize olan ortalama uzaklığı 149. Örneğini: Uzaydaki boş yakıt tankerleri. Bütün bu parçalar uzayda serbestçe daha açık bir ifade ile başıboş dolaşmaktadır. saatte 90 km hızla giden bir tren 175 yıl sonra Güneş yüzeyine ulaşabilmektedir. Bazı uygulama uyduları diğer uluslar tarafından gizli bir şekilde fırlatılmaktadır. Bu gerçek. Bu sayıya göre uzay kirliliğini oluşturan cisimler son 25 yılda 10 bin kat artmıştır. Güneş'in evrendeki diğer yıldızlardan tek farkı bize en yakın olması ve gündüz görülmesidir. Kuzey Amerika Hava Komutanlığı (NORA). hatta son yıllarda sayıları hızla artan değişik amaçlı yapay uydular uzay kirliliğini oluşturmaktadır. görevini tamamlamış ve uzayın boşluklarına terk edilmiş yapay uydular. ışığın saniyedeki hızı 300. 97 . 1957'den itibaren uzay araştırmaları hızla gelişmektedir. Bu konuda bir gerçek de şudur.000 km olarak bilinir. Günümüzdeki uzay araştırmaları ile Dünyamızı çevreleyen atmosfer ve uzay. UZAY KİRLENMESİ Günümüzden 40 yıl kadar önceleri çevremizi kuşatan atmosferin son sınırları ve uzayın derinliklerinin insanlar tarafından kirletilebileceği düşünülmüyordu. Bu durumda lâboratuvarımızdan  Centauri'ye ışık göndermek istediğimizde.6.1013 km'dir. Günümüzde. Güneş'ten sonra bize en yakın olan yıldız Erboğa (Centaure) Takımyıldızının en parlak yıldızı  Centauri'dir. insanın kendi eliyle geliştirdiği teknoloji. Fizikten.6.  Centauri’nin bize uzaklığı basit olarak aşağıdaki şekilde örneklendirilebilir. Son yıllarda yayınlanan bu katalogda uzay kirliliğini oluşturan 7000 parçanın adları ve konumları yer almaktadır. Sonuç olarak da geleceğini tehlikeye atma durumuna geldi. Güneş'in. yapay uydulardan fırlatılan veya uzaya terk edilen her çeşit parça.3 ışık yılıdır. Bunların bazıları UFO olarak adlandırılmaktadır.000 km hızla giden tabanca mermisi 4 yıl 9 ay sonra. Güneş'in bize olan uzaklığı ise aşağıdaki basit örneklerle açıklanabilir. Güneş'in bu uzaklığı ile ilgili 3 basit örnek de şudur: Saatte 500 km hızla giden bir uçak 34 yıl 2 ay sonra. uzay trafiğinin önemli sorunlarından biri hâline gelmiştir.

Uzayda nükleer denemelerin yapılması yasaktır.6. Üye ülkelerin uzayda herhangi bir tehlike anında yardımlaşmaları esastır. Mevcut ve kurulacak uzay istasyonları askeri üs olarak kullanılmayacaktır. d. 98 . c. Uzay Yasasındaki maddelerin bazıları şunlardır: a.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Bu çerçevede. Her ülke uzayı barışçıl amaçlarla kullanabilmek için eşit haklara sahiptir. ç. uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması için Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 1961 ve 1963 yıllarında bir uzay yasası kabul etmiştir. Uzay çalışmalarında işbirliği yapılması esastır. b.

6.bilgiustam.hq.science.tr http://www.org http://www.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI KAYNAKÇA MEB Liseler İçin Astronomi ve Uzay Bilimleri ders kitabı http://science.com http://www.edu.uzaymer.uzayveastronomi.zamandayolculuk.cukurova.gov http://derman.tr http://serdarkalkan.edu.com http://gokbilim.ankara.net http://www.com 99 .com http://gokbilimci.com http://www.pcteknik.com http://www.com http://www.com http://tr.yaklasansaat.wikipedia.bilgiustam.nasa.wikidot.