1.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ORTAÖĞRETİM

ASTRONOMİ
VE

UZAY BİLİMLERİ
DERS NOTLARI

0

Hazırlayan: M. Necati YILMAZ

İÇİNDEKİLER
1.ÜNİTE : ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ
Sayfa

ASTRONOMİ …………………………………………………………………………………………………………………………………. 1 İlk Medeniyetlerde Astronomi ……………………………………………………………………….... 1 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu ………………………………………………………..….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem ……………………………………………………...……. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri ………………………………………………...………….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi ………………………………..……. 3 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı ……………………………..……. 3 ASTRONOMİ TARİHİ ……………………………………………………………………………….……………………… Eski Mısırlılar ve Astronomi ……………………………………………………..………………………………… Mezopotamyalılar ve Astronomi ………………………………………………..…………………………… Eski Çin ve Astronomi ……………………………………………………...……………………………………. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi ………………………………………………………...………………… Mayalar ve Astronomi ……………………………………………………………….………………………… Grekler ve Astronomi ……………………………………………………….…………………………………. Batlamyos ve Astronomi …………………………………………………...……………………………… İSLÂM ASTRONOMİSİ …………………………………………………………..…………………………………………. İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR ………………………….………………………………. Radyo Dalgaları ………………………………………………………………………………………………… Mikrodalga…………………………………………………………………………………………………………. Kızılötesi Işınlar ………………………………………………………………………..…………………………. Morötesi Işınlar ………………………………………………………………………………………………….. X Işınları …………………………………………………………………...……………………………………….. Gamma (g) Işınları ……………………………………………………….………………………………………… Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri …………………………………………………………….. ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI ……………………...……………………… Göz ……………………………………………………………………………………………………...…………………. Dürbün …………………………………………………………………………...……………………………………. Teleskop ……………………………………………………………………………………………………………. 4 4 5 6 6 6 7 9 10 14 14 15 16 17 17 18 18 19 19 19 20

OKUMA METNİ – Ali Kuşçu ……………………………………………………………………………………………………………. 21 OKUMA METNİ - Mikolaj Kopernik ……………………………………………………………………………………………………………. 23

2.ÜNİTE : EVRENİ TANIYALIM

UZAY, EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN ……………………………………………………………………………………………………………………… 25

ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ ……………………………………………………………………………………………… 26 IŞIK HIZI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 26

RÖLATİVİTE TEORİSİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 a. Özel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 b. Genel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. I 28

GÖKADA (GALAKSİ) ……………………………………………………………………………………………………………………….. 28 Sarmal Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Eliptik Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Düzensiz Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 SAMANYOLU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 30 GÜNEŞ SİSTEMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Güneş ve Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Merkür ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Venüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Dünya ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Mars ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Jüpiter ……………………………………………………………………………………………………………………….. 35 Satürn ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Uranüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Neptün ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37 Plüton ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37

AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU ……………………………………………………………………………………………… 38 Kopernik ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 38 Tycho Brahe ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Kepler ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Newton ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 40

YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………… 41 Uzaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 42 Hareketleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 43 Parlaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 44 Renkleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Sınıflandırılmaları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Hertzsprung-Russel Diyagramı ……………………………………………………………………………………………………………………… 47 Büyüklükleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Çapları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kütleleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kimyasal Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Sayıları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN OLUŞUMU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN EVRİMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50

YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 a. Beyaz Cüceler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 b. Nötron Yıldızlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 c. Pulsarlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 ç. Kara Delikler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar …………………………………………………………………………………………………………… 53 KARA CİSİM IŞINIMI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 54 OKUMA METNİ – Biruni ……………………………………………………………………………………………………………………….. 55 II

59 Doğma Batma Zamanları ……………………………………………………………………………………………………………………. 72 Ay'ın Görünür Hareketleri ………………………………………………………………………………………………………………………… 73 AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI ……………………………………………………………………………………………………………………………… 74 Ay Tutulması ……………………………………………………………………………………………………………………………….Yıldız Yılı ……………………………………………………………………………………………………………………………….. Ay yılı ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 74 Güneş Tutulması ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) …………………………………………………………………………………………………… 58 Dünya'da Koordinat Sistemi ……………………………………………………………………………………………………………………. Ayrıksıl yıl ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 ASTRONOMİK KOORDİNATLAR …………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ………………………………………………………………………………………………………… 69 Dünya’nın Görünür Hareketleri …………………………………………………………………………………………………………………… 69 Güneş'in Görünen Hareketi ………………………………………………………………………………………………………………………… 70 Burçlar ………………………………………………………………………………………………………………………………. 63 TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 71 AY ………………………………………………………………………………………………………………………………. 80 ZAMAN ÇEŞİTLERİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 III . 80 Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü ………………………………………………………………………………………………………………………… 80 Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü ……………………………………………………………………………………………… 80 Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü …………………………………………………………………………………… 81 Yerel Zaman ve Bölge Zamanı ……………………………………………………………………………………………………………………… 81 Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı …………………………………………………………………………………………………………… 81 Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman ……………………………………………………………………………………………………………… 82 Yıl Kavramı ………………………………………………………………………………………………………………………………... 76 OKUMA METNİ – Uluğ Bey ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 78 5.3.. 66 4. 82 a. 83 ç.Dönencel Yıl ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 83 b. 62 Ekliptik Koordinat Sistemi ……………………………………………………………………………………………………………………. 58 Gök Cismi ……………………………………………………………………………………………………………………. 80 ZAMAN NEDİR? ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 83 c. 64 GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) ……………………………………………………………………………………… 65 OKUMA METNİ – El Battani …………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ …………………………………………………………………………………………………………………….

97 KAYNAKÇA ………………………………………………………………………………………………………………………………. 96 YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT ………………………………………………………………………………………………………………………………. 86 6.ÜNİTE : UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ……………………………………………………………………………………………………………… 88 UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ ………………………………………………………………………………………………………………………… 88 Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………………………… 89 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………… 90 ROKETLER ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 Julien Takvimi ………………………………………………………………………………………………………………………………. 85 OKUMA METNİ – Harezmi ………………………………………………………………………………………………………………………………. 99 IV .TAKVİM NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 91 UZAY İSTASYONLARI ve UZAY MEKİĞİ ………………………………………………………………………………………………………………… 92 UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI ………………………………………………………………………………… 93 İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR ………………………………………………………………………………………………………………………… 94 UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ ……………………………………………………………………………………… 94 ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI ……………………………………………………………………………………………………………………… 95 UYGULAMA UYDULARI ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 UZAY KİRLENMESİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 Rumî Takvim ……………………………………………………………………………………………………………………………….

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Ünite 1 ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ 0 .1.

Dünya’nın da içinde olduğu. Hiçbir bilimsel dayanağı olmadığı için astroloji bilim değildir ve bu nedenle de hiçbir gerçeklik payı yoktur. Bir süre sonra gözledikleri gökyüzünden yararlanmayı düşünmüş olmalılar. davranışları. Astronomi. Bu inanç astrolojinin doğmasına neden olmuştur. O zamanlar gökyüzünün düzenli gözlenmesinde bir başka neden de yıldızların tanrılarla ilgili olduğu ve yıldız hareketlerinin tanrı isteklerine birer belirteç olduğu inancıdır. kuyruklu yıldızlar. İşlerini plânlayabilmek için Ay ve Güneş'in görünür hareketlerine dayalı takvimler oluşturmuşlardır.1. Ay ve Güneş'in konumlarını ise zamanı belirlemede kullanmışlardır. ( Güneş. zamanımıza kadar geçirdikleri değişiklikleri. nova patlamaları ve kutup ışıması gibi olaylar ve cisimler çekmiş olmalı. Güneş Sistemi. zaman zaman tutulmalar göstermeleri. Bugünkü anlamıyla astroloji Güneş. kiminin fazla göz kırparken kiminin göz kırpmadığını ve bu göz kırpmayanların öbürlerinden farklı hareket ettiklerini görmüşler ve onlara gezegen demişler. meydana gelişlerini. asteroitler. bunların fizik ve kimya bakımından yapılarını inceleyen bilim dalına astronomi ya da felekiyat ya da Gök Bilimi denir. Yıldızların konumlarını yön bulmada. bulundukları yerleri.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ Gök cisimlerinin konumlarını. O zaman yerleşim merkezlerinin ışıklandırması bugünkü gibi fazla olmadığı için geceleri gökyüzü daha ihtişamlı ve daha güzel görünmüş olmalı. kuyruklu yıldızlar. geçmişleri ve gelecekleri hakkında bilgi verme sanatıdır. hareketlerini. Zamanlarının büyük kısmını geceleri açık havada geçiren insanlar gökyüzündeki değişik gök cisimlerinin farkına varmışlar. gezegenler ve on iki burcun konumlarına bakarak insanların karakterleri. yıldızlar. gezegenler. hareket kanunlarını. 1 . İlk medeniyetlerde astronominin gelişimini insanların merakları yanında yön bulma ve zamanı ölçme gibi iki temel gereksinmelerine borçluyuz. Ayın ve Güneş'in gökyüzünde görünür hareketleri. akan yıldızlar. Gezegenlerin gelecekte konumlarını (gök almanağı) içeren bir Babil tableti (British Museum). Zaman zaman dikkatlerini yıldız yağmurları. Ay. birbirine olan uzaklıklarının ölçülmesini. galaksiler vb) konu alan ve bu cisimlerin yapılarını. Ay'ın evreler oluşturması ve olayların hep dönemli görünmesi dikkatlerini çekmiş olmalı. Ay. İlk Medeniyetlerde Astronomi İlk medeniyetler daha çok ılıman bölgelerde su kenarlarında kurulmuştu. gelecekte meydana gelebilecek olayları ortaya koymaya çalışan bilim dalıdır.

2 . Bu incelemeye matematik ve fizik de katılır. hareketlerine ait metrik bağıntıları araştırır. madde bollukları. kütle. Ay’ın değişik evreler göstermesi. 1. yoğunluk durumu. Yapısını oluşturan maddelerin cinsi. Gök cisimlerinin içyapılarını. Ayrıca. Gök cisimlerinin kimlik kartlarını belirler. gök adaları (galaksiler) ve bulutsuların (nebülöz) oluşum ve gelişim nedenlerini araştırır. Gökyüzü. yani yüzey sıcaklığı. zaman. yoğunluk ve bileşim gibi kimyasal özelliklerini araştırır. evrende gözlenen patlamalar. büyüklük ve boyutları. uzaklıkları. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri Yapılan astronomi ve uzay çalışmalarının bütününü ve elde edilen bilgileri değerlendirmek için 1965’te dünya astronomi ve diğer ilgili bilim kurullarından oluşan Uluslararası Astronomi Birliği’nin toplantısında son derece geniş bir bilgi yığını ortaya çıktı. Tayfsal (Spektroskopik) astronomi: Bütün gök cisimlerinin tayflarına (spektrumlarına) ait analizler yardımıyla. gerçek ve görünen yerleri. Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem Astronomi ve uzay bilimleri gözleme dayanan. Gök taşlarının (meteorit) ve gözle görülmeyecek kadar küçük olan göktaşçıklarının (mikro meteorit) oluşum ve gelişimlerini araştırır. Diğer bir ifadeyle astrofizik. elektrik ve manyetik dalgalar hakkında bilgiler ortaya koyar. Bu durumda bir tek ulus veya kişisel olarak çalışmak yerine. Radyo astronomi: Bütün gök cisimlerini özellikle. Güneş’in düzenli bir şekilde doğup batması. parlaklıkları. enlem ve boylam belirleme gibi problemleri konu edinir. kimya. Astrobiyoloji: Gök cisimlerinde canlı hayatın hangi şartlarda mümkün olduğunu veya olabileceğini araştırır. hareket kanunlarını. büyüklük.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu Gökyüzünde. ancak. birlikte çalışmak ve konuları ayırmak zorunluluğu belirlendi. gözlem 234- 5- 6789- hatalarının yok edilmesini.1. Özet olarak. bugünkü ve gelecekteki durumlarını araştırır. gaz. Güneş ve Ay ile öteki uydularda (diğer gezegen uyduları ve yapma uydular) görülen tutulma olaylarına ait bilgiler. Astrofizik: Her gök cismi değişik fiziksel yapıya sahiptir. küçüklük.Pratik astronomi: Astronomi aletlerinin yapımı ve kullanılmasını. katı durumları. gözlem yöntemlerini. Gök mekaniği (Teorik astronomi): Gök cisimlerinin çekim kuvvetleri etkisi altında yapacakları hareketleri mekanik kanunları yardımıyla inceler. Seyir astronomisi: Deniz ve hava trafiği için gerekli olan pratik astronomi bilgileri ve gök haritalarının yapımı konularında çalışmalar yapar. Astronometri (Konum astronomisi): Gök cisimleri arasındaki geometrik bağıntıları. bütün gök cisimlerinin. sıvı. Sonuç olarak astronomi konularına göre aşağıdaki bölümlere ayrılabilir. fizik yöntemlerle gök cisimlerinin özelliklerini araştırır. bunu evrenin kendisini laboratuar malzemesi gibi kullanan. çekim kuvvetleri ve günlük yaşantımızın temel konularından olan zaman sorunu hakkında kesin bilgiler ulaştırmaya çalışır. atmosferindeki basıncı konularını inceler. uzay ve evrenle ilgili bütün soruları açığa çıkarıp çözmeye çalışır. Gök cisimlerinin fiziksel yapılarını. bütün gök cisimlerinin gerçek ve görünen yerlerini (koordinatlarını). uzayda yıldızların büyüklü ve küçüklü değişik renk ve parlaklıkta görülmeleri. Bunların dışında. elde edilen sonuçları fizik. sıcaklık. yıldız kümeleri. dünkü. evrenin yapısına ait sorunları radyo dalgaları yardımıyla inceleyen astronominin yeni bir dalıdır. basınç ve uzaklık gibi fiziksel özelliklerini inceler. bunları oluşturan maddelerin cinsini ve madde oranlarını. yaydıkları ışın. yani kimyasal yapılarını araştırır. atmosferinin yapılarının bileşimi. Astrojeoloji: Özellikle akan yıldızları (meteorları) konu edinir. Astronomi. matematik ve diğer bilimlerin en son gelişmeleri içinde değerlendiren bir yönteme sahiptir. miktarları. içyapıları. yörünge denklemlerini.

gözlem hatalarının hesaplanması gibi problemler. gözlem yerinin enlem ve boylam değerlerinin hatasız olarak belirlenmesinde hesaplanılması ve kullanılmasında jeodezi. yoğunluk ve basınç hesabı gibi. astronomi. Örneğin. Başka gök cisimlerinde canlı yaşamın bulunup bulunmadığı problemine cevap aramak üzere. Gözlem yerinin uygun bir biçimde tespit edilmesinde. Örneğin. Bu durumda. Ancak böyle bir deneme bugün Ay için yapılmaktadır. Gök cisimlerinin yapıları. gezegenlerde varlığı tespit edilen koşullar altında ileri seviyede canlı bir hayat bulunmasa bile bakteriyolojik bir canlı hayatın bulunabileceği ileri sürülmektedir. topografya ve coğrafyadan yararlanır. kimya ve matematikten yararlanılacaktır. Astronomi deneysel bir bilim değildir. herhangi bir gök cisminin sıcaklık. kavranılması bile çok güç olan uzaklıklardaki gök cisimleri için deneyi gerçekleştirebilmek bugün için mümkün görülmemektedir. ana malzeme olarak gök cisimlerinden bize ulaşan ışığı kullanmak zorundadır. uzaklık değeri tespiti. Işığın toplanması ve değerlendirilebilmesi için muhakkak ki optik astronomi aletleri yanında fizik. Fizik. astronomi ve uzay bilimlerinin matematikle olan ilgisi de çok geniştir. maddenin kendisi veya modeli tespit edilip kullanılabilir. Bu bakımdan astronomi gözlemciye ait hataların incelenmesinde psikoloji ve fizyolojiden yararlanır. Dünya bir gök cismi olduğundan. astronomi ve uzay bilimlerine o kadar yakındır ki çoğu zaman incelenen problemin hangisine ait olduğu ayırt etmek güç olur. moral ve heyecan önemli bir faktör olmaktadır. Aynı şekilde. Astronomik gözlemlerde sabır. bir gök cismine ait yörünge denkleminin çıkarılması. konumları ve hareketlerine ait olaylar insanın kontrolü dışındadır. Bu durumda. milyarlarca kilometre uzaklıktan gelen ışığı toplamak ve değerlendirmektir.1. dikkat. 3 . Astronomi aletleri ile yapılan gözlemler sonunda elde edilen bilgilerin açıklanması ve irdelenmesi sırasında matematik ve fizik kanunlarından yararlanılır. Gök cisimlerinin yapısını oluşturan maddeler ve bu maddelerin oranları araştırma konusu olduğu zaman astronominin kimya ile iç içe olduğu görülür. Bilhassa son yıllarda astronomlarla biyologlar sıkı bir işbirliği içindedir. Dünya’nın oluşumu söz konusu olunca astronomi. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı Astronomi ve uzay bilimleri gözlem bilimidir. uzayı ve evreni araştıran astronomun ilk işi. Deneysel bilimlerde araştırma ve inceleme konusu. örneğin. Ay’ın ötesinde. Astronomi de ise böyle bir deneme yapma imkânı yoktur. Dünya’nın yaşanabilir olmak için geçirdiği değişiklikler ve diğer gezegenler de canlı yaşantının varlığının incelenmesi problemlerinde biyoloji ile iş birliği yapar.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi Astronomi ve Uzay Bilimlerinin hemen hemen her bilim dalıyla ilişkisi vardır. gökyüzünü. jeoloji ve jeofizikten yararlanılır. Bugün Ay dışında kalan diğer gök cisimleri hakkında ne biliniyorsa gök cisimlerinden bize kadar ulaşan ışığın incelenmesi ve değerlendirilmesi sonucu elde edilen bilgilerdir.

M. Eski Çinlilerin de Eski Mısırlılar ve Mezopotamyalılardaki gelişmelerden habersiz olarak yaptıkları çalışmalar ayrı bir önem taşır. Bu ticaret sırasında kültür alış verişi ve bu çerçevede de astronomi bilgilerini birbirine aktardılar.M.S. eski Mısırlılardaki astronomi bilgileri aşağıdaki gibi özetlenebilir. Merkür ve Venüs'ün Güneş çevresinde dairesel hareket yaptığını biliyorlardı. gezegen ve yıldız hareketlerini sistemli ve periyodik olarak gözlemlemişlerdir. Uzun yıllar.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ TARİHİ Astronomi en eski bilim dallarından biridir. Sopdet'in boynuzları arasındaki yıldız Akyıldızdır ve sırtındaki 3 yıldızla beraber düşünülmüştür. Eski Mısırlı astronomların en önemli ilgileri ve belki de görevleri takvim yapmaktı. Mars. Zamanımıza kadar gelebilen papirüslerdeki bilgilerin değerlendirilmesi sonucu. M.Ö. akyıldız) korku tanrıçasıdır ve ne zaman güneş doğmadan az önce doğarsa Nil nehri taşıyordu ve büyük zararlara yol açıyordu. bilim tarihinde ilk uygarlıklar olarak adlandırılan Eski Mısırlılar (M. avcı) tanrısı Sopdet'e kendisini takip etmesini istiyor. Burada Sahu (orion. bugünkü ifade ile yıldız katalogu (ephemeris) diyebileceğimiz tablolar hâlinde gayet düzgün olarak papirüslere kaydetmişlerdir. 3000 yıllarında teknik esaslara ve bilimsel tecrübelere dayalı bir uygarlığın varlığı kabul edilmektedir. 2. O zamanlar Nil nehrinin taşma zamanı gökyüzünün en parlak yıldızı olan Ak yıldız (Sirius)'ın doğu yönünde görünme zamanına rastlıyordu. Jüpiter ve Satürn gezegenleri hakkında bilgilere sahiptirler. Eski Mısırlılar ve Astronomi Eski Mısırlılar’da. yüzyıl) tarafından bilinmekte idi. Ay. Ay. Bu gök cisimlerinin özel hareketlere sahip olduklarını biliyorlardı. kadirden küçük olup da çıplak gözle (vizüel) görme imkânı olan yıldızları da tespit etmişlerdir. Papirüslere parlaklık değeri 6. 3000 . Venüs. Güneş. Güneş. 3300 . Güneş hareketlerini inceleyerek. Eski Mısırlılar ve Babilliler aralarında ticaret yaparlardı. Güneş’in bir yıl içindeki ufuk düzleminden yükselme ve alçalma durumlarını hesaplamışlardır. 333) ve Mezopotamyalılar (M.Ö.Ö. Ay’ın gösterdiği evreler takip edilmiş. Merkür. Bu nedenle Mısırlılar takvimlerini bir dönem için Ak yıldızın görünür hareketine göre düzenlemişlerdir. özellikle Nil nehrinin taşma zamanının önceden tahmin edilebilmesiydi. 4 . Astronomiye ait temel bilgilerden bazıları. Eski Mısır belgelerinde Sopdet (sirius. Takvim yapmadaki amaç ise tarımın düzenli yürümesi isteği. Eski Mısırlılar. gezegen ile yıldızı birbirinden ayırt edebilme aşamasına da gelmişlerdir. Orion ise 15 yıldızla gösterilirdi. gezegen ve yıldızların hareketi ve gök küresindeki durumlarına ait gözlem sonucu elde ettikleri bilgileri.S. Mısır'daki piramitlerin astronomik amaçlı kullanıldığını ve astronomi bilgilerinden geniş ölçüde yararlanıldığı son yıllarda ispatlanmıştır.1. Bu bilgiyi komşuları olan Babillilerden aldılar.

Sirius 'ün (Ak yıldızın) görünürdeki hareketine göre takvim düzenlemişler. tutulma olaylarının Güneş ve Ay'ın gölge konilerinin birbirlerini örtmesiyle meydana geldiğini tahmin etmişlerdir. otuzar günlük 12 ay ve buna ek olarak 5 günden meydana geliyordu.5 dakikalık fark ile tespit etmişlerdir. Ay ve Güneş tutulma olaylarını kaydetmemişlerdir. Ziggurat Tapınağı Güneş. Ay ve Güneş tutulma olaylarını izlemişler. birbirinden ayırt edilebiliyordu. Eski Mısırlılardan biraz daha ileri giderek. Bunun dışında. Gezegenlerin duyarlı gözlemleri yapılmış. dünyada birçok insan ve yıldız olduğu gerçeğinden hareket ederek. Mezopotamya'da M. Ön Asya toplulukları içinde en sağlam takvim sistemini Eski Mısırlılar bulmuşlardır.Ö. Eski Mısırlıların astronomi bilgileri çağdaşları olan Mezopotamya kavimlerinden genellikle geri idi. 1 yıl süresini bugünkü değerlere göre 4." şeklindeki tanımı ve 24 eşit zaman dilimine ayrılması düşüncesi de bu dönem astronomları tarafından ileri sürülmüştür. takvim yapma konusunda gerekli bilgileri de hazırlamışlardır. Zamanımıza kadar gelebilen kil tabletlerindeki bilgiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Zaman ölçüsü konusunda. insanların hayatlarını ve karakterlerini etkiler. Venüs. Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgede ileri bir medeniyet kurmuşlardır. sonra Güneş takvimi hazırlayıp kullandılar. 2500 yıllarında. "Güneş'in doğuşu ve batışı arasında geçen zamandır. Günün. Jüpiter ve Satürn gezegenlerini biliyorlar. 5 . Örneğin.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Eski Mısırlılar. karakterleriyle ilişkilidir. Bu gözlemler için Ziggurad denilen gözlem kuleleri de inşa etmişlerdir. özellikle Babilliler döneminde daha bilinçli. Mezopotamyalılar ve Astronomi Mezopotamyalılar. tutulma olaylarının bir periyodu olduğunu bulmuşlar. Babilliler döneminde gezegen ve yıldız. Merkür. 1 dakikayı 60 saniyeye bölme düşüncesini Babillilere borçluyuz.1. Düzgün bir şekilde Ay ve Güneş gözlemleri yapmışlar ve dolanım sürelerini tespit etmişlerdir. bir yılı 365 gün olarak tespit etmişlerdir. Bu sonuçlar bugün Antik Yunan düşünürlerine atfen Saros periyodu veya Meton periyodu olarak bilinir. Babilliler. Mars. Onlara göre bir yıl. son derece sistemli ve periyodik astronomi çalışmaları yapılmıştır. Ay ve gezegenleri doğma-batma zamanlan ile yıldızların "sönmesi" gibi olaylar. Eski Mısırlılar. düşüncesi bu döneme aittir. Bu dönemde yapılan astronomi çalışmaları matematikle temellendirilmiş bilgilere dayalı idi. Sonraki dönemlerde Güneş takvimi ve Güneş saatlerini kullanmışlardır. Şöyle ki: Önceleri. Bu çerçevede her 18 yıl 11 günde (6586 gün) Ay'ın ve Güneş'in aynı konum ve zamanda tutulma olaylarının gerçekleşebileceğini tespit etmişlerdir. 1 saati 60 dakika. Bu gezegenlerin hareketlerini gözleyerek elde ettikleri bilgileri tablolar hâlinde hazırlamışlar. her insanın bir yıldızı olmalı düşüncesindeydiler. Önce Ay.

Babilliler. Güneş'in günlük hareketlerine dayalı takvim kullanmışlardır. ay. stonehenge denilen sütun şeklindeki taşlardan yararlanmışlardır. yüzyıllardan itibaren Güneş lekelerini gözlemiş. yüzyıllar arasında yaşamışlardır. astronomi gözlemleri için. Mayalar ve Astronomi Mayalar. Burçlar kuşağı.25 gün olduğunu biliyorlardı. Orta Amerika'da önemli uygarlık kurmuş bir kavimdir. yüzyılda sönmeye başlamıştır.S.Ö. Sanat eserleri ve astronomide ileri idiler. mevsim ve yıl sürelerini tespit etmişlerdir. 8. M. 4. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi Eski İngiltere’de. gök cisimlerini gözlemekle geleceklerinin refah ve mutluluğuna ilişkin bilgiler elde edebileceklerini zannediyorlardı. 15-20 adet iç içe daireler şeklinde dizilmiş 2-3 metre yüksekliğindeki sütunlardır. Bu bilgilerden astrolojinin Babilliler döneminde doğmuş olduğunu görüyoruz. uygun bir arazide her biri 5-10 ton ağırlığında. 15. Bu gözlemler Ay. Parlak yıldızların yardımı ile ekinoks (ılım) ve solist (gündönümü) noktalarını biliyorlardı. Bu kurulun ulaştığı sonuçlar.S. 860 yıldızı içeren yıldız katalogu hazırladılar. Ayların süreleri aynı olmakla birlikte. Mayalardan günümüze ulaşan bir çeşit hiyeroglif (resim yazısı) belgelerden bu döneme ait astronomi çalışmaları şu şekilde sıralanabilir: • • • • • Piramit biçiminde gözlem evleri vardı. Günümüzde bu kayıtlardan yararlanarak yıldız evrim modelleri denetlenmektedir. Numaralı olan bu sütunlara belli doğrultularda bakılınca belli gök cisimlerinin doğmabatma konumları tespit ediliyordu. Bu kavim. M. Bu katalogda akan yıldızlar gösterilmiştir.Ö. 2300 yıllarında astronomlardan meydana gelmiş bir bilim kurulunun varlığı bilinmektedir. Güneş'i burçlar kuşağının merkezinde göstermişler. Bu taşlar. çoğu 20 gün idi.Ö. Maya takviminde bir yıl. Ancak bu konudaki düşüncelerini ispatlayacak bilgiler ortaya koyamamışlardır. 1. Uygarlığın bu yüzyıllardan sonraki çöküşünün nedeni anlaşılamamaktadır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Başka bir ifade ile Babillilerin gök cisimleri ile bilgileri astrolojik bir nitelik taşımaktadır. 6 . Bazı Ay ve Güneş tutulmalarını tespit ettiler ve tutulma olaylarının nedenlerini açıkladılar. Keltlerin İngiliz topraklarına hâkim olmaya başladığı (M. 600 yıllarında yaşamıştır. 18 ay idi. Güneş ve gezegenlerin görünürdeki hareketleri ile ilgilidir. ancak bu gözlemleri nasıl yaptıkları bilinmemektedir. en parlak dönemini M. Eski Mısır ve Mezopotamya'da başlayan ve ön safta yer alan bilimsel faaliyet çeşitli gelişme dönemleri göstermişse de M. Maya uygarlığı.1. Eski Çin ve Astronomi Eski Çin'de M. ile M. 2000-600) yılları arasında sürekli ve düzenli astronomi gözlemleri yapılmıştır. Her günün ayrı bir adı vardı. Ay.S. Güneş ve gezegenlerin günlük hareketlerini gözlemişlerdir.Ö. aşağıdaki gibi sıralanabilir: • • • • • • • Takvim hazırlamak amacıyla gün. Ay'ın ve Güneş'in doğma-batma zamanlarını tespit etmişlerdir. Gezegen gözlem kayıtları yoktur. Bu amaçla bugün için uzun yıllar önemini koruyan pek çok yıldız gözlemi yapmışlardır. Ay'ın ve Güneş'in görünür hareketlerini tespit ettiler. Bir yıl süresinin 365.

milâttan önce 25 Mayıs 585'te Güneş tutulması olabileceğini.Ö. Geometriyi iyi bildiğinden Ay'ın ve Güneş'in gök küresindeki hareketlerini incelemiştir. Xenophe (M. 580-500). Grek düşünürleri. tutulma tarihinden önce açıklamıştır. 640-550). Bu olay. Ay evrelerini şu şekilde açıklamıştır: Ay. gök cisimlerinin görünen hareketlerinin nedenlerini ve evrenin oluşum yasalarını açıklamak noktasına yönelmiştir. Hatta bazı kaynaklar. uzaklığının da 27 Rdünya ve 19 Rdünya arasında olabileceğini belirtmiştir.1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Grekler ve Astronomi Antik Dönem Grek (Antik Yunan) düşünürlerinin bütün çabası.Ö. ilk uygarlıklardan kalan gözlem bilgilerine göre bir Güneş modeli oluşturmuştur. Bu dönemde. astronominin gelişimi içinde asırlarca birbirinden farklılık göstermiştir. Permenides. Venüs. Anaksimandros Pisagor (M. Güneş'in yarıçapının Rgüneş = 27 Rdünya olduğunu. Sonuçta. Güneş tutulması ile ilgili bilgileri Babillilerden öğrenmiştir. astronomide geometriye dayalı çalışmalar yapmıştır. Dünya'nın yuvarlak olduğunu kabul etmiştir. Mars. Permenides. Dünya çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Ay. 610-574). Dünya merkezde olmak üzere çembersel yörüngeler çevresinde dolanır. Thales'in belirttiği tarihte Güneş tutulması olayı oldu. Grek döneminde yapılan astronomi çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Thales (M. 7 . gök cisimlerinin eksen çevresinde dönmesi sonucu alevlenip ışınım yaydıklarını iler sürmüştür. 570-500).Ö. Thales yaptığı hesaplamalar sonucu. Bu konuda geometrik kurallar ortaya koymuştur. Diğer bütün gök cisimleri. gezegenler ve diğer gök cisimleri çıplak gözle incelendiğinden bunların hareketlerine ait görüşler. Dünya küre şeklindedir. Thales Thales. bu görüş çağdaşı Pernıenides'in görüşünün benzeridir. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için parlak görülür. Dünyanın küre şeklinde olduğunu düşünen ilk bilgindir. Güneş'ten sonra Merkür. Bu modelde. Thales'in sahip olduğu yüksek seviyeden astronomi ve geometri bilgisinin bir zaferi olarak nitelendirildi. Ay'dan sonra Güneş vardır. Eski Mısır ve Mezopotamya yörelerini uzun yıllar adım adım dolaşmıştır. Ancak bu konunun gerçek yönü şudur. 550-500)'in astronomi ile ilgili görüşleri şu şekilde idi: Ay. Yunanistan'a buralardan elde ettiği bilgi hazineleri ile dönmüştür. Anaksimandros (M. gezegenler ve diğer gök cisimlerinin hareketlerine ait görüşler ortaya koymuşlardır. Anaximenes (M. merkezde Dünya vardır. geometri bilgisini ilk defa bir gök olayına tatbik etme şerefinin Thales'e ait olduğunu belirtir.Ö.Ö. Jüpiter ve Satürn yer almıştır. kendi ışığını kendi üretir ve bir süre sonra alevlenir.

Heraklides (M. gelmiş geçmiş en zengin. Heraklides Empdokles. Eudoxus (M. Evrende her şeyin hızlı bir değişim içerisinde olduğunu açıklamıştır. 500-428). Dünya'ya en yakın gök cismidir. Güneş'in boyutlarının 30-40 cm olduğunu ve Güneş'in ışınım nedeniyle büyük görüldüğünü belirtmiş. Birbiri üzerinde dönen ve kayan kristal küreler ses çıkarıyor. Güneş çevresinde dairesel yörüngede dolanır.Ö.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Anaxagoras (M. Güneş hariç diğer bütün gök cisimlerinin Dünya'dan oluştuğunu ileri sürmüştür. Ay. Satürn'ün dışındaki yörüngede yıldızlar bulunur. Venüs. Platon (Eflâtun) (M. Ay'ı sürekli gözlemiş ve Ay üzerinde Dünya'daki gibi geniş düzlükler. Dünya'ya çok benzer.Ö. Yıldızlar çok uzaktadır.Ö. Dünya'nın düz. Dünya'nın bir eksen etrafında dönmesi düşüncesini ilk kez Empdokles ileri sürmüştür. Ay'ın ışık kaynağı olmadığını. Yedi tane birincil çember vardır. Bu son görüş Babillilerden kalma bir görüştür. Heraklitus. 427-347). Aristo'nun astronomi konusundaki görüşleri yanlış olduğu hâlde Rönesans dönemine kadar onun görüşlerine inanılıyor. Aristotales Aristo'nun.Ö. Ay'dan sonra sıra ile Merkür. Açısal hızı sabit değildir. yıldızların çok uzak.Ö. ekseni çevresinde döndüğü için evrende merkez bir noktada sabit durur görüşünü savunmuştur. Gök cisimlerinin dönmeleri frekansa çevrilince 7 gök cismi için 7 ayrı sesi bulmuştur. Eudoux'un modeline inanmıştır. Güneş'in görünür hareketi düzgün değildir. Dünya büyük olduğundan hareket edemez ve merkezde bulunur görüşünü savunmuştur. Astronomi ile ilgili görüşleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Ay evrelerini doğru açıklamıştır. Dünya küresel bir yapıya sahiptir ve ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru döner. Dünya. Dünya'nın evrenin merkezinde durmasını sağlayan kuvvetin eksen çevresinde dönmesi ile mümkün olacağını belirtmiştir. M. 384-322). Mars. Bu soruya bulduğu cevap. Sadece günahsız iyi kimseler bu kürelerin seslerini duyabiliyor. Leukippus. Bu dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Evren sonsuzdur. evrenin merkezinde Dünya'nın bulunmadığını belirtmiştir. 380-315). Demokritos. görüşleri o kadar benimseniyor ki o ne demişse doğrudur diye düşünülüyor. Ay. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığını belirtmiştir. Yedi gök cismine Antik Yunanca adlar verilmiştir. dağlar ve vadiler bulunduğunu belirtmiştir. Aristo (Aristotales. 408-355). Gök cisimlerinin boşlukta nasıl durduğunu düşünmüştür. 8 . gök cisimlerinin görünmez kristal küreler üzerinde durduğu şeklindedir. Venüs. Samanyolu'nda çok yıldız olduğunu belirtmiştir. Jüpiter ve Satürn'dür. Bu kürelerin araları 7 kattır. Anoxagoras.1. Müzikteki notanın 7 sesi bu şekilde doğmuştur. en büyük ve en güçlü filozoftur. Haftanın yedi gün olması da o dönemdeki gök cisimlerinin sayısı ile ilgilidir. Daha sonra yıldızlar ve Güneş vardır. Farklı düşünceler olsa bile Aristo'ya ters düşmemek için örtbas ediliyor ve astronomi de araştırma ve gelişme imkânı bulamıyor.

Batlamyos gözlem ve hesap sonuçları arasında görülen bazı farkları da şu şekilde açıklamıştır: Her gezegen. 1500 yıl sonra Kopernik tarafından ispatlanmıştır. Diğer gezegenler. Geliştirdiği yöntem ile Dünya'nın yarı çapını hesaplayabilmiştir. 85-165) olmuştur. merkezi yörüngesi üzerinde bulunacak şekilde ikincil çember hareketi yapar. Dünya merkezli (Jeosantrik) teorinin gelişmesinde en büyük etkiyi yapandır.Ö. M.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Aristarkhos (M. Batlamyos'un evren görüşü şu şekilde özetlenebilir: Evrenin merkezinde Dünya vardır. Bunun ötesinde bu olayların oluşumunda başka nedenlerin bulunup bulunmadığı düşünülmemiştir.Ö. Batlamyos ve Astronomi Gök cisimlerinin bu arada gezegenlerin hareketlerinin gözlem yoluyla sistemli bir şekilde ilk inceleyen Batlamyos (Ptolemeos Claudius. Hipparchos'un astronomiye diğer bir etkisi de Batlanıyos modeline giden yolu hazırlamış olmasıdır. 310-230). Eratosthenes (M. Dünya çevresinde dairesel bir yörüngede dolanır.160-125). 9 . Hipparchos'un yaptığı gözlem ve hesaplamalar sonucu astronomiye kazandırdığı bilgiler maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • • • • • • Ay'ın paralaks (uzaklık) hesabı Astronomi için gerekli olan düzlem ve küresel trigonometri bilgileri 850 yıldızın enlem ve boylam değerlerini belirten yıldız katalogu ve gök haritasının hazırlanması Presesyon olayının keşfi Yıldızların parlaklık (kadir) değerlerine göre sınıflandırılması Bazı gözlem aletlerinin icadı. Batlamyos'un ortaya koyduğu bu evren görüşü sadece çıplak gözle yapılan gözlemlere dayalıdır. gökyüzündeki uzaklıkları belirtmek için Dünya'nın yarıçapını bilmek gerektiğini anlamış.Ö.1. 137 yılında yazdığı ve en büyük kitap anlamına gelen "Almagesti" adlı kitabında. 273-192). Hipparchos (M.S. Aistarkhos'un görüşleri uzun yıllar kabul edilmemiş ve Aristo’nun etkisiyle unutulmuştur. Hipparchos'un çalışmalarıdır. gök cisimlerinin ve gezegenlerin hareketlerine ait kuralları da açıklamıştır. Güneş merkezli evren modelini ilk savunan bilgindir. Bu konuda kendisine özgü bir yöntem geliştirmiştir. Bu görüşler. Batlamyos modeli. Görünen durumun tespitidir.

İSLÂM ASTRONOMİSİ Özellikle 8. yüzyıldaki İslâm dünyası astronomi bilginleri. Bu kurala Ay'ın üçüncü inhiraf (sapma) kuralı denir. Astronomi tarihinde büyük bir hata sonucu. daha duyarla gözlem aletleri ile tekrar gözlemleyerek yeni bir ziyc hazırlamıştır. Bu dikdörtgenin iç kısımları karaları oluşturur. Abduırahman Es-Sûfî.1. Bu dönem düşünürleri eserlerinde. Bu dönem İslâm astronomi bilginleri tarafından ortaya konan bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: İslâm astronomisine en büyük etki. yüzyılda Türk-İslâm bilginleri. Batlamyos'un "Almagest”'sinde bulunan yıldızların koordinat değerlerini. sonra da 8 ile 16. Bu gözlem evinin.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batlamyos'un sistemi Kopernik'e (Nicolas Copernicus. bugün gülünç denebilecek aşağıdaki görüşleri de belirtmişlerdir. 1474-1543) gelinceye kadar 1400 yıl hiç itiraz yapılmadan kabul edilmiştir. Bu gözlem evinde uzun yıllar düzenli gözlemler yapılmıştır. gezegenlerin gök küresindeki görünen yerleri (koordinatları) ve dolanım süreleri (periyotları) ile ilgili hazırlanan cetveller. Harun Resit’in (766-809) isteği üzerine Batlamyos'un ünlü eseri "Almagesti" adıyla 830 yılında Arapça'ya tercümesi ile başladı. yüzyılda eski Hint. ile 16. Bu eserde. 600 yıl Doğu ve Batı bilim dünyasında en güvenilir ziyc (yıldız katalogu) olarak kullanıldı. Bu iki gözlem evinde yapılan gözlemler sonucu. Yıldızlar gökyüzünün kara delikleridir ve bu kara deliklerin arka kısmında büyük ateş topları (parıltılar) vardır. ortaya yeni bir astronomi kuralı koymuştur. Harun Resit’in büyük oğlu Me'mun halifeliği zamanında (813-833) Bağdat'ta Şemmasiye Mahallesinde Şemmasiye Gözlem Evi ile Şam'ın dört kilometre kuzeyinde Kasiyûn tepesinde Kasiyûn Gözlem Evi kurulmuştur. Batlamyos'tan sonra uzun bir süre duraklama dönemi geçiren astronomi çalışmaları. Bunlardan bazıları şunlardır: Thales: Dünya düz ve denizlerle çevrili kara parçasıdır. bu kurala Tycho Brahe kuralı denilmekte olup. önce 6. Me'mun dönemi astronomlarından Harezmî (Harezm 780 Bağdat 850) tarafından "Hârezmi Ziyci" adlı eser hazırlandı. bilim tarihinde ilk defa matematik ve fizik esaslara dayalı astronomi çalışmaları yapmışlardır ve etkileri zamanımıza kadar devam eden eserler yazmışlardır. Dünya suda yüzen bir disk şeklindedir. Bağdat'ta sarayının bahçesinde yaptırılan başka bir gözlem evi ile karşılaşıyoruz. 10 . çevresini de okyanuslar (Akdeniz) kuşatıyor ve bütün sistem basınçlı bir havanın üzerinde duruyor. bütün gezegenlerin gözlemini kapsayan düzenli bir çalışma programı vardı. ile 8. Büveyhi meliki Şerefü'd-Devle (982-989) tarafından. Anaximenes: Dünya dikdörtgen şeklindedir. Ebû'l Vefa bu kuralın varlığını Tycho Brahe'den ortalama 700 yıl önce ortaya koymuştur. eserleriyle mevcut astronomi bilgilerini zenginleştirerek bir bütünlük kazandırmışlardır. 979 yılından itibaren daha uzun süren gözlem çalışmaları yapmıştır. Anaksimandros: Dünya silindir şeklindedir. Ebû'l Vefa. Bundan başka. Yaptığı gözlem çalışmaları sonucu.

1259'da Merağa'da örnek bir gözlem evi yaptırır. Tutulma düzleminin (ekliptiğin) gök ekvator düzlemi ile yaptığı açının 23° 30' olduğunu açıklamıştır. Zamanımızdan 1000 yıl kadar önce ortaya konan bu değerin. Beyrûni'nin (Brûni) astronomi araştırmaları geniş yer tutar. 1570-1630) kadar. Batlamyos. diğer Bağdat astronomi cetvellerinin yerini tutan bir niteliğe sahipti. Mısır'da. bilimsel anlamdaki astronomi çalışmaları ilk defa. El-Hakem. Merağa Gözlem Evin'de Nasirüddin Tusî ile birlikte 15 astronom gözlem çalışmaları yapmıştır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batı'da "Alfranganus" olarak bilinen EI-Fergânî (ölümü 821 sonrası). Sabit Bin Kurra (Harran 834-Bağdat 901). İbn Sina (Afşena 980-Hemedan 1037) tarafından 1025 yılında Ala'Üddevle adına Hemedan'da bir gözlem evi kuruldu. Türk-İslâm ülkelerinde olduğu gibi.1. kendi isteği ve para yardımı sonucu Kahire'de Makdam Dağı üzerinde bir gözlem evi yaptırır. Kendisinden önceki bilgilerin kime ait olduğunu belirtmiştir. İngiliz fizik bilgini Roger Bacon'dan (1214-1294). Bu gözlem evi başına zamanın ünlü astronomu Nasirüddin Tusî (Tûs 1201-Bağdat 1274) getirilir. eserlerini didaktik ve günümüz bilimsel yöntemleri çerçevesinde yazmıştır. İbn Sina Nasirüddin Tusî. Bu gözlem evi astronomi tarihinde Kahire Gözlem Evi olarak bilinir. "İlhani Ziyci" ve "Euclides" şerhi adlı eserleri. Bu gözlem evi bilim tarihinde Hemedan Gözlem Evi olarak bilinir. halife El-Aziz zamanında (966-976) başlamıştır. Güneş'in görünen hareketlerini yeniden incelemiştir. Fatimîler Döneminde. dönemin önde gelen astronomi bilgini İbn-i Yunus'a (Sedef 950-Kahire 1009) verir. Daha sonra gelen Halife El-Hakem (966-1021). Burada bulunan gözlem aletleri arasında bugün fizik laboratuarlarındaki mikrometreye benzer alet ilk defa kullanılmıştır. bugünkü bilinen değeri olduğunu belirtirsek. Batlamyos'a ait temelden yanlış olan bu görüş. Kahire Gözlem Evinde. Alman astronomi bilgini Kepler'e (Johannes Kepler. burada 978 yılından 1009 yılına kadar gözlem çalışmaları yaptı. Batı'da matematik ve astronomi çalışmalarına hem rehberlik etmiş ve hem de çalışmaları hızlandırmıştır. Bu ziyc. Yazma ve çeviri eserlerinde objektif kalmıştır. matematik tarihinde ilk olarak ortaya koyduğu teoremleri ile geniş yer tutar. Astronomi tarihinde ise. aynı zamanda da bütün gezegenlerin Dünya çevresinde dairesel dolanım hareketi yaptığını kabul ediyordu. kilisenin baskısı sonucu 1400 yıl Kopernik'in "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin yayın tarihi olan 1473 yılına kadar hiçbir itiraz yapılmadan kabul edildi. önceki yıllarda yapılan ziyclerden daha üstün ve Çin'e varıncaya kadar. İbn-i Yûnus. Yapılan çalışmalar sonucu "İlhani Ziyci" adlı bir eser hazırlamıştır. Beyrûnî gözlem aletleri yapma konusunda Batlamyos'u geçtiği gibi. Aynı yüzyılda. bütün Orta Çağ bilginlerinin astronomi çalışmalarında da temel eser saydıkları "Kitab-ül Menâzır" (optik) adlı eserin sahibidir. Bunları. "Astronominin Unsurları" adlı eseri birkaç defa Lâtinceye çevrilmiştir. Kahire'de yaşayan diğer bir astronomi ve matematik bilgini Ebu Ali Hasan İbn Haysem (Basra 965-Kahire 1039)'dir. Dünya'nın sabit ve evrenin merkezi olduğunu. kendisinden sonra gelenlere de astronomi ile ilgili pek çok bilgi bırakmıştır. Sabit Bin Kurra'nın araştırma ve hesaplama yöntemleri ile kullandığı gözlem aletlerinin üstünlüğü açık olarak görülür. bu gözlem evinin yönetimini. fakat farklı yönde hareket eden değişik yörüngesi olduğunu ilk ifade eden astronomdur. İlhanlı Hükümdarı Hûlagu Han (1217-1265). 11 . astronomi saati kullanılmıştır. İbn Haysem. Güneş'in de gezegenler gibi. "Ziyc'ül Hakem" adlı eserinde topladı.

Ayrıca çeşitli hızlarda dönen çark sistemi yardımıyla. Beyrûnî. Ay'ın ve Güneş'in durumları ile Ay evrelerini daha pratik olarak ve zamanı için yeni bir tablo hâlinde göstermiştir. astronomik gözlemler için.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Beyrûnî. Beyrûnî'nin bir tasvirine dayanılarak. 1918'de Amerika ve Rusya'da bilim adamları tarafından başvuru kitabı olarak kullanılmıştır. Ömer Hayyam (1043-1121) ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmalar sonucu Melikşah Takvimi (Takvim-i Melikşahi) adlı takvim hazırlanmıştır. ekseni çevresinde döndüğü ve evrenin merkezinde de Güneş olduğu görüşünü iddia ve ispat etti. Gıyaseddin Cemşit'in 1429'da ölümü üzerine yarım kalan çalışmalara. astronomi tarihinde "Uluğ Bey Ziyci" veya "Uluğ Bey Yıldız Katalogu" olarak bilinir.1. meclisinde sık sık toplaması ile tanınan Sultan Celalüddin Melikşah (1052-1092) astronomiye son derece düşkün idi. çok para harcanmasıyla 10741075 yılında İsfahan'da bir gözlem evi yaptırdığı biliniyor. 1221-1222 yıllarında. 12 . İsfahan'da yapılan usturlâp. Bu eser dürbünün Galileo tarafından ilk kez gökyüzüne çevrilme tarihi olan 1610'a kadar bütün gözlem evlerinde başvurulan. "Uluğ Bey Ziyci"nin astronomi tarihi bakımından önemini şu bilgiler açık olarak ifade eder: Adı geçen eser 1500'de İstanbul'da. Burası astronomi tarihinde Semerkant Gözlem Evi veya Uluğ Bey Gözlem Evi olarak bilinir. Horasan ve Maveraünnehir hükümdarı Uluğ Bey'in (Sultaniye 1389Semerkant 1449). Orta Çağ astronomisinin en son sözüdür. astronomi tarihinde yeri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Beyrûnî Uluğ Bey'e. Melikşah Gözlem Evin'de. Uluğ Bey Ziyci' ndeki bilgileri. Gıyaseddin Cemşit'in başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanması kararlaştırılan yıldız katalogunun önemli kısmı hazırlanır. 1841'de Fransa'da. Bilim adamları ve edipleri. Bu gözlem evi inşasmdan amaç. Semerkant Medresesinde yapılan astronomi araştırmalarının bir uygulama kurumunu yapmak ve zamanına kadar yapılan yıldız kataloglarının en mükemmelini hazırlamaktır. ilk kaynak eser niteliğini taşıdı. hâlen Oxford Bilim Tarihi Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. Beyrûnî bu çalışması ile astronomik gözlemlerde son derece önemli olan zaman faktörünü de daha duyarlı tespit esaslarını sağlamıştır. Uluğ Bey Melikşah'ın hükümdarlığı zamanında (1072-1092). İsfahan Gözlem Evi veya Melikşah Gözlem Evi olarak bilinen ve kurumun çalışma programının 30 yıl sürmesi gerektiğini kaynaklar belirtmektedir. Bursalı Kadızâde Rumî'nin başkanlığında devam edilir. çeşitli hızlarda dolanan çarklı saat sistemini ilk defa yapmıştır. 1648'de İngiltere'de. bu görüşün temelden yanlış olduğunu ileri sürerek. çalışmanın son kısımları Ali Kuşçu ve Uluğ Bey tarafından tamamlanır. Gözlem evine ilk müdür olarak Semerkant Türk'ü Gıyaseddin Cemşit görevlendirilir. Dünya'nın yuvarlık olup. Batlamyos (85-165) ve Nasirttddin Tûsî (Tus 1201-Bağdat 1274) tarafından Merağa Gözlem Evi’nde 1259'da hazırlanan yıldız kataloglarındaki astronomi bilgilerinin kısmen yanlış değerler ihtiva ettiği bildirilir. Son kısımları Uluğ Bey tarafından tamamlanan yıldız katalogu. Selçuklular Döneminde astronomi ve matematik en yüksek seviyeye ulaşmıştır. Kadızade'nin de zamansız bir şekilde 1430'da ölümü dolayısıyla. Uluğ Bey Semerkant'ta Kuhenk tepesi'nde bir gözlem evi yaptırır (1421). Bunun üzerine.

Benarea Ucaya ve Mathura şehirlerinde 1726-1738 yılları arasında Muhammed Şah adına gözlem evleri kurulmuştur. Galileo. 13 . Algenip. Giordano Bruno." görüşü dikkate alınarak hazırlanan bu takvim. Avrupa'da yayınlanan astronomi kitaplarına bir göz atıldığında görülür ki bir kısım astronomi aletleri. Öyle ki Takiyüddin Er Râsıt (Şam 1521-İstanbul 1585) tarafından İstanbul'da Üçüncü Murat zamanında yaptırılan İstanbul (Tophane) Gözlem Evin'de kullanılan. Rigel. Aldebaran. gibi terimler. Betelgöz. nadir. yüzyıl Türk-İslâm bilginleridir. Mekanik sisteme dayalı bu aletler. dinî bir suç işledi düşüncesiyle Batı'da kilise tarafından 1882 yılına kadar yasak kitaplar arasında ilân edildiği bilinmektedir. usturlâp.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Melikşah zamanına kadar bu konudaki çalışmalar için hiç uygulanmayan. Bu gözlem evlerinde yapılan astronomi çalışmaları çağını aşmış ve çağımız astronomisine ışık tutmuştur. zamanın bilim dili olan Arapça yazılım şekilleri kullanılır. canlılık ve hız kazanmasını sağladılar. Kopernik'in (1475-1543). Endülüs İslâm astronomları da Doğu İslâm astronomları gibi Batlamyos'un gök cisimlerinin hareketleriyle ilgili görüşüne. Ancak görüşlerini teori hâlinde ortaya koymamışlardır. her geçen yıl geliştirerek. Tycho Brahe. ilk olarak 1610 yılında kullanılmaya başlanan dürbün gibi kullanılıyordu. Zira evrenin sonsuzluğu karşısında. terimleri ve yıldız adlarının hâlâ Arapça yazım şekilleri kullanılmaktadır. "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin. Batı dünyasının astronomi öğretmenleri 8. Ayrıca. Bunlardan bazı örnekler şunlardır: En parlak yıldızlardan Algebar. Bu takvim. ekliptik ve arz dairesi ile ekinoks dairelerine ait bakır dairelerden müteşekkil usturlaplar bulunmaktaydı. mümkün olduğu kadar. Altahir. azimut ile yine temel gözlem aletlerinden alhidat. ile 16. Öyle ki. fiziğin temel kurallarından "Atmosferden geçen ışınlar kırılmaya (refraktion) uğrar. Mihrace Cay Sing tarafından Delhi. yıldızların dehlinasyon ve azimut değerlerini ölçmek için azimut dairesi aletlerini de yapmışlardır. Kepler ve çağdaşlarının araştırmalarının ortaya çıkmasına sebep oldukları gibi Batı'da bilimsel düşünceyi harekete geçirdiler.). Caypur. Batı'da Arzachel adıyla bilinir. Roger Bacon. gözlem aletleri Kepler'in hocası Tycho Brahe tarafından Avrupa'da Hween adasında kurulan Stejenobourg ve Uranibourg Gözlem evlerinde ilk defa kullanılan gözlem aletleri ile bire bir benzerlik taşıdığı son yılların araştırmaları sonucu ortaya çıkmıştır. Avrupa'da. Eski Hint'te. Ayrıca. astronominin temel terimlerinden olan zenith. Kopernik. daha büyük aletler yaptılar.. Kopernik'ten 500 yıl kadar önceleri itiraz etmişlerdir. hâlen kullanmakta olduğumuz miladî (Gregorien) takvimden daha doğru hesaplara dayanmakta idi.1038) ve Câbir Bin Hayyan (ölümü. gibi yıldız adları. Batı bilim dünyasını astronomi çalışmalarına yönelten İslâm bilginleri. Algol. Endülüs İslâm bilginlerinin önde gelen astronomları arasında Meslemedü'l Macridî (?-1008). 600 yıl sonra Gregoryen'in hazırlattığı düzeltilmiş takvimden daha hassas ve hatasız idi.. Merağa Rasathasenesi'nde. Günümüzde. Newton. ekvator. meridyen. bu aletleri. kullandıkları astronomi aletlerini kendileri yapmışlardır. Astronomi aletlerini kendileri yapan Türk-İslâm astronomları. Türk-İslâm dünyasındaki geleneğin devamı olarak yapılan astronomi çalışmaları ve kurulan gözlem evleri de belirtilmeye değer. 1140-1150 arası) ile yarı bir önem taşıyan Zarkali'dir (Zarkali sonradan Müslüman olmuştur. İbnü'sŞems (?. Vega . Denep. daha büyük ve daha duyarlı aletlerin yapılması gerektiğine inanıyorlardı.1.

Çoğu astronomik cisimlerin radyo dalgası yayınladıkları. Radyo teleskopu 14 . yapılarını. galaksilerde ve gezegenlerdeki olayların araştırılmasında oldukça fazla kullanılmaktadır. Radyo teleskopları. mesela arılar görülürken. kuyruklu yıldızlarda. bir futbol sahasından büyük olacağı gibi bir top boyutundan da küçük olmaktadır. insan onu çıplak gözle göremez. ‘kırmızı renk’ vardır ve dünyanın her bir köşesinde bize değişik renk ve tonlarıyla kendini gösterir. Bu kaynaklardan gelen radyo dalgalarının incelenmesiyle. Radyo Dalgaları Radyo dalgaları elektromanyetik spektrumun sahip oldukları en uzun dalga boyuna sahiptir. Bunun dışındaki ışınları insan gözü algılayamaz. 1932 yılına kadar keşfedilemedi. ‘Ultraviyole renk’ birçok canlı türü tarafından. astronomlar. öyle de ‘ultraviyole ışık’ da bir renk oluşturmaktadır. çok büyük gaz bulutlarında. Bu dalgalar. O zamandan beri. İnsan gözü.1. çıplak gözle ‘görülebilen ışık’ dışındaki dalga boyuna sahip ışıkları göremez. Tuğla ve beton gibi ortamlardan rahatlıkla geçtiği için haberleşmede kullanılır. mor ötesi (ultraviyole) ışığı da göremez. Oysa nasıl ‘yeşil renk’. İletken anten üzerinde yüklerin ivmeli hareketi sonucunda oluşur. İnsan gözünün görebileceği ışık dalga boyları kızıl ötesi ve mor ötesi ışığın arasındadır. hareketlerini ve bileşimini oluşturan maddeler hakkında çok şey ortaya koyabilirler. radyo ve televizyon dalgalarını göremediği gibi. astronomik cisimler tarafından yayınlanan radyo dalgalarından resimler oluşturmak için çok karmaşık sistemler geliştirdiler. astronomlar. yıldızlarda.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR İnsanlar.

Eğer bu uğultu Dünya üzerinde bulunan. bütün yönlerden gelmekteydi ve şiddetinde hiç bir şekilde değişme gözlenmemekteydi. fakat aynı zamanda da. daha sonra ayrıntılı olarak tartışılacak olan ve Big Bang olarak bilinen Büyük Patlamanın başlangıç anı için bir ipucu olduğuna inanılmaktadır. bu dalgaları. çok geçmeden evrenin her yönünden gelen ve gürültü ısınımı olarak keşfedilen esrarengiz ısınımın kozmik (evrensel) mikrodalga ısınımı olduğunu keşfettiler. örneğin yakın hava kontrol kulesinden gelen radyo sinyalleri gibi bir şeylerden gelseydi. 1960 yılında tesadüfen oldukça şaşırtıcı bir kesif yapılmıştır. Dünyayı uzaydan gözlemleyebilmek için oldukça önemli bir duruma getirmektedir. Alaska sahillerinde denizde bulunan parçalanmış buz kütlelerini göstermektedir. uğultu keşfettiler. hafi yağmurlu ve karlı ortamlara. her yönden gelen sabit kozmik ışınları da algılardınız. bu kozmik ısınımlar Büyük Patlama anında oluştuğu ve evrenin her tarafına yayıldığı ve hala da yayılmaya devam etmekte olduğu düşünülmektedir. JERS uydusu. bulunulan yere. bir arka plan sesi olarak isimlendirilen. Bilim adamları. Eğer sizin hassas bir mikrodalga teleskopunuz olsaydı. sisli ortamlara. Uzun dalga boyuna karşılık gelen ve mikrodalga bölgesinin başlangıcını oluşturan dalgalar. Bu dalgalar. 15 .ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikrodalga Mikrodalgalar santimetre mertebesinde ölçülen dalga boylarına sahiptir. bulutlu ve dumanlı ortamlara nüfuz edebilmesi. evinizde bulunan mikrodalga fırınından ve insan yapımı olana diğer kaynaklardan dışarı sızan hafif ışınımları saptayabilirdiniz.5 cm dalga boyuna sahip (C-bandı) dalgalar göndermektedir. Şekildeki görüntüde gösterildiği gibi. maddeleri oluşturan atom ve moleküllerle etkileşerek onların hareketlerinde meydana getirdikleri sürtünme nedeniyle ortaya ısı enerjisinin çıkmasına neden olmaktadır. 20 cm uzunluğuna sahip dalga boyunu (L-bandı) kullanarak yandaki resimde de gösterildiği gibi Brezilyada bulunan Amazon ırmağının bir görüntüsünü vermektedir. Bu şekilde de mikrodalgaya maruz kalan maddeler ısınmaktadır. özel bir düşük gürültülü anten kullanarak. Yaklaşık gürültüye benzeyen bu ilginç şey. bu uğultu sinyalleri her yönden değil sadece bir yönden gelirdi. ERS-1 uydusu yaklaşık 7.1. Mikrodalgalar. bir mikrodalga fırınında bulunan yiyeceklerimizi ısıtan dalgalardır. onu rahatlıkla saptayabileceğiniz ve belli bir dalga boyuna sahip olan. Bir başka ifadeyle. Bu ışınlara. Bell laboratuarlarında iki bilim adamı. Bütün evreni doldurduğu düşünülen bu ısınımın. Kozmik Mikrodalga Arka plan Işınımları denilmektedir ve bundan sonra kolaylık olması için sadece kozmik ışınlar olarak ifade edilecektir.

siyah bulutlar daha sıcak olurken açık bulutların daha soğuk olduğuna dikkat edin. görünür bölge ışınları ile yapılan çalışmalara göre daha avantajlıdır. Yan tarafta verilmiş olan Dünya görüntüsü. çoklu bulut katmanlarının ayrışmış olarak gözlenebildiği yerler görülmektedir. Dünyayı görüntülemek için niçin infrared ışınımlarını kullanırız? Görünür bölge ışınımları ile karalar ile bulutları kolaylıkla ayırt edilmesine rağmen. galaksiler. Portakal rengine karşılık gelen bölge.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Kızılötesi Işınlar 710 nanometreden 1 milimetre arası dalga boylarına sahip ışınları kapsar (iğne ucu ile küçük bir tohum kadar boyları vardır). 16 . bulut yapılarını çalışmak için büyük önem taşımaktadır ve infrared ışınlarıyla oluşturulmuş Dünya görüntüsü. 370C sıcaklığa sahip olan vücudumuz 900 nanometrelik kızılötesi ışıma yapar. okyanusa yakın olmaları nedeniyle ısınan alt tabakadaki sıcak bulutlarla. Soldaki görüntü. Dünya yörüngesi üzerine yerleştirilmiş olan yapay bir uydu aracılığıyla yapılması çok daha avantaj sağlamaktadır. Bu durum. Dünya. Landsat 7 uydusuna yerleştirilmiş özel sensörlerle. oldukça soğuktur. Bütün sıcak ve soğuk maddeler tarafından oluşturulurlar. GOES ve Landsat 7 gibi uydularla Dünyayı gözlemlemekteyiz. Atomlar tarafından emildiklerinde maddeyi ısıtırlar. İnsan ve hayvan vücutlarının infrared ışınları yayması yanında. bir görünür ışık resminden elde edilemeyen bilgilerde olduğu gibi. oldukça sıcak ve beyaz-mavi renge karşılık gelen burun bölgesi. yıldız ve galaksiler gibi uzak cisimler de infrared ışınları yaymaktadırlar. Bu görüntü. onun için de ısı radyasyonu da denir. Güneş. Dünya yüzeyinden yayınlanan veya yansıyan infrared ışınlarının miktarına bağlı olarak veriler toplanmaktadır. Yandaki şekilde de modeli görüldüğü gibi. Güney Amerika’nın batı kesimlerinde. çok büyük toz ve gaz bulutları gibi uzak cisimlerden gelen infrared ışınımları ölçülerek araştırmalar yapılmaktadır. Gece görüş sistemleri bu ışınlardan yararlanarak çalışır. Bir bilim adamı.1. Bizim üzerinde yaşadığımız gezegen olan Dünyayı gözlemleyebilmemiz ve Dünya dışı gözlemler yapabilmemiz için. Örneğin. kara ve denizlerden gelen ve Dünyanın çevresinde oluşan bulutlardan gelen görüntünün her bir parçasını tanımlamak için sıcaklığı kullanmaktadır. O 256 çeşit renk kullanarak her bir bölgeyi renklendirip Dünyaya uzaydan bakıldığında gerçek bir görüntüsünü veren biçimi ortaya çıkarmaktadır. infrared ile daha ayrıntılı detaylar elde edilmektedir. yıldızlar. İnfrared Astronomy Satallite (IRAS) gibi buna benzer diğer uydularla da. benzer bir hayvanın farklı bir görünümünü verir. 1986 yıllında GOES 6 uydusundan alınan bir infrared resmidir. infrared ışınları ile elde edilmiş bir kedinin resmini göstermektedir.

onların çoğu atmosfere girerken ozon gibi çeşitli gazlar tarafından tutulmaktadır. yakın UV ışınımlarına karşılık gelen dalga boyunu kullanmaktadırlar.) Bu resim. Çeşitli materyallerin içinden geçebildikleri için tıpta organ ve kemiklerin görüntülenmesinde sıkça kullanıldığı gibi. kemikler ve dişler çoğunu soğurduğu için 17 . Normal camdan geçemez ancak kuartz camdan geçerler. elektromanyetik spektrumdaki farklı dalga boylarının hepsinde ışık yaymaktadır fakat onun sadece mor ötesi ışınları bronzlaşmamıza neden olmaktadır. UV ışınlarının sadece çok küçük bir kısmını dedekte etmektedir. Yandaki görüntü. Bir dişçide ise film ağzınızın içinde dişin bir yanına yerleştirilerek çenenizden filme düşecek şekilde ışınlama yapılır. 171 Angstrom dalga boyuna sahip bir uç mor ötesi ışınımıyla alınan Güneşin görüntüsüdür. Hiçbir zaman maruz kaldığınız ışınları hissetmesiniz. Güneş güçlü morötesi ışık kaynağıdır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Morötesi Işınlar Mor ötesi (ultraviyole UV) görünür bölgeden daha kısa dalga boylarına sahiptir. Güneşimiz. Atmosfer bu ışınların zararlı etkisini azaltır. hatta Güneş gibi çok yakın gök cisimlerden UV ışınlarını ölçmek için ozon tabakası dışındaki uydulara UV teleskopları yerleştirmek zorundadırlar. Bunların çoğu. Güneşten gelen bazı UV dalgaları Dünya atmosferine nüfus etse de. eşek arısı gibi. ayrıca yüksek-enerji fizik ve gökbilim uygulamalarında da kullanım alanı bulmuştur. Hubble uzay teleskopu yıldız ve galaksileri gözlemek için çoğunlukla. Bu nedenle astronomlar yıldız ve galaksilerden. Röntgen tarafından bulunduğu için röntgen ışınları olarak ta adlandırılır. Dünyanın çevresinde bulunan ozon tabakasının insanları UV ışınlarından koruması insanın yaşamını sağlıklı bir şekilde sürdürmesi için çok iyidir fakat astronomlar için bu evrenden bilgi toplamak için engel teşkil etmektedir. X Işınları Serbest elektronların bir gerilim altında hızlandırılmasıyla oluşturulur. Bu ışınlar elektrik arkları ve gaz boşalmaları sonucunda meydana gelir.1. vücudunuzun bir yanı üzerine X-ışınlarına hassas bir film koyulur ve sonra X-ışınları sizin vücudunuzdan geçip film üzerine düşecek şekilde ayarlanarak cihaz çalıştırılır. (1 Angstrom 10-10m lik bir uzunluğa sahiptir. Kemikler ve dişlerin yoğunluğu derinizden daha fazla olduğu için X-ışınlarını derinin soğurduğundan daha fazla soğurmaktadır ve deri bu ışınları tamamıyla geçirirken. Bu dalgalar her ne kadar insan gözüyle görülemeseler bile. bazı böcekler tarafından görülebilir. Herhangi bir hastanede röntgen çektirilirken. SOHO olarak isimlendirilen bir uydu tarafından çekilmiştir. Yaymış oldukları UV ışınımlarının incelenmesiyle yıldız ve galaksiler hakkında çeşitli araştırmalar yapabiliriz. UV astronomisi araştırmalarında araştırmacılara yardımcı olan çok çeşitli yapay uydular bulunmaktadır. Örneğin.

Boşlukta ışık hızıyla yayılırlar. kanserli hücreleri öldürmek için tedavi amaçlı kullanılmaktadır. Kompton Gözlemcisi gibi sadece. Benzer bir şekilde. Bu özelliği tıpta. Güneş ve hatta çoğu gezegenler X-ışınımı yaymaktadırlar. arkamızda yer üzerinde gölgemiz oluşur. Gamma () Işınları Gamma ışınları. evrenin çok uzak noktalarlından bizlere kadar gelebilmektedir. X-ışınları üzerimize tutulduğunda. atmosferin dışına gönderilen uydularla X-ışını detektörleri yerleştirerek gerçekleştirilir. atmosferimiz zararlı gamma ışınlarına göre bizi koruma görevi yapmaktadır. yıldızlar. X-ışınımı enerji bandını içeren ışığın çoğu türünü salmaktadır. Gamma ışınları. Işık hızıyla yayılırlar. süpernova kalıntıları. kara delikler. Hızları ortama göre değişir. Metaller x-ışınlarını çok fazla soğurduğu için diş içersinde bulunan dolgu maddesi de rahatlıkla belirlenir.1. Bu dalgalar. Dünya. elektromanyetik spektrumun en fazla enerjiye sahip olduğu bölgesine karşılık gelmekle birlikte. canlı hücreleri öldürebilir. en kısa dalga boyuna sahip olduğu kısmına karşılık gelen bölgesidir. Enine dalgalardır. Işığın farklı dalga boylarına karşılık gelen kısımları Dünya atmosferinin farklı derinliklerine nüfuz etmektedir. dalgalar derimizden kolaylıkla geçer fakat kemiklerden geçemeyeceği için film üzerine onların gölgesi düşer. X-ışını yayan cisimler (örneğin kara delikler gibi) dişçinin X-ışını makinesi gibidir ve uydu üzerindeki detektör film yerine geçer. radyoaktif atomlar veya nükleer patlamalar sonucu oluşmaktadır. İlk gamma ışını teleskopu. Gamma ışını astronomisi. yükseklere yükselmiş balonların ve uyduların içine yerleştirilen aletlerle gökyüzü görüntüleri alınabilir. çift yıldız sistemleri. Güneş ışınları üzerimize belli açılarla gelirse. Enerji taşırlar. 18 . atmosferin çoğunun veya hepsinin üzerindeki balonların veya uzay araçlarına yerleştirilen dedektör sistemlerinin elde edilmesine kadar geliştirilmesi mümkün olmamıştır. Uzayda bulunan. X-ışınları astronomisi yapmak için. nötron yıldızları. Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri 1234567Yüklerin ivmeli hareketi sonucu oluşur. Astronomide. Gamma ışınları. 1961 yılında atmosfer üzerindeki bir yörüngeye oturtulan Keşif XI uydusu üzerine kozmik gamma ışını fotonundan yerleştirilmiş ve 100 kozmik gamma ışını fotonundan daha az bir ışın toplanabilmiştir. Bunlar sadece Dünya atmosferi tarafından soğurulmaktadır ve bu nedenle.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ film üzerine kemik ve dişlerin bir silueti düşer. Elektrik ve manyetik alanda sapmazlar.

7x50 ve10x50 gibi değerlere sahiptirler. Karanlığa uyum sağlamış normal bir insan gözü 1/8 ile 1/4 saniye arasında bir süre ışık biriktirebilir ve çapı yaklaşık 4. Gözlem için yüzümüzü Gök’e çevirmek yeterlidir. Orion. Dürbün 50 mm açıklığa sahip olan bir dürbün.1. Işık kirliliği olmayan ortamda. Satürn hatta Andromeda’yı bile çıplak gözle görebilirsiniz.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI İnsanoğlu gökyüzüne bakmağa başladığı andan itibaren gökyüzündeki parlak cisimler dikkatini çekmiştir. gözümüzdür. Jüpiter.5 mm'dir. ikinci rakam ise açıklıktır. Göz. ALET Çıplak Göz Çok iyi göz Küçük opera dürbünü Büyük opera dürbünü Küçük dürbün Büyük dürbün Küçük Teleskop BÜYÜTME 1x 1x 2x 4x 8x 15x 20-200x AÇIKLIK 4 mm 8 mm 15 mm 25 mm 40 mm 60 mm 80 mm PARLAKLIK SINIRI (KADİR) 6 7 8 9 10 11 12 Tablo 1. Samanyolu. Göz İlk gözlem aracımız. Dürbün ve Teleskop Karşılaştırma Tablosu 19 . Dolayısı ile dürbünle gözümüzle göremeyeceğimiz uzak mesafe yıldızları rahatlıkla görebiliriz. her şeyin görülebildiği kadar sınırlı olmadığını fark etmişler ve uzaktaki cisimleri gözlemleyebilmek için çeşitli aletler icat etmişlerdir. Tablo 1 de göz. 50mm açıklığa sahip bir teleskop insan gözünden yaklaşık 40-50 kat daha fazla ışık toplar. dürbün ve teleskop olarak sıralayabiliriz. Buradaki ilk rakam büyütme gücü. dürbün ve teleskop arasındaki bir karşılaştırma verilmiştir. Daha sonraları insanlar. Amatör astronomlar dürbünde yüksek büyütmeden ziyade ışık toplama gücüne dikkat ederler. 20cm lik teleskop normal insan gözünden 1600 kat fazla ışık toplar. İnsan gözü 380 nm (Mor renk) ile 700 nm (kırmızı) arasındaki dalga boylarına duyarlıdır. normal bir gözün topladığı ışığın 50 kat fazlasını toplar. Muhtemelen kendinizi mutlu hissedeceksiniz. Mars. İlk zamanlarda insan gökyüzünü sadece çıplak gözle gözlemlemiş ve gökyüzünün enginliği ve güzelliği karşısında hayrete düşmüştür. Başlıca gözlem araçlarını göz. Ülker. Samanyolu içindeki ve dışındaki yıldızların parlaklığı gözlerinizi kamaştıracaktır. Amatörlerin kullandığı dürbünler 6x35. Yüksek büyütmeli dürbünler sönük cisimleri daha karanlık gösterdiğinden ve elde tutulması güç olduğundan tercih edilmezler.

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

Teleskop
Teleskop, çok uzak cisimleri yakınımızdaymış gibi gösteren çok etkileyici bir alettir. Teleskopun icat edilmesi ile modern astronomide büyük gelişmeler elde edilmiş ve astronominin bilinmeyen yönleri keşfedilebilmiştir. Teleskoplar günümüzde çok çeşitli boyutlarda kullanılmaktadır. Oyuncakçıdan alabileceğiniz ufak teleskopların yanında, tonlarca ağırlığa sahip örneğin Huble Uzay Teleskobu gibi çeşitleri vardır. Teleskopun ne kadar etkileyici bir cihaz olduğuna örnek vermek gerekirse, 20cm’lik ufak bir teleskopla 80 metre uzaktaki bir el yazısını okuyabilirsiniz. Temelde 3 çeşit teleskop türü vardır: 1- Mercekli Teleskoplar: Bu tür teleskoplarda uzun bir tüp içerisindeki mercekten geçen ışık ışınları, göz merceğine gelir. Bu teleskop türü, en yaygın teleskop türüdür. Mercekli teleskoplarda ayna bulunmaz. Bunların bir ucunda geniş bir mercek, diğer ucunda ise ufak bir oküler (göz merceği) yer alır. Işık büyük mercekten geçer ve ufak bir demet halinde okülere gelir. Bu aşamadan sonra yapacağınız şey okülerde netlik ayarını yapmanızdır. Avantajları: · · · · · · · Dizaynı basit olduğu için kullanımı kolay ve güvenilirdir. Çok az bakım gerektirir. Büyük objektif açıklı olan mercekli teleskoplar; ay, gezegen ve çift yıldız gözlemi yapmak için idealdir. İkinci bir aynaları olmadığı için görüntü kalitesi oldukça iyidir. Uzak yeryüzü cisimlerini gözlemek için kullanılabilirler. Optik tüpe sahip oldukları için hava akımları (türbülans) çok azdır. Bu nedenle hava akımlarından dolayı görüntü pek etkilenmez. Merceğin sabit olarak yerleştirilmesi de bir avantajdır.

Dezavantajları: · Tüm teleskop türleri arasında (objektif açıklığı arttıkça) en pahalı olan türdür. · Diğer teleskop türlerindeki gibi açıklığa sahip olanları, daha ağır, daha uzun ve daha büyüktür. Bu yüzden bir yerden bir yere taşınmaları zordur. · Küçük ve sönük nesnelerin (uzak galaksiler gibi) gözlemlenmesine çok uygun değillerdir. · Uzun odak oranlarına sahip olduklarından astrofotoğrafiğe uygun değillerdir. · Akromatik dizaynlı olanlarında renk aberasyonu tam olarak giderilememiştir. · Bu tür teleskoplarda oküler tüpün en sonunda olduğundan bazı gözlemlerde problem olabilir. Bu sorun 900’lik bir prizma ile giderilebilir.

20

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

2- Aynalı Teleskoplar: Newtonian ve Cassegrain olmak üzere iki çeşidi vardır. Bu tür teleskoplarda ışık, düz ve geniş bir tüpün içine girer, tüpün dibindeki eğri aynadan (parabol, hiperbol ya da elips) yansır, toplanmış olan ışık huzmesi, tüpün açık olan ucunda yer alan ufak ikinci aynaya çarpar ve oradan okülere gelir bu şekilde görüntü oluşturulmuş olur. Bu tür teleskoplarda genellikle ikincil aynayı tutabilmek için tüpün açık olan ucundan artı işareti biçiminde teller gerilmiş durumda bulunur, bu teller netlik ayarı yapılmamış olduğu zaman okülerle bakıldığında görünür. Fakat netlik ayarı yapıldığında tellerin görüntüsü yok olur.

Avantajları: · · · · · · · Diğer teleskop çeşitlerine göre fiyatları ucuzdur. Odak uzaklığı 1m’ye kadar olanlar kolaylıkla taşınabilir. Renk sapıncı yoktur. Ay ve gezegen gözlemleri için kullanışlıdırlar. Optik sapınçları az olduğu için oldukça parlak bir görüntü verirler. Astro fotoğrafçılık için uygundurlar. Genellikle hızlı odak oranlarına (f/4 ile f/8) sahip olduklarından, uzak gökadaları, bulutsular ve yıldız kümeleri gibi sönük derin uzay cisimlerini gözlemek için idealdirler.

Dezavantajları: · · · · · Diğer teleskop türlerine göre daha hassas oldukları için daha fazla bakım gerektirirler. Nesneleri ters olarak gösterdikleri için yer cisimlerinin gözlemlenmesi için uygun değillerdir. Açık optik tüp dizaynına sahip oldukları için hava akımı gibi dış etkenlerden daha fazla etkilenirler. İkincil aynaları olduğu için mercekli teleskoplardan daha fazla ışık kaybına neden olurlar. Görüntü kenarlarında bulanıklaşma görülür.

3- Katadioptrik (aynalı-mercekli) Teleskoplar: Bu tip teleskoplar hem ayna hem de lens kullanırlar. iki popüler çeşidi vardır: Schmidt-Cassegrainler ve Maksutov-Cassegrainler. Katadioptrik tür teleskoplar aynalı ve mercekli teleskopların avantajlarını bir araya toplayarak, her türlü amaç için kullanılabilecek bir teleskop türü oluştururlar.

21

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ALİ KUŞÇU
15. yüzyılda yaşamış olan önemli bir astronomi ve matematik bilginidir. Babası Timur'un (1369-1405) torunu olan Uluğ Bey'in (1394-1449) doğancıbaşısı idi. "Kuşçu" lakabı buradan gelmektedir. Ali Kuşçu, Semerkand'da doğmuş ve burada yetişmiştir. Burada bulunduğu sıralarda, Uluğ Bey de dahil olmak üzere, Kadızâde-i Rûmi (1337-1420) ve Gıyâsüddin Cemşid el-Kâşi (?-1429) gibi dönemin önemli bilim adamlarından matematik ve astronomi dersleri almıştır. Ali Kuşçu bir ara, öğrenimini tamamlamak amacı ile, Uluğ Bey'den habersiz Kirman'a gitmiş ve orada yazdığı Hall el-Eşkâl elKamer adlı risalesi ile geri dönmüştür. Dönüşünde risaleyi Uluğ Bey'e armağan etmiş ve Ali Kuşçu' nun kendisinden izin almadan Kirman'a gitmesine kızan Uluğ Bey, risaleyi okuduktan sonra onu takdir etmiştir. Ali Kuşçu, Semerkand'a dönüşünden sonra, Semerkand Gözlemevi'nin müdürü olan Kadızâde-i Rûmi'nin ölümü üzerine gözlemevinin başına geçmiş ve Uluğ Bey Zici'nin tamamlanmasına yardımcı olmuştur. Ancak, Uluğ Bey'in ölümü üzerine Ali Kuşçu Semerkand'dan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yanına gitmiştir. Daha sonra Uzun Hasan tarafından, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacı ile Fatih'e elçi olarak gönderilmiştir. Bir kültür merkezi oluşturmanın şartlarından birinin de bilim adamlarını bir araya toplamak olduğunu bilen Fatih, Ali Kuşçu' ya İstanbul'da kalmasını ve medresede ders vermesini teklif eder. Ali Kuşçu, bunun üzerine, Tebriz'e dönerek elçilik görevini tamamlar ve tekrar İstanbul'a geri döner. İstanbul'a dönüşünde Ali Kuşçu, Fatih tarafından görevlendirilen bir heyet tarafından sınırda karşılanır. Kendisi için ayrıca karşılama töreni yapılır. Ali Kuşçu' yu karşılayanlar arasında, zamanın ulemâsı İstanbul kadısı Hocazâde Müslihü'd-Din Mustafa ve diğer bilim adamları da vardır. İstanbul'a gelen Ali Kuşçu' ya 200 altın maaş bağlanır ve Ayasofya'ya müderris olarak atanır. Ali Kuşçu, burada Fatih Külliyesi'nin programlarını hazırlamış, astronomi ve matematik dersleri vermiştir. Ayrıca İstanbul'un enlem ve boylamını ölçmüş ve çeşitli Güneş saatleri de yapmıştır. Ali Kuşçu' nun medreselerde matematik derslerinin okutulmasında önemli rolü olmuştur. Verdiği dersler olağanüstü rağbet görmüş ve önemli bilim adamları tarafında da izlenmiştir. Ayrıca dönemin matematikçilerinden Sinan Paşa da öğrencilerinden Molla Lütfi aracılığı ile Ali Kuşçu' nun derslerini takip etmiştir. Nitekim etkisi 16. yüzyılda ürünlerini verecektir. Ali Kuşçu'nun astronomi ve matematik alanında yazmış olduğu iki önemli eseri vardır. Bunlardan birisi, Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih'e sunulduğu için "Fethiye" adı verilen astronomi kitabıdır. Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde gezegenlerin küreleri ele alınmakta ve gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir. İkinci bölüm Yer'in şekli ve yedi iklim üzerinedir. Son bölümde ise Ali Kuşçu, Yer'e ilişkin ölçüleri ve gezegenlerin uzaklıklarını vermektedir. Döneminde hayli etkin olmuş olan bu astronomi eseri küçük bir elkitabı niteliğindedir ve yeni bulgular ortaya koymaktan çok, medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Ali Kuşçu'nun diğer önemli eseri ise, Fatih'in adına atfen Muhammediye adını verdiği matematik kitabıdır.

22

ekliptik sistemin tartışılması. kiliseye karşı çıkan insanlar ateşte yakılmaya mahkum edilirdi. Eserlerinde izah edilen konular. yazdığı kitabını ortaya çıkarabilirdi.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikolaj Kopernik (d. Etrafın tepkisinden. 1543) 19 subat 1473 yılında Torun'da (Polonya) doğan Kopernik normal tahsilini yaptıktan sonra 1491 yılında Krakov'daki okula devam ederek matematik ve astronomi öğrenimini bitirdi.1. O dönemde. Papaya kitabını göndererek şu mektubu yazdı: "Aziz peder. başladığım hususlardan vazgeçmeye niyetlendiğim olmuştur.. 1494 yılında evine dönen Kopernik. Astronom. Orada astronom Domenico Noworra (1454-1504) ile beraber çalıştı. Dünya’nın yuvarlak ve hareket eden bir cisim olduğu. Fakat çekingenliği üzerimden atarak çalışmalara devam ettim. Ben ömrüm boyunca çevremin düşüncelerine aldırmayan. İsa Güneş’e sabit durması için emir vermişti ve Güneş de sabit durmaktaydı. fikirlerini savunan biri olamamışımdır. Güneş’in görünen hareketi.. Yunanlı astronom Batlamyus'un yanlış olan teorisini Dünyaya anlatarak ilme anlatılamayacak kadar büyük hizmette bulundu. Burada. 1540'da ise bütün fikirlerini içine alan kitabın basılması için müsaade çıkmıştı. Sebepleri ise kendisinin bunların doğru olduğuna tam emin olmaması ve kendisi papaz olduğu için kiliseden çekinmesi.1473 . Yine genel inanca göre dünya düz tepsi gibiydi. doktor ve rahip olan Kopernik. kilisede görev aldı fakat bu uzun sürmedi. Heliosentrik teori bugün Kopernik teorisi olarak da adlandırılır. Kopernik. 1501'de Hukuk fakultesini devam ve Tıp fakultesine baslamak icin tekrar İtalya'ya geri döndü. Yazdıklarımı tenkit edenler olursa onlara aldırmayacağım ve saçma kabul edeceğim. 1497'de memleketine dönüp. başpiskopos olan amcasının tesiriyle dini eğitim için İtalya'ya gitti. Aksini düşünenler ise cehennemlikti. Artık fikirlerini rahatça açıklayabilir. Yeni astronominin kurucusu kabul edilen Kopernik. çalışmalarına devam etti. kitapta yazılanları okuyanların hemen reddedeceklerini biliyorum. Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş etrafında döndükleri kuralını açıklamıştır. Ay'ın ve gezegenlerin incelenmesiydi. O zamanki Hıristiyanlık inancına göre Hz.ö. Ömrünün sonlarına doğru sıhhati bozulan Kopernik'in kiliseden korkusu kalmamıştı. 24 Mayıs 1543 yılında Frombork'ta (Polonya) öldü. ileri sürdüğü fikirleri ancak ömrünün sonlarında açıklayabilmiştir. 23 ." Kopernik'in en önemli eserinde "De revolutionibus orbium coelestium" heliosentrik teorisini detaylı anlattı.

Ünite 2 EVRENİ TANIYALIM .

karmaşık ve araştırmaya değer olmuştur.5 milyar ışık yılıdır. İçinde yaşadığımız Güneş Sistemi bunlardan birisidir. Pozitif bilimler açısından evren. Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınıryoktur. gezegenler ve asteroitler bulunmaktadır. olayları ile ilgi çekici. Büyük Patlama sonucunda altı yöne dağılan gaz molekülleri uzun bir dönem boyunca birbirlerinden bağımsız hareket ettiler. Aynı evrensel fizik kanunu neticesinde gökadalar da birbirlerine yaklaşarak devasa gruplar oluşturdu. Uzay. güçlü füzeler.7 milyar yıl iken görünür evrenin yarıçapının 46. Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi. Böylece merakını gidermeye başlayan insanoğlu bununla yetinmeyip uçarak daha fazla bilgi toplamak istedi. Evren ya da Kâinat. Ay 'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi.1088 yıldız olduğu tahmin edilmektedir. 20. Bu yüzden insan her çağda uzayı merak etmişti. Dünya’ya ait olanının merkezinde doğal olarak Dünya vardır ve yarıçapı yaklaşık 46. Nihayet. Bu teoriye göre evren. sıkışmış bir noktanın patlamasıyla oluştu. Bigbang (Büyük Patlama) teorisidir. Sürekli genişleyen evrenin her yerinde geçerli olan fizik kurallarından kütle çekimi kanunu vasıtasıyla bağımsız gazlar birleşerek galaksileri (gök adaları) oluşturdular. yapay uydular geliştirilmesi. Bütün evrenin. uzayda bulunan tüm madde ve enerji biçimlerini içeren bütünün adıdır. Bununla birlikte evren öncesi durum. bir apartmandaki daireler. gök cisimlerini barındıran uzay ve tamamen boş olan karanlık uzayın toplamıdır. uzay hakkındaki bilgileri artırdı. Evren meydana gelmeden önce evrenin yerinde ne olduğu ya da evrenin neyin içinde genişlediği sorularına bilimsel bir cevap bulunamamıştır. Uzayla evren arasındaki farkı şöyle de özetleyebiliriz. odalarken. merdivenler. sıfır hacimli ve çok yüksek bir enerji potansiyeline sahip. evren ise apartmanın bütünü yani kendisidir. çok güçlü radyo teleskoplarla (Hubble Uzay Teleskopu) uzayın derinliklerinin araştırılması. yapma uydular. büyüklüğü. koridorlar. galaksilerin içinde ise tahminen milyarlarca sistemler. Dolayısıyla modern fizik açısından evren. Galaksiler içinde yıldızlar ve bazı yıldızların çevresinde sistemler oluştu. yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir. Keşfedebildiğimiz evrende 400 milyardan fazla galaksi ve 10. evren dışı varoluş hakkında hipotezler öne sürülmüştür. EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN Uzay ya da feza.2. Uzay karanlığı. küre şeklindedir. İnsanlığın uçmayı keşfetmesiyle Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. Uzayda tahminen milyarlarca galaksi. Ortalama ısısı -270 0C dir. Görünür evren. 25 . Evrenin oluşumuna dair günümüzde en çok kullanılan teori. Evrenin yaşı 13. bu gözlemlenebilir evrenin en az 1023 katı olduğu şeklinde teoriler vardır. var olduğunu bildiğimiz bütün atomik âlemlerdir. Bu yüzden sürekli uzayı araştırmak için icatlar yapmıştı.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM UZAY. daha da artmaya başladı.5 milyar ışık yılı olmasının nedeni evrenin devamlı genişliyor olmasıdır.

Ay’a baktığımızda onun 1.000.800. Aynı şekilde bu.26 Işık Yılı uzunluğundaki değere 1 pc (Parsek) adı verilir. 1677′de O.2. Bu doğa olayı. biz hep Güneş’in 8 dakika önceki ışınlarını görebiliyoruz. Latince celeritas (hız) ismine adden "c" ile ifade edilir. IŞIK HIZI Işığın ve tüm diğer elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı 299. Yani. Buradan matematiksel ifadeyi yazacak olursak.9 milyon mil'dir.600.2 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda Gökadasıdır. ışığın hızının sonlu olması idi. 1660′lı yıllarda.000. belki de binlerce ışık yılı önceki hâllerini görüyoruz. Jüpiter Dünya’ya uzak olduğu zaman geç meydana geldiğine dikkat etti.6 x 10 6 km ya da 92. 26 . Astronomik birim. Çünkü Güneş ışınları Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada gelirler.000 kilometredir. Bu keşif. Parsek : 3. Cassini Paris’te geceleyin Jüpiter’in 4 tane uydusunu gözlemişti. bu cisimden gelen ışınların yolculuklarına 18 milyar yıl önce başladıkları anlamına geliyor. denizcilikte çok pratik önemi olan mükemmel bir saati bulmayı umuyordu. 10 dakikanın bir kaç katı kadar çok erken veya çok geç meydana geliyordu. Çıplak gözle görebildiğimiz en uzak cisimse 2. Gökbilimcilerin görebildikleri en uzak cisim 18. Bu uydular gezegenin etrafında dönüyorlar. Örneğin. Işık saniyede 300. bunun olası en büyük hız olduğunu bilmekteyiz. Gözlemleri sırasında bir takım düzensizliklere dikkat etti.000.2 saniye önceki hâlini. evrendeki büyük uzaklıkları belirtmek için kullanılır.000. Gezegenlerin güneş etrafındaki yörüngeleri çember değil de elips biçiminde olduğundan.000 kilometreye kadar çıkmaktadır.458 metre/saniye dir.000 kilometreye düşmekte. yani 3.000.000 x 60 x 60 x 24 x 365 = 9.75 milyar km uzaktadır. Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri yıldız sistemi.3 ışık yılıdır. en uzak olduğu konumda ise 152. Bu problem. G. Römer salınımların. gezegenin diskinin arkasında veya önünde ortaya çıkıyor ve gözden kayboluyorlardı. Bu da. Güneş’e baktığımızda ise Güneş’in yaklaşık olarak 8 dakika önceki hâlini görürüz.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ Astronomik Birim (AB): Bir astronomik birim Güneş'in merkeziyle Dünya'nın merkezi arasındaki uzaklık olan 149.000 km yok almaktadır. Herhangi bir maddenin içinden geçerken (örneğin su.600.000 km = 946 x 10 10 km dir. Ayrıca astronomide Dünya'nın Güneş'e ortalama uzaklığı olan 149.000 km/s olduğunu ve Einstein’a göre de ışık partiküllerinin (fotonlarının) sıfır artık kütleye sahip olduklarını. Bu uzaklık Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konumda 147.000 kilometre bir Astronomi Birimi (AB) olarak kabul edilir. cam vb. Işık Yılı (IY): Işığın bir yılda aldığı yoldur. kendisinden önce tıpkı Galileo gibi. Işık hızının sonlu olmasının bir sonucu olarak. Işığın hızının bugün c = 300. Işığın hızı sadece vakum ortamdayken c 'ye eşittir. bu yüzyılın en temel keşiflerinden birinin ortaya çıkarılmasına öncülük etti. Jüpiter Dünya’ya çok yakın olduğu zaman erken.792. gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sürekli olarak değişir. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı ortalama olarak 149.) hızı c 'den küçüktür. Bu anlamda belki de gökyüzündeki cisimler için geçmişe açılan pencereler benzetmesini yapmak yanlış olmaz. Römer’e.000 ışık yılı uzaktadır. Güneş Sistemi'nden yaklaşık 25 astronomik birim. Römer tarafından çözüldü. Öngörülen bu düzensizlikler. Güneş’ten sonra bize en yakın yıldızın uzaklığı 4. Dünya'nın Güneş'e en yakın ve en uzak konumları arasında 5 milyon kilometre fark vardır. Yani biz onlara baktığımızda aslında onların şu andaki hâllerini değil. uzaklıklarına ve büyüklüklerine bağlı olarak diğer gezegenler ve yıldızlar için de geçerlidir.460. D. Cassini. 1 Işık Yılı = 300.

Çünkü zaman. kütle ile enerji arasında yeni bir bağıntının doğmasına yol açmıştır. a. bu cismin kütlesi sonsuz. O da evrendeki tek sabit olan ışık hızıdır. bir cismin ulaşması durumunda ise. kaynak ile gözlemci arasındaki göreli hareketten bağımsız olup daima sabittir. uzunluk ve kütle bu niceliğe göre değişmektedir. Einstein bunun mümkün olamayacağını. Deney. Teori farklı zamanlarda: a. hareketin evrende mutlak olduğunu. cisimlerin ışık hızı mertebesindeki hareketlerinde de Newton fiziği bekleneni vermedi. C.2. ışık hızının her zaman. Bu ilkeler. Bunun yanında. Işık hızına yakın hareket eden nesnelerin hareket yönündeki uzunlukları kısalır ve kütleleri artar. maddenin enerjiye eş değer olduğunu ve çok küçük kütleden fazlasıyla enerji elde edilebileceğini göstermiştir. ışık dalgalarının hareketi için herhangi bir ortamın gerekmediğini. bir cismin uzaydaki durumuna göre zaman ve mekân özelliklerinin değişkenlik göstereceğini ileri sürdü. Özel Rölativite Rölativite teorisi. uzunluğu da sıfır olur. Sonuç olarak göreli bir evrende 1. bu sonuçları anlamlandıran ve doğru olarak açıklayan ilk kişi oldu. Işık hızına. Morley tarafından gerçekleştirilen bir deneyin sonucunun yorumlanmasıyla elde edilmiştir. Gerçekte asırlar önce İslam filozofu Kindî (801-873) zaman. Deneyde. Einstein. Maddenin hızlandırıldıkça kütlesinin artması. 2. Işığın boşluktaki hızı. dolayısıyla esirin varlığına ilişkin bir varsayımın gereksiz olduğunu ortaya koydu. Tam ışık hızına sahip bir cisim için ise zaman geçmez. Özel rölativite b. mekân ve hareketin göreli. 1887'de A. Maxwell'in elektromanyetik dalgaların içinde hareket ettiğini ileri sürdüğü esir maddesinin var olup olmadığını sınamak üzere gerçekleştirildi. Herhangi bir kaymanın bulunması durumunda esirin hareketinden dolayı ışık dalgalarının hızının azaldığı sonucuna varılacaktı. 27 . Atom bombalarının yapımı ve nükleer reaktörlerin çalışması bu sayede açıklanabilir. Einstein bu düşüncelere deneysel kanıtları da katarak şu ilkeleri koydu: • • Tüm fizik yasaları. Genel rölativite adları altında oluşturulmuştur. Michelson ve E. Dünya'nın. Fakat deney bekleneni vermemiştir. birbirine göre değişmeyen harekete sahip bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynı yazılmalıdır. Bu sonuçtan hareketle şu söylenebilir: Hiçbir cisim ışık hızına ulaştırılamaz. Ancak. E = m c2 ile verilen denklem. 1905'te yeni bir teori ortaya atıldı. 3. Newton. bulunulan yere ve zamana göre değişmediğini kabul ediyordu. Yüzlerce deneme sonunda.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM RÖLATİVİTE TEORİSİ Kuantum teorisiyle atomun yapısı aydınlatılmaya çalışılırken. Güneş çevresinde döndüğü yöne gönderilen iki ışık dalgası arasındaki faz kaymasının gözlenmesi esas almıyordu. Böylece yüksek hızlardaki hareket ele alınırken bir tek referans noktası göz önüne alınacaktır. Newton tarafından kurulan klâsik fiziğin mikro boyutlarda yetersizliği anlaşılmıştı. Işık hızına yakın bir hızla hareket eden sistemde zaman yavaş işler. temelde uzay boşluğunu doldurduğu düşünülen ve J. her yerde sabit olduğu sonucuna varıldı. her cisme ve gözlemciye göre değişken yapıda olduğunu vurgulamıştı.

Einstein daha genel bir teori olarak genel rölativiteyi 1916'da oluşturmuştur. Einstein. bu durumda eğer bunları birbirinden ayıramıyorsak "o hâlde bu etkiler birbirinin aynı olmalıdır" şeklinde düşünerek bir cismin eylemsizlik kütlesiyle yer çekimi kütlesinin birbirine eşit olduğunu ileri sürmüştür. Genel Rölativite Özel rölativite birbirine göre ivmesiz bulunan sistemler için geçerlidir. plazmadan ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan sistemdir. kütle çekim (yerçekimi) kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlardan. mekanik ve elektro manyetizma teorilerini birleştirmiş. yüzyıl filozoflarından Kant (Immanuel Kant. Gökadalar çeşitli çoklu yıldız sistemlerini. Hubble'nin keşfini başka galaksilerin keşfi izledi. uzay ve zaman hakkındaki görüşlerde köklü değişikliklere neden olmuştur. 1711-1796). Tipik gökadalar 10 milyon (cüce gökada) ile bir trilyon (dev gökada) arasındaki miktarlarda yıldız içerirler ve bir gökadanın içerdiği yıldızların hepsi o gökadanın kütle merkezini (ortak çekim merkezini) eksen alan yörüngelerde döner. Ancak evrende ivmesiz hareket eden pek az şey vardır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM b. 1924'te Hubble. yıldız kümelerini ve çeşitli nebulaları da içerebilirler. Bu yüzden. Edwin Hubble Hubble'nin 1929 yılındaki keşiflerinden biri şudur: Evren sürekli olarak genişlemektedir. Einstein. Hubble'nin bulduğu sonuç şudur: Andromeda galaksisinin Dünyamızın içinde bulunduğu Samanyolu galaksisine uzaklığı 2 milyon ışık yılıdır. GÖKADA (GALAKSİ) 18. Sonuç olarak. rölativite teorisi uzaya bakış açımızı değiştirerek uzay hakkındaki bilgilerimize yeni boyutlar kazandırmıştır. 1724-1894) ve Wrigt (Thomas Wrigt. Bu açıdan 3 farklı tür bulunur: Eliptik gökadalar. kütleleri etkisiyle her an değişikliğe uğrayan bir ortam olduğu sonucuna varılmıştır. 28 . Bu yaklaşımda da Einstein klâsik fizikte Newton tarafından kurulan yer çekimi ifadesinin yetersizliğine dikkat çekmiştir. Bu çerçevede sefeid türü değişen yıldızları inceledi. başka bir galaksinin olduğunu keşfetti.2. Einstein. Bu galaksinin uzaklığını da sefeid türü değişen yıldızların yardımıyla hesapladı. yıldızlararası gaz ve tozdan. Sabit bir yer çekimi alanında eylemsiz referans çevresi ile ivmeli bir referans çevresini birbirinden ayırmak imkânsızdır. araştırmalarını galaksiler üzerinde yapmaya başladı. Çevresinde gezegenler ve asteroitler gibi çeşitli kozmik cisimler dönen Güneş’imiz Samanyolu gökadamız içerisindeki yıldızlardan yalnızca bir tanesidir. Güneş sisteminin bulunduğu Samanyolu galaksinin dışında. Bu durumda genel rölativite ilkelerini şöyle belirtmiştir: Fizik yasaları. bu ilkelerden hareketle evrenin uzay-zaman boyutunun her ikisiyle incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Gökada ya da galaksi. sarmal (spiral) gökadalar ve düzensiz gökadalar. Samanyolu'nun dışında bağımsız sistemlerin varlığını belirtmişlerdir. Bu galaksi Andromeda Galaksisi idi. milyonlarca yıldızdan oluşan. 20. Gökadalar genellikle biçimlerine (veya görsel biçim bilimine) göre sınıflandırılırlar. Buradan uzayın gök cisimlerinin toplanma mekânı değil. bir cismin uzayda ivmelenmesiyle onun üzerine bir yer çekimi ivmesinin etki etmesi birbirinden ayırt edilemez durumdur. Fiziksel olarak. yüzyıl başlarında teleskopların gelişmesiyle evrende Samanyolu dışında ve daha çok uzakta milyarlarca yıldızdan oluşan galaksilerin varlığı keşfedildi. eylemsiz veya ivmeli bir gözlem çerçevesinde aynıdır.

gerçekten elips biçimine sahip galaksilerdir. Toplam gökada nüfusunun çeyreğini oluşturduklarına inanılır. Gökadaların çoğu 1. Gözlemlenebilir evrende 100 milyardan fazla gökada olduğu sanılmaktadır. Bu bölgede yeni yıldızlar da oluşmaktadır.000 parsek arasındaki bir yarıçapa sahip olup. Hubble düzenine göre eliptik galaksiler. İçinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi da bir çubuklu sarmal galaksidir. nispeten yıldızlararası maddesi fazla olmayan galaksilerdir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Eliptik gökada Sarmal gökada Eliptik Gökadalar Eliptik galaksiler görüş açısından bağımsız olarak. Gökadaların çoğu. Sarmal Gökadalar Evrendeki galaksilerin büyük bir çoğunluğu sarmal galaksilerden oluşur. onlar da yine kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı süper kümeleri oluştururlar. dönen bir yıldızlar diskinden. Bu gruptaki galaksilerin kütleleri 1 milyar ile 200 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Ayrıca. Genç yıldız nüfusları sayesinde maviye daha yakın olan sarmal gökadaların aksine. Nispeten yüksek düzeyde açısal hıza sahiptirler.000 ile 100. Sarmal galaksiler. sarı-kırmızı renklerde olurlar. en basık ya da en oval olanlar ise E7 olarak adlandırılır. Genellikle küçük yapılı. Düzensiz Gökadalar Biçimsel gökada sınıflarından herhangi birine uymayan gökada sınıfıdır. Bu galaksilerde özellikle sarmal kollarında gaz ve toz vardır. kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı “kümeler” adı verilen topluluklar oluştururlar. yani yıldız doğumlarının durduğu veya en aza indiği galaksiler olarak düşünülebilirler. Herhangi bir sarmallık veya dairesel/eliptik biçime sahip değillerdir. 29 . Bu galaksilerde yeni yıldız doğum oranı çok düşüktür. çoğu düzensiz gökadanın geçmişte birer sarmal veya eliptik gökada olduğu fakat sonraları yerçekimsel güce maruz kalıp düzensizleştikleri de düşünülmektedir. Gökadalar arası uzay ortalama yoğunluğu m3 başına bir atom bile düşmeyecek derecede az olan bir gazla doludur. daire biçimine yakınlıktan aşırı ovalliğe kadar uzanan bir yelpaze içinde kodlanır ya da adlandırılırlar. dolayısıyla açık kümelere çok az derecede sahiptirler. Bu yelpaze içinde daire biçimine en yakın eliptik galaksiler E0 olarak.2. genellikle birbirlerinden milyonlarca parsek uzaklıklarda bulunurlar. Etrafı teker adlı yıldızlar topluluğu tarafından sarılı bu karın ya da çekirdek kısmından dışarı doğru nispeten parlak kollar uzanır. yıldızlararası ortamdan ve genellikle daha yaşlı yıldızlardan meydana gelmiş bir şişkinlikten oluşur.

Gökadaların uzayda rastgele dağıldıklarını ileri süren teoriler. gökadaların çoğunun kütlesinin yaklaşık % 90’ını karanlık madde oluşturmaktadır. bütün bunların saniyede binlerce kilometre hızla hareket ettikleri anlaşılmıştır.000 300. birbirinden farklı yapıda milyonlarca yıldızdan meydana geldiğini ortaya koydu. çok sayıda sıkışmış şekilde oluşmuş yıldızlardan meydana gelen yıldız topluluğu olarak belirtmiştir. Sonuçta zamanına kadar ne olduğu kesin olarak tanımlanamayan kuşağın. Dolayısıyla 300 milyar yıldız içerir.000 20. Başlıca Gökadalar Gökada Samanyolu Andromeda LMC SMC Fornox Sistemi NGC 598 Maffeil NGC 6822 NGC 205 Uzaklığı (1000 ışık yılı) Çapı (ışık yılı) Yıldız Sayısı (1000 adet) (-) 2250 170 190 650 2350 3300 1630 2250 100.5 katı kadardır. bu kaçışın devam ettiğini göstermektedir. aletsiz olarak yaptığı araştırmalar sonunda. Bu gruplar içindeki yalnız gökadalar diğer gökadalarca hızla çekilir.000 130. Anlaşıldığına göre.000 350 3. ayrıca gökadaları teşkil eden yıldızlar ve diğer gök cisimlerinin de hepsinin belli bir kanun içinde hareket ettikleri. gökyüzünde çıplak gözle görülen en uzak gök cismidir (2.000 16.000 100.2milyon ışık yılı).000 60.000 200.000 20 40.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Galaksimizin komşuluğunda yer alan Andromeda.000 200. Diğer bir görüşe göre de eliptik gökadalar.Ö. öyle görünüyor ki. Milâttan önce 400 yılında Antik Yunan düşünürü Demokritos (M. Astrofizikçilerin yapmış olduğu son araştırmalarda gökadaların milyarlarca yıllarla ölçülen ömürleri içinde birbirleriyle çarpıştıkları açıklanmıştır. içinde bulunduğumuz Samanyolu Gökadası gibi milyonlarca gökadanın var olduğu. Karanlık madde henüz çok iyi bir şekilde anlaşılamamış olmakla birlikte. çoğu büyük gökada kümeleri içinde bulunurlar. modern araçlarla yapılan gözlemler neticesinde önemini kaybetmiş.000 SAMANYOLU Gözlem koşullarının uygun olduğu gecelerde.000 25. Biçim bakımından bizim gökadamıza çok benzeyen Andromeda'nın boyutları Samanyolu'nun 1.000 6. geniş bir kuşak gibi saran. Samanyolu gökadamız da çekirdek kısmında böyle bir kara delik içermektedir.000 10. Dolayısıyla Demokritos'un 2100 yıl kadar önce aletsiz olarak belirttiği görüşün doğruluğu belirlenmiş oldu.000 25. Samanyolu’nu. hepsinin belli bir intizam içinde yer aldıkları.2. Galileo 1610'da dürbününü Samanyolu'na çevirdiği zaman. bize en yakın gökada olmakla birlikte. Bu durumda bir gökada diğerine çarpmaktansa yanından geçmeyi tercih eder. Gözlem verileri bazı gökada merkezlerinde dev kara deliklerin mevcut olabileceğini ortaya koymaktadır. burada sayısız ışıklı noktalar tespit etti.000 30. 30 . beyaz ve ince bir bulut görünümünde olan yıldız yığınının oluşturduğu topluluğa Samanyolu (galaxiy) denir. Günümüzde imal edilen geliştirilmiş uzay aletleriyle yapılan gözlemlerde. gökadaların spektrumunda görülen kırmızıya yakın kayış. gökyüzünü hemen hemen büyük bir daire boyunca. Çekim güçlerinin gökadaları birbirine yaklaştırması neticesinde meydana gelen bu dev kozmik olay sonucunda spiral eliptik gökadalara dönüştüğü ileri sürülmektedir. 490-430).

Bu iki uç arasındaki uzaklık 100. Samanyolu'nun merkezinde toplanan kısmı. merkezin gerçek yapısı hakkında kesin bilgilere sahip değiliz. Hollandalı astronom J. Diğer yarı miktarı da yıldızlar arasında gaz yahut bulutsu şeklindedir. Bu durumda. kendilerinden 100 yıl kadar önceleri Galileo'nın görüşü ile aynıdır. Güneş sisteminin bulunduğu yerde Samanyolu'nun kalınlığı 4. Bu şeklin orta kısmında (merkezî bölgesinde) çok sayıda yıldız olmasına rağmen.000 ışık yılıdır. Samanyolu'ndaki yıldızların ortalama sayısını tespit etmemiz mümkün olmuştur. Güneş sistemimizin içinde bulunduğu Samanyolu'nda. görüş imkânlarına engel olduğundan. Şeklin en geniş yeri 16. Ancak Samanyolu merkezinde bulunan yıldızların bulutlarla örtülü olması. Samanyolu. oğlu Johan Herschel güney yarım kürede Samanyolu’ndaki yıldızların sayısını tespit etmeye çalışmışlardır. bu miktar başka bir ifade ile Güneş kütlesinin 200 milyar katıdır. 31 . yoğunluğu çok düşük gaz bulutlarıyla kaplıdır. zamanımıza kadar 42 defa dönme yaptığı anlaşılır. Buldukları sonuç. W. Bilinen özellik. Samanyolu’nun 10 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir.000 ışık yılıdır. Oort 1927'de yaptığı araştırma ve hesaplamaya göre Samanyolu'nun kendine özgü bir hareketi olduğunu tespit etmiştir. Bu sıradaki dönme hızı 220 km/s'dir. fiziğin önemli bir kolu olan tayf biliminde Doppler Olayının astronomiye uygulanmasıyla tespit edilmiştir. Bu bölgedeki gazların yoğunluğu 10-27 g/cm3 olabileceği hesaplanmıştır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Daha sonra Wilhelm Herschel kendisi kuzey yarı kürede. büyük bir mercek (veya mercimek) şekline benzer. yapıları ve özellikleri birbirinden farklı 100 milyar kadar yıldızın varlığı anlaşılmıştır. Herschel'in ortaya koyduğu bir gerçek de Samanyolu'ndaki yıldızların sayısı Samanyolu enlemlerine (galâktik enlem) göre değişir. Astronom Harkow Shapley ve Scorse'nin 1918 yılında fotoğraf ve tayf yardımıyla ortaya koyduğu sonuca göre. şeklin kenarlarına yaklaştıkça yıldız sayısı azalır. Herschel'den sonra. W. bu kütlenin yüzde 80'i kadardır. Güneş'in Samanyolu merkezine uzaklığı ise 27. Bu sonuç.000 ışık yılı kadardır.H. Samanyolu'ndaki yıldızlar arası tamamen boş olmayıp. 1932'den itibaren kullanılmaya başlanan radyo teleskoplarla.2. merkezdeki yıldızların sayısının civarına nispeten daha yoğun olmasıdır. Bu kütlenin yarı miktarı yıldızlarda toplanır. Samanyolu 240 milyon yılda bir defa merkezi çevresinde dönmektedir. Toplam kütlenin de 1045 gram olduğu hesap edilmekte olup.000 ışık yılı kadardır.

821.3 milyon kat daha fazladır ve kütlesi itibariyle dünyanın 332. ışık ve enerji kaynağıdır. çekim kuvvetinin etkisiyle Güneş etrafında ve belli bir yörünge üzerinde dönmektedirler.000 km’dir. Çapı 1. Güneş ışınları 8 dakikada yeryüzüne ulaşmaktadır ve Güneş’in üç günde yaydığı enerji Dünya’daki tüm enerjilerin toplamından fazladır. Çapı 30 ışık yılı yani 283. Bunların dışında bir de Plüton vardır. Güneş ve Özellikleri .914. Bu gezegenler Güneş’e olan uzaklıklarına göre sırasıyla Merkür.500. Dünya’ya uzaklık ve yarıçap olarak en yakın gezegen Venüs’dür. Güneş Sistemindeki gezegenlerin bazı özellikleri şunlardır.2. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş’in etrafında batıdan doğuya doğru dönerler. Güneş sisteminde bulunan gezegenler ve diğer gök cisimleri. Hacmi dünyanın hacminden 1. Mars ve Neptün’ün 2. 5 milyar yaşında olduğu tahmin edilen ısı. Uranüs’ün 6. En küçük gezegen Plüton. helyuma dönüşmektedir.000 katıdır. Güneş’in sıcaklığı 6000 °C ve merkezindeki sıcaklık ise 1. Saniyede 600 milyon ton hidrojen. Ayrıca Dünya’ya en yakın yıldızdır. Gezegenlerin dönüş hızları Güneş’e olan uzaklıklarına göre ters orantılıdır. Dünya’dan uzaklığı 149. Satürn’ün 10 ve Jüpiter’in 12 uydusu vardır. güneşin çekim kuvvetinin etkisiyle. Jüpiter. Mars. 32 . gezegenler.177. 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği Plüton’un gezegen sınıfından çıkarılarak “cüce gezegen” sınıfına konulduğunu açıklamıştır. Uranüs ve Neptün ‘dür. Güneş’e en yakın gezegen Merkür. en büyük gezegen Jüpiter’dir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM GÜNEŞ SİSTEMİ Güneş sistemi.        Gezegenlerin tamamı elips şeklinde bir yörüngeye sahiptir ve tüm gezegenlerin dönüş hızları birbirinden farklı olmakla birlikte bazı gezegenlerin yörüngeleri birbiri ile kesişir. Merkür ve Plüton ve Venüs’ün uydusu yoktur. Dünya’nın 1. Bu olay sırasında kırmızımsı bir alev 15-20 bin km yükselir bu olaya güneş fırtınası denir.5 milyon °C dolayındadır. Dünya. Bu dokuz gezegen ile birlikte onların bilinen 166 uydusu da güneş sistemine dahildir. Venüs. kuyruklu yıldızlar ve meteorların yine güneş etrafında birikmesiyle oluşan gök cisimleri topluluğudur.000 km hızla döner ve bir turunu 25 günde tamamlar.4 milyon km. Güneşte hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında büyük bir enerji açığa çıkar. gezegenlerin uyduları. bilinen en uzak gezegen ise Plüton’dur. Güneş kendi ekseninde 70. Ancak Plüton dış merkezli bir yörüngeye sahip olduğu için gezegen olup olmadığı konusunda uzun tartışmalar yaşanmış. Satürn.430 km olan güneş sisteminde güneş de dahil olmak üzere toplam 10 gezegen vardır. Yapısının tamamına yakını Hidrojen ve Helyum gazlarından oluşmaktadır.

Güneş’e yakınlığı sebebiyle yüzey sıcaklığı 450 °C ‘nin üzerine çıkabilirken gece güneş ışınlarını almayan diğer tarafı ise -172 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. Venüs. Yerçekim kuvvetinin az olması sonucu çok ince bir atmosfere sahip olan Merkür çok miktarda Helyum ve Hidrojen içerirken.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Güneş sistemindeki gezegenler İç (Karasal) ve Dış (Gaz Yapılı) gezegenler olmak üzere ikiye ayrılırlar. Diğer tüm gezegenler saat yönünün tersine dönerken Venüs saat yönünde döner. Yarıçapı 2439 km’dir.4 milyon km ile Güneş’e en yakın ikinci gezegendir. 27 Mart 1972′de fırlatılan Venere-8 adlı uzay aracının göndermiş olduğu verilere göre venüs etrafındaki bulutlar60 km’ye kadar çıkabilmekte ve hızlı bir şekilde hareket etmektedir. 6050 km’lik yarıçapı olan bu gezegen neredeyse Dünya ile aynı boyutlardadır. İç (Karasal) Gezegenler: Bu gezegenler. Akşam yıldızı ya da sabah yıldızı gibi isimlerde verilen bu gezegende 200 metre genişliğe ve 400 metre derinliğe kadar oluşmuş kraterler gözlemlenmiştir. Güneş ışınlarının %2′si yüzeyine ulaşır ve atmosferdeki su buharı oranı dünyadakinin %1′i kadardır. 33 . Üzerine düşen ışınların ancak onda birini yansıtabilmektedir. Venüs. dönüş hızları yüksek ve ortalama yoğunlukları 5.2. Güneş ışınlarının %80′ini yansıtabilen bu gezegen Güneş ve Ay’dan sonraki en parlak gezegendir. Merkür gibi bu gezegenin de uydusu yoktur. yüzeyi de silikat tozları ile kaplıdır. Dünya’ya en yakın olduğu mesafe 38 milyon km’dir. Merkür. kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 58 günde. 1. Venüs Venüs diğer adıyla çoban yıldızı 108. Haliyle Güneş batıdan doğup doğudan batar. Karasal gezegenlerin kütleleri küçük. Fotoğrafları çektikten sonra Dünya ile bağlantısı kesilen bu uzay aracı muhtemelen hala Güneş etrafında dönmektedir. Güneş etrafındaki dönüşünü de 88 günde tamamlamaktadır. Venüs gezegeni bilim insanlarının merak konusu olmuştur. Venüsün atmosfer basıncı Dünya’daki atmosfer basıncının 90 katı kadardır ve sera etkisi sonucu bu gezegenin ekvatordaki sıcaklığı 500 °C ‘nin üzerine çıkabilmektedir. Çekim gücü Dünya’nın çekim gücünün 1/3′ü kadardır. Üzerinde irili ufaklı kraterler ve uçurumlar bulunan bu gezegen Dünya’nın sahip olduğu manyetik alanın %1 kuvvetinde manyetik alana sahiptir. Dünya ve Mars‘dır. Merkür’e ait ilk fotoğraflar 1974′de ABD uzay aracı “Mariner 10″ tarafından çekilmiştir. Dünya’da 50 newton ağırlığındaki bir cisim burada 17 newton civarındadır. Merkür. Merkür Uydusu olmayan iki gezegenden biridir. Bu nedenlede en çok uzay aracı gönderilen ve üzerinde en çok insan yapımı araç bulunan gezegendir.5 g/cm3 dolayındadır. Yörünge üzerindeki dönüş hızı ortalama olarak 35 km/s’dir. Güneş’e çok yakın bulunduğu için çıplak gözle görülmesi sadece gün doğumunda ve gün batımında mümkün olmaktadır. Güneş çevresindeki dönüşünü 225 günde tamamlarken diğer gezegenlerin tersi yönünde dönmektedir. Atmosferi yoğun olduğu için Dünya’dan teleskopla veya başka bir cihazla görüntülenmesi mümkün olmamıştır. Güneşe 58 milyon km uzaklık ile en yakın gezegendir ve sekiz gezegen içerisinde kütlesi itibariyle sekizinci sıradadır.

Dünya’ya uzaydan bakıldığında mavi renkte göründüğü için “mavi gezegen” olarak da adlandırılır. Bu nedenle radyasyon gibi zararlı ışınlar Ay yüzeyine direk temas edebildiği gibi göktaşları da herhangi bir engellemeye maruz kalmadan yüzeye ulaşabilir. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 687 günde tamamlamaktadır. Dünya’yı diğer gezegenlerden ayıran en büyük özellik ise evrende canlı bulunan yegane gezegen olmasıdır. Ancak Mars üzerinde yapılan araştırmalar yaşam olduğu konusundaki söylemleri biraz azaltmış 34 . 3377 km yarıçapı bulunan bu gezegen. kutuplarda fazladır. Ortalama yüzey sıcaklığı 15 °C ‘dir ve atmosferinde Azot ve Oksijen olmak üzere iki temel gaz bulunmaktadır. Biz Dünyanın dönüşünü hissetmeyiz çünkü Dünya ile birlikte atmosfer de dönmektedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Dünya Dünya eski adıyla Arz. Deimos adlı iki uydusu bulunan bu gezegende hayat olduğu konusundaki söylentiler bir zamanlar yoğunluk kazanmıştı. Buna “geoid” denir.  Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar. Tek doğal uydusu bulunan Dünyanın. Dünya’nın çekim kuvvetinin %40′ı kadar bir çekim kuvvetine sahiptir. Bunun sonucunda.  Ay Uydusu: Güneş sistemindeki 3. İnce bir atmosferi bulunan bu gezegenin Dünya’daki gibi volkan. Mars Mars diğer adıyla Merih gezegeni. Çapı Dünya’nın çapının %27′si kadardır. yörüngesi üzerinde hareket ederken Güneş ile arasındaki mesafe artar ve azalır. Bu hız kutuplara doğru azalır. Ayrıca hiçbir gezegen Dünya benzeri bir atmosfere sahip değildir. Geoid şeklinin oluşmasında merkezkaç kuvveti etkili olmuştur. Dünyanın yoğunluğu 5.2.476 km’lik çapı ile beşinci büyük doğal uydudur. Ay Güneş ışınlarının sadece % 7′sini yansıtabilmektedir ancak Dünya’ya yakın olduğundan parlak görünür. Dünya’nın çekirdeği ise Demir-Nikel karışımı bir yapıya sahiptir bu nedenle Dünya döndükçe mıknatıslanma oluşur.  Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla. kendi etrafında dönmesi sonucun da ise gece ve gündüz oluşur. Yoğunluğu 3. Ay’da atmosfer yoktur. vadi. Bu hız Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman fazlalaşırken. Hatta Marslılardan sinyal alındığı konusundaki söylentilerde azınmsanamayacak kadar fazlaydı. Ay yüzeyinde sıcaklık 102 °C ‘ye çıkabildiği gibi gölgelerde -157 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. 149 milyon km ile güneşe en yakın üçüncü gezegendir. çöl ve kutup bölgelerini içeren yapısıyla dünya benzeri bir gezegendir. çapı 12. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönerken çizgisel hızı en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) . Yoğunluğu 3. Güneş’in etrafındaki dönüşünü 365 gün 5 saat 48 dakika ve 46 saniyede tamamlarken kendi eksenindeki dönüşünü ise 23 saat 56 dakika 4 saniyede tamamlar. Güneş’e 208 milyon km ile dördüncü sıradaki gezegendir. Dünya kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir yapıya sahiptir. Dünya. Bu nedenle dünya da 60 newton ağırlığındaki bir madde Ay’da 10 newton gelir.  Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar.31 g /cm3 ‘tür. kutuplarda azdır. Güneş’ten uzaklaştığı zaman hız azalır. Dünya Güneş etrafında dönerken saatte107 bin km hızla döner. Güneş etrafında dönmesi sonucu mevsimler.52 g /cm3 ‘tür.756 km’dir.95 g /cm3 olan bu gezegen 24 saat 37 dakikada.  Ekvatorda yerçekimi az. Ay’daki yerçekimini Dünyadaki yerçekiminin 6′da 1′i kadardır. Phobos.

zaten büyük olasılıkla Mars’ın çekim kuvvetine rastlantı sonucu girdiği ve yörüngeye oturduğu sanılmaktadır.2. Çapı ortalama 13 bin km olan bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 30 saatte tamamlamaktadır. 35 . Jüpiter. Mars’ın eksen eğikliği 24 derecedir.551 günde tamamlar. Karmaşık bir atmosfer yapısına sahip olan bu gezegen %99 oranında hidrojen ve helyum gazı içermektedir ve Güneşten aldığı enerjinin 2 kat fazlasını tekrar uzaya salmaktadır. Hatta sel baskınlarının izlerine bile rastlanmıştır. Güneşe 778 km uzaklık ile beşinci sırada yer alır.5 derecedir bu yönüylede Dünya ile benzerleki gösterir. Daha sonra 1995′li yıllarda gönderilen Galileo uzay aracı Io. 2. Neptün ve Pluton ‘dur. Dünya’dan uzaklığı ise 800 milyon km’dir. Uranüs.  Deimos Uydusu : Bu uydunun da tıpkı Phobos gibi rastlantı sonucu Mars’ın çekim kuvvetine girdiği düşünülmektedir. Kütlesi Dünya’nın kütlesinden yaklaşık 310 kat daha fazla olan bu gezegen çap olarak Dünya’dan 1323 kat daha büyüktür. Mars’ın bu iki uydusu 1877 yılında fizikçi Asaph Hall tarafından bulunmuş 1971 yılında ise Mariner 9 adlı uzay aracı tarafından fotoğrafları çekilmiştir. Jüpiter etrafında 1. Jüpiter hakkındaki ilk kesin bilgiler ise 1973 ve 1974 yıllarında Pioneer 10 ve Pioneer 11 adlı iki uzay aracının gönderilmesiyle elde edilmiştir. Bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 7 saat 42 dakikada tamamlar. Kendi ekseninde dönme süresi ise yaklaşık 10 saattir. 71550 km’lik yarı çapı ile Güneş sisteminin en büyük gezegeni olma özelliğini taşımaktadır. Dış (Gaz Yapılı) Gezegenler : Bu gezegenler. Kendi ekseninde 3 gün 13 saat 13 dakika 42 saniyede dönerken.  Phobos Uydusu : Mars’dan 6000 km kadar uzaklıktadır ve Güneş sistemindeki en küçük doğal uydulardan biridir. Jüpiter etrafındaki dönüşünü 3. İki uydu da kraterli bir yapıdadır ve Ay’a hiç benzemezler. Bu uydulara da Galileo uyduları demiştir.  Io Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak birinci sırada bulunan bu uydu üzerinde sürekli olarak gazlar ve lavlar püskürten yanardağlar bulunur ve bu özelliği bakımından yegane uydudur. Yüzey sıcaklığı ortalama -140 0C ‘dir.769 günde dönerken. Bu dev gezegenin manyetik alanı oldukça büyüktür bu sebeple de bilinen 60 doğal uydusu bulunmaktadır ve yerçekimini Dünya’ya oranla daha fazladır. 3000 km’lik çapı bulunan bu uydunun yüzeyi buzla kaplıdır. yaptığı teleskopla Jüpiter hakkındaki ilk bilgileri elde etmiş ve Europa. Mars’da da tıpkı Dünya gibi yıl içinde Güneş’e yaklaşır ve uzaklaşır bu nedenle güney yarımkürede yaz mevsimi Güneş’e yakın olduğu dönemlerde yaşanır. Mars yüzeyi incelendiğinde eski dere yataklarına benzeyen bazı şekiller bulunmuştur ve kutuplarının su buzu ile kaplı olduğu saptanmıştır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM olsa da Mars’da çeşitli bitkilerin olabileceği iddiası kafaları kurcalamaya devam etmektedir. Callisto. Dünya’da 50 newtonluk cisim Jüpiter’de 133 newton gelmektedir. Ganymede ve Io adlı 4 uydusu olduğunu görmüştür. Mars’dan 20000 km kadar uzaklıktadır. Jüpiter. Jüpiter Jüpiter diğer adıyla Erendiz.  Europa Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak ikinci sırada bulunur. Ganymede ve Callisto uydularının Jüpiter ile aynı yönde dönerken Europa uydusu zıt yönde döndüğünü saptamıştır. dünyanın ki ise 23. Bu durum atmosfer yapısının Dünya ile benzer olabileceği ve canlı yaşayabileceği şüphesini doğurmuştur. Satürn. Ayrıca yapılan incelemelerde bu uydunun su buzlarıyla kaplı olduğu ve yüzeyinde hiç krater çukuru bulunmadığı tespit edilmiştir. kendi etrafında 1 gün 18 saat 27 dakika 33 saniye de dönmektedir. Bu durum “Mars’da hayat var mıydı?” sorusunu yeniden gündeme getirmiştir. Güneş çevresindeki bir dönüşünü yaklaşık olarak 12 yılda tamamlar. 1610 yılında Galileo.

Umbriel. Dione. Merkür gezegeninden daha büyüktür. Yer çekimi Dünya ile hemen hemen aynıdır. Yüzey sıcaklığı -214 0C dolayındadır.27 g /cm3 ‘tür.  Titan Uydusu : Ganymede uydusundan sonra Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Jüpiter’in en büyük ikinci uydusu. Uranüs kütlesi itibariyle dünyadan 15 kat hacim olarak ise 100 kat daha büyüktür. 36 . Helyum ve Metan gazları içermektedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM  Ganymede Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak üçüncü sırada bulunur ve Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Titania ve Oberon’un çapları 500–1600 km arasında değişmektedir. 27 uydusu ile Jüpiter ve Satürn’den sonra en çok uydusu bulunan gezegendir.  Ariel Uydusu : 1856 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiştir. Uranüsden uzaklığı 191000 km’dir.  Mimas Uydusu : 1789′da William Herschel tarafından keşfedilmiştir. 0. Miranda. Yoğunluğu ortalama 1. 1500 kilometrelik çapı ile Satürn’ün ikinci büyük uydusudur. Üzerinde büyük bir çarpışma krateri oluşmuştur.5 milyon km’dir.  Callisto Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak dördüncü sırada bulunur. Hacmi Dünya’dan 700 kat fazla olan Satürn. Yüzey şekilleri itibariyle diğer gezegenlerden ve uydularından ayrılır. Güneş çevresinde 84 yılda dönerken.398 km’dir ve Jüpiter gibi bu gezegende büyük oranda hidrojen ve helyum içermektedir. Satürn’ün ayırt edici bir özelliği buz ve taşlardan oluşan halkasıdır. En çok bilinen uyduları Rhea. kendi ekseninde 11 saatte dönmektedir. güneş sisteminin ise üçüncü büyük uydusudur. tıpkı Ay gibi satürn üzerine sabitlenmiştir ve sadece bir yüzü görünmektedir. Uranüs Güneş’e 2.4 milyar km uzaklığı ile altıncı sıradaki gezegendir. 5000 km kalınlığındaki atmosferi çok oranda Hidrojen. Atmosferi oldukçe kalındır ve büyük oranda azottan oluşmaktadır. Titan ve Mimas’tır. Satürn Satürn diğer adıyla Sekendiz.154 günde dönerken.1 milyar km uzaklıktaki bu gezegen güneş çevresindeki dönüşünü 29.80 milyar km uzaklık ile yedinci sıradaki gezegendir.69 günde dönerken kendi etrafında 16 gün 16 saat 32 dakikada dönmektedir. Yarıçapı 60.  Miranda Uydusu : 1948 yılında Gerard Kuiper tarafından keşfedilmiştir. güneşe 1. kendi etrafında 7 gün 3 saat 42 dakikada döner. Gezegen ilk olarak 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Jüpiter’in etrafında 7. Ayrıca gezegenin. Yarıçapı 1190 km.4 yılda kendi eksenindeki dönüşünü ise 10 saatte tamamlamaktadır.  Rhea Uydusu : Eski bir yapıya sahip olan bu uydu. en büyüğü 1800 km çapında olan 30′dan fazla uydusu bulunmaktadır. Beş büyük uydusu olan Ariel. Yüzey sıcaklığı -180 0C ‘dir.2. Bu uydulardan en büyüğü Titan uydusudur ve bu uydu Güneş sistemindeki en büyük ikinci uydudur. Dünyaya 1. Jüpiter etrafında 16.69 g/cm3 yoğunluğa sahip olduğu için kütle olarak sadece 95 kat fazladır. Düny’ada 50 newton luk cisim Satürn’de 54 newton gelmektedir. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda yaklaşık olarak 2.

Thalassa. Triton Uydusu : Alman gökbilimci Johann Gottfried Galle tarafından 1846 yılında keşfedilmiştir. Bilinen 13 uydusu vardır ancak bunlardan en önemlileri Triton. Helyum. Metan gazları içermektedir.64 g /cm3 ‘tür ve yüzey sıcaklığı 2140C ‘dir.000 km olan bu gezegen kendi eksenindeki dönüşünü 17. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda 4288 milyon km’dir.24 saatte. Bazı kaynaklarda Plüton’un. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 164 yılda tamamlamaktadır. kendi ekseni etrafında 6 gün 9 saat 17 dakikada döner. Bilinen herhangi bir uydusu yoktur. Yoğunluğu yaklaşık 1. Triton uydusu Neptün’e göre zıt yönde hareket etmektedir. Yarıçapı yaklaşık olarak 25. Nereid’dir.5 milyar km uzaklık ile sekizinci sıradaki gezegendir. Güneş çevresinde 250 yılda bir tur dönerken. 1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir. Neptün’ün uydusu olduğu söylenmektedir. Atmosferi çok miktarda Hidrojen. Plüton dış merkezli bir yapıya sahip olduğu için 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği tarafından cüce gezegen sınıfına konulmuştur. Gezegenlerin Boyutlarının Karşılaştırılması 37 . yüzeyinde donmuş metan ve buz bulunmaktadır. 1846 yılında Urbain Le Verrier ve Johann Gottfried Galle tarafından keşfedilmiştir. Dünyaya ve güneşe çok uzak olduğu için kesin bilgiler elde edilememiştir.  Nereid Uydusu : Gerard Kuiper tarafından 1949 yılında keşfedilmiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Neptün Güneş’e 4.2. Galatea. Despina.  Plüton Güneş’ten 6 milyar km uzaklığı ile dokuzuncu sıradaki gezegendir. Güneş sistemindeki en büyük dış merkeze sahip uydudur. Yarıçapı yaklaşık olarak 4000 km’dir.

38 . gerçeğin daha basit olması gerektiği düşüncesinden hareket ederek çalışmalarına başlamıştır. Her gezegen. Hipparchos ve çağdaşları gök cisimlerinin hareketlerini ve evrenin sistematiğini açıklamak için bazı görüşler ileri sürmüşlerdir. üzerinde hareket ettiği çember düzlemi Güneş'in merkezinden geçer ve bu düzlemler Dünya'nın hareket ettiği çember düzlemiyle küçük açılar yapar. • Kopernik sistemine ait birçok itirazlar için beklenilen sorulara karşı cevap lar hazırlanmış ancak kiliseden korktuğu için kitabının basımını da bu yüzden geciktirmiştir. Batlamyos sisteminin çok karışık olduğunu. ç. Çünkü Kopernik. merkezi Güneş olan bir çember şeklinde bir yörünge üzerinde düzgün hızlarla hareket eder. Güneş çevresinde dönerken ekseni çevresinde de dolanırlar. Kopernik ve Astronomi Polonyalı Astronom Kopernik. Sonuçta astronominin gelişme hızı yavaşlamış bir bakıma da 1400 yıl geri kalmıştır. kendi ekseni çevresinde döndüğü iddiası da eleştiri ve itirazlara neden olmuştur. Thales. Gezegenler Güneş çevresinde bir çember üzerinde hareket ederken. Dünya'nın. Ay da Dünya'nın uydusudur. Kopernik modeli • Kopernik sistemine. c. Bunların Dünya çevresinde döner gibi görünmesi. Kopernik kendisinden önce yapılan ve kendi yaptığı gözlemleri yeniden değerlendirerek yayınladığı "Gök Cisimlerin Dolanımları Üzerine" (De Reovolutionibus Orbium Cestium) adlı eserinde sistemini aşağıdaki şekilde açıklamıştır: Yıldızlar gök küresi de sabit ve hareketsizdir. Aristo'nun zamanından kendi zamanına kadar bütün Orta Çağ gökyüzü bilgisi ve fiziğinin kabul ettiği sistemi yıkmış oluyordu. Hatta Kopernik sistemi bütünüyle "yanlış ve kutsal kitaba aykırı" ilân edilmiş ve Kopernik'e "deli" nazarıyla bakılmıştır. Pisagor.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU Antik Yunan düşünürlerinden.2. Dünya 'nın ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur. b. Avrupa'da astronominin yeniden doğuşu ile ilgili bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Dünya bir gezegen. Kepler'e gelinceye kadar birçok itirazlar olmuştur. sonraki yıllarda da Orta Çağ kilisesinin etkisi altında uzun yıllar bir gelişme görülmemiştir. Güneş. bu hareket çemberi üzerinde bulunan ikincil çember hareketi yapar. 1543 yılında kendisi ölmeden önce kitabının ilk baskısını görmüştür. Gezegenler. Her gezegenin. Bu konudaki çalışmalarda önceleri Aristo mantığının. Kopernik'in evren görüşü üzerindeki tartışmalar sürüp gitmiştir. Dünya ekseni çevresindeki dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Dünya'nın hareket ettiği çemberin tam merkezinde değildir. ayrıca her gezegenin merkezi. a. Bu düşünürlerin bazılarının görüşlerinde doğruluk payı olsa da ispatlayamamışlar ve gözlemlerine uygun kesin sonuçları da bulamamışlardır.

gezegenlerin görünen hareketlerini en doğru bir şekilde üç ayrı kanun hâlinde açıklamıştır. gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki hızlarının sabit olmadığını açıklamaktadır. bu sonuçların matematiksel bağıntılarla ifade edilebilmesi bakımından da gezegenlerin hareketlerini gözlemiş ve hesaplar yapmıştır. gözlem sonuçlarını belirten cetveller hazırlanmıştı. Kepler ilk iki kanunu 1609'da açıkladıktan sonra. c. Ancak görüşünü kanuniyet hâlinde ifade edemedi. Kepler bu kanunuyla. elips yörüngeler üzerinde gezegenlerin görünen hareketlerinin gözlem sonuçlarına uygunluğunu sağlamıştır. Tycho Brahe'nin öğrencisi ve asistanı olarak onunla ömrünün son bir buçuk yılında birlikte çalışan Alman Astronom Kepler erişebilmiştir. Tycho Brahe'nin gözlemlerinden. diğer gezegenler Güneş çevresinde elips yörünge üzerinde doğu yönde (günlük hareketin tersi yönü) dönmektedirler. Bu fark. Alanlar Kanunu Bir gezegeni Güneş'e birleştiren doğru parçası (yarıçap vektörü) eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Tycho Brahe ve Astronomi Danimarkalı Astronom Tycho Brahe (1546-1601). gezegenlerin Güneş çevresinde dolanma süreleri ile Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının değişken olduğunu açıklar. Bu farkın nereden kaynaklandığı anlamak üzere Tycho Brahe. Tycho Brahe'nin gözlem cetvellerinin analizlerine ayırmış. Kopernik modelinde belirtilen gezegen yörüngelerinin çok kabaca doğru olabileceği sonucuna. Kepler ve Astronomi Kopernik. Ölümünden sonra bu cetveller öğrencisi Kepler'e kaldı. b. uzaklaştıkça azalmaktadır. Bu kanunla gezegenlerin uzaklık değişimleri kolayca açıklanabilmektedir. Tycho Brahe öldükten sonra. Bunlar şunlardır: a. Gözlemlerle bulunan sonuçlarla. hesapla bulunan sonuçlar birbirine uymuyor ve arada büyük farklılıklar oluyordu. diğerlerinin yörünge düzlemi ile 17° lik bir açı yapar. Kepler. Buna göre. birçok gözlem ve hesaplama ve denemeler yaptıktan sonra 1619'da üçüncü kanunu açıklamıştır. odakların birinde Güneş'in bulunduğu bir elipstir. Yörüngeler Kanunu Her gezegenin yörüngesi. Kopernik sistemini kabul etmedi. 1609'da yayınladığı eseriyle. Bu kanun. Bugün bilinen 9 gezegenden Plüton hariç diğer gezegenlerin yörüngelerinin düzlemleri hemen hemen aynı düzlemdedir. Plüton'un yörünge düzlemi. gezegen Güneş'e yaklaştıkça hızı artmakta. Ancak bu amaca. Dolanım Süreleri Kanunu İki gezegenin yörüngeleri üzerindeki dolanım sürelerinin karelerinin birbirine oranı. hayatının uzun bir bölümünü. bu gezegenlerin Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının küplerinin oranına eşittir.2. gezegenin yörüngesinin büyüklüğü (Güneşe olan uzaklığı) ile Güneş çevresinde tam bir dolanma yapması için geçen zaman arasında bir bağıntı bulmak için. böylece Güneş sisteminin hareket kanunlarını açıklayacak yeni bir sistemin aranmasına geçilmiştir. gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerini çember olarak kabul etmiştir. 39 . Mars gezegeni için oldukça büyük görünüyordu. Kepler'in üçüncü kanunu. Bu kanuna göre. Bu düşüncelerinin doğruluğunu ispat etmek için 35 yıl Mars gezegeni üzerine gözlem ve hesaplamalar yaptı. Bunun yerine "Güneş 'in Dünya çevresinde diğer gezegenlerin de Güneş çevresinde döndüğü" şeklinde bir model ileri sürdü. 35 yıl Mars gezegenini gözlemiş.

teleskoplar geliştirilmiş ve Avrupa'da yeni gözlem evleri açılmıştır. Newton Kanunu'nun evrenselliği bir kez daha böylece ispatlanmıştır. tek bir fizik kanununa bağlı olduğunu göstermiştir. gezegenler ve bazı yıldızlar için.10-11 N. • Gezegenlerin elips yörüngeleri üzerindeki küçük sapmaları Newton Kanunu'yla açıklanabilir. bu gezegene başka cisimlerin uyguladığı bir kuvvet yüzünden olabileceği düşüncesi. M2 ve aralarındaki uzaklık R ise. bir diğerine bu kanuna göre. Kepler'in üçüncü kanununu kullanarak. . Greenwich (Londra) Gözlem Evi (1671). Güneş. fizik ve astronomiye geniş ufuklar açmıştır. Newton ve Astronomi Kepler Kanunları. Güneş sisteminin küçük üyeleri olduğunu açıkladı. İki cismin kütleleri M1. Gauss (1777-1855) ve çağdaşlarının çalışmaları ile gök mekaniğinde yeni bilgiler ortaya kondu. cisimlerin nerede olduklarına veya hareket durumlarına bağlı değildir. Cassini (1625-1712). Laplace 1749-1827). Clairaut (1713-1765). konum astronomisinde aberasyon. G = 6. Struve ve Henderson. nütasyon ve kırınım etkileri anlaşılıp. Lagrange (1736-1813).668. parlaklık değerlerinden yararlanarak hem Dünya'ya ve hem de birbirlerine göre uzaklıkları hesaplandı. 40 . gezegenlerin hareketlerini geometrik olarak ve basit bir şekilde açıklar. • Uranüs 1781'de keşfedilmiştir. presesyon. gök cisimlerinin gerçek koordinat değerleri hesaplanmıştır. Bessel. Berlin Gözlem Evi (1700)'dir. Bu formülde G evrensel çekim sabitidir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu kanun yardımıyla gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki dolanma süreleri ve Güneş'e olan ortalama uzaklıkları bulunabilir. bazı gök cisimlerinin paralaks değerlerini hesapladı. Bu gezegenin yörüngesi üzerindeki sapmaların.2. gezegenlerin hareketleri ve dolanım süreleri ile ilgili olarak Kepler'in bulduğu üç kanunun. 1672'de Mars-Güneş uzaklığını hesapladı. 19. Fakat bu hareketlerin nedeni hakkında bir fikir vermez. yüzyılda. kuyruklu yıldızların atmosferik bir olay olmadığını. Newton'un çekim kanununu esas alan Euler (1707-1783). Neptün ve Plüton gezegenlerinin keşfini sağlamıştır. Böylece. 1656-1742) Dünya-Güneş uzaklığını yeni bir yöntemle hesapladı. d'Alembert (1717-1783). Ay. 18. Yeni Newton Kanunu yardımıyla Kepler'in üç kanunu çıkarılabilir. F = G. aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılı olan bir kuvvetle çeker. yüzyılda. Paris Gözlem Evi (1670). Newton'dan sonra. Bunlardan bazırları. Newton. Newton Kanunu şu formül ile gösterilir.m2/kg2 dir. • Newton Kanunu. Halley (Edmund Halley. G'nin değeri. Ayrıca. Teorik astronomide. belli bir çekim kuvveti uygular. Çünkü her gezegen. Newton Kanunu veya evrensel çekim kanununun ifadesi şudur: Evrende bulunan iki cisim birbirini kütlelerinin çarpımı ile doğru. 1706'da ilk defa bir kuyruklu yıldızın yörünge elemanlarını hesapladı ve bu kuyruklu yıldızın 76 yıllık bir periyoda sahip olduğunu tespit etti. Bu sabit cisimlere.

tarihin bilinen en eski dönemlerinden beri incelenmektedir. bulma ve inceleme kolaylığı sağlamak üzere. Yıldızların sabit olmadığını 1718 yılında Halley keşfetmiştir. uzaklığı 4. uzayda serpilmiş yıldızları takımlara ayırmışlardır. Burada akla gelen bu toz ve gaz bulutlarının yıldız olmasını sağlayan ilk kuvvet nedir? Bunun iki nedeni vardır. tanıma. masallar yakıştırmışlardır. Örneğin. Gazı teşkil eden başlıca temel madde hidrojendir. Yıldızlar toz ve gaz bulutu yapısındadırlar. İkinci neden: Dünya.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ Yıldızlar.3 ışık yılıdır. Yıldızlar. Uluğ Bey Ziyci adı verilen yıldız katalogunda 48 takımyıldızının koordinatları belirtilmiştir. çift yıldızlar. Daha sonraları yıldız konusunu meslek edinenler.3 ışıkyılı uzaklığa gidilince. Bugün en büyük teleskoplarla dahi yıldızları ışıklı birer nokta gibi görürüz. Birinci neden: Basıncı. Yıldızlar da Güneş gibi. çıplak gözle 6021. Güneş ve gezegenleri gökyüzünde tutan evrensel çekim kuvvetidir. Milâttan önceki yıllarda. Astronomi tarihinde ikinci büyük yıldız katalogunu 1437'de Uluğ Bey (Sultaniye 1387-Semerkant 1449) yapımıştır. yüzyılda Batlamyos'un Almagesti'sindeki bazı yıldızların koordinat değerlerinin kendi zamanında yapılan değerlere uymadığı gerçeğini tespit etmiştir. Bugün gökyüzü 88 takımyıldız bölgesine ayrılmıştır. gökyüzünde görülen parlaklıkları. Ayırmada takımların benzedikleri şekilleri esas almışlar ve ona göre adlar vermişlerdir. Güneş'in diğer yıldızlardan tek farkı bize (Dünya'ya) yakınlığıdır. bize 8 dakika 20 saniyede ulaşır. 50 cm çaplı teleskopla 200 milyar yıldız görülebilir. cüce ve kırmızı yıldızlar gibi. takımyıldızlar. 41 . Bu adların da çoğunluğu Mezopotamya kökenlidir.000 yıl sonra bir bölgede gruplar hâlinde toplanmış özel bir şekil gösterirler. ışınım yayan gaz küreleridir.000. Gerçekte bütün yıldızlar sabit olmayıp özel hareketlere sahiptirler. Örneğin. Başka bir ifade ile Güneş de bir yıldızdır. değişen yıldızlar. sabit yıldızlar. bazılarının sıcaklığı da çok küçüktür. 6 cm çaplı teleskopla 40. insanların kaderlerine hükmeden varlıklar olarak da görülmüşlerdir. Bunlara daha sonraları takımyıldız denildi. Bazı yayınlarda kullanılan yıldız adlarının çoğu Batlamyos'un Almagesti’sinden alınmıştır. Gökyüzüne merakla bakan İlk Çağ insanları bu yıldız gruplarına birer anlam vermeye çalışmışlardır. Gökyüzünde. Güneş'ten sonra bize en yakın yıldız Erboğa (Centauri) takımyıldızının  ( Centauri) yıldızı olup. binlerce km uzaklıkta bulunan yıldızların neden küçük birer nokta gibi göründükleri anlaşılmış olur. şekilleri ve durumları bakımından yıllarca çeşitli ad ve gruplar altında incelenirler. Yıldızlar. 5-10 veya 20-30 veyahut da 15. bu grupları tanrılara veya hayvanlara benzeterek adlandırmışlar. renkleri. başka güneşlere (yıldızlara) rastlanır. Takımyıldızlardan herbirisi gökyüzünün sınırlı bir bölgesini belirtir.2. kuyruklu yıldızlar (kornetler). Güneş'ten itibaren 4. hareketleri. uzaklıklarından dolayı gökyüzünde küçük bir nokta gibi gözükürler.000-100. yeni yıldızlar (novalar). Halley. Güneş yüzeyinden çıkan ışık ışını. Yıldızlar sabit bir küreye ( gök küresine) çakılı duran gök cisimleri olarak nitelendirilmiş. Yıldızların gök küresindeki durumları gezegenler gibi düzenlidir denilebilir. milâttan sonra 2. Gökyüzünde görebildiğimiz bütün yıldızlar birer Güneş'tir. akan yıldızlar (meteorlar). Bazılarının sıcaklık değeri Güneş'ten çok yüksek olmasının yanında. 15 cm çaplı teleskopla 2 milyar. Nasıl ki dev bir uçağı 10 km uzakta küçük bir oyuncak uçak şeklinde görüyor isek. yıldız kümeleri ile dev.

1° derecenin altında kalan cisimleri ölçmek için de daha küçük birimler vardır. Yıldızın iç kısımlarının özellikleri hakkında doğrudan doğruya bilgi elde etme imkânına sahip değiliz. sonuçta araştırma imkânımız da genişlemiştir. İşte bu iki çizgi arasında kalan açı 10° dir. astronominin en güç problemlerinden biridir. Fiziksel Özellikleri Uzaklıkları: Yıldızların uzaklıklarını hesaplamak. yumruğunuz baştan sona kadar 10° lik uzaklığı gösterir. Yıldızın ışınını alamadığımız iç tabakalarını oluşturan gaz parçacıkları çekim kuvvetiyle bir arada yoğunlaşmış olarak bulunurlar. kızıl ötesi ışın. Küçük parmağınızın ucu ise yaklaşık 1° dir. Bize en yakın yıldızın uzaklığı ise 274. Gökbilimciler. Yıldızlar hakkında elde ettiğimiz bütün bilgiler. yıldızın yüzey sıcaklığını tespit etmemize rağmen. Son yıllarda astronomi aletlerinin ve araştırma tekniklerinin gelişmesi sonucu ışm çeşitleri artmış olup. Yıldızların yapısı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri hakkında elde edilen bütün bilgiler. İki yıldız birbirinden 10 derece (10°) uzakta denildiğinde şunu anlamalıyız: Gözünüzden her bir yıldıza doğru bir çizgi çizildiğini düşünün. yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirirseniz.000 km'dir. Ay'ın bize ortalama uzaklığı 384. Büyük Kepçe ise 25° uzunluğundadır. Mesela iki nesne arasındaki uzaklık çeyrek derece olduğunda. Gökyüzünde uzaklıklar. Şimdi kolunuzu gergin olacak biçimde öne doğru uzatın ve yumruğunuzu sıkın. bunların yerine açısal ölçü birimlerini kullanılırlar. Çıplak gözle görebildiğimiz ışık ışını. x ışınları ve radyo ışınlarıdır. Bize en yakın gök cismi Ay'dır. Bunlar yay dakikası ve yay saniyesidir. Başucunuzdan ufka olan uzaklık ise 90° dir. Bunlar gözle görebildiğimiz ışın. 5 inçlik bir teleskop 1 yay saniyesine(1”) kadar olan ayrıntıları ayrıştırabilir.2. mor ötesi ışın.6 milyon km'dir. fizik ve kimya teorilerinin matematik bağıntıları ile dolaylı yoldan tespit edilir. Örneğin. yıldızın merkezi. yıldızdan bize ulaşan ışığın değerlendirilmesiyle elde edilmektedir. oluştuğu katmanın hemen üzerindeki katman tarafından soğurulur (absorblanır). fiziksel ve kimyasal yapısı hakkında elde edilen bilgiler. Bu büyüklük. Aynı şekilde. yıldızların arasındaki mesafeyi kaplayacak kadar büyük bir gökcisminin görünür büyüklüğü 10° olacaktır. Yukarıdaki resimdeki. Bu haldeyken. Bu nedenle ışınım dışarı çıkmaz. gökbilimciler bunu 15 yay dakikası(15’) olarak kaydedebilir. Yıldızın iç tabakası hakkında bildiğimiz bütün bilgiler teoriktir. Elinizle ölçebileceğiniz bazı açılar… Kolunuzu gergince öne uzatın ve yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirin. En parlak gezegen. çoğunlukla gökyüzünde yarım yay dakikasından az yer kaplar. bu yöntem biz amatörler için gök cisimleri arasındaki uzaklıkları tahmin etmek için oldukça kullanışlıdır. Elde edilecek açılar kişiden kişiye göre değişse de.5° genişliğinde. Cisimlerin görünür büyüklüğü de aynı mantıkla hesaplanır. gözü-müzden her birine çizdiğimiz hayali çizgilerin arasında kalan açıdır. merkeze doğru gidildikçe sıcaklık değeri teorik olarak belirlenir. 1 derece = 60 yay dakikası. günlük hayatta kullandığımız metre. Plüton gezegeninin uzaklığı ise 39 AB'dir. Güneş'in ortalama uzaklığı 149. yıldızın dış tabakalarından (yüzeyinden) yayınlanır. 42 . kilometre gibi doğrusal ölçü birimleri ile ölçülmez. İki gökcismi arasındaki açısal uzaklık. Çünkü iç kısımda oluşan ışınım.000 astronomi birimidir (AB).ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları ışınım yapan ve yayan gaz kütleleri olarak düşünmeliyiz. 1 yay dakikası = 60 yay saniyesidir. Güneş ve Ay 0. bizden 4 kilometre uzakta yer alan bir madenin paranın büyüklüğüyle aynıdır. yıldızların yayınladıkları ve bize ulaşan ışınlarının değerlendirilmeleri sonucu elde edilir.

520 yılda gelmektedir. yıldızların hareketli olmadıklarını kabul etmiş.5 ışık yılı Hareketleri Yıldızlar çok uzakta olmaları dolayısıyla sabit gibi gözlenirler. Güneş bu hareketi sırasında gezegenleri ve uydularını da beraberinde sürükler. Yıldızların hareketlerini çıplak gözle görebilmemiz için bir yıldızı birkaç yüzyıl gözlemek gerekir. Yıldızların bu tür hareketlerine öz hareket denir. Ay'ın ışığı ortalama 1 saniyede. bize ancak 1973 de ulaşır. Yıldızların uzaklıklarının tespitinde birçok yöntem kullanılır. Spektroskopik yöntem (Fiziksel yöntem). Yıldızların bize olan uzaklıkları çok büyük olduğundan. Hareketlerinin.3 ışık yılı 10 ışık yılı 11 ışık yılı 26. Öz hareketi en fazla 61 Cygnus yıldızıdır. (Çok yakın yıldızlar için uygulanır. kısa zaman aralıklarında yapılan gözlemlerle fark edilemez. Bunlar Trigonometrik yöntem. Yani İstanbul'un fethedildiği yılda (1453) yola çıkan yıldızın ışını. Gerçekte. yıldızlar da birbirine göre gezegen hızlarına yakın hızlarla hareket ederler. Güneş saniyede 20 km hızla Lyr takımyıldızından (Çalgı takımyıldızı) Vega yıldızına doğru hareket eder.) Dinamik yöntem. Bu yıldız 370 yılda Güneş'in çapına eşit.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların uzaklığı hakkında bir başka örnek: Işığın hızı saniyede 300. Yıldızların öz hareketleri değişik doğrultularda olabilir.000 km'dir. yıldızların birbirine göre açısal durumlarının değişmediğini görerek.2. Güneş de bir yıldız olduğundan. Bu örneklerden yıldızların ne kadar uzak oldukları açıkça belirtilmiş olur. 43 .400. Bugün dev gözler diyebileceğimiz büyük teleskoplar ve dev kulaklar diyebileceğimiz radyo teleskoplarla yıldızların hareketleri ve yönleri kolayca izlenebilmektedir.000 km'lik bir yay çizer. yani yer değiştirmelerinin farkına varamayışımızın tek nedeni çok uzakta olmalarıdır. Grek düşünürleri. yıldızların birbirine göre olan uzaklık değişmeleri. Güneş'in ışığı da ortalama 8 dakika 20 saniyede gelir.) Bu yöntemlerin uygulanmasıyla uzaklıkları tespit edilen yıldızlardan bazıları şunlardır: Yıldızın Adı __________________________ Uzaklığı Kuzey Kutup Yıldızı (Polaris) Centaure Takımyıldızının a Yıldızı Sirius 61 Cygnus Vega 46 ışık yılı 4. yani 1. Batlamyus ve Halley aralarında 1500 yıl farka rağmen yıldızların kendilerine özgü hareketleri olduğunu tespit etmişlerdir. Fotoğrafik yöntem (Uzak yıldızlar için uygulanır. Gerçekte bütün yıldızların kendilerine özgü hareketleri vardır. onlara sabit yıldızlar adını vermişlerdir. Güneş'in de bir öz hareketi vardır. Başka bir ifade ile bu yıldız bu gün sönmüş olsa ışığını 520 yıl daha görmeye devam edeceğiz. Bize en yakın olan yıldızlardan birinin ışığı ise. Büyük bir hızla hareket ederler.

. Yıldız Adı Sirius Procyon Altair Aldebaran Spica Deneb Kastor Kutup Yıldızı Güneş Kadir Cinsinden Parlaklık -1. Bulutsuz bir gecede eğer Ay da yoksa kuzey yarım küremizde ortalama 3. 4. takımyıldızların 25.. Amerika'da ünlü Mount Palomar Gözlem Evinde. teleskop yapma tekniği ilerledikçe. teleskop ve özel fotoğraflar plağı ile yıldızların parlaklık değerlerinin 23.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların öz hareketleri sonucunda takımyıldızlar şekillerini değiştirmektedirler. en sönük görülebilen yıldızı da 6.000 yıl önceki ve zamanımızdaki durumları ile 25. bulunduğumuz noktadan trenin bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğunu anlarız.85 0.46 +0.000 yılda alacağı şekil hesaplanmıştır.2. 3.000 yıl sonraki durumlarının şekillerini teorik olarak hesaplamış ve şekillerini çizmiştir. yıldızın bizden uzaklaşmakta mı yoksa yaklaşmakta mı olduğu anlaşılır. kadir değerleri için kullanılan pozitif sayılar ile belirtilen kadir ölçülerinin dışında negatif sayılar ve bunların da ondalık kısımları ile ifade edilebilen sayıları kullanmak zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Büyük Ayı takımyıldızının 200. ve 5. teleskoplarla parlaklığı 23. kadire kadar olan yıldızlar gözle görülebilmektedir. En parlak ile en sönük yıldız dışında kalan değişik parlaklıktaki yıldızları da parlaklık durumlarına göre 2. kadire kadar olabileceği tespit edilmiştir. Memleketimizden görülebilen bazı yıldızların görünen parlaklık değerleri aşağıdadır. bulunduğumuz yerde bu iki uçakğı sanki beraber gidiyorlarmış gibi görürüz. Hipparchos. Parlaklığı 6.58 2. kadire kadar olan yıldızların fotoğrafları alınabilmektedir. kadir şeklinde sıralamıştır. Göz. Ö. 160-125) milâttan önce 125 yılında yıldızların parlaklığını bildiren ve kadir adı verilen bir ölçü birimi tanımlamıştır. Bu durumda daha büyük teleskoplar yapıldıkça kadir değerinin artacağı ortaya çıkmaktadır. Hipparchos (M. Şöyle ki: Bize hızla yaklaşmakta olan bir trenin sesi ile bizden hızla uzaklaşmakta olan bir trenin sesinden. Başka bir örnek: Bulunduğumuz yerden.25 1. gözle görülebilen en parlak yıldızı 1.74 44 . Dikkatli bir gözlemci gökyüzüne baktığında bunun böyle olduğunu kolayca görür. Bu bilgilerden sonra saniyede 20 km hızla yol alan yıldızların hareketlerinin nasıl hesap edildiğini günlük hayattan basit bir örnekle açıklayalım. gökyüzünde mümkün olan en büyük uzaklıkta ve hareket hâlinde bulunan iki uçağın hareketini izlediğimizde.98 1. Aynı şekilde. Teleskoplarla görülemeyen yıldızların parlaklık değerleri astronomide kullanılan özel fotoğraf plâğı ile tespit edilmektedir. Baker. yıldızlardan gelen ışık dalgalarının frekans değişikliğinden de yıldızların hızı hakkında. Parlaklıkları Yıldızların hepsi aynı parlaklıkta değildir. kadir şeklinde sınıflandırmıştır.12 -26.38 0. kadir. bu uçakların hızları birbirinden saatte 300 km farklı olsa.000 yıldız görülebilir. Ancak.77 0. Halley'den sonra yıldızların hareketi hakkında en çok araştırma yapan Robert H.

Soba içindeki sıcaklık çok fazla ise demir çubuk kırmızı ile sarı arasında bir renk alır. Bunlar. Onun için yıldız tayflarını benzerliklerine göre gruplara ayırmak mümkündür. helyum (He) çizgileri aynı olanları bir grup. yıldızların tayflarına göre sınıflandırılması gerekir. Bir süre sonra çubuğun kızardığı görülür. metal çizgileri üstün olanları da başka bir grup hâlinde toplayabiliriz. hidrojen (H) çizgileri kesin olanları bir grup. Örneğin. birçok yıldız için geçerlidir. önceden sarı. beyaz. 45 . Yıldızların değişik renkte görülmesinin nedeni nedir? Bu sorunun cevabını açıklamadan önce şu basit deneyi yapalım: Bir demir çubuğu (veya maşayı) yanmakta olan bir sobanın içine sokalım. Arabacı (Aurige) takımyıldızında Capella ve Vega ile Güneş sarımsı. astronom Pogson tarafından yıldızların parlaklığını ifade edebilmek için bir matematik formül geliştirilmiştir. Çok sayıda yıldızın tayfları incelendiğinde birbirinden farklı görünüşlere sahip oldukları görülür. her yıldız değişik renkte görülür. Daha sonra. Avcı (Orion) takımyıldızında Betelgeuse yıldızı ve Akrep (Scorpius) takımyıldızında Antares yıldızı kırmızı.2. astrofizik yöntemlerle yapılan araştırmaların başında. Örneğin. Bu deney ile şu gerçek ortaya çıkıyor: Demir çubuğun renk değiştirmesi doğrudan doğruya sıcaklığı ile ilgilidir. Bu durumda yukarıdaki sorunun cevabını şimdi açıklayabiliriz. Renkleri Gözlem koşullarının uygun olduğu bir gecede. görünen parlaklık ve mutlak (salt) parlaklık şeklinde adlandırılmıştır. Ortalama Yüzey Sıcaklık Derece (C°) 3000 4000 6000 8000-15000 15000-25000 Rengi Kırmızı Kırmızımtrak Sarı Beyaz Mavi Sınıflandırılmaları Astronomide. Büyük Köpek (Canis Majör) takımyıldızında Sirius beyazdır. Yıldızların renkleri Wien Kanunu'na göre belirlenir. Burada akla şu soru gelmektedir. Çeşitli renklerde görülen yıldızların yüzeyindeki sıcaklık aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. Bununla beraber yıldız tayfları arasında az veya çok benzerlikler vardır. Bu şekilde yapılan işleme yıldızların tayfsal sınıflandırılması denir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Hipparchos tarafından kadir terimi ile tanımlanan parlaklık birimi psiko-fizik temele dayanmaktadır. Yıldızlarda görülen değişik renk yüzeyindeki sıcaklığın sonucudur. Bu şekildeki ayırım kesin olmamakla beraber. sarı. mavi renkleri daha değişik görmek mümkündür. Bu konuda bilimsel düzeni ve milletler arası birliği sağlamak amacıyla yıldızların parlaklığnı belirtmek için yukarıda açıklanan kadir birimi esas alınmak üzere iki çeşit parlaklık tanımlanmıştır. beyaz ve maviye doğru renk değiştirdiğini görürüz. karanlık bir ortamdan yıldızlara çıplak gözle veya teleskopla dikkatli bakıldığında. Sobanın sıcaklığını yükseltecek olursak demir çubuğun. Sobanın sıcaklığını biraz daha yükseltecek olursak.

Sücekli tayf: Işık kaynağı katı veya sıvı cisim olabilmektedir. Uzayda çok sayıda yıldız bulunduğu için.. Başlangıçta bütün yıldızlar tayflarına göre: BAFGKM harfleri ile 6 sınıfa ayrıldı....... Bu duruma fizikte tayf denir....... Bu sonuç 20. basınç.... N harfleri eklenerek toplam 13 tayf sınıfı elde edildi...... kimyasal bileşimi ve madde bolluğuna ait bilgiler elde edilir... Bugün herkes tarafından kabul edilen sınıflandırma Harvard Gözlem Evinde yapılan Harvard Sınıflandırmasıdır. Bileşiminde metan olan bir yıldızın tayfı değişiktir..... Vogel tarafından yapılmıştır. 46 .. Böyle bir ışınım tayfı... Q ve sonları da S.. AO.. Örneğin. Soğurma Tayfı: Soğuk bir gaz..... Norman...W. Bu tayf türünün incelenmesinde. Bu bakımdan tayfsal sınıflandırmanın amaçlarından biri şudur.... Tayf. parlaklık.... Salma tayfı: Atomlardan oluşan düşük basınçta. Bu kadar yıldızın sınıflandırılması 9 ciltlik bir kataloga toplanmıştır....... S9...ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Beyaz ışık prizmadan geçince... daha sonları baş tarafı O...... 9 sayılarının biriyle belirtilir.. P. R. Tayf konusunda yapılan araştırmalar ilerledikçe her kimyasal elementin kendine özgü özel tayf verdiği tespit edilmiştir. Aynı zamanda da ışık kaynağının bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğu hakkında da bilgiler tespit etmek mümkündür... Tayflar genel olarak 3 ayrı türde incelenir........ Al.. Işık kaynağı bir yıldız ise yıldızın tayfı elde edilmiş olur... .....000 yıldızın tayfları sınıflara ayrılmıştır.. karanlık bir zemin üzerine parlak çizgilerden oluşan bir tayf verir...gibi..... ilişkin olduğu sınıf harfinin sağına yazılan..... Her bir tür.. bileşiminde hidrojen bulunan bir yıldız keskin hidrojen çizgiler verir....... Neticede Harwart sınıflandırması şu şekle girmiş oldu: R-N Q P W O B A F G K M S Araştırmalar ilerledikçe.. yüzyıl fiziğinin astronomiye en büyük hizmetidir.. parlak bir gazdan gelen ışınım. 1..... Bu tür tayflar ışınım kaynağının kimyasal yapısını incelemek için önemlidir... ışık kaynağının (yani yıldızın) sıcaklık. her sınıfa giren yıldızlar arasında farlı gruplamalar ortaya çıktı.. A2. 0... Yıldız tayflarının lâboratuvar değerlendirilmeleri sonucu..... belirli bir dalga boyunda aldığı ışınımı soğurur. Bu konuda ilk çalışmalar 1968'de Secchi. .. 2.. H. yıldızı çevreleyen atmosferin hangi gazlardan oluştuğu tespit edilir.. sarı. Hockyer... bunları birer birer incelemek bugün için mümkün değildir.. Bu sınıflandırmadaki temel özellik... turuncu ve kırmızıdır.. yeşil...... Tayf içerisinde her kimyasal elementin bir veya daha çok çizgileri vardır.... ……. Bu konuda araştırmalar ilerledikçe. Bunlara da tayf türü denir.. Her tayf sınıfının ayrı ayrı fiziksel ve kimyasal özellikleri vardır.......S8.... Örneğin....... değişik renklere ayrılır. Bu çalışmada 391. Renk sıralaması kısa dalga boyundan başlayarak mor.2. A3. ..C... renkli bir zemin üzerinde kara çizgilerden oluşur... kırmızıdan mora kadar renkleri taşıyan sürekli zeminden oluşur.. Bu durumda da her sınıf kendi arasında bölüme ayrıldı... belirli elementlerin özelliklerine ve bunların dağılımına dayanır. Yıldızlar için bu türden yapılan araştırmalardan bir sınıflandırma yapılabileceği ortaya çıkmıştır... mavi....

Çalışmalardan elde edilen yeni bilgilerle yeniden bir diyagram çizildi.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları gruplar hâlinde toplamak ve her grubun temsilcisi olan yıldızı (mukayese yıldızı) tespit etmektir. aydınlanma gücü düşük olan ikinci gruptakiler de cüce yıldızlar adını verdi. G sınıfndan M sınıfına doğru ilerledikçe grup arasındaki fark artmaktadır. Cambridge Üniversitesinde de başka bir araştırma başlamış idi. ayrıca bunların tayf sınıfları ile mutlak parlaklıkları arasındaki durumu gösteren bir diyagram çizmiştir. Bulduğu 12 cüce yıldız ile 7 dev yıldızı beyazdan kırmızıya doğru sıralayan Hertzsprung. yıldızların çoğunluğu anakol diye adlandırılan bir şerit üzerinde yer almakta. araştırmaları sonucu şu gerçekleri gördü: Geri sınıflardaki yıldızlar mutlak (salt) parlaklıkları bakımından iki grupta toplanmıştır. Daha sonra lâboraruvarlarda bu temsilci yıldız ile aynı grupta araştırılan yıldızın kimlik kartı ortaya konur. Bu diyagramda. yani aydınlanma gücü yüksek olan ilk gruptaki yıldızlara dev yıldızlar. renk-parlaklık diyagramları denilmektedir. Hertzsprung görünen salt parlaklığı. Russel'in öngördüğü diyagram üzerindeki çalışmalar 1913'ten sonra birdenbire hızlandı. Bundan sonra. Bu diyagramda Russel de şu gerçeği gördü: G sınıfından sonraki yıldızlar iki kol üzerinde toplanmaktadır. Russel ile Hertzsprung 1913'de Bonn'da tanıştılar. Bu araştırmada yıldızların fotoğrafik olarak ıraklık açıları tayin ediliyordu. Şöyle ki: Diyagramda. Oysa küresel kümelerin ekliptik gök adaları ve Samanyolu merkezi yıldızları farklı bir HR diyagramı verdikleri tespit edilmiştir. Yıldızların tayfları. Heptzsprung aynı zamanda amatör bir astronom idi. renkleri veya aydınlatma güçleri arasında nasıl bir bağıntının olabileceği önemli bir konudur. Elde edilen bu tür diyagramlara da tayf parlaklık. Bu süreye kadar çalışmalarda mutlak parlaklığı hesaplanan yıldızların sayısı 300 kadar olmuştu. Yıldızların gelişimi. apsis eksenine tayf türü yerine renk ölçekleri veya sıcaklık değerleri de alınmaktadır. Tayfsal sınıflandırmanın bir diğer amacı da değişik gruptaki diğer yıldızların uzaydaki dağılımını incelemek ve sonuçta Samanyolu'nun yapısını öğrenmektir. parlaklık. Hertzsprung-Russel Diyagramı Danimarkalı Ejner Hertzsprung (1873-1967) 1907'de Kopenhag Uranio Gözlem Evinde foto-kimya uzmanı olarak göreve başladı. diğer grupta çok sönük yıldızlar bulunur. Samanyolu ve benzeri gök adalarının sarmal kollarında bulunan yıldızlar HR diyagramı verir. yıldızların tayfsal türleri ile öz haraketleri ve parlaklık değerleri arasındaki bağıntıların ne olabileceğini araştırıyordu. bu gruptaki temsilci yıldızın sıcaklık. Hertzsprung'un bu çalışmalarından habersiz olarak. Bu çalışmaları yürüten Amerikalı astronom Henry Norris Russel (1877-1957) 50 yıldızın ıraklık açılarını elde etmiş. Bu nedenden. Herzsprung bu görevi dışında. yaşları ve geleceklerine ilişkin teoriler bu diyagram üzerine oturtulmaktadır. 47 .2. Bu grupta çok parlak yıldızlar. bu sıranın bir gelişim olabileceğini düşündü. basınç ve kimyasal bileşimi ile ilgili değerleri en ince özelliklerine kadar tespit edilir. Hertzsprung. ancak devlerin Mv= 0. Bu tür diyagramlara HR (Hertzpurung-Russel) diyagramı denilmesi gelenek hâline gelmiştir.0 dan geçen yatay bir çizgi yöresinde dağılmakta olduğu 1913'de görüldü.

Güneş çapının 420 katıdır. Eğer bu büyük yıldızlardan biri.2. Dünya ve Merkür gezegenlerinin yörüngeleri Antares yıldızının içinde kalırdı. Güneş'in bulunduğu yerde olsa idi. Yıldızların büyüklükleri hakkında bir örnek vermek üzere. Fakat bazı yıldızların da kütleleri çok büyüktür. yakınından geçen gök cisimlerinin etkilediği çekim kuvvetiyle gök cisimlerini yok ettikleri anlaşılmaktadır. Örneğin. 61 Cygnus yıldızı 1965'te yayınladığı çok kuvvetli röntgen ışınlarının incelenmesiyle 1 çay kaşığının milyonlarca ton olduğunu hesaplamıştır. Bu bölgelere Popülasyon I ve Popülasyon II adını vermiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Alman asıllı Amerikalı astronom Walter Baade (1893-1960). Bu bölgedeki yıldızlar daha genç yıldızlardır. yıldızların yaş. Yapılan hesaplara göre birçok yıldızın çapı Güneş'in çapından büyüktür. En küçük yıldız bile Güneş'ten kat kat büyüktür. İkizler (Gemini) takımyıldızının en parlak yıldızı (α yıldızı) Güneş'ten 1 milyon defa büyüktür. Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı Capella'mn çapı ise Güneş çapmdan 10 defa büyüktür. Yıldızların. Çapları Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleri olduklarından gerçek çaplarını ölçmek çok güçtür. yıldız Dünya'yı içine alırdı. yıldızların kimyasal yapısının Güneş'e benzediği gerçeği ortaya çıkmıştır. gramın binde 1'i kadardır. büyüklükleri hesaplanan bazı yıldızları belirtelim. Kütleleri Öyle yıldızlar vardır ki 1 metreküpü. Bunlar: Gökyüzünde en parlak görülen Kutup Yıldızı (Polaris) Güneş'ten 8 defa büyüktür. Büyüklükleri Parlaklık ve uzaklık değerleri bilinen yıldızlardan bazılarının büyüklükleri hesaplanmıştır. Baade. 1920 yılında astronom Pease tarafından yapılan hesaba göre Örion takımyıldızının en parlak yıldızı olan Betelgeuse 'ün görünen çapı. Dünya'nın yarı büyüklüğünde olan cüce yıldızların 1 santimetre küpünün kütlesi 40 tondur. kimyasal yapı. Buna karşılık uzay hızları daha yüksek yıldızları Popülasyon II bölgesinde bulunur. uzay dağılımı ve dikine hızları bakımından birbirinden farklı iki bölgede toplandığını tespit etmiştir. diğer fiziksel ve kimyasal özellikleri ile sayıları aşağıdaki şekilde açıklanabilir. Bu sonuçta. Akrep (Scorpius) takımyıldızının en parlak yıldızı Antares'in çapı Güneş çapının 400 katıdır. Güneş tayfı gibi araları siyah çizgilerle ayrılmış sürekli tayf olduğu tespit edilmiştir. Venüs. Mars. Popülasyon I ve bölgesindeki yıldızların hidrojene göre metal miktarı Popülasyon II bölgesindeki yıldızlardan daha azdır. Büyük Köpek takımyıldızının Sirius yıldızı Güneş'ten 1000 defa büyüktür. Bu değerlerden anlaşılıyor ki Güneş Antares yıldızının merkezine konacak olsa. Böyle büyük kütleli bir yıldız. Amerikalı ve İngiliz astronomların birlikte yaptıkları hesaba göre. Bir yıldızın çapı. 48 . 1944'te çalışmalarında. gök adalarının sarmal kollarındaki yıldızlar ile açık küme yıldızlarının Popülasyon I bölgesinde bulunduğunu tespit etmiştir. bize olan uzaklığı ve görünen salt parlaklığından yararlanarak tespit edilir. Kimyasal Özellikleri Yıldızların tayf çekerle (spektroskop) elde edilen tayfları. Küçük Köpek (Canis Minör) takımyıldızının Proksiyon adlı en parlak yıldızı Güneş'ten 16 defa büyüktür.

berrak bir gecede gökyüzüne çıplak gözle baktığında. Yıldızların oluşumu ile ilgili bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. yıldızların Güneş'ten çok uzakta bulunmalarıdır. fotoğraf plâğı aracılığıyla 23 üncü kadire kadar olan yıldızlar görülebilmektedir. Bu kadar yıldızı adlandırmak mümkün olmadığından. Bunun sayısını tespit edelim. Diğer yıldızlar da yıldız kataloglarında numara ile gösterilir. çuvaldaki gerçek pirinç sayısı elde edilir. Buradan şu sonuca varırız: İçinde bulunduğumuz sonsuz evren. yarısı da ülkemizin içinde bulunduğu kuzey yarım kürede bulunur. YILDIZLARIN OLUŞUMU Yıldızların oluşumu. 49 . Sayıları Çoğu kimse. teleskopla 16. sayısız yıldızlarla dopdoludur. Herschel. Daha önce de belirtildiği gibi bugün. yaptığı hesaplamalara göre. kadirdeki 21 yıldıza özel ad verilmiştir.000. Günümüzde bu konuda bilinenler. Gerçekte çıplak gözle görülebilen yıldız sayısının 6. Yıldız tayflarında. Bunun nedeni. en çok helyum. Büyük teleskoplarla yapılan araştırmalarda tespit edilen yıldız sayısının 500 milyar olabileceği hesaplanmıştır. Çıplak göz ile 6. göz.000 yıldız görülebilir. Burada şöyle bir soru akla gelmektedir. kadire kadar olan. Bu bölgedeki yıldız sayısı sihhatli olarak sayılabilir.2. Yıldızların tayflarının Güneş tayfı ile merkezde olmakla beraber siyah çizgilerin durumu her yıldız için ayrılık göstermektedir. içinde bulunduğumuz sonsuz evrenin göremediğimiz sınırları ötesinde de yıldızların var olduğunu radyoteleskoplar yardımıyla tespit edebiliyoruz. Kaliforniya'daki Mount-Wilson Gözlem Evinde bulunan 2. yıldızların çoğunluğunun Samanyolu sisteminde bulunduğunu tespit etmiştir. Bir çuval (veya kamyon) içerisinde belirli bir ölçüde pirinç alalım. fizik. Bu sayıda yıldızın varlığı nasıl tespit edilmektedir? Gökyüzünün belirli bir bölgesi özel fotoğraf plağıyla tespit edilir. magnezyum ve demirin varlığını gösteren çizgiler tespit edilmiştir. Objektifi 6 cm olan bir teleskopla 10. teleskop ve fotoğraf plâğı yardımıyla 23 ncü kadire kadar olan yıldızları görebilmekte.000 yıldızı görebilmek imkânı vardır. ancak 1. Bu sayının yarısı güney yarım kürede. Ancak. bu kadirden sonraki yıldızları görememekteyiz.5 m çaplı teleskoplarla 500. Bu gerçek de yıldızın yapısını oluşturan maddelerin oranı ve miktarının değişik olduğunu gösterir. evrimi ve ölümü ile ilgili bilgiler. bugün için kesin çizgilerle belli değildir. hidrojen. Güneş kadar parlak gözükmemektedir. Yıldızların kimyasal yapıları Güneş'e benzemiş olmakla beraber. Bu bölgenin alanı gökyüzünün alanı ile çarpıldığında gerçeğe yakın sayı bulmak mümkün olmaktadır. sodyum. sonsuz sayıda yıldız görebileceğini zanneder. Elde edilen sayı çuval içindeki pirinç ağırlığı ile çarpılınca.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu gerçeğe göre. yıldızlar çok sıcak ve akışkan gaz tabakaları bulunan bir merkezde toplanmış akkor hâlinde birer gaz kütleleridir.021 olduğu tespit edilmiştir. kimya ve matematikle temellendirilmiş teorik bilgilerdir. kadire kadar olan. Bu tür sayım işlemini belirtmek için kaba bir örnek olmasına rağmen şunu belirtelim.

4Mg (güneş kütlesi) den büyükse. 50 . Başka bir ifadeyle. Enerjinin bir kısmı bu büzülmeden. Beyaz cücelerin daha küçük kütleli olanlarına helyum beyaz cücesi denir. Yıldızın merkezindeki hidrojenin 0. merkezindeki kütle içinde. nötronların. daha fazla çökmesi önlenen. Bu büzülme sırasında açığa çıkan potansiyel enerjinin bir kısmı. Sadece nükleer enerjiden doğan ışınım salınır. helyuma dönüşmeye başlar. nötron yıldızına dönüşür. Büzülen yıldızın merkezî kütlesi. Sonunda yıldız. a. bir kısmı da ışınım enerjisi şekline geçer. Büzülme devam ederek. yine bir pingpong topunun içi. Bu iç basıncın artışı yıldızın büzülmesini sona erdirir. Yozlaşmış nötron basıncı. Bu teorik görüşe göre büzülen yıldızın sıcaklığı artar ve HR diyagramındaki yeri sola doğru kayar. bir gaz küresidir. ortaya çıkan bir basınçtır. yıldızın ışınımı da artarak. Yoğunluğu bu kadar yüksek olan madde dejenere (yoz) madde olarak adlandırılır. Güneş kütlesinde bir beyaz cüce. kırmızı dev yıldız durumuna gelir. Kırmızı devlerden oluşanlara beyaz cüceler denir.007 kadarı helyuma dönüştükten sonra. yaklaşık olarak. Bu durumda HR diyagramındaki yeri sağa doğru kayar. Bunun anlamı da şudur: Beyaz cücenin maddesi o kadar sıkışıktır ki elektronlar artık belli bir ortama bağlı değildir. Bu durumda ortaya çıkan bu yeni enerji kaynağı ile yıldızın merkezi daha da ısınarak iç basıncı artar. yıldızların sonunu ve son evrelerini onların bıraktıkları kalıntıya göre 4 grupta incelerler. uzayda yıldızlar arası boşlukta bulunan toz ve gazlardan meydana gelmiştir. Dünyamızda 100 milyon ton eder. biri birine değecek kadar sıkışmasından dolayı. yeniden büzülmeye başlar. yıldızın parlaklığı yarım kadir kadar azalır. Nötron yıldızların oluşumu. çekirdek yoğunluğuna kadar sıkıştırılmış olan. Çoğunluk beyaz cüceler çift yıldızlar içinde bulunur. İlk gözlenen beyaz cüce çift yıldız Sirius'ün bileşenidir. bir kısmı ise yıldız merkezi çevresindeki helyumun diğer ağır elementlere dönüşmesinden salınır. Bu durumda çekirdekteki yoğunluk ve sıcaklık artar. yozlaşmış nötron basıncı tarafından. Nötron Yıldızlar Yarıçapı 10 km.2. Yıldız bir gaz küresi şekline gelinceye kadar çekim kuvvetlerinin etkisiyle büzülür. Bu tür yıldızların yoğunluğu şu şekilde açıklanabilir: 1 cm3 büyüklüğündeki nötron yıldızı maddesi. HR diyagramında yeri tekrar sola kayar. oluşmakta olan yıldızı (gaz küresini) ısıtır. Bu gaz dejenere bir gazdır. yıldız cüce yıldız durumuna gelir. Oluşumunu tamamlayan yıldız yavaş yavaş soğur. Bu enerji noksanlığından. 1. elektron gazı çok büyük olan çekime karşı koyamaz. Dünya büyüklüğündedir. Bu durumda. nükleer enerji oluşumu hızlanır. Nötron yıldızı. Bundan sonra büzülmeden dolayı ışınım olmaz. yaklaşık 1km ve yoğunluğu da. Bunun anlamı da şudur: 1 cm3 beyaz cüce maddesi 100 milyar tondur. b. şu şekilde açıklanabilmektedir. yoğunluğu 1014 g/cm3 olan gök cisimler nötron yıldızlarıdır. merkezde helyum toplanmaya başlar. YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ Astronomlar. cüce yıldızlar olarak adlandırılır. Beyaz Cüceler Mutlak parlaklıkları sönük ve kütleleri çok küçük olan yıldızlar. Yıldızın merkezindeki hidrojen tamamen tükenince. 1cm³ de 1 milyar tondur. Bu teorik evrimin süresi 11 milyar yıldır. yüksek hızlarla hareket ederler. nükleer reaksiyonlar başlayacak kadar ısınır ve hidrojen. yoğunluk o kadar artar ki atomların çekirdeklerindeki protonlarla elektronlar birleşip nötrona.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Herhangi bir yıldız. Çökme devam eder. YILDIZLARIN EVRİMİ Bu konudaki teorik bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Ortaya çıkan nötron yıldızının yarıçapı. Bunun anlamı şudur: Beyaz cücenin yoğunluğu 106 g/cm3 dür.

Pulsarların 1012 gauss gibi çok yüksek manyetik olanı vardır. Bu keşfi takip eden yıllarda. uzay-zamanda. Pulsarlar İngiltere'de 1967'de Bell ve Hewish. Adeta. parçacıklara ayrılırsınız.001 saniye) ile 4 saniye arasındadır. Böyle bir nötron yıldızı. Karadelikden ışık kaçamazsa. ışık dahi kaçamadığı için gözlenemezler. herhangi bir kara deliğin yoğunluğu 1016 g/cm3 tür. merkezindeki karadeliğin kütlesinin de. Karadelik civarında.001 saniyenin teorik hesaplandığı unutulmamalıdır. Bir nötron yıldızı. yok olduğu görünmez noktalardır. Acaba Dünyalılar.'Kaymak deneyi'nde olduğu gibi. Andromeda Galaksisinin uydusu M32 Galaksisinde. Örneğin. Evren de en çok bulunan karadelikler.6 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. 'her gökadanın merkezinde. Karadelikler. yarıçapı 10km olan bir atom çekirdeğidir. Karadelikler. c. burkulma ve dönme oluşturur. maddenin. büyük kütleli karadeliklerin var olduğu' düşünülmektedir. Bunun anlamı 1 cm3 kara delik maddesinin yeryüzünde 10 milyar ton gelmesi demektir. Bu dev kütleli karadelikler. bir kez girerseniz. merkezde büyük kütleli yıldızlar yer alır. kısa periyotla radyo sinyali gönderen gök cisimlerin varlığı keşfedildi. Mars'ın uydusu Deimos kadar ağır olurdu. birçok dış galaksinin merkezinde çok sayıda kara delik olabileceğini göstermiştir. Bu durum. merkez çevresinden çaldığı. Bugün bilinen pulsarların sayısı 500'dür. bir milyon Güneş kütlesini aşan kara deliğin varlığını gösteren bulgular gözlenmiştir. gaz ve parçacıklarla daha da büyür. bu bölgedeki olaylardan. Kara delik dejenere madde olarak adlandırılan bir yapıya sahiptir. ç. Andromeda gökadasının. Periyotları 1 milisaniye (0. Karadelik. bu top. Bu merkezi topak. Kara Delikler Kara delikler hakkındaki bilgilerimiz astrofizik teorilerine dayanmaktadır. gaz bulutlarının. bir istasyon. Samanyolu merkezinde bulunan karadelik. ortaya çıkmanız mümkün mü? 51 . bir durak noktasıdır. geriye dönüş yoktur. yolculuk yapabilirler mi? Bir karadeliğin içine atlarsanız. oldukça anlamlıdır. bir kozmik sansür vardır. Periyodik milisaniye mertebesine olanlara milisaniye pulsarları denir. Burada 0. Karadelikler. öyle bir bölge vardır ki. adeta ezilerek. karadelik değildir. 2. Karadeliğe giden yolda. tahmin ediliyor. karşılaştığı her şeyi yutan.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM nötron yıldızının maddesiyle doldurulacak olsaydı. ışık bile kaçamaz. Kendisinden. Ayrıca. Hubble Uzay Teleskobuyla yapılan çok duyarlı gözlemler.2. gökada oluşurken. kendi yoğun merkezine çökerken. ışık fotonlarından. bir milyardan daha fazla. karadelik tünellerini kullanarak. uzaytozu parçacıklarından. bir tuzak yüzeydir. Gaz molekül bulutları. Bunlara pulsar (atarca) denildi. dev yıldızlara kadar. Bu yüzeyden içeriye.3 saniye periyotla radyo sinyali gönderen bir cisim keşfettiler. adeta dev kozmik bir süpürge yahut vakumlardır. 10milyon Güneş kütlesi olduğu. yıldızların ölümünün bir sonucudur. 'insan' yahut 'cin'. Güneş’ten yaklaşık 10 kat büyük yıldızlardır. Aynı şekilde. yoğun merkeze çökmesiyle. ortaya çıkar. Ekseni çevresinde çok hızlı dönen nötron yıldızları oldukları kabul edilmektedir. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. Örneğin. Acaba bu parçacıklar. fiziksel hiçbir şey kaçamaz. karadelik olduğu sanılmaktadır. 1. Hatta Samanyolu galaksisinde.

Karadelik sansürüne. muhkem olan bu yolculuğu yapmaya. atomlara ve atomlarda. nede yaşam süreleri. açık bir şekilde. yolculuk yaptıkları. neler yapabileceğini. potansiyel bir kapı olarak.'Bilginin korunduğu' fizik prensibi gibi. başka bir evrende. burada işlememektedir. tahmin etmek. Ancak. güç değildir. Neredeyse ezilmenin sonu yoktur. oldukça kararsız gözükmektedir. Sadece madde değil. pekte güvenli görünmüyor. Gerçekte. Sonuçta. molekül. Çıplak tekillik. karadelikte. atom altı parçacıklarının geçmiş tarihleri. uzay-zamanın kendiside. Karadelikler. 'İkinci Sema'dan' dinleme yapmak isterken kovuldukları. çatırdayarak kendi üstüne çökebiliyorsa. Ancak. geçmişe yolculuk için.2. parçacıklara ayrılırsınız. Acaba bu parçacıklar. 'İkinci Sema'nın sınırlarına kadar. ortaya çıkmanız mümkün mü? Gerçek zamanda. çekirdeklere parçalanacak. galaksiler ve evreni bekleyen sonda budur. oldukça tehlikelidir. 1)Sonsuz yoğun ve sonsuz ince bir 'nur' noktasından. Böyle bir gücü elde eden bir Dünyalının.büzülmeye başlayacak. ifade edilmektedir. Adeta astronot.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Nitekim Kur'an da ki Hızır meselesi. Bir bilim adamının söylediği gibi: "Eğer bir yıldız. biri birlerine yaklaşmaya başlayacaktır. genel görelik denklemlerinin çözümleri. Karadelikler. moleküllere. hala büyük bir umut bağlanmaktadır. önce iplik gibi uzayacaktır. bir karadeliğe düşen astronotun. yetmez. gidiş-geliş toplam süre. her bir galaksi. karadelikler. maddenin ezilerek. Bir taraftan.'Cinler'in ne hızları. başlangıcının(büyük patlama) ve sonunun(büyük çöküş) olduğu kanıtlanmıştır. birkaç saniye içerisinde. Aynı şekilde'cinler'in. bu tekillikte. potansiyeller içermektedir. 'iğnenin deliği' olmuştur. ışıktan daha hızlı hareket etmesi gerekir. Kur’an ifadeleriyle. bu akıbetten kurtulamayacaktır. milyarlarca sene. 'sonsuz incelmesi'nin açık kanıtlarıdır. burada. bu tekillikte yok olur. Yıldızlar. yolculuk yaptıkları da kesin. Yani. evrenin 'büyük çöküşü'nün apaçık delilleri. Sonuçta. Bir karadeliğin içine atlarsanız. şimdilik kapalı gözükmektedir. 'sanal' olarak ortaya çıkabilirler mi? Elbette şimdilik. yolculuk yapmaları gerekiyor. karadelikler olmadan başarılması. ezilerek adeta yok olacaktır. Sonuç olarak karadelikler. 'sonsuza yaklaşan hızla' kafa kafaya gelecek ve hiper dev bir karadeliğe dönüşecektir. uzay ve zamanda yolculuk için. milyarlarca galaksi. astronot. Öyleki. geçmişe ve geleceğe yolculuk için ilginç bir örnektir. gerçekte. alametleri ve işaretleridir. diğer fizik yasları da. adeta bir balonun sönmesi yahut bir kâğıdın avuç içinde dürülmesi gibi galaksiler. bilgi de yok olmaktadır. neden tüm evrende çökmesin?" 3)Genişlemekte olan bu muazzam evren. Ancak böyle bir yol. Hatta çekirdekleri ve tüm atom altı parçacıkları da. çökecektir. diğer yandan galaksilerin dönüş hızı. 'Cinler'in 'İkinci Sema'nın sınırlarına yaklaşmaları için. kütlesel çekimin etkisiyle. süper dev karadeliklere dönüşürken. parçalanacak ve ezilecektir. karadeliğe düşen astronot. kendi merkezlerindeki dev karadelikler tarafından yutulurken. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. ayaklarından çekilerek. müimkün gözükmüyor. gittikçe artacaktır. Bu tekillikte. geriye dönmeye . bu muazzam evren. 'iplik'. Bunun ise. uzayda yolculuk yapmak. yüz milyarlarca galaksi ve her bir galakside. yüz milyarlarca yıldızlardan oluşan. Bilim-kurgu yazarlarına. çok cazip gelen bu alan. karadelikten kurtulması için. Astronotun. bir 'nur(akdelik) patlaması'yla yaratılan. 'sanal zaman'daki tarihleri devam eder. Ancak bu parçacıkların. 52 . 2)Evrenin. görülmektedir. karadelikler yoluyla. paramparça olacaktır. Karadelikler.

'nur(akdelik) noktası'dır. Gökleri ve Yerleri. Gezegenler ise yıldızlara göre çok yakında bulunurlar. 'yapay büyük patlama' deneyleri. Gezegenler ise aynı büyüklükteki teleskopla bakıldığında. devam edecektir. beklenen ikinci ve 'Son Büyük Patlama' anı. kuantum kuramına bağlayan 'teori'. İşte 'Kıyamet'in arkasından. gökyüzüne bakıldığında. ı. Fiziksel ve kimyasal yapıları farklıdır. ışınlarda titreme (scintillation) görülür. Berrak gecelerde. sıfır hacimli ve patlamaya hazır 'nur' noktası. evrenlerin Rabbi olan Sonsuz Yüce Allah'ın. yapma uyduları yıldız ve gezegenlerden. birleşimi ve en basit hali olan 'her şeyin kuramı'. 'enfüsümüzde ve afakımızda'. sonsuz ince. ayetlerini. Allah. Bu araştırmalar ilerledikçe. Cennetler-cehennemler yeniden yaratılacak ve ebedi kalacaklar. yıldızların sayısı sonsuz denebilecek kadar çoktur. maddenin. sadece evrenin başlangıcına ve sonuna değil. fizik yasalarının ve fizik ötesi (sanal-melekût) evrenlerin anlaşılmasına da. 'büyük patlama'ya hazır. askerî. yayınladıkları ışınları ve hareketleri ile ayırt etmek mümkündür. İşte bu 'an'da. yeni baştan yaratacağı 'an'dır. Yıldızlar en büyük teleskoplarla bile. b. İşte yaklaşan 'Saat' budur. Gezegenlerin sayıları belirli olmasına rağmen. 4)Bilinmelidir ki. değişik atmosfer tabakalarından geçerken. Gezegenleri. gelişirler ve sonunda ölürler. İşte 'Kıyamet' den sonra 'Kıyamet' budur. ışık tutuyor. Bunların sayısının 1999 yılı başına kadar 3000'i geçtiği bilinmektedir. Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleridir. c. ğ. Gezegenlerin ve yıldızların oluştuğu kimyasal maddelerin. sıfır boyutlu. kendi takımyıldızlarda gözlendikleri zaman. bize en yakın yıldızın uzaklığı 207265 AB'dir. d. çıplak gözle görünür durumlarından farklı büyüklükte görülmezler. i. Son yıllarda. yıldızların üç hareketi vardır. sonsuz incelerek. ç. karadelikler üzerinde yapılan araştırmalar. 53 . f. yani kütlesel çekim yasasını. yayınladıkları ışınları. Gezegenlerin parlak görülmelerinin nedeni Güneş'ten aldıkları ışınımın bir kısmını yansıtmış olmalarıdır. Örneğin. Gezegenlerin yalnız yörünge hareketleri olmasına rağmen. Yıldızlar. Gezegenleri. yıldızların ancak parlak olanlarını çok kısa süreli olan tam Güneş tutulmaları sırasında gündüz görülebilir. evreni yöneten yasaların. Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar a. Gezegenler takımyıldızlar arasında görünür şekilde hareket ederler. uygun konumlarında ve uygun hava şartlarında gündüz görmek mümkün olmasına rağmen. İşte bu 'an'. haberleşme. meteoroloji ve bilimsel amaçlarla uzaya yapma uydular fırlatılmaktadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM İşte bu. Yıldızlar birer ışık kaynağı olmalarının yanında. Bize en yakın Merkür'ün uzaklığı ise 6 x 107 km'dir. madde olmaktan çıktığı.2. e. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. h. apaçık göstermeye. acaba ortaya çıkacak mıdır? Belkide. Biz inanıyoruz ki. düzenlemeye çalışıyor. Bugün bilim dünyası. hareketlerini çıplak gözle izlemek mümkündür. yüzey şekillerini ayrıntılı olarak görmek mümkündür. Yıldızların hareketleri kısa sürede izlenemez. Yıldızlar doğarlar. Sonsuz yoğun. çok uzakta bulunmaları sonucu. yakın gelecekte. bileşim ve miktar oranları farklıdır. g. 'altın iyonları'nı çarpıştırarak. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. gezegenler ışık kaynağı değildirler.

Enerjinin bu şekilde birimleşmiş haline kuant(parçacık)denir. aynıdır. Wien. Enerji dağılımının şekli sıcaklık ile belirlenir. bulunan matematiksel eşitliğe de ”Wien Yasası” denmişti. Cisimler sıcaklığa bağlı olarak ışıma yapar yani elektromanyetik dalga yayarlar.10-34 J. Bu cismin ısınmaya maruz kaldığında rengini değiştirdiğine ve sonuç olarak da cisimlerin sıcaklıkları arttıkça renklerinde değişmeler olduğunu yani renklerin belirli sıcaklıklara sahip olduğunu görmüş oluruz.verilebileceğini kanıtlamış oldu. Yıldızların birer karacisim oldukları kabul edilir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM KARA CİSİM IŞINIMI Kara cisim ışıması. Örnek vermek gerekirse. Kara cisimlerin. Termal yansımaya. Çoğu cisim buna benzer şekilde davranır. Kısa dalgaboyunda bu durum. Isıl (termal) yansıma ve termal olmayan yansıma. neredeyse. 6 000 0C taki kara cisimden yayılan ışığın şiddeti ve frekansıyla.s dir. oluşma tarzına göre iki gruba ayrılır. kara cisim ışıması (yansıması) da denilmektedir. 54 . Kara Cisime çok benzeyen bir aygıt geliştirdi ve Işıma Yasası ya da Wien Yasası’nı oluşturacak çalışmalarını sürdürdü. Sözgelimi.626196. Kuantum düşüncesine göre karacisim eğrisinin şekli hesaplanabilir.Planck bu bağıntısı sonucu 'Enerjinin ancak belirli büyüklüklerle alınıp. Cisimler. Doğada gerçek bir Kara Cisim bulmak kolay değildi. Yapmış olduğu bir dizi denemeler sonucu Max Planck 'Maddenin alıp verebileceği enerji belli bir değerin katlarıdır' demiştir. Ama Alman Fizik Profesörü Wien.  bağıntısını kullanmıştır. sıcaklığına bağlı olarak salınan elektromanyetik ışımadır.Planck bir kuantumun taşıdığı enerji için E=h. sıcaklıklarından bağımsız olarak her dalgaboyunda ışınım yaparlar. Güneş ve Güneş gibi yıldızların yüzey sıcaklıklarının belirlenmesi sağlanabilmiştir.Bu bağıntıdaki 'h' Planck sabiti olup değeri 6. Güneş’ten yayılan ışığın şiddeti ve frekansı. Elektromanyetik ışınım.2. herhangi bir cismin. ışınımı hiç yansıtmayan ya da saçmayandır. ısıya maruz kalma süresi devam ettikçe de maviye doğru renginin değiştiğini görmemiz mümkündür. uv catastrophe olarak bilinir. yüksek sıcaklıklarda yaydığı ışınımın frekansına dayanarak. klasik tahminler dalgaboyu sıfıra yaklaştıkça enerjinin sonsuza gitmesini önermektedir. ışınımın dalga boyu ile cismin mutlak sıcaklığı çarpımının sabit olduğunu bulmuş ve bulunan sabit sayıya Wien sabiti.() ise ışığın frekansıdır. Klasik fizik bu dağılımı açıklayamamaktadır. En ideali. bir metal teli ısıtmaya başladığımızda ilk olarak cismin ısındığını daha sonra yavaş yavaş kırmızı bir renk aldığını.

Birçok kOnuyu öğrenmek için çılgınca hırs gösteriyordu. ulaştıgı açıkça görülür. Astronomi. Bu yüzden tedbirli hünkâr. eserler verdi. Fakat Me'mûnîlerin Kâs'ı alıp Hârizmşahları tarihten silmeleriyle Bîrûnî'nin huzuru kaçtı. Süryânice. Dinler ve Mezhepler Tarihi gibi 30 kadar ilim dalında çalışmalar yaptı. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. Coğrafya. bilginimizin de devlet başkanları yanındaki yüksek itibarının belgesiydi. Ancak iki yıl sonra tekrar döndüğünde ünlü bilgin Ebü'lVefâ ile buluşup rasat çalışmaları yaptı. sıkıntılar başladı ve Kâs'ı terketmek zorunda kaldı. çağını aşan ilmî hayatının zirvesine erişti. daha çok özel çabalarıyla kendisini yetiştirdi. çağdaş tespitlere uygun neticeler elde etti. Kimya. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. gözü kitaptan ayrılmayan. Bu eser astronomi alanında zengin ve ciddî bir araştırma âbidesi olarak tarihe mal olmuştur. Yaşadığı çağa damgasını vurup "Biruni Asrı" denmesine sebep olan zekâ harikası bilgin 973 yılında Harizm'in merkezi Kâs'ta doğdu. Geometri. benzeri her asırda görülmeyen bilginler bilgini bir dâhiydi. Ayın. Kendisine sağlanan siyasî ve ilmî araştırmalarına devam etti. Hakîm'den de dersler alan bilginimizin öğrenimi uzun sürmedi. Bu aileden bilhassa Mansur. öğrenme hırsı ve sönmeyen azmiyle birleşince 17 yaşında eser vermeye başladı. Yunanca ve Çinçe gibi daha birçok lisan biliyordu. deney ve tecrübeyle ispat etme şartını ilk defa o ileri sürdü. Avrupa'da buna BÎRÛNI KURALI denmektedir. Onu yüceltmek gâyesine yönelikti. Daha çocuk yaşta araştırmacı bir ruha sahipti. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Tarih. günümüz matematik ölçülerine tıpatıp uymaktadır. güneş tutulması anında ulaşan hadiseler üzerine verdiği bilgi ve yaptığı rasatlarda. Üstad diye saygıyla yâd edilen yalnız İslâm âleminin değil. Gazneli Mahmud Hindistan'ı alınca hocalarıyla Bîrûnî'yi de oraya götürdü. İlmiyle dine hizmetten mutluluk duymaktadır. Bu arada İbni Irak ve Abdüssamed b. Rumca. İbni Sinâ'yla yaptığı karşılıklı yazışmalarındaki ilmî metod ve yorumları. Eczacılık. Onun tabiat ilimleriyle yakından ilgilenmesi. tüm dünyada çağının en büyük bilgini olan Bîrûnî. 55 . Kişiliği Bîrûnî. Bu durum. Farsça. Tahkîk ve Kanûnı Mes'ûdî adlı eserleriyle trigonometri konusunda bugünkü ilmî seviyeye tâ o günden. Daha sonra hükümdar Ebü'lAbbas. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. Israrlı çabaları sonunda yerin çapını ölçmeyi başardı. Esas adı Ebû Reyhan b. Araştırmacı ruhu. onların çeşitli ilimler açısından yorumlanmasını amaçlardı. odunsatarak büyüttü. Dünyanın çapının ölçülmesiyle ilgili görüşü. Tahsil çağına girdiğinde Hârizmşahların himayesine alındı ve saray terbiyesiyle yetişmesine özen gösterildi. "Bîrûnî. Son eseri olan Kitabü'sSaydele fi't Tıb'bı yazdığında 80 yaşını geçmişti. İlmî kaynaklara dayanma. Zira onun yanında da itibarı çok yüksekti. Etnoloji. bu hediyeyi almadı. Muhammed'dir. hükümdarların ilme duydukları derin saygının göstergesi. günümüzde yazılmış gibi tazeliğini halen korumaktadır. Küçük yaşta babasını kaybetti.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Biruni (973 – 1051) Biruni hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. iman dolu kalbi tefekkürden dûr olmayan. 1051 yılında Gazne'de hayata gözlerini yumdu. liyakatını bildiği Bîrûnî'yi Hazine Genel Müdürlüğü'ne tayin etti. Fizik. O da orada Hint dil ve kültürünü bütünüyle inceledi. sarayımızın en değerli hazinesidir'derdi. Tıp. Bu çalışmalarıyla yer ölçüsü ilminin temellerini sekiz asır önce attı. Gazne'de kıbleyi tam olarak tespit etmesi ve kıblenin tayini için geliştirdiği matematik yöntemi dolayısıyla kıyamet günü Rabb'inden sevap ummaktadır. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine başvurur. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Allah'ın kevnî âyetlerini anlamak. kendisine ithaf ettiği Kanunu Mes'ûdî adlı eseri için Bîrûnî'ye bir fil yükü gümüş para vermişse de o. Bir devre adını veren. güneşin ve dünyanın hareketleri. müşavir ve vezir olarak görevlendirdi. Kurân'ın belâğat ve i'cazına olan hayranlığını her vesileyle dile getirdi. Annesi onu zor şartlarda. Arapça. kâinatın yapı ve düzeninden Allah'a ulaşmak. Sultan Mes'ud. Üstün dehasıyla kısa sürede Hintli bilginler üzerinde şaşkınlık ve hayranlık uyandırdı. Matematik. Bîrûnî'nin en iyi bir eğitim alması için her imkânı sağladı. sarayında Bîrûnî'ye bir daire tahsisedip. Jeoloji. "Elinden kalem düşmeyen.2. Filoloji. Ibrânîce.

5. İyilik O'nun elindedir!" demiştir. ayrıca dinler tarihi konusuna eğildi.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Newton ve Fransız Piscard yaptıkları hesaplama sonucu ekvatoru 25. fennî ilimlerle ilahî bilgilere daha iyi nüfuz edileceğini söylemiş. Astronom. Bîrûnî. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. ilmi ve coğrafyası hakkında geniş bilgi verir. sayısını Bîrûnî'ye Armağan adıyla bilginimize tahsis etti. En büyük eseridir. 56 . Christof Coloumb'dan beş asır önce Amerika kıtasından. Eczacılık uzmanı Jeolog. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah'tan yardım dilerim. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş.2. ilimle dini birleştirmiş. Mütefekkir. 3. Botanikle ilgilendi. Bu eseriyle Bîrûnî. Dünya’nın yuvarlak ve dönmekte olduğunu. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. ilk harcını koymuştu. keşif ve buluşları içine alır. Gazneli Mahmud.000 mil olarak bulmuşlardır. pullar bastırıldı. EI Kanûn'ül Mes'ûdî. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. Coğrafyacı ve Hümanist" diye yazılarak tanıtıldı. Ama felsefenin dumanlı havasında boğulup kalmadı. Bîrûnî. Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9. Kitabü'I Cemâhirfî Ma'rifeti Cevâhir: Cevherlerin bilinmesine dair kitap. UNESCO'nun 25 dilde çıkardığı Conrier Dergisi 1974 Haziran sayısını Bîrûnî'ye ayırdı. Türk Tarih Kurumu 68. Tabiat olaylarından sözederken. Geometri ve Coğrafya konularında bile o konuyla ilgili bir âyet zikretmiş. Japonya'nın varlığından ilk defa sözeden O'dur. Tahdîd'ü Nihâyeti'l Emâkinli Tashîhi Mesâfet'il Mesâkin: Meskenler arasındaki mesafeyi düzeltmek için mekânların sonunu sınırlama. Şair. Kitabü't Tefhimfî Evâili Sıbaâti't Tencim: Yıldızlar İlmine Giriş. yerçekimin varlığını Newton'dan asırlarca önce ortaya koydu.5 asır önce dile getirdi. Sebüktekin ve Harzem'in tarihlerini yazdı. Tarihle ilgilendi. onlardaki hikmetin sahibini gösterdi. Tarihçi. Botanikçi. 6. onlardan tam 700 yıl önce Pakistan'da bulmuştu. ona birçok yenilik getirdi. EIAsâr'il Bâkiye an'il Kurûni'I Hâliye: (Boş geçen asırlardan kalan eserler. kurucusu sayılan Bîrûnî'ye çok şey borçludur. 7. Bâtıl şeylerden korunmak için de Allah'tan hidayet isterim. Çağından dokuz asır sonra ancak ayrı bir ilim haline gelebilen Mukayeseli Dinler Tarihi. Kuşlarla ilgili çok orjinal tespitler yaptı. geometriyi botaniğe uyguladı. Kuzey Asya ve Kuzey Avrupa'dan geniş bilgiler vermişti. Daha o çağda Ümit Burnu'nun varlığından söz etmiş. Kapak fotoğrafının altına. Eşyaya ve cisimlere takılıp kalmadı. kongreler düzenlendi. ilim öğrenmekten kastın hakkı ve hakikatı bulmak olduğunu dile getirmiş ve "Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah'a tövbe ederim. Kitâbü's Saydelefî Tıp: Eczacılık Kitabı. Biruni. O çağda Batılılardan ne kadar da ilerideymişiz.) 2. İlaçların. En meşhurları şunlardır: 1. Bîrûnî. 4. şifalı otların adlarını altı dildeki karşılıklarıyla yazmış. Matematikçi. âyette bahsi geçen konunun yorumlarını yapmış. dini. Halbuki bu ölçüyü Bîrûnî. Meseleleri doğrudan Allah'a dayandırdı. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik. toplam 180 kadar eser kaleme aldı. Cebir. felsefeyle de ilgilendi. yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi'nin temelini atmış. Dünyanın çeşitli ülkelerinde Bîrûnî'yi anmak için sempozyumlar. Eserleri halen Batı bilim dünyasında kaynak eser olarak kullanılmaktadır. Eserleri Biruni. "1000 yıl önce Orta Asya'da yaşayan evrensel dehâ Bîrûnî. Kitab'üt Tahkîk Mâli'I Hind: Hind Tarihi. Bitki ve hayvanlarda üreme konularına eğildi.

1515 yılına ait bir Kuzey Gök Küre takımyıldız haritası Ünite 3 KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET .

Şu hâlde gök küresi insan düşüncesinin yarattığı bir küredir. herhangi bir gök cisminin uzaydaki yerini belirtmek için boyut bakımından yetersizdir.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ Gözlem şartlarının uygun olduğu bir gecede gökyüzüne baktığımızda yıldızları. Tanımlayacağımız bu koordinat sistemi. Bu durumda gök küresindeki herhangi bir gök cisminin yerini belirtmek için başka bir koordinat sistemi tanımlamak gerekir. gökyüzünde parlak bir çizgi gibi görünüp kaybolan yıldız görünümünde akan yıldızlar (meteorlar) gözlenir. Bu tür uygulamaya. düzlemde koordinat sistemi denir. A herhangi bir şehri. Dünya'da herhangi bir noktanın koordinatlarının belirtilmesinde kullanılan koordinat sistemini açıklayalım. Küresel astronomide sonsuz yarıçaplı olduğu düşünülen bu kürenin merkezinde gözlemcinin bulunduğu kabul edilir. onun merkezinde bulunduğu düşünülen Dünya'nın büyüklüğü göz önüne alınamayacak kadar küçüktür. Yukarıda belirttiğimiz evreni oluşturan maddesel varlıkların her birine gök cismi denir. P ve P' gök küresinin kutup noktaları. O noktası Dünya merkezini. Astronomi olaylarını. merkezde Dünya olan bir kürenin içinde veya üzerinde bulunan parlak noktalar hâlinde görürüz. B batı yönünü. Gerçekte böyle bir küre yoktur. Düzlemde koordinat sistemi. KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) Matematik derslerinde. Bazı zamanlarda da oldukça parlak bir baş kısmı ile bunun sürüklediği gaz bulutu şeklinde kuyruktan oluşan kuyrukluyıldızlar (kornetler) gözlenir. DMNB'den geçen düzlem Dünya ekvator düzlemini gösterir.1 M noktasının bulunduğu yerde Dünya vardır. Çoğunlukta temmuz ve ağustos aylarında çok sık gözlenen. düzlem üzerinde herhangi bir noktanın. Gökyüzünde görülebilen bütün gök cisimlerini biz aynı uzaklıkta imiş gibi görürüz. görünüşleri farklı olan ve parlak bir yıldız gibi görünen gezegenler (planetler) bulunur. Bunun nedeni. astronomide kullanılan koordinat sistemlerinin daha açık anlaşılabilmesi için. G. Yarıçapının sonsuz büyüklükte olduğu düşünülen. Dünya üzerinde bir noktanın yerini belirtmek için kullandığımız enlem ve boylam tanımından farklı olacaktır. gökyüzüne çıplak gözle baktığımızda. merkezinde Dünya'nın bulunduğu kabul edilen küreye gök küresi denir. gök küresi düşüncesi eskiden olduğu gibi bu gün de terkedilmemiştir. AON açısı enlemi. Gök küresinin düşünülen büyüklüğü yanında. gök cisimlerinin hareketlerini. G güney kutup noktasını. K kuzey kutup noktasını. farklı doğrultularda ve değişik parlaklıkta yıldızlar görülür. Şekil – 3. Gök Cismi Gözlem şartlarının iyi olduğu bir gecede. gerçekte var olmayan böyle bir küre üzerinde incelemek ve açıklamak daha kolay olduğu için. ekvator düzlemi ile kuzeygüney kutup noktalarından geçen meridyen düzlemlerinden biri esas alınarak belirlenir. sonsuz uzaklığı algılamadıki zorlanmamızdır. Greenwich Gözlem Evi'nin bulunduğu noktayı. 58 . Burada önce. D doğu yönünü. Dünya üzerinde herhangi bir noktanın konumu. Yıldızlar arasında hareketleri değişik. Gökyüzünün bizde bir küre etkisi uyandırması tamamıyla optik ve psikolojik bir olaydır. Bazen de gözlemcinin yeri olarak Dünya'nın merkezi kabul edilir. MON açısı boylamı. Dünya'da Koordinat Sistemi Coğrafya derslerinden bilindiği gibi. apsis ve ordinat değerleri ile belirtildiğini biliyoruz. EBE'D düzlemi gök ekvator düzlemidir.3.

Şehir ekvator düzleminin kuzeyinde ise 0 (sıfır) derece ile 90 derece arasında değişir. Dünya üzerinde bulunan bir gözlem noktası için.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Sydney'in enlemi. Şekil 3. Bu düzleme astronomide ufuk düzlemi ve gök küresi ile ara kesitine de ufuk çemberi denir. Dünya'da esas alınan düzlemlere göre. ufuk düzlemine bağlı bazı tanımları belirtmek yararlı olur. 59 . Bir denizin ortasında geminizle seyahat ettiğinizi varsayın.3 denizle birleştiği hissini veren daireye görülebilen ufuk çemberi adı verilir. ASTRONOMİK KOORDİNATLAR Astronomi ile ilgilenenler gözlemlemek istedikleri gök cisimlerini bulmak için bazı koordinatlara ihtiyaç duyarlar işte bunlar gökyüzü koordinatlarıdır. ekvator düzleminin güneyinde ise 0 derece ile -90 derece arasında değişir.2 Dünya üzerinde coğrafi koordinatlar. +39° 52' veya 39° 52' kuzeydir.3. manyetik koordinat sistemi gibi. Örneğin. Bu çember. Eğer elinizde motorlu otomatik bulucu sisteme sahip bir teleskopunuz varsa ve gözlemek istediğiniz gökcisminin koordinatları elinizdeyse yapacağınız tek şey teleskopa bu koordinatları girmektir. Şehir.. Boylam. Okyanuslarda bulunan bir kimse için gökyüzünün Şekil – 3. Dünyanın merkez olduğu bir küre düşünelim. Denizlerdeki ufuk çemberi ile astronomik ufuk çemberi hemen hemen çakıştığı kabul edilebilir. bunun 180 adedi başlangıç meridyeninin batısında. Pratikte ufuk düzlemi olarak genişçe bir kap içine konmuş. İşte bu hayali küre Gökküresi’ dir. değişik koordinat sistemleri vardır. G' ve A dan geçen meridyen düzlemleri arasındaki NOM açısı A şehrinin boylam değerini belirtir. Dünya'da bu düzlem Greenwich Gözlem Evin 'den geçen dairedir. Bu düzlemi tanımlamadan önce. Burada bir A şehrinin koordinat değerlerini belirleyelim: Enlem. sabit olan düzlemlerden biri o gözlem noktasına teğet olan düzlemdir. Gökyüzü koordinatlarını anlamak için. MON açısı boylamdır. Dünya 360 eşit meridyen dairesine bölünmüş. (-). -35° 12' veya 35° 12' güneydir şeklinde ifade edilir. Sizin bulunduğunuz noktadaki çekül doğrultusuna dik olan düzlemin gökküresi ile arakesitine gökbilim çevren denir.2'de gösterilen O merkezli küre Dünya olsun. Dört bir tarafınıza baktığımız zaman denizin gökküresi ile birleştiği noktaya çevren (ufuk) denir. tepelerin ve çukurların bulunmasından dolayı karalarda okyanuslardaki kadar düzgün değildir. Enlem. Coğrafyada boylam tanımı çoğu kez derece ve dakika cinsinden belirtilmeyip saat ve zaman dakikası cinsinden ifade edilir. A şehrinin enlem değerini belirtir. Bu durumda. Şu hâlde. batısında ise (+) işareti ile veya doğu-batı şeklinde belirtilir. Diğer sabit düzlem ufuk düzlemine dik olan düzlemlerden biri olabilir. bir şehrin boylam değerini belirtmek için. A şehrinin boylam değerini tespit için. A şehrini O noktasına birleştiren OA doğrusunun ekvator düzlemi ile yaptığı AON açısı. bu koordinat sistemini tanımlamak için esas düzlem olarak ufuk düzlemini alabiliriz. Greenwich Gözlem Evi’ nin doğusunda ise. Boylam değeri. AON açısı enlem. meridyen düzlemlerinden biri sıfır başlangıç düzlemi olarak alınır. Washington için +77° 05' veya 77° 05' batı şeklinde belirtilir.2’de Greenwich G' ile gösterilmiştir. yani A'nın ekvator düzleminden açısal uzaklığı. 180 adedi ise doğusunda bulunur. Örnek: Ankara'nın enlemi.. Örnek: Ankara'nın boylamı -32° 45' 30" veya 32° 45' 30" doğudur. Şekil – 3. civa yüzeyi düşünülür.

Şu hâlde. Tanımladığımız koordinat sisteminde esas düzlemin ufuk düzlemi olması nedeniyle sisteme. diğeri de güney noktasıdır. Güneş’in günlük hareketinde bu çembere ulaşabildiği en yüksek nokta (öğlen) olduğundan ona bu ad verilmiştir. ayakucu ve gök kutup noktalarından geçer (Dünya'nın dönme ekseninin gök küresini deldiği düşünülen noktalar). Günlük hareket ise. Kuzey yarım küresinde görülene kuzey gök kutbu. Bu ise yıldızdan geçen ve ufuk düzlemine paralel olan düzlemin gök küresi ile ara kesitinden ibaret bir dairedir. Kutuptan ve zenitten geçen yarı çembere “meridyen çemberi (öğlen çemberi)” ya da kısaca “meridyen (öğlen)” denir. O noktasında bulunuyor demektir. Dönme eksenine dik olan büyük çembere “gök ekvatoru (eşlek)”. Günlük hareket yönünde (saat yönü) alttan üste geçerken rastlanan nokta doğudur. Z ve N noktalarından geçen düzlemlerin gök küresi ile ara kesiti olan büyük daireler düşey daireleri belirtir. KDGB ufuk düzlemine. Bu nedenle bu kitapta da söz konusu harfler kullanılacaktır. Bu durumda.4'de belirtilen O merkezli küre gök küresi olsun. Meridyen değerleri 00 ile 3600 arasındadır. Yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni (00)kuzey kutbundan (kutup yıldızından)geçer.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Şüphesiz ki bu her yer için sabit ve belirli olan meridyen dairesi olacaktır. 60 . düşey bir doğrunun gök küresini deldiği düşünülen noktalara başucu (Z) (zenit) ve ayakucu (N) (nadir) denir. Her gün yıldızlar doğar. düzlemine ise “ekvator düzlemi” denir. Ufkun üst tarafında bulunan yükseklikler (+). gökyüzündeki yıldızların topluca yaptığı dönme hareketine denir. gök küresinin küçük dairesi olup üzerinde yıldızın yerini tespit edebilmek için düşey dairelerden birine ihtiyaç vardır. Bu dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti gözlem yerinin kuzey (K) ve güney (G) noktalarını verir. Bu ara kesitin gökyüzünün kuzey kutup (P) noktasına yakın olanı gözlem yerinin kuzey. Bu eksenin Dünya’yı deldiği noktaya “Yer’in kutupları (uçlak)” gökyüzünü deldikleri noktaya da “Gök kutupları” adı verilir. Bu kutuplardan. Bu gözlemciye göre başucu noktası daima ufkun üzerinde. Meridyen. gözlemcinin bulunduğu noktada. Gök cisimlerinin yüksekliği ile başucu uzaklığı toplamı 90° dir. Y yıldızından geçen ZYM düşey dairesi ile KZG meridyen dairesinin tanımladığı düzlemler arasındaki GOM açısı yıldızın yerini tespit etmek için yeterlidir. “kuzey” ve “güney” noktaları denir. O halde tam ekvator üzerinde bulunan bir yıldızın doğduğu ve battığı noktalar o yerin doğu ve batı noktalarını verir. Meridyen düzlemi zenit ve nadirden geçtiğine göre düşey doğrultuda bulunur. Bu açıya azimut adı verilir. ortak bir eksene göre birer çember yayı çizer ve sonra batar. ufuk koordinat sistemi denir. Bu çizgi ufuk çemberini iki noktada keser ve bu noktalara.3. Ay ve gezegenlerin hareketleri bunlardan biraz farklıdır ama bu farklılığa rağmen. Düşey dairelerden biri gözlem yerinin başucu. Şekil 3. Gök cisminin YZ açısal uzaklığına. Şekli . diğerine ise güney gök kutbu denmektedir. aynı yükseklikteki noktaların geometrik yeri NYL dairesidir. Onun ufuk düzlemi ile arakesitine “öğlen çizgisi” denir.4 Ufuk koordinat sisteminde herhangi bir gök cisminin (Y yıldızının) koordinatları Gök küresi üzerindeki bir Y yıldızını Dünya'nın bir O noktasındaki gözlemciye birleştiren bakış doğrultusunun ufuk düzlemi ile yaptığı YOM açısı yıldızın yüksekliğini belirtir. Ufuk ile gök ekvatorunun kesim noktaları gözlemcinin doğu ve batı noktalarıdır. Çoğu astronomi kitaplarında yükseklik b ve azimut da a ile gösterilir. Bu daireye gözlem yerinin meridyen dairesi denir. Meridyen dairesine düşey dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti de doğu (D) ve batı (B) noktalarını gösterir. Yükseklikler ufuk düzleminden itibaren ölçülür ve 0° den 90° ye kadar değerler alır. yıldızların bu hareketine katılırlar. alt tarafındakiler ise (-) olarak alınır. Bu dönme tek bir eksen etrafında olmaktadır. Bu hâlde gözlemci.4'deki NYL. Güneş. yerküredeki boylamlara benzetilebilir. başucu uzaklığı denir. ayakucu ise ufkun altındadır.3. Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de ekvator üzerinde bulunur. Bir gök cisminin azimutu ise ufkun güney noktasından başlayarak batıya doğru yıldızdan geçen düşey dairenin ufku kestiği noktaya kadar gidilerek ölçüler ve 0° ile 360° arasında değerler alır. Gök küresi üzerinde bir Y gök cisminin yüksekliği MY yayı ile ölçülür.

enlem ve boylam koordinat sistemi (kon düzenekleri)kullanılır. Bu ayar için. Böylece. ancak. Bundan dolayı Dünya. gökyüzü de kendi çevresinde dönmez. o bölgenin coğrafi koordinatlarını veririz. Kuzey Kutbu +900. Yerkürenin ekvatoruyla. sağ açıklık ayarını Dünya’nın dönüş hızında. sağ açıklık boylama karşılık gelir. Dik açıklık değişmez. Dünya’nın ekseniyle çakıştırıldığında. dik açıklık değerleri de -900 ile +900 arasında olabilir. Yani. onun enlemini ve boylamını belirtiriz. Güney Kutbu -90º enlemdedir. dik açıklık (Deklinasyon veya delta) ve sağ açıklık (Rektesansiyon veya alfa) olarak adlandırılır. Gök ekvatoru. Dünya üzerindeki bir noktadan söz edeceksek. kendi çevresinde dönen dev bir saate benzetilebilir.5 Sağ açıklık ve saat açısı Sağ açıklığın. Dünya’nın dönüşünden sadece sağ açıklık koordinatı etkilenir. Bu dürbün yardımıyla sağ açıklık ekseni ayarlanır. Gökyüzünde de durum benzerdir. Eksi (-) dik açıklık değerleri gök ekvatorunun güneyinde. gökyüzü koordinatları enlem ve boylam olarak değil. genellikle teleskoplar sağ açıklık eksenleri doğrultusuna yöneltilmiş bir dürbüne sahiptirler. Yer ekvatoru 00enlemdedir. Sağ açıklık ekseni. saat olarak verilmesidir. Kutup ayarı yapılmış bir teleskop. sağ açıklık eksenine yerleştirilen bir motorla gerçekleştirilir. Ancak. Gök ekvatoru 00 dik açıklık. yerküre için kullanılan boylamdan farkı. teleskopun dik açıklık ve sağ açıklık eksenleri etrafında döndürülerek. Motor. teleskopun görüş alanına sokulan bir gökcisminin burada kalmasını sağlar. Bu koordinatlar verilirken genellikle.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Yeryüzü üzerinde bir bölgeyi tanımlamak istediğimizde. teleskopu cisme ayarladıktan sonra sadece sağ açıklığı uygun hızla değiştirerek. Yerküre koordinatları ile karşılaştıracak olursak. bir gökcismine ayarlandığında. Şekil – 3. bu koordinatlara göre hareket edebilmesini sağlar. gökkürenin ekvatoru aynı düzlemdedir. gözlediğimiz cismin teleskopun görüş alanında kalmasını sağlamış oluruz. Bu. artı (+) değerleri ise kuzeyinde yer alır. gök ve yer kutuplarının çakışması. Dünya ile birlikte döndüğümüzden. değerlerinin derece değil. hareketli değildir yani. Çünkü. tersine döndürür. güney gök kutbu da -900 dik açıklıktadır. Bunun nedeni ise. yer ekvatoruyla aynı düzlemdedir. Eğer otomatik takip sistemli bir teleskopa sahipseniz.3. teleskopun kutup ayarı yapılmış demektir. gökyüzünü yeryüzünden gözlediğimizde. Buna göre. Gökyüzü her saat sağ açıklığını bir saat değiştirir. Dünya’nın kendi etrafında döndüğü gibi. 61 . 24 saatlik periyotla döndüğünü görmekteyiz. bize büyük kolaylık sağlar. kutup yıldızı bulunur ve eksen sabitlenir. dik açıklık enleme. Gökyüzü gözlemleri için tasarlanmış teleskop kundakları. Dünya kendi çevresinde 24 saatte bir dönmektedir. Gökyüzünde bir gökcisminin konumunu tanımlarken de koordinat sistemlerinden yararlanılır. Bunun için de. Buna karşılık biz. boylam değerleri –90 ile +90 arasındadır. bu mekanizma. Sağ açıklık değerleri sıfırla 24 arasındadır. gök koordinatları.

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Derece ve saatlerin neden 60’a bölündüğünü merak etmişizdir. Bunun nedeni; Babil’ den bu yana insanların dereceleri ve saatleri daha küçük birimlere bölerken 60’lık sistemden yararlandıklarıdır. 1 derece (0) 60 dakika (’), 1 dakika 60 saniyedir (ıı). Benzer biçimlerde, 1 saat (h) 60 dakika (d); 1 dakika 60 saniyedir (s). Tanımladığımız gökyüzü koordinatlarını daha iyi anlamak için bir örnek verelim: Pek iyi bilinen bir yıldız olan Vega’ nın koordinatları; Sağ açıklık 18h36d56s, dik açıklık +38047’01” tır. Buna göre, Vega’ nın sağ açıklığı 18 saat, 36 dakika, 56 saniye; dik açıklığı ise 38 derece, 47 dakika, 1 saniyedir. Dik açıklık değerinin başındaki artı (+) işareti, daha önce belirttiğimiz gibi onun kuzey gök kürede olduğunu gösterir. Bir gökcisminin gözlemcinin bulunduğu yerde ufuktan yüksekliğine yükselim denir. Doğal olarak, Dünya döndükçe bu gökcisminin yükselimi ve meridyeni de değişir. Yani, bir gökcisminin yükselimini ya da meridyenini belirtirken, bir anın söz konusu olması gerekir. Yükselimi ve meridyeni hemen hiç değişmeyen yıldız, Kutup yıldızı (Polaris)’dır. Kutup Yıldızı’nın yükselimi bizim bulunduğumuz enlemde 400; ekvatordaki bir gözlemci için 00; kuzey kutbundaki bir gözlemci içinse 900’dir.

Şekil – 3.6 Ekvator ve Ekliptik Düzlem

Doğma Batma Zamanları
Doğma-batma demek ışıklı gök cisimlerinin ufkun üstüne çıkması ya da ufkun altına inmesi demektir. Günlük harekete katılan herhangi bir gökcisminin doğma batma zamanı onun tam o andaki saat açısını bulmakla elde edilir. Diyelim ki batmakta olan bir yıldız var. Bu yıldızın tam bu andaki saat açısı değeri so olsun. Eğer biz so açısını ve yıldızın sağaçıklık değerini biliyorsak batma zamanını T = + so Denklemini kullanarak yıldız zamanı cinsinden elde edebiliriz. Doğma zamanı-nı elde etmek için ise denklemide so yerine –so yazılır. Batma zamanı ile doğma zamanı arasındaki fark bize yıldızın görülme süresini verir. O halde bir yıldızın görülme süresi 2so şeklinde elde edilebilir.

Şekil – 3.7 Yıldızların hareketi

62

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Batma olayının mümkün olabilmesi için, |tanϕ.tanδ| < 1 | δ | < 90° - | ϕ | (1) (2)

şartı sağlanmalıdır. Bu koşula uymayan yıldızlar için doğma batma zamanı hesaplanamaz. Dikaçıklık bakımından (1) eşitsizliğine uymayan yıldızlar ya batmayan (sirkumpolar) yada doğmayan yıldızlar olarak adlandırılır. Kuzey enlemlerde (yani ϕ >0) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≥ 90 - ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≤ -90 + ϕ eşitsizliğiyle verilirken güney enlemlerde (yani ϕ < 0 ) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≤ -90 – ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≥ 90 + ϕ eşitsizliğiyle verilir.

Şekil - 3.8 Yıldızların Günlük Hareketi.

Ekliptik Koordinat Sistemi
Bu koordinat sistemi Ekvator koordinat sistemine benzer. Gözlem yerine ve zaman bağlı değildir. Temel düzlem: Tutulum (ekliptik) düzlemidir. Ekliptik düzlemi gerçekte, Dünyanın Güneş etrafında hareketini sürdürdüğü düzlemdir. Görünen harekette ise Güneş’in gökküresinde birgünde çizdiği çemberdir. Başlangıç yarı-çemberi: Tutulum kutuplarından ve koç noktasıdan geçen çemberdir. İki açı: Tutulum boylamı λ ile tutulum enlemi β dır.
Şekil – 3.9

Tutulum boylamı (λ): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından Ekliptik Koordinat Sistemi. geçen çemberin, başlangıç çemberine göre doğu yönde yaptığı açıdır. Tutulum çemberi boyunca Koç noktasından başlayarak (+) yönde 0° ile 360° arasında ölçülür. Tutulum enlemi (β): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından geçen çember boyunca yıldızın tutulum çemberinden olan dik açısal uzaklığıdır. Tutulumdan kuzeye doğru 0° ile +90° , güneye doğru 0° ile –90° arasında ölçülür. Tutulumun ekvatora göre eğimi : ε = 23° 27’ dır.

63

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ
Geçmiş zamanlardan bu zamana gökyüzü hep insanların ilgisini çekmiştir. Bu nedenle Astronomi’nin tarihi de insanlık tarihi kadar eskilere dayanmaktadır. Günümüzden 3000 yıl kadar önce Babilliler, hangi yıldızların hangi mevsimde gökyüzünde nerede ve ne zaman görüldüklerini inceleyerek sistemli ve doğru bir şekilde kaydını tutmuşlardır. Böylece astronominin de temeli atılmıştır. Babillileri, Eski Mısır, Çin ve Yunanlılar takip etmiştir. Gökyüzü ile ilgilenen eski insanlar yıldızları gruplara ayırmışlardır. Birbirine yakın olan yıldızların şeklini bazı hayvanlara, nesnelere veya mitolojik kahramanlara benzeterek isimler vermişlerdir. Bu gruplara Takımyıldızlar denir. Takımların şekli ile isimleri arasında bir ilişki görmek mümkün değildir. Örneğin Büyükayı takımyıldızını düşünelim. Şekil 3.10’a baktığımızda takımyıldızını ayıya benzetmek zordur. Kaldı ki günümüz koşullarında yani ışık kirliliğinin olduğu bir gökyüzünde kocaman bir cezve gibi görülür.

Şekil – 3.10

Büyük Ayı Takımyıldızı

Gözümüzün derinlik algılama yeteneği yoktur. Bu nedenle bütün gök cisimlerinin bize aynı uzaklıkta olduğunu sanırız. Takımyıldızlar aslında gerçek bir takım değildirler. Yalnızca bakış doğrultumuza göre gökyüzünde aynı doğrultuda yeraldıkları için sanki birbirlerine yakınmış gibi gözüken yıldızlardan oluşan topluluklarıdır (bkz. Şekil 3.11 ). Kısacası gökyüzünde farklı uzaklıkta olan gök cisimlerinin bir izdüşüm görüntüsünü görürüz.

Şekil – 3.11 Yıldızların İzdüşümü.

64

dünyanın dönme yönünün tersine. Her hangi bir gecede bunlardan sadece 40 tanesi bizim görüş alanımızda yer alır ve mevsimlere göre gördüğümüz takımyıldızlar değişir. GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) Dünyamız. Takımyıldızlar bizlere yön göstermekte ve işlerimizi kolaylaştırmaktadır.3. Bu nedenle gökküresinin bu hareketine “günlük” görünür hareket denir. Eğer yıldızlar bu şekilde takımlara ayrılmasaydı ve sadece numaraları olsaydı yıldızları bulmak çok zor olurdu. algılar. Ancak şimdi size cezvenin sapında soldan ikinci parlak yıldız dediğimizde bu yıldızın Mizar olduğunu rahatlıkla söyleyebilir ve gökyüzünde gösterebilirsiniz. (Yer’in kendi ekseni etrafında bir kez dönmesi ile “gün” tanımı ortaya çıkmaktadır. Dünya üzerindeki bir gözlemci gökyüzüne baktığında.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Gökyüzünü takımyıldızlara ayırmak yıldızların isimlendirilmesi ve gökyüzündeki yerlerinin bulunması bakımından kolaylık sağlamaktadır. Şekil – 3. ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönerken. Aslında duragan gökküresinin dönüyormuş gibi görünmesine “günlük görünür hareket” adı verilir.) 65 .12 Büyük Ayı Takımyıldızının Parlak Yıldızları Bugün Kuzey ve Güney Yarımküre dahil tüm gökyüzünü parsellemiş toplam 88 takımyıldız vardır. Büyükayı takımyıldızındaki en parlak yıldızların yıldızların isimleri resimdeki gibidir. doğudan batıya doğru dönüyormuş gibi gürür. gökküresini.

yörüngelerini daha doğru bir şekilde belirlemeye çalışmıştır.” Güneş sistemini tespiti Battânî’nin çalışmalarının tamamı astronomiyle ilgilidir. kendi geliştirdiği güneş saati zâtü’l-halak. astronomi çalışmaları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmış (bu konuda “ilk” kabul edilir). Güneş ve Ay tutulmalarını rasat etmiş ve elde ettiği bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş. Hazırlanan cizlere. Yaptığı gözlemlerle tam 489 yıldızı sınıflamayı başarmıştır. ilimler sayesinde öğrenebilir. trigonometri ve diğer çalışmaları Trigonometrinin gerçek mucidi olarak da kabul edilen Battânî. bugün bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla bulmayı başarmıştır. Battânî. usturlablara ve rubu tahtalarına kıble cetvellerini eklemiştir. Dünyanın gelmiş geçmiş en meşhur 20 astronomundan biri kabul edilir. Asıl adı Muhammet bin Cabir bin Sinan er-Rakki el-Harranî’dir. küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araştırmalar yapmıştır. Güneş. kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini başta astronomi olmak üzere. Rakka’da. Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişiklikleri ölçmede. Matematik. 66 . Meselâ şu görünen yıldızlar.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET El Battani (859–929) El-Battânî. Harran’ın Battân kasabasında doğdu (859–929).3. Müslümanlar için büyük ehemmiyet arz eden kıble yönünün farklı coğrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalışmalar yapmıştır. yeni Ay’ın görülme şartlarını tayine yarayan bir usûl geliştirmiştir. Ay ve gezegenlerin hareketlerini. Kendisinden beş ı asır sonra gelen Kopernik’in 23° 35 olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o. 23° olarak hesaplamış. Dünya’nınkine göre Güneş’in yörünge eğimini ve Dünya’nın dönüş eksenindeki değişme değerlerini bulmuştur. Allah’ın (cc) varlığını. Çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar ve ilmî hesaplamalar neticesi ise bu değer. Battânî. Bilhassa astronomik cetvel (zic) hazırlarken trigonometriyi çok iyi kullanmıştır. üstünde yaşadığımız bu dünya ve dünyanın hareketleri Allah’ın (cc) varlık ve birliğinin açık bir delilidir. Kıble tayini konusundaki çalışmaları Battânî. önceki ilim adamlarının yaptığı çalışmalara katkılarda bulunmuş.2 duvara tespit edilmiş büyük kadran3 ve daha sonraları triguetum (zâtü’ş-şubeteyn) adı verilecek âlet ile. yaptığı bu son derece hassas rasatlar neticesi güneş yılını (tropik seneyi) ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek değere çok yakın hesaplamıştır. bazı fezâ hâdiselerinin yanı sıra. Kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş. bu ikisinin farkını alıp kıble doğrultusunu bulmuştur. 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır. Güneş’in Dünya’dan en uzak bulunduğu noktadaki hareketini keşfetmiş. Battânî bugünkü Halep’in 160 km doğusunda Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde bir rasathane (gözlem evi) yapmış. Ebu Abdullah künyesi ve Battânî ismiyle meşhur olmuştur. ilimdeki gâyesini şu esas üzerine bina eder: “İnsan. birliğini. Güneş ve Ay tutulmaları Battânî.

bir başka bilim tarihçisi Erich Bell ise. Prof. Sarton. tanjant. 67 . Köklerimizin ilim ve araştırmayla yoğrulduğu dikkate alındığında. Battânî’den söz ederken. 9. Batı dünyasına trigonometriyi onun öğrettiğini büyük bir cesaretle ifade etmiştir. bunları güneş saati hesaplamasında geliştirdiğini. Ay’da ise bir ay zarfında gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır.Ay’ın boylamda ortalama hareketini tespit etmiştir 4. 12. bizim dünyamızın el-Battânî gibi parlak insanları kendilerine bahşedilmiş zekâ ve kabiliyetleri. 7. yıllık) hazırlayan ilk ilim adamıdır.Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır.Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metot geliştirmiştir. 8. kotanjant. Hitti ise. onu çağının en büyük Müslüman astronomi âlimi olarak kabul etmiş. sekant ve kosekantın tariflerini yapan ve bunları gerçek mânâda ilk defa kullanan kişidir. yeni trigonometrinin mucidinin ve trigonometrik bağıntıları bugün kullanılan şekliyle formülleştirenin Battânî olduğunu. 10. yüzyıldan 17. onun.Güneş’te bir yıl.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Battânî’nin keşif ve başarılarından bazıları şöyledir: 1. Görüldüğü gibi. Battânî’de müthiş bir zekâ bulunduğunu. 2. onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kişi olduğunu. İslâm dünyasındaki her çeşit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduğunu belirtmişlerdir. M. 3. Onsekizinci asrın Fransız astronomu Laland Battânî’yi gelmiş geçmiş en büyük 20 astronom arasında sayarken.Gerçek astronomik cetveli (zic.3. kosinüs. yüzyıla kadar Kopernik. trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamının Battânî olduğunu kaydetmiştir. 6. buna da modern geometride tanjant dendiğini belirtmiştir.Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır. insanlığın ortak mirası olan bilimin gelişmesi istikametinde kullanmışlar ve bu sahada asırlarca eskimeyen keşif ve icatlara vesile olmuşlardır. 11. ona uzayan gölge adını verdiğini. Philip K. Charles ise. Batı’da matematik bilginlerinin tanjant hakkında Battânî’den ancak beş asır sonra bilgi sahibi olabildiğini söylemiştir.İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur. Batı dünyasında Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler.Yukarıda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15. bilim tarihçisi G. Kepler.Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır. Paris İslâm Enstitüsü profesörlerinden Jacques Risler. bu maziden ilham alan günümüz genç nesillerinin de yakın bir gelecekte ilim dünyasına tekrar önemli katkılarda bulunacağına inanıyoruz.Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir.Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs.Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür. Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır. 5.

Ünite 4 AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ .

ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gök cisimlerinin görünür hareketleri ile ilgili bilgiler.3 km/s. Gök cisimlerinin günlük hareketi içinde Dünya da dikkate alınırsa. Newton'un Genel Çekim Kanununa göre de bir yılda. Dünya. Güneş'e en yakın olduğu noktaya günberi (perihel) en uzak olduğu noktaya da günöte (afel) denir. Gök küresi sabittir. Dünya'nın yörüngesi üzerinde. Güneş çevresindeki yörünge hareketi sonucunda ise mevsimler meydana gelir. gezegenlerin görünürdeki hareketleri ve şekilleri neden farklıdır? Ay ve Güneş tutulmaları nasıl gerçekleşiyor? Bu kısımda.Dünya'nın Ekseni Çevresinde Dönmesi Gök cisimleri. 1473-1543) Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğünü açıklamıştır.Ö. 2 Temmuz'da günöte noktasında bulunur. b. Dünya.3 km/s dir. günöte noktasında 29. 1564-1642) Dünya’nın döndüğünü belirtmiştir. gök küresinin bir eksen çevresinde döndüğünü kabul etmişler ve bu görüşü savunmuşlardır. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi sonucu gece ve gündüz. M.4. Dünya'nın Güneş Çevresinde Dolanması Dünya. Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğü. 2. bu çerçevede. deneysel olarak ilk kez 3 Ocak 1851’de Fransız Fizikçi Foucauit (Leon Foucault. a. 1819-1868) tarafından Paris’te ParUkeon Kilisesinde yapılan deneyle ispatlanmıştır. önceleri gökyüzünde görülen olayları gözlemişler. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı Kepler'in Alanlar Kanununa göre sabit değildir. İlk İnsanlar. yüzyıla gelindiğinde Kopernik (Nicolais Coperniaus. Dünya evrende sabit. Dünya'nın yörünge düzlemi (tutulum düzlemi) denir. Dünya ekseni ile yörünge düzleminin normali arasındaki açı sabit kalır. gerekli diğer bilgiler ara başlıklar hâlinde belirtilecektir. Dünya’nın Görünür Hareketleri 1. 16. Bu iki durumdan hangisinin doğru olduğu konusu uzun yıllar insanların zihnini meşgul etmiştir. Bu tarihten yüzyıllar sonra da Galileo (Galileo Galilei. Bu açı 23° 27' dir. ekseni çevresinde bir günde dönme hareketi yaptığı gibi. 3 Ocak'ta günberi noktasında. yani dönmez. Antik Yunan düşünürleri Dünya'nın evrenin merkezinde sabit olduğu. zihnimiz aşağıdaki iki açıklamadan birinin doğruluğunu kabul etmek zorunda kalır. günlük görünen hareketleri sırasında gök küresi ile birlikte doğudan batıya bir dönme hareketi yapar. Ortalama olarak yörünge üzerindeki hızı 30 km/s olarak bilinir. gök cisimlerinin görünürdeki hareketleri açıklanacak. Ancak bu düşünce daha sonra terk edilmiştir. Aynı açı yer ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açıya eşittir. Dünya'nın günberi noktasındaki hızı 30. daha sonraları bu olayların nedenlerini araştırmaya başlamışlardır ve bu araştırmalar da şu sorulara cevap aramışlardır: Ay'ın. 310-230) iddia etmiştir. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin içinde bulunduğu düzleme. bu sorulara cevaplar verilecek. 69 . Bir başka ifadeyle. Güneş'in. Güneş çevresinde yörünge hareketi yaparken ekseninin uzaydaki doğrultusu değişmez. Dünya'nınbir eksen çevresinde döndügü gibi Güneş etrafinda da dolandığını ilk önce (Aristarchus. odak noktalarından birinde Güneş bulunan bir elips yörünge üzerinde dolanma hareketi yapar. insanlık tarihi kadar eskidir.

Bu yaya Güneş'in gündüz yayı denir. gök kuzey kutbu. Bu yaya Güneş'in gece yayı denir. Bu tarihten sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya başlar. Kuzey yarı kürede gece ve gündüz süreleri: Güneş'in ufuk düzlemi üzerine çıkması (doğması) ile ufuk düzlemi altına geçmesi (batması) arasındaki süreye gündüz. Bu tarihten sonra doğup battığı noktalar tekrar kuzeye doğru kaymaya başlar. batması ile doğması arasındaki süreye de gece denir. Güneş'in gün daireleri 21 Marttan itibaren gök ekvator dairesinden kuzeye doğru uzaklaşır. en kısa gece olur. 21 Martta. 70 . 21 Marttan sonra. Bu noktalar 22 Aralıkta güneye en çok yaklaşmış olur. 21 Martta gündüz ve gece eşit olur. 21 Martta yine gerçek doğu noktasından doğar ve gerçek batı noktasından batar. Bu iki yayın birleşimi ile elde edilen yay da Güneş 'in gün dairesi olarak tanımlanır. gündüz ve gece süreleri de eşittir. 21 Marttan 22 Hazirana kadar gündüz süreleri devamlı uzar. 23 Eylülde Güneş gök ekvatorunda olacağından gündüz ve gece süreleri yine eşittir. Güneş'in bu görünen hareketi yılın diğer günlerinde devam eder. Güneş'in gün daireleri ile gündüz ve gece yaylarına ait uzunlukları yılın değişik günlerinde farklılık gösterdiğinden gündüz ve gece süreleri de buna bağlı olarak değişiktir. 22 Aralık'tan sonra tekrar ekvatora yaklaşır. Güneş'in 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde çizer göründüğü daireye gök ekvatoru denir. yani gözlemcinin ufuk düzlemi üzerine çıktığı andan ufuk düzleminin altına indiği ana kadar gök küresinde. ufuk düzlemi alt kısmındaki nokta gök güney kutbudur. battığı noktada batar. Güneş gök ekvatorunu çizer göründüğünden.4. Bu noktalar 22 Haziranda kuzeye en çok yaklaşmış olur. Bu durumda. Dönenceler: Güneş'in gök küresi üzerinde 22 Haziran ve 22 Aralık tarihlerinde çizer göründükleri gün dairelerine dönence denir. Her gözlem noktası için Güneş'in gün dairesi farklıdır. gece süreleri kısalır. 23 Eylülde yine 21 Martta doğduğu noktada doğar. geceler uzamaya başlar. 23 Eylülden 22 Aralığa kadar gündüz süreleri kısalmaya. 22 Aralıkta en kısa gündüz en uzun gece yaşanır. doğduktan batmcaya kadar. Güneş'in gün daireleri birbirine paraleldir. 23 Eylülde gök ekvatoru ile çakışır. yarısı gece yayıdır. bir yay çizer. 21 Martta gök ekvatoru ile çakışır. Güneş bu yayın 360° ye tamamlayan kısmını ufuk düzlemi altında çizmiş olur. 22 Hazirandan sonra tekrar gök ekvator dairesine yaklaşır. 22 Aralık'taki ise oğlak dönencesi veya kış dönencesidir. 21 Aralıktan 21 Mart'a kadar gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar. Güneşin doğması ile gündüz. Güneş'in doğup battığı noktalar hergün biraz daha kuzeye kayar. bu tarihte gündüz ve gece yayları eşit olup. Güneş'in gün dairesi: Güneş. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş'in gün dairesinin yarısı gündüz yayı. en uzun gündüz. 22 Hazirandan 23 Eylüle kadar gündüz süreleri kısalmaya. gözlemcinin ufuk düzlemi üzerindeki nokta. 22 Haziranda. batması ile gece başlamış olur. geceler uzamaya devam eder. Bunlardan 22 Haziran'daki dönence dairesi yengeç dönencesi veya yaz dönencesi. Güneş kursunun merkezi 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gerçek doğu noktasında doğar ve gerçek batı noktasında batar. Bu tarihten sonra güneye doğru uzaklaşır. 23 Eylülden sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya devam eder. Kuzey enlemlerde gök ekvatoruna dik doğruların gök küresini deldiği kabul edilen noktalardan.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş'in Görünen Hareketi Güneş'in her gün doğup battığı noktalar gözlenirse hep aynı noktadan doğmadığı ve batmadığı görülür.

Burçlar Kuşağı olarak adlandırılırlar. zodyak (burçlar kuşağı) üzerinde yer alan 12 takımyıldıza ortak olarak “burçlar” adı verilmiştir. Güneş'in batması ile gözle görülebilen parlaklığı en az olan yıldızların görünmesi arasında geçen süreye de akşam tanı denir. Bu olaya tan olayı denir. gözlemcinin bulunduğu noktanın (yerin) enlemine bağlıdır veya gece ve gündüz süreleri. Güneş yıldızlara göre her gün yaklaşık 4 dakika doğuya doğru geriler. Takımyıldızları burçlar olarak da bilinmektedir. galaksi veya gök cismi. Her yıldız. bir yılda ekliptik (tutulum) düzleminde bulunan yörüngesini tamamlar. Bu kuşaktaki takımyıldızlar Zodyak Takımyıldızları olarak da bilinirler. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU)'nin 1945'teki çalışması sonucunda. geceden gündüze ve gündüzden geceye geçişi birdenbire olmaz. yıl boyunca gezinti yapmasıdır. Kuzey ve güney yarı küreler dâhil bütün gökyüzündeki toplam takımyıldız sayısı 88'dir. Güneş çevresinde dolanmasaydı ve Güneş de diğer yıldızlar kadar uzak olsaydı. Herhangi bir gecede gökyüzüne bakıldığında bunlardan 40 kadarı görüş alanımızdadır. Tan süresi denizlerde ve karalarda da farklılık gösterir. gün ağarması ve gün kararması olaylarının ortak adıdır. bu farklar ortaya çıkmazdı. Eğer Yer. Zodyak. Bütün gökyüzü 88 burca bölünmüştür. Geri kalan 40 takımyıldızının büyük bölümü 17 ve 18. Gökyüzünde gözle görülebilen.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gündüz ve gece sürelerinin fazla olması. Gemini (İkizler). yüzyıl astronomlarınca tarif edilmiştir. bir takımyıldızını meydana getirir. bugünkü 88 takımyıldızının adı ve konumu üzerinde anlaşmaya varıldı. Halk arasında. Burçlar kuşağı olarak da bilinmektedir. Gündüz ve gece sürelerinin değişimine ait bilgiler şematik olarak aşağıdaki şekilde de ifade edilebilir: 21 Mart 22 Haziran 23 Eylül 22 Aralık Gündüz = Gece En uzun gündüz En kısa gece Gündüz = Gece En kısa gündüz En uzun gece Tan olayı: Güneş'in günlük hareketi sırasında. Kırk sekiz takımyıldızının adları ve konumları 17. Herhangi bir yerde tan süresinin uzun veya kısa oluşu gözlem yerinin enlemine bağlıdır. yüzyılın başına kadar biliniyordu ve günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. gökyüzünde güneş ve başlıca gezegenlerin yolu üzerinde bulunduğu tasarlanan hayali bir kuşaktır. Cancer 71 . bulunulan noktanın enlem değerinin fonksiyonudur. Güneş doğmadan bir süre önce ve Güneş battıktan bir süre sonraya kadar havanın aydınlık (alaca karanlık) olduğu görülür. Taurus (Boğa). Böylece günde yaklaşık 1° lik yol alarak. sınırları Uluslararası Astronomi Birliği tarafından belirlenmiş olan gökyüzü bölgeleri (takımyıldızlar) içinde ilerler. Güneş'in yıl boyunca hareket ediyormuş gibi göründüğü yol boyunca sıralanmış takımyıldızlar olup. Birincisi. Yılancı Burcu'nun Akrep burcuna dâhil edilmesiyle 12 tanedir. Ülkemizin bulunduğu enlemlerde tan süresi ortalama 40 dakikadır. takımyıldızlarından birinin alanı içinde bulunur. Bunların sayısı. parlaklığı en az olan yıldızların gözden kaybolması (görülemez oluşu) ile Güneş'in doğması arasında geçen süreye sabah tanı denir. hareketinin yıldızların hareketinden iki önemli farkı olduğu anlaşılır.4. ikincisi. Zodyak takımyıldızlarının isimleri şunlardır: Aries (Koç). gök ekvatorunun her iki yanında belirli iki çizgi arasında. Burçlar Güneş. Tan olayı. bir yıl boyunca sürekli gözlenirse. Güneş yıllık görünür hareketi sırasında gökküresi üzerinde. Bu takımyıldızlarından bir bölümü. Gökyüzünün kuzey ve güney yarı kürelerini kapsayan 88 alandan her biri.

Bu üç uydu da 1959 yılında uzaya fırlatılmıştır. 72 .4. Virgo (Başak). Kütlesi Dünya kütlesinden 81. Capricornus (Oğlak). Dünya ile Ay arasında ortalama merkezden merkeze uzaklık 384.474 km'dir. Dünya'nın tek doğal uydusudur. yüzyıldan kalan İsrail'de Beit Alpha Sinagogunda bulunan mozaik işlemeli burçları gösteren resim. Ay. Dolayısıyla Ay'ın hacmi Dünya'nın hacminin %2'sidir. Ay yüzeyine çarpan ilk insan yapısı nesne Luna 2 uydusudur. insanların üzerine iniş yaparak yürüdükleri tek gökcismidir. Sagittarius (Yay). Yerçekiminden kurtulup uzaya çıkan ve Ay'ın yakınından geçen ilk yapay nesne Sovyetler Birliği'nin Luna 1 uydusudur. Ay yüzeyine ilk yumuşak iniş yapabilen uzay aracı Luna 9. ABD'nin Apollo programı 1969 ve 1972 yılları arasında 6 başarılı inişle. Ay'ın doğrudan insanlar tarafından incelenmesine Apollo programının bitişiyle son verilmiştir.403 km. ve Ay yörüngesine giren ilk insansız uzay aracı da Luna 10'dur. Libra (Terazi).1 Burçlar Kuşağı Çarkı: 6. Scorpius (Akrep).5 günde tekrar eden Ay'ın evreleri oluşur. yani Dünya'nın çapının yaklaşık otuz katı kadardır. AY Ay.2 Ay Ay. Ay ve Güneş geometrisinde görülen periyodik değişimler sonucunda her 29. Normalde görünmeyen Ay'ın öteki yüzünün ilk fotoğraflarını ise Luna 3 uydusu çekmiştir. Pisces (Balıklar). Leo (Aslan). Dünya'nın yörüngesinde bir turunu 27. Ay'ın çapı 3. günümüze kadar insanlı görevleri başaran tek uzay programıdır. Şekil – 4. Burçlar kuşağındaki takımyıldızlarının sınırları sabit olduğu dönemlerde. Bu iki uydu da 1966'da uzaya fırlatılmıştır.3 kat daha düşüktür.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ (Yengeç). bu da Dünya çapının dörtte birinden biraz fazladır.7 günde tamamlar. Yüzeyinde kütleçekim etkisi yerçekiminin yaklaşık %17'sidir. Dünya. Güneş’in bu takımyıldızlarının içinden geçiş tarihleri şöyledir: Şekil – 4. Güneş Sistemi içinde beşinci büyük doğal uydudur. Aquarius (Kova).

Hilâl şekli günden güne büyür.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Ay. Ancak Ay'ın gökyüzünde bulunduğu konum hesapla bulunabilir. Durum: İlk Dördün Evresi İlk hilâl durumundan ortalama 7 gün sonraki durumudur. Ay'ın Güneş ve Dünya'ya göre olan bu durumuna da karşılaşma durumu (opposition) denir. Birkaç gün sonra. Dünya yörüngesinde döndüğü hızla kendi çevresinde de döner ve Dünya'dan her zaman Ay'ın aynı yüzü görünür. III. Durum: İlk Hilâl Evresi Ay. Güneş'e göre her gün 50 dakika geç doğar. Yani Güneş'e göre geri kalır. Bu durumda Ay ile Güneş'in arasındaki açısal uzaklık hemen hemen sıfır derecedir. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan bu durumuna kavuşum (konjeksiyon) denir. Gün batarken. Ay Güneş'e göre doğuya doğru uzaklaşacağından. Güneş ile Ay arasında bulunur. Bu konumda. II. Bu olay Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan konumundan ileri gelir. Gündüz ikisi de ufkumuzun üzerinde bulunur. Dünya ve Güneş bir dik açı yapar görünümündedir. Dünya'nın yörüngesinde eşzamanlı olarak dönmektedir. Ay'ın bu evrelerine özel adlar verilmiştir. Ay meridyenimiz üzerinde bulunur. Güneş ile beraber doğar ve Güneş ile beraber batar. her gün giderek artar. Ay'ın karanlık yüzü bize (yeryüzüne) dönük olduğu için bütün Şekil – 4. Güneş'ten 6 saat geri kalmıştır. yeryüzünün neresinden bakarsak bakalım görülmez. Ay. yani her zaman aynı yüzü Dünya'ya dönüktür. Ay'ın aydınlanan ve yeryüzünden görünen kısımlarını ayıran daireler birbirine dik durum alırlar. Ay.4. çok küçük bir kısmı ince parlak bir hilâl şeklinde görülür. 73 . Böylece sabaha kadar yani 12 saat ufkumuzun üzerinde kalır. IV. Bunu takip eden gün. Ay. Ay'ın Görünür Hareketleri Güneş ve yıldızlar sürekli olarak belirli şekilde görüldükleri hâlde. Ay Dünya çevresindeki yörüngesi üzerinde hareket ederken.3 Ay’ın evreleri gün ufkumuzun üzerinde olmasına rağmen. V. bir günden diğer bir güne göre değişik şekiller gösterir (Bakınız: Şekil 4. Güneş ile Dünya arasında bulunduğu zamandır. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre periyodik olan bu durumuna Ay evreleri denir. Ay'ın aydınlık yüzünün bir kısmını görebiliriz. Güneş battıktan 50 dakika sonra ufkumuzun üzerinde görülür. Bu durumda Ay. Ay'ın bu görünümüne ilk hilâl evresi denir. Ay'ın bu durumuna ilk dördün evresi denir. Ay'ın bu görünümüne yeni ay evresi denir. Durum: Yeni Ay Evresi Yeni Ay evresi. Güneş batarken Ay doğudan ufkumuzun üzerine çıkar ve tüm yüzeyi aydınlanmış şekilde görülür.3). Durum: Dolunay Evresi Bu durumda Dünya. Bu durumda. Ay. I. Durum: İlk dördün evresinden sonra Ay'ın aydınlanan kısmı. Uygun atmosferik şartlarda gece yarısına kadar görülebilir.

Ay ve Dünya kendileri birer ışık kaynağı değillerdir. aydınlanmayan yarım küre tarafında uzayan bir tam gölge ve bir de yarı gölge konisi meydana gelir. askerî ihtiyaçlar ve ressamlar için Ay evreleri önem taşır. Jüpiter'in muhtelif uydu tutulmaları da buna benzer. AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI Tutulma kelimesi astronomide. 74 . Ay Tutulması Ay tutulması. Durum: Son Hilâl Evresi Ay'ın son dördün evresinden sonra. Güneş'ten aldıkları ışık ile aydınlanırlar. Güneş doğarken meridyenimiz üzerindedir. Çiftçiler ve çobanlar da kendilerine yetecek kadar ay evreleri hakkında bilgiye sahiptir. Tutulmadan etkilenen gök cismi. Işık kaynağı olmayan bir gök cismi ile bu cismi aydınlatan gök cisminin arasına diğer bir gök cismi girdiği zaman. Ay'ın Dünya çevresinde dolanımının neden olduğu bir olaydır. Güneş battıktan bir müddet sonra Ay doğar. Gökyüzünde bize en yakın olan ışık kaynağı Güneş'tir. Ay'ın aydınlanan kısmının eksilmeye başladığı durumdur. ancak önüne ışık kaynağı olmayan diğer bir gök cisminin gelmesiyle mümkün olur. Bu duruma son dördün evresi denir. Ay. Durum: Son Dördün Evresi Dolunay evresinden ortalama 7 gün sonraki durumudur. namaz. yine tutulma olayı olur. Dinî ibadetlerimizden. oruç ve diğer kutsal gün ve gecelerimiz (mevlüt geceleri) ile hicri kamerî yıl esasına dayanan takvim bilgileri için ay evreleri son derece önemlidir. Ancak Ay ve Dünya. Güneş'ten 18 saat geri kalmıştır. Ayrıca. Başka bir ifade ile gök cismi bir gölge içerisinde hareket eder. her geçen gün karanlık kısmı yeryüzünden daha çok görülmeye başlar.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ VI. kendisinin ışık yaymadığı ve yansıyan ışıkla parlak görüldüğü durumuna göre iki kısımda incelenir. Güneş ile Ay arasına geldiği zaman. herhangi bir gözlem yerinin ufku üzerinde saat 24'e doğru yarım daire şeklinde görülür. Tutulan gök cisminin görünen büyüklüğü. Güneş doğarken batı tarafında henüz ufkumuzun üzerindedir. Ay tutulması. Güneş. Kendisi bir ışık kaynağı olan bir gök cisminin tutulması. VII. Örneğin. Dünya ve Ay dik açı yapar görünümündedir. Ay gece yarısından sonra doğar. herhangi bir gök cisminin kararması anlamında kullanılan bir terimdir. Jüpiter'in gölgesinde hareket ettikleri zaman gözlenebilir. Fizikten bilindiğine göre. Bu durumda.4. Bu durumda kendisi bir ışık kaynağı olan Güneş'in önüne Ay'ın gelmesiyle onu bizden sakladığı an Güneş tutulması gerçekleşir. küresel bir cisim aydınlanınca. Ay. Burada. VIII. yakın gök cisimlerinden Ay ve Güneş tutulmalarından bahsedilecektir. Birkaç gün sonra. Yalnız bu hilâl durumu sabahları görüldüğü için sabah hilâli (son hilâl) denir. şekildeki gibi Ay yine hilâl şeklinde görülür. Durum: Dolunay evresinden sonra. Güneş ışığının Ay üzerine düşmesine engel olur. Gece yarısından sonra doğar. tutulmayı yapan gök cisminden büyük ise bu olaya tam tutulma denir. Dünya.

dış teğetler tam gölge konisini iç teğetler de yarı gölge konisini meydana getirir (Bakınız: Şekil 4. Şekil – 4. Ay'ın doğu kenarının yarı gölge konisine ilk temas ettiği zamanla. Dünya ve Güneş'i aynı düzlem üzerindeymiş gibi düşünelim. 75 . Güneş ve Dünya'nın içinden ve dışından geçen birer teğet çizersek. Dünya'nın tam gölge konisi içerisine girerse tam ay tutulması meydana gelir. Ay tam gölge konisinin içerisine tamamen girince bütünüyle kararır ve Dünya atmosferinin etkisiyle bakır (kırmızımtırak) renginde gözükür. Ay tutulması sırasında Ay'ın değişik parlaklık durumundan yararlanarak Dünya atmosferinin tutulma anındaki durumunu inceleme fırsatı elde edilir. Dünya ve Güneş'in birbirlerine olan uzaklıkları ve durumlarına göre bu tutulma süresi çok az değişir. Ay tutulması anında gözlenen sönük ve parlak yıldızlar ile diğer gök cisimlerine ait bilinen astronomik değerler üzerine yeni araştırmalar yapma imkânı ortaya çıkar. Bu durumda Ay. Ay. Ay'a ait yörünge değerlerinin yeniden hesaplanması imkânı elde edilir. batı kenarının gölge konisine son temas ettiği zaman arasında geçen süre 3 saat 40 dakikadır.4 Ay tutulması çeşitleri Ay Tutulmasının Bilimsel Önemi Ay tutulması ile ilgili araştırmalar.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir an için. Eğer. Ay. Tam Ay tutulması yaklaşık 1 saat 40 dakika sürer. astronominin önemli konularından biridir. Ay tutulması olayının astronomideki önemi. Ay'ın bir kısmı yarı gölge konisi içerisine girerse parçalı ay tutulması (kısmî ay tutulması) meydana gelir.4. maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde belirtilebilir: • • • • • Ay ile ilgili önceden yapılan hesapların kontrolünü yapma imkânı elde edilir.4). Ay tutulması hesaplarında kullanılan astronomik sabit değerlerin kontrolü yapılır.

7 29 Mart 2006 Tam Güneş Tutulması Kuşağı . gözlem yeri ve Güneş arasındaki açıyla. parçalı oluş. 6 Güneş tutulma türleri oluşum şekilleri Şekil – 4. eğer Ay'ın yörünge düzlemi Dünya'nınki ile çakışık olsaydı. Bazen de Ay ve Güneş'in konumları öyledir ki Ay. Bir Güneş tutulmasının tam veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile b elirlenirken. bir başka deyişle. Ay'ın yörünge düzlemi ile Dünya'nınki arasında yaklaşık 5 derecelik bir açı vardır. Eğer tutulma anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa. Zira tam tutulmada Güneş'in tamamı Ay tarafından birkaç dakika için örtüldüğünden.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş Tutulması Bir Güneş tutulması. Dünya çevresindeki yörüngesiyle Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında Şekil – 4. bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelirdi. Bu durumda da parçalı tutulma meydana gelir. Yani Ay. halkalı ve parçalı olmak üzere üç değişik Güneş tutulması vardır. Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre daha önemlidir. Güneş'in sadece bir kısmı Ay tarafından örtülebilir. Dolayısıyla. Bilindiği üzere bir yıl içerisinde 12 ay vardır. Bundan dolayı Dünya'ya olan uzaklığı her an değişmektedir. bir yılda Dünya çevresinde 12 kez dolanır. Böylece her ay bir Güneş tutulmasının oluşması engellenmiş olur.4. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı örtülmez. 76 Şekil – 4. bir yılda en az iki. Bu durumda. Bildindiği gibi Ay. Ay'ın Dünya çevresindeki her dolanımmda tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. Ay ve Güneş. bu sırada yapılacak gözlemlerden yıldızımızın dış atmosfer tabakaları hakkında önemli bilgiler elde edilir. Tutulmanın olabilmesi için Ay'ın. Fakat durum böyle değildir. en çok beş Güneş tutulması meydana gelebilir. Tam. diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir halkalı tutulma oluşur.5 Güneş Tutulması ve yeni Ay evresinde bulunması gerekir. Sonuç olarak. görünen çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur. Güneş diskinin tamamı örtülür ve tam tutulma meydana gelir. Güneş diskinin ancak bir kısmını örter. Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların oluşması sonucunda meydana gelir. Tam ve halkalı tutulmaların mak simum örtülme evresinden önceki ve sonraki dönemlerinde de parçalı tutulma evresi bulunur. her üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla ilgilidir. Ay. Dünya çevresinde basıklığı az da olsa elips şeklindeki bir yörüngede dolanır. Bu açı nedeniyle Dünya.

Einstein'in (Albert Einstein. yeni bilgiler elde etme imkânı aranır. Bu konularda yeni bilgiler aranır. 1873-1955) rölativite teorisinde ileri sürdüğü "Bir ışık demeti bir kütle yakınından geçerken sapar. Dünya üzerinde o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir. yıldızların gökyüzündeki koordinatları hakkında yeni ve kesin bilgiler elde edilmeye çalışılır. Hâlbuki Ay tutulmalarında durum böyle değildir. Tutulma sırasında Dünya'ya ve diğer gök cisimlerinin durumu ve tutulmanın etkileri araştırılır. Güneş tutulması anında bilim adamları şu konularda araştırma yaparlar: • • • • • • • • Güneş tutulması süresi için yapılan hesapların kontrolü gerçekleşir." şeklindeki teorisinin araştırması yapılır. Güneş tutulmasına ve Güneş'e ait astronomik sabit değerlerin kontrolü gerçekleşir. Ay'ın Güneş tarafından Dünya üzerine düşürülen gölgesinin çapı birkaç yüz kilometreyi geçmez. Çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınki ile karşılaştırıldığında çok küçük olduğundan. Tutulma anında gezegenler ile ilgili yeni bilgiler elde edilmeye çalışılır. Güneş tutulması süresinde Güneş'in çevresi iyice gözlenebildiğinden.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir Güneş tutulması Dünya üzerinde ancak belli bölgelerden görülebilir. Ay ile Güneş'in arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın tamamını perdeleyebilecek kadar büyük olur. Bunlar. Güneş'e çok yakın yıldızların fotoğrafları çizilerek.4. kromosfer. Ay tutulmalarında Dünya. Güneş'in 4 atmosfer tabakası (fotosfer. geçiş bölgesi ve korona) hakkında önceden bilinen bilgiler kontrol edilir. 77 . Güneş Tutulmasının Bilimsel Önemi Güneş tutulması olayına astronomlar. Dolayısı ile sadece bu gölgenin düştüğü yerlerde Güneş tutulması gözlenebilir. Ay tutulması olayından daha çok önem verirler.

trigonometride yeni bir araştırma yolu açtı. bazı kimseler tarafından açıklanmış ve Zeyç'in iki makalesi 1650 yılında Londra'da ilk olarak basılmıştır.Batı dünyasının tahmini ve yaklaşık bilgilerini bırakıp bilimsel esasları tespit ederek. Semerkant'taki rasathanesinde yapılan çalışmalar. daha önce yazılan 'zic'Ierin yanlışlarını düzeltiyor ve yıldızların hareketlerini daha mükemmel gösteriyordu. 25 Ekim 1449'da. Zeyç Kürkani veya Zeyç Cedit Sultani adı verilen bu eser. 22 Mart 1394'te Güney Azerbaycan'daki Sultaniyye'de doğdu. 1839 yılında cetvelleri Fransızca tercümeleriyle birlikte. Abbas adlı bir düşmanı tarafından öldürüldü ve dedesi Timur Han'ın yanına defnedildi. başta Semerkant ve Buhara olmak üzere tüm ülke. gözlemlere başlandığı sırada ve Kadı Zade de gözlemler bitmeden ölmüştür. devrin meşhur âlimlerinin toplanıp tartıştığı bir mekân oldu. İlim adamlığı yanında devlet adamlığı vasfı da yüksek olan Uluğ Bey. Kendisinden önceki Doğu . İlhanlılar zamanında yapılan rasatları tekrar gözden geçiren ve 12 yıl boyunca rasat yapan Uluğ Bey. Gözlemevinin tüm işleri o zaman genç olan Ali Kuşçu'ya kalmıştır. Rasathane için yörede bulunan tüm mühendis. 1437'de. Bu eser. âlim ve ustaları Semerkant'a çağırmıştır. Bu gözlemevinde yapılan gözlemler. Uluğ Bey'in bu eseri 1665'te Oxford'da İngilizce ve 1853'te de Fransızca olarak basıldı. Oğlu Abdüllatif tarafından tahttan indirilen Uluğ Bey. müstakil bir hükümdar gibi hareket etti. Batı bilim dünyası. Avrupa dillerinin birçoğuna. Dünya onu astronomi alanındaki eserleriyle tanıdı. 13 yaşındayken Horasan ve Maveraünnehir eyaletlerine hakan naibi oldu. Kadı Zade bu medreseye başkanlık etmiştir. Rasathanenin yapım ve rasat aletleri için hiç bir harcamadan kaçınmamıştır. astronomi çalışmalarının temelini teşkil eden trigonometri ilmi üzerinde geniş çalışmalar yaptı. bugünkü astronomiye hala ışık tutmaktadır.4. Bir akademi haline getirdiği sarayı. Uluğ Bey. Başkent seçtiği Semerkant'ta. Cemşid. Asır Astronomu unvanını layık görürken. Uluğ Bey. Semerkant'ta 38 yıl hükümdarlık yaptı. Bu gözlem üzerine Uluğ Bey. Zeyç Kürkani. 78 . Milletlerarası Astronomi Derneği de Ay yüzeyindeki bir kratere onun adını verdi. Türk mimarisinin seçkin eserleriyle donatıldı. İyi bir eğitim görerek. Uluğ Bey'e 15. asıl eser de 1846 yılında aynen basılmıştır. Uluğ Bey'in Semerkant'ta kurduğu rasathanedeki astronomi çalışmaları. Gözlemevinin yönetimini Bursalı Kadızade Rumi ile Cemşid'e vermiştir. astronomi biliminin bugünkü seviyeye gelmesinde büyük pay sahibidir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ULUĞ BEY Türk dünyasının 15'inci asırda yetiştirdiği en büyük astronomi bilgini ve Timur Han'ın torunu olan Uluğ Bey. ünlü Zeycini düzenlemiş ve bitirmiştir. birkaç yüzyıl doğuda ve batıda faydalanılacak bir eser olmuştur. Fen bilimleri ve astronomiye merakı. ancak on iki yılda bitirilebilmiştir. Semerkant'ta bir medrese ve bir de rasathane yaptırmıştır. kendisini dünya tarihinin en büyük astronomlarından biri haline getirdi. İktidar döneminde. çevrilmiştir. Kendisi için de bu rasathanede bir oda yaptırarak tüm duvar ve tavanları gök cisimlerinin manzaralarıyla ve resimleriyle süsletmişti. büyük eseri Uluğ Bey Zici'ni yazdı.

Ünite 5 ZAMAN VE TAKVİM .

Yıldız gününden ortalama 4 yıldız dakikası kadar daha uzundur.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM Astronominin en çetin konularından biri zamanın doğru olarak tespiti. Güneş'in meridyenimizden art arda iki geçişi arasındaki süre. Güneş ile Ay'ın düzenli bir biçimde doğup batmaları ve Ay'ın evreleri gibi olaylardır. yıl. tutulma düzlemi üzerinde hareket eden Güneş'in (Gerçekte hareket eden Dünya'dır. Bu hız düzensizliği. zamanımızdan 5000 yıl kadar önceleri tarih sahnesinde görülen ilk uygarlıklardan Eski Mısırlı ve Mezopotamya astronomların da konusu idi. Her gün ve her yer (gözlem noktası) için değişkendir. uzunluk birimi metre. Fizikte herhangi bir ölçü. Ancak zaman ölçüsü söz konusu olduğunda. yukarıda belirttiğimiz doğa olaylarında en uygun ölçünün. ay. bazı farklılıklar vardır. ekseni çevresinde düzenli dönen Dünya olduğunda birleşmişlerdir. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi. Sonuçta. Ancak. Zaman evrenin ve insanın varlık şartıdır.5. zamanı ölçme işini güçleştirir. 80 . seçilen bir birime göre yapılmaktadır. Diğer gök cisimlerinin hareketi de düzgün ve periyodik olduğuna göre. Güneş yuvarlağının merkezi alınırsa. daha başka bir ifade ile uluslar arası takvim hazırlanamamıştır. birim ne olacaktır? Ölçümü nasıl olacaktır? En doğru çalışır denilen saatlerin çalışmasında bile. Son elli yıldan beri her iki yılda bir toplanan Uluslararası Astronomi Kongreleri'nin gündemindeki konulardan biri. Ancak elli yıldan beri bu kongrelerde de ortak bir karar alınamaz. ZAMAN NEDİR? Tekrarlayan doğa olayları sonucu. Bu doğa olayları. kullanılmayacağı bir gerçektir. Bu nedenle. Burada zaman ve takvim konusu "Zaman Nedir?" ve "Takvim Nedir?" başlıkları altında açıklanacaktır. kuramsal bir Güneş'in varlığı kabul edilmiştir. Güneş'in görünürdeki durumuna göre tanımlanan zamana gerçek Güneş zamanı denir. Herhangi bir yerde. diğeri bütün ulusların birlikte kullanabileceği takvimin hazırlanmasıdır. kütle birimi kilogram olduğu gibi. Her iki konu.) görünen yörüngesi üzerindeki hareket hızının düzenli olmaması sonucu. Bu olaylar gün. günöte noktası civarında daha yavaştır. Yıldız zamanı ve yıldız günü. astronomide zaman birimi olarak Dünya'nın çevresinde dönüşü alınabilmektedir. zaman tayini için. mevsimler ile gece ve gündüzün tespitinde önemli neden teşkil eder. Güneş'le ilgili zaman tanımı yapılmış olur. Bu güçlüğü ortadan kaldırmak ve zaman tespit konusunda değişmez kurallar belirlemek için. ortaya çıkan önemli bir kavram zamandır. gerçek Güneş günü olarak tanımlanır. Bu durumda. hâlâ günümüzde bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim. Ölçülebilirle bakımından zaman somut bir kavramdır. Herhangi bir yerde  ilkbahar noktasının. Güneş'in tam meridyenimiz üzerinde bulunduğu zaman gerçek öğle zamanıdır. herhangi bir yerde. gözlem evlerinde kullanılır. Hâlbuki. Dünya'da bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim hazırlamaktır. yörünge üzerindeki zaman ölçümünde düzenlilik esastır. ZAMAN ÇEŞİTLERİ Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü Yıldız zamanı tanımında. günberi noktası civarında daha hızlı. Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü Yıldız zamanının Güneş'in durumuna göre düzenlenen günlük hayatımızda. Bu bakımdan zamanın doğru olarak ölçülebilmesi için sürekli araştırmalar yapan astronomlar. meridyenden art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına da yıldız günü denir. Bunun için.  noktasının meridyen düzleminden art arda iki geçişi arasındaki zaman süresi yıldız zamanı olarak tanımlanır. yeryüzündeki günlük ve toplumsal çalışmaya düzen veren Dünya'nın ekseni çevresinde düzenli olarak tam bir dönüşü için geçen gün uzunluğu zaman birimi olarak alınmıştır. Örneğin.  ilkbahar noktası yerine. herhangi bir yıldızın başlangıç noktası olarak  ilkbahar noktası alınır.

daha belirgin olabilmesi için bir örnek ile belirtelim: Ülkemizde bölge zamanı saat 12 iken. Yörünge üzerindeki hızı düzgün değildir (Kepler'in II. Hatta. doğu-batı yönünde geniş ulusal sınırları olan bir ülkenin şehirlerindeki saatler de birbirine hiç uymaz. yerel zaman yerine bölge zamanı tanımı getirildiği yukarda belirtildi. Bu durumda. Bunun sonucu olarak. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı düzenli olacak. Güneş'in görünür hareketine bağlı bir zaman ölçüsü kullanılmasında zorunluluk vardır. boylam farkı bulunan yerlerin saatleri değişik olur. zaman birliği sağlamak için. bugünkü hayat koşullarında uygun düşmemektedir. Güneş tam meridyenimizde iken saatin 12 olduğu kabul edilir. Kanunu). ortalama Güneş zamanına göre düzenlenmiş zaman ölçü aletleridir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam bir daire şeklinde değildir (Kepler'in I. Güneş meridyenimizden eşit zaman aralıklarında geçmez. 3. Ağrı'daki yerel zaman saat 11:14. Sonuç olarak. Bir ülkenin bütün ulusal sınırları içinde. yeryüzünün her noktası için özel bir zaman vardır. Bu zamana yerel zaman denir. Kanunu). Bu karışıklığı önlemek için 1884 yılında Washington'da yapılan Uluslar Arası Meridyen Kongresinde. Güneş'in meridyenimizden üst geçiş anıdır. Bu durum bazı karışıklıkların ortaya çıkmasına neden ola bileceğinden. batıda bulunan noktaların meridyeninden daha geç zamanda geçer. başka bir ifadeyle uluslar arası zaman birliğini sağlamak amacıyla. ortak olarak kullanılmak üzere yeni bir zaman tanımına gerek duyulmuştur. Bu iki zaman tanımını. Günlük yaşayışımız. bir kongrede alınan kararlara göre: 81 . Yerel Zaman ve Bölge Zamanı Gökyüzünde. Dünya. Dünya 24 saat dilimine ayrıldı. Bu zaman birimine ortalama Güneş zamanı denir. Dünya'nın yörüngesi tam daire şeklinde olacak. Yörünge düzlemi. Hâlbuki günlük hayatımız sonucu. Bu bakımdan gerçek Güneş günleri birbirine eşit değildir. her gün öğle vaktinde günün tarihini değiştirmek gerekmektedir. sabit bir değer taşımayan. Bunu önlemek için. doğudan doğup. Bugün kullandığımız saatler. gök cisimlerinin meridyen geçişlerine göre değişik zaman tanımları karşımıza çıkar. ortak olarak kullanılan zamana bölge zamanı denir. Dünya üzerinde doğuda bulunan noktaların meridyeninden daha erken. Bu durumda. birbirine komşu ülkelerin saatlerinde bir birlik sağlanamadığı anlaşılmıştır. Bu üç önemli durumdan dolayı. Bu üç koşulu gerçekleyen bir Güneş'in varlığını (sanal Güneş) düşünerek. düşünülen ortalama Güneş'in. şehirler arasında büyük saat farkları ortaya çıkar. 2. Bu durumda. birçok karışıklığı önlemek.5. Güneş'in hareketine bağlı ve zaman başlangıcı da Güneş'in meridyenimizden üst geçiş zamanı olduğundan. bir yerin meridyeninden art arda iki geçişi arasında geçen zaman süresine ortalama Güneş günü denir. gerçek Güneş gününü zaman ölçüsü olarak kullanmak doğru olmamaktadır. Güneş'in durumuna bağlı olan ve günlük hayatımıza uygun düşecek yeni bir zaman birimi tanımlamışlardır. Gerek Güneş'in saat açısı ve gerekse ortalama Güneş'in saat açısı meridyenimizden itibaren ölçülür ve zaman başlangıcı. Bu durumda. Günlük hayatta yerel zamanı kullanmak bir ülke içinde pek çok karışıklıklara yol açar. Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı Bir ülkenin ulusal sınırları içinde. Zaman konusu üzerinde çalışan astronomlar şu koşullan varsayarlar: 1. İzmir'deki yerel zaman 12:12 dir. gerçek Güneş gününün sabit olmaması dolayısıyla. bu zamana 12 saat eklenerek elde edilen zamana sivil (medenî) zaman denir. Güneş'in durumuna bağlı günlük hayatta. batıya doğru hareket eden gök cisimleri. gerçek Güneş gününe göre ayar edilmiş bir saati kullanmak. Bu durumda. bir ülkede. gök ekvator düzlemi ile çakışık değildir (Ekvator tutulma düzlemi ile ±23° 27' lik açı yapar). gök ekvator üzerinde düzgün dolanacak.

Türkiye'ye göre de 7 saat geridir. Greenwich'in doğusundaki saat dilimindeki bölgelerin saati Greenwich'e göre ileri durumdadır.5 derece batısı arasında kalan 15° lik dilimin içindekileri Greenwich'in yerel zamanını kullanırlar. Örneğin: insanın ömrü. İsviçre. Buna göre. İspanya. Yıl Kavramı Zamanı belirtmek için tanımlanan ve gün birimi diyebileceğimiz ortalama Güneş zamanı. iki şehir arasındaki boylam farkı 30 12ı dır. Polonya. Dünya'nın kutuplardan geçen ve her biri on beşer derecelik olmak üzere 24 saat dilimine ayrılmasına. Bu farklar. Her boylam derecesi dörder zaman dakikasına karşı geldiğinden. çok uzun zaman aralıkları söz konusu olduğundan. Eğer bir ülkenin. Avusturya. c. Almanya. Türkiyede Almanya'nın doğusunda bulunduğundan. batıda bulunan bir ülke. Türkiye zamanı evrensel zamandan 2 saat ileri durumdadır. Bu zamana evrensel zaman denir. komşu saat dilimlerine göre bir saatlik zaman farkı vardır. Doğu Avrupa saati: Bölge zamanı Greenwich zamanına göre iki saat ileridir. Aynı fark.5 derece doğusu ile + 7. Greenwich Gözlem Evi'nin 30° doğusunda bulunan ve İzmit şehrimizden geçen boylamdaki ortalama Güneş zamanı Türkiye zamanı kabul edilmiştir. İstanbul'da saat 12:12 dir. Tüm Avrupa kıt'asnı kapsayan ülkeler aşağıda belirtildiği şekilde saat dilimlerini kullanacaklardır. Wachington'un saati Greenwich'e göre 5 saat. Orta Avrupa saati: Greenwich zamanından bir saat ileridir. Belçika. Almanya ile Türkiye arasında 1 saat dilimi fark olduğundan. Yunanistan. Türkiye zamanıdır. Çekoslavakya ve Yugoslavya'dır. yerel zaman ile ortalama Güneş zamanı arasında da vardır. Norveç. İngiltere. Türkiye'de saat Greenvvich'e göre 2 saat ileri. ç. ülkemizde zaman birliğini sağlama için. 82 . bu zaman biriminin kullanılamayacağı ortadadır. Bu durumda Dünya. İsveç. ülke içinde zaman birliğini sağlamak için dilimi aşan kısımda da ülkenin bölge saati kullanılır. Her dilim içerisinde kullanılan saat.5. Gerçekte. ulusların ömrü gibi. Doğu illerimizin bir kısmı boylam bakımından ikinci saat diliminin dışında kalmış olduğu hâlde 3 saat ileri olan saati kullanmazlar. komşu dilimlerin saatinden. Greenwich GözlemEvi'nin -7. bu saat dilimi içinde bulunan noktaların (beldelerin) saatleri. genel zaman veya dünya zamanı denir. Bu kabullere dayanarak ortaya çıkan yeni zaman tanımına. günlük hayatımızda çok önemlidir. Washington Greenwich'e göre 77° batıda olduğundan. Bu bölge ülkeleri. Bu bölge ülkeleri. Macaristan. Çünkü. Nitekim doğu Anadolu illerimiz üçüncü saat dilimini aştığından. Çünkü. Her dilimin kapladığı bütün ülkelerde aynı saat diliminin kullanılmasına. doğuda bulu nan ülkeler. Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman Türkiye'nin bütün şehirlerinde bir zaman birliği sağlamak için. Finlandiya. Türkiye radyo ve televizyonlarının belirli aralıklarla verdiği saat ayarı. Mısır. Ankara'da saat 12 iken. Ülkemizin bütün şehirleri için düzenlenmiş olan bu bölge zamanına ulusal zaman da denilmektedir. kendisinin doğusunda bulunan ülkenin saatinden bir saat geri kullanılmasına. Portekiz ve Cezayir'dir. İtalya. Ülke içinde zaman birliği sağlamak amacıyla ülkemizin her tarafında Türkiye zamanı kullanılmaktadır. batıda bulunan komşu ülkenin saatinden bir saat ileri. Bu bölge ülkeleri. Türkiye. ulusal sınırları 1 saat dilimini aşarsa. Danimarka. Romanya'dır. çok uzun zaman aralıklarını belirtmek için çok büyük rakamların kullanılması gerekmektedir. Türkiye bölge saati kullanılmaktadır.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM a. Ayrıca. Bulgaristan. Türkiye'nin saatleri Almanya'ya göre 1 saat ileridir. Batı Avrupa saati: Greenwich zamanını kullanır. Örnek: Türkiye Greenwich'in 30° doğusunda bulunduğundan. b.

uzun zaman aralıkları söz konusu olduğunda zaman birimi olarak kullanılmakta idi. Bu süreye yıldız yılı (siderelyıl) denir. Günlük hayatımız. Bugün bile. yıl süreleri ve adları. kuramsal olarak tanımladığımız ortalama Güneş zamanı olduğunu biliyoruz. kullanılmasında birçok güçlükler ortaya çıkmaktadır. çoğu İslâm ülkelerinde de dinî günlerin belirlenmesinde Ay yılına göre hareket edilmektedir. öteki yıllardan daha uzundur. yılları gösteren takvimler kullanılmaktadır. Fakat bir süre sonra Dünyada Güneş yıldızı ile tekrar aynı doğrultuya gelmiş olur. 256374 gündür. Güneş yıldızlara göre doğuya doğru yer değiştirir. günberi noktası da Dünya'nın doğrultusunda hareket eder. Ayrıksıl yıl Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu günberi noktasından art arda iki geçişi a-rasındaki zaman aralığına ayrıksıl yıl (anomalistik yıl) denir. Bu da 365 gün 6 saat 09 dakika 09 saniyedir. Bu hareket sonucu. Bugün kullanılan yıl kavramından önce. Güneş'in görünen hareketine dayalı olarak tanımlanan diğer yıllardan oldukça farklıdır. günberi noktası her yıl yaklaşık 5 zaman dakikası kadar doğuya doğru kayar. Bu da 365 gün 06 saat 13 dakika 53 saniyedir. Güneş'in günlük hareketine göre düzenlenmiş olduğundan. günlük hayatımızda yıldız yılı kullanılmaz. Görüldüğü gibi. Kullandığımız takvimlerdeki yıl. Yıldız yılı gözlem evlerinde kullanılır. Bu değişiklik bazen 353. Dünya yörüngesi üzerinde. 83 . Bu durumda. Dünya'nın yörüngesi üzerinde batıya doğru görünen bir harekette bulunur. ayrıksıl yıl. dönence yıl süresine eşittir. Bu ortalama Güneş günü cinsinden süresi 365. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı esas alınarak tanımlanan yıla Ay yılı denir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinde tam bir dolanma yapması için gerekli olan zaman süresine yıl denir. Temel zaman biriminin. Günlük hayatımız yıldızlara göre değil. Dönencel Yıl Dünya'nın  ilkbahar noktasından art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına dönencel yıl denir. Bu durumda. Dünya'nın Güneş çevresindeki hareket durumu ile diğer gök cisimlerine göre değişik yıl tanımları yapılmıştır. Ay ve gezegenlerin Dünya yörüngesi üzerinde yaptıkları çekimlerden (pertürbasyon) dolayı. Ay yılı Dünya'nın uydusu olan Ay. ortalama Güneş zamanı cinsinden 365. ilk zamanlarda gökyüzünde Ay'ın değişik aralıklarla şekil değiştirme süresi. dönencel yıl Güneş'in  ilkbahar noktasından iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. Güneş. bazı İslâm ülkelerinde bu zaman birimine bağlı olarak. c.5. yıldız yılından ortalama 20 zaman dakikası daha kısadır. 259544 ortalama Güneş günüdür. b. Dönencel yıl süresi. A noktasında bulunduğu zaman. Bu 365 gün 05 saat 48 dakika 46 saniyedir. 242216 gündür. Dünya'nın bu hareketi Güneş'in tutulma dairesindeki görünen hareketi olduğundan. Bu yılın gün olarak uzunluğu 365. 354 ve 355 gün olabilir. Dünya çevresindeki dolanımmı bazen 29 bazen de 30 günde tamamlar. seçilen gök cismine ve bunun başlangıç noktasına göre değişmektedir. Bu durumda. her yıl değişik sürelidir. herhangi bir Y yıldızının Güneş'le aynı doğrultuda göründüğünü düşünelim. Bu nedenle 4 değişik yıl tanımı ortaya çıkmıştır. Bu durumda. Yıldız Yılı Dünya'nın Güneş çevresinde dolanımı sonucu. Güneş'in görünen hareketine göre düzenlendiğinden Ay yılının. Ay yılı. ülkemizde olduğu gibi. dönencel yıl. a. Ancak dinî emirler gereğince. ç.

Bu durumda. İskenderiye'den Astronom Sosigenes'i çağırtarak takvim işini düzene koyması için görevlendirdi. Bunlar. 100-44) tarafından milâttan önce 45 yılında.25 .25 gün dört yılda bir gün ettiği için 365 günlük yılı takip eden dördüncü yıl 366 gün olarak alınır. Mezopotamyalılar da takvim yapmışlardır. Bu astronomun yaptığı değişiklikler sonucu ortaya çıkan takvime Julien takvimi denilmektedir.007784 = 3. Roma şehrinin kuruluş tarihi olan 753 yılı. Eski Mısırlılar. zaman zaman araya fazladan bir ay eklenirdi. siyasal ve dini bir nedenle seçilmiş olan bir başlangıca göre zamanı bildiren. zamanımızdan 5000 yıldan beri. Bunun gerçek dönencel yıldan farkı. Bu kısa açıklamadan anlaşılacağı gibi. değişik uluslarda. Ay'ın hareketine göre düzenlenmişti. yıl ve gündür. Hafta tanımının. Eski Romalıların takvimi 10 aydan ibaretti. Bunun ortalama süresi 354 gün 12 saattir. 400 yılda. Bu takvim yardımıyla. a. ötekilerine normal yıl denilmektedir.25 gün olarak alındı. astronominin ilk bilimsel konusu olmuş. Sayılar arasındaki bu özellikten yararlanarak dört ile bölünebilen yılların 366 gün olacağı ilân edildi. Bu takvim de Ay takvimi olduğundan. Takvime artıkyıl terimini kazandıran Sosigenes'tir. Takvim hazırlama sorunu. şöyle bir kural uygulanmıştır. Julien takvimindeki yıl süresinde görülen 0. Julien Takvimi Önceden tanımladığımız yılların hepsi kesirli günlerdir. doğrudan doğruya insanların yaptığı bir tanımdır. dönencel yıla göre artacağı görüldü. Buna göre 1580 yıllık sürede 84 . 12 kavuşum (sinodal) Ay esası kabul edilmiştir. takvimlerinin başlangıcı olarak kabul edildi. Öyle ki bu fark. her yılda mevsimlerin bulunduğu ay adları değişmektedir. Dört ile bölünemeyen üç sayıyı takip eden dördüncü sayı dört ile bölünebilir. milâttan önce 3000 yıllarında. zamanı düzene koyan ve zaman bölümlerini gösteren eski yıllardan beri bu adla anılan bir zaman tespit aracıdır. süresi mümkün olduğu kadar dönencel yıla eşit bir takvim yılı seçilir.365. Bu farklar yıllar boyunca birikerek takvim yılının. Bu karışıklığı ortadan kaldırmak için. Ay'ın Dünya'dan görünürdeki durumuna göre belirlenir. Roma İmparatoru Julius Caesar (M. Bu takvime göre.25 gün etmektedir. Bu tür takvimde yıl süresi 365. İlk zamanlarda kullanılan takvimlerde. Bunlardan ikisi de Güneş ve Ay'ın görünürdeki hareketleri sonucu ortaya çıkmıştır. Her ay 30 gün idi ve son ay 35 gün süreli idi. Eski çağlardan bu güne kadar çeşitli takvimler kullanılmıştır. 366 gün olan yıllara artık yıl. yıl süresi olarak. Bütün takvimler iki doğal esasa dayanır. değişik uluslar tarafından değişik tarihler takvime başlangıç olarak alınmakta. Bu takvim de 12 ay süreli idi. 365. Eski Mısırlılar ekip biçme işlerini düzenli olarak yaptıklarından zamanın en kuvvetli uygarlığı durumuna gelmişlerdir.242216 = 0. dolayısıyla bütün yılların sahip olduğu günlerin ortalama uzunluğu 365.5. Bu nedenle karşımıza değişik takvim türleri ortaya çıkmaktadır.Ö. takvim yapma sorununa 5000 yıldan beri ortak bir çözüm bulunamamıştır. Ancak bir süre sonra 12 aya çıkarıldı. takvimin bütün ülkelerin ihtiyaçlarına cevap vermesi için yoğun bir çaba gösterilmesine rağmen. Bunların hepsinde de Güneş ve Ay ile belirli yıldızların hareketleri esas alınırdı. güney yarım küresinde Güneş'in doğuşundan biraz önce görülen Sirius yıldızının görünümü takvimlerine esas almışlar ve yılı 12 ay olarak kabul etmişlerdir. Takvimlerde görülen ay kavramı.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM TAKVİM NEDİR? Takvim.1186 gün eder. Hangi yılların 366 gün olabileceğini tespit etmek için. Bunlardan. arada meydana gelen farkı önlemek için. Eski Yunan takvimi de yine 29 veya 30 günlük 12 ay süreli idi. günleri sayma sorunu ile ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak görülmektedir ki dört yılın. 400. Bunu önlemek için. aynı zamanda da değişik gök cisimlerinin görünürdeki hareket durumlarına göre değişik kabuller yapılmakta idi. bazı yılların 365 ve bazı yıllarında 366 gün olabileceği tespit ve ilân edildi. bu gök cisimleri ile bir ilgisi olmayıp. Günlük hayatta kesirli güne dayalı takvim kullanılması birtakım zorluk ve karışıklıklara neden olur. Fakat her yılın 365.007784 gündür. değişik takvim türlerinin kullanıldığı düşünülürse.25 gün olmayacağı. 0.

1917'de. Ay'ın ilk görüldüğü (ilk hilâl) gecenin ertesi günüdür. Gün başlangıcı Güneş'in battığı an kabul edilmektedir. Muhammet'in emri gereğince. günlük hayatımızda kullanılan takvim Greguar takvimi ise de. Ülkemizde 26. İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) Bugün birçok İslâm ülkelerinde kullanılan bu takvim. Bu fark 4517 yılda bir güne ulaşacaktır. Maya (Orta Amerika) takviminde 5119. Bu takvimde her ayın birinci günü. Muhammet'in Mekke'den Medine'ye göç tarihi olan 16 Temmuz 622 Julien yılıdır.5 gün olup. Hicri-kamerî takvimden 584 yıl eksik süreli devam eder. Ayrıca hem Ay hem de Güneş'in görünen hareketine göre düzenlenmiş ve hâlen Musevî vatandaşlarımız arasında kullanılmakta olan Musevi takvimi de vardır. Bugün kullandığımız takvim Greguar takvimidir. Bu takvimde artık yıl. şubat ayı 29 gün olmak suretiyle tanımlanmaktadır. Rumî Takvim Güneş yılına göre düzenlenmiştir. bazı aylar 29 gün bazı aylar 30 gün kabul edilir. b. İslâm takvimi veya hicri-kamerî takvim denir. bazen ilkbahara denk gelen bir hicrî-kamerî ay. Papa Greguar. 1582 yılında Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 11 Mart'a inmişti. Bu takvimde. Japonların da 12.1925'ten beri bu takvim kullanılmaktadır. 13 günlük farkı kaldırmak için değişiklik yapıldı. Bu nedenle bu takvime. Bu takvime göre bazı yıllar 12 ay bazı yıllar da 13 ay sürelidir. ç. yıldır. Bu takvim 1582 yılma kadar kullanılmış olmasına rağmen. Ay'ın evrelerine dayanmaktadır. yıl. Ay'ın Dünya çevresindeki tam bir dolanımı bir ay kabul edilir. bu takvime başlangıç olarak alındı.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM 10 gün geri kalmış olur. bazı yıllarda yaz mevsimine denk gelir. Bilim kurulundan astronom Clavius'un önerisi üzerine Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 21 Mart ile çakıştırıldı. görünürdeki bu hatalarının ortadan kaldırılması için yeni bir takvim tanımının yapılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. üzerinde 5000 yıldır uğraşılmasına rağmen. Bu süre gerçekte. aynı zamanda. Bu takvimlerin dışında. Bu düzeltme esasına göre 1582 Ekiminde takvimi düzenleyen XIII Greguar olduğundan. imparatorunun tahta geçişiyle başlayan. ölümüyle biten takvim yılları vardır. Bu takvimde yıl süresi 354. günümüzde Dünya'da kırk değişik takvim kullanılmaktadır. hazırlatılan bu yeni takvim türüne Greguar takvimi (milâdî takvim) denir. Örneğin. Muharrem günü ortalama olarak her yıl 11 gün önce gelir. Şimdiki kullandığımız takvimin aynı olup. Hicrî-kamerî yıl. Budist takviminde 2544. Güneş yılından ortalama 11 gün kısadır. Hz. Bu takvimde bir yıl 12 aya bölünmüştür. Milâdî 2000 yılı. 355 ve 354 gün şeklinde değişken olmaktadır. Yani hicrî-kamerî yılbaşı olan 1. 13 gün geriden takip eder. Ancak. ay süreleri de aynıdır. ortalama olarak 29. bütün uluslar tarafından kullanılacak ortak takvim henüz hazırlanamamıştır. dinî günlerimizin belirlemesinde İslâm Takvimi kullanılmaktadır. c. Görülüyor ki takvim hazırlama konusu astronominin ilk bilimsel konusu olup. XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) Julien takvimindeki 10 günlük farkı ortadan kaldırmak için. Her ay da hemen hemen bir kavuşum ay'ına eşittir.5. Hz. Bu durumda. Bu takvimin başlangıç yılı. Yalnız. 29 Aralık 1925'ten sonra bu takvim kullanılmayıp milâdî takvim kullanılmaya başlandı. yıl. Hicrî-kamerî takvimin başlangıcı.12. İsrail takviminde 5760. 85 . Görüldüğü gibi bu takvimin Julien takviminden 10 günlük farkı vardır. İzmit'te toplanan Hristiyanların ruhanî meclisi tarafından da Clavius'un önerisi kabul edilmiştir. Yani 11 Mart tarihi 21 Mart olarak kabul edildi. Ülkemizde. astronomlardan oluşan bir bilim kurulu kurdurarak Julien takvimindeki düzensizliğin ortadan kaldırılmasını istedi. yıl tarihi aynı kaldığı hâlde. Bu takvimin hatası önemsenmeyecek kadar azdır.

gençlinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. Nil Nehri’nin kaynağını açıklayan Harezmî. Doğum tarihi 780 yılında doğmuş 850'de ise vefat etmiştir. Güneş ve ay tutulmasına dair incelemelerini topladığı Zîcü’l-Harezmî adlı eserinde ise. Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi Mem'un Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca onu kendisi tarafından Eski Mısır. matematiğin geniş bir dalı olan cebirin temellerini atmıştır. Cebir mevzularını içine alan eseri. Bu eser Doğu ve Batı ilim dünyasında ilk müstakil cebir kitabı olma şerefini kazanmıştır. İlmi konulara doyumsuz denilebilecek seviyedeki bir aşkla bağlı olan Harezmi ilmi konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat'a gelir ve yerleşir. Yeryüzünün çapına ait hesaplarını Kitâbu Sûreti’l-Arz adlı kitabında topladı. Daha sonra da Bağdat Saray Kütüphanesindeki yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme'de görevlendirilir. Mezopotamya. 12 asır önce yazılan bu eser cebir sistemlerine ait kaide ve teoremler ile yeni çözüm yollarını mevzu edinir. astronomi için gerekli trigonometri bilgi ve cetvellerini verdi. Harezm'de temel eğitimimini alan Harezmi. Harzemî. Batlamyus’un astronomik cetvellerini de düzeltti. bütün dünyada cebir ilmine ad olmuştur.Cebri ve'l-Mukabele" dir. Cebirle ilglii meşhur eserinin adı: "El'Kitab'ül-Muhtasar fi Hısab'il . Harzemî.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM HAREZMİ Horasan bölgesinde bulunan Harezm (bugünkü Özbekistan'ın Khiva)şehrinde dünyaya gelen Harezmi'nin tam adı Abdullah bin Musa el-Harezmi'dir. Grek ve Eski Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesi'nin idaresinde görevlendirilir. Burada hayata ait bütün endişelerden uzak olarak matematik ve astronomi ile ilgili araştırmalarına başlar. 86 .5. Bu eserde. Böylece Harezmi. Bağdat'ta inceleme ve araştırma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi imkanlara kavuşur. cebir bakımından Öklid'den 1000 yıl ileridedir.

Ünite 6 UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI .

1950'li yıllardan itibaren uzay çalışmaları hız kazandı. uzay çalışmaları açıklanacak. siyasî ve askeri bakımdan Dünya'ya hâkim olmak vardır. güçlü füzeler. Bu çerçevede denizlerden yararlanma. günümüzde uzay çalışmalarını yürüten ekonomisi ve teknolojisi gelişmiş ülkelerin diğer amacı da şudur: Ulusal itibar sağlamak. sınırlarının nereye kadar uzandığı bilginleri ve felsefecileri yakından ilgilendirmiştir Uzayda yer alan gökcisimlerinin incelenmesi. meteoroloji (hava tahminleri). UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ İnsanlarda.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Uzay. bilinmeyenlerin araştırılması. İkinci Amaç: Uzaydan insanlığa yararlı olabilecek yer altı ve yer üstü kaynaklarının tespiti. Uzay çalışmaları. Bu bölümde. roketler. uzay kirlenmesi gibi konularda son yılların araştırmalarından elde edilen bilgiler belirtilecektir. varsa. ulusal güvenlik sistemlerini geliştirmek. Bu dönemlere ait uçma efsaneleri günümüze kadar gelmiştir. uçma ve uzaya çıkma düşüncesi çok eskidir. Ancak. Günümüzde uzay çalışmalarını. özellikle kuzey ülkelerinde kurulan gözlemevleri sayesinde alındı. Bu hızlı çalışma döneminde karşımıza ekonomisi ve teknolojisi ileri iki ülke çıkmaktadır. Dünya atmosferi dışından elde edilecek bilgilerle genişletilmesidir. 19 yüzyıl sonu ile 20 yüzyıl başında. gözlemcilerin uzay üzerine verdikleri bulguların mantıklı bir şekilde açıklanmasını sağladı Uzay konusundaki ilk sağlam bilgiler. Antik Yunan'da Eski Çin'de. Bu çerçevede. Güneş Sistemi içinde yolculuk yapacak yapma uyduların geliştirilmesi. ekonomik. yüzyılda kollarına kanat takarak Ay'a uçabilmek için hikâyeler yazmıştır. 20 yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti Bu arada teorik fizik ve astronomi konusunda devrim yapacak görüşler ortaya atan Einstein gibi bilginlerin uzay konusunda ortaya attıkları pek çok kuram. fakat Dünya'nın atmosferi yukarı doğru çıkıldıkça incelmektedir Uzayda milyonlarca gökada bulunmaktadır Bu gökadalar içinde milyonlarca güneş sistemleri. İnsanlar. uzay hakkında çok az da olsa kimi fikirlerin ortaya atılmasını sağladı Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi uzay hakkındaki bilgileri artırdı Uçan cisimlerin ortaya çıkmasıyla Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. 88 . ekonomik ve teknolojik yönden gelişmiş ülkeler yapmaktadır. bunların hareketlerinin diğer gökcisimlerinin davranışlarına yaygınlaştırılması. daha da artmaya başladı Nihayet. 17. sonu olup olmadığı. astronomik gözlem uyduları. Birinci Amaç: Temel bilimlerin ve teknolojinin gücü ile uzaydan doğal olayların ölçülmesi. yapma uydular. Uzay çalışmalarının iki amacı vardır. insanlı ve insansız uzay araçlarıyla yapılan çalışmalardır. gezegenler ve gök taşları bulunmaktadır Uzay çok eski dönemlerden beri insanların büyük ilgisini çekmiş. uzay çalışmalarının tarihi. iletişim (haberleşme) enerji gibi bilgilerin. Ay'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. bilgilerin genişletilmesidir. insanlı ve insansız uçuşlar. çok güçlü radyoteleskoplarla uzayın derinliklerinin araştırılması.6. İslâm dünyasında ve Osmanlılarda uçma denemeleri yapılmıştır. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir Uzay'ın sınırları asla kesin değildir ve Uzay hep büyür Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınır bulunmamaktadır.

Gemini ve Apollo programları adlarını verdiler. uzayda ilk buluşmayı gerçekleştirmeleri bakımından önem taşır. uzayda aynı yörüngeye girerek ilk buluşmayı gerçekleştirdiler.05.10. Bunlara sırasıyla. J. Dünya'dan 200 km'ye yakın bir yüksekliğe çıkmış. Sheford.6. Scott'un içinde bulundukları Gemini 8. 21. ABD'nin uzayda daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma çabalarının örneğidir.A. Bu araçtaki astronotlardan Starfford.1965'te uzaya fırlatılan Gemini 6. Anders bulunduğu hâlde.A. Agena kapsülüyle birleşti.1966'da uzaya fırlatıldı. uzayda buluşmayı gerçekleştiren ABD.02. Ay yüzeyine inip araştırma yapması.1969'da uzaya fırlatılarak Ay'ın çevresinde 8 gün süren bir yolculuk yaptı. 20.1965'te fırlatılan Gemini 7 ile 15.1968'de a gönderildi.1966'da J. Ay kabini. Astronotları bıraktı. 89 . Sigra 7 (03. Friendship 7 (20. Gemini 11. görevini tamamladıktan sonra Apollo 10'a döndü. Bu.1968'de içinde astronot F. ilk insanın Ay'a gitmesi. Neil Armstrong Gemini programıyla. uzay çalışmalarına önce tek kişilik. Lowell.1962). Mercury Programı: Bu programın ilki Freedam 1.05. 18. içinde insan bulunan Libertiz Bell 7 (20. ABD'nin yürüttüğü uzay çalışmaları tarihi aşağıdaki şekilde özetlenebilir: ABD'li bilim adamları.652 km'lik bir hıza ulaştı.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin (SSCB) 12 Nisan 1961'de uzaya ilk insan göndermelerinden sona. Faith 7 (15. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. Borman. Aurora 7 (24. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 02 saat 07 dakika uzayda kaldı. Lowel.07.12. daha sonra iki ve üç kişilik füzelerle başladılar.1961'de SSCB'den sonra ABD'nin ilk insan taşıyan kapsülüdür. Apollo 8. Ay'ın 113 km yakınından fotoğraflarını çekti.1963) adlı uzay araçları. Aldrin adlı astronotlarla uzaya gönderildi. Gemini 12 ise 11. Apollo 7 uzay aracı Apollo 10. Gemini Programı: ABD'nin Gemini Programı. Apollo Programı: ABD'nin Apollo Programı.03. Apollo 8 bu arada uzayda hız rekoru kırmış oldu.05. Mercury Programı çerçevesinde. Bu uygulamadan sonra.11.1962).09.05. E. 05. Bu araçta Ay kabini (Lunar Modula) bulunmaktaydı. ABD'nin diğer Gemini programı çerçevesinde Gemini 10. Mercury. Diğer arkadaşları Young da onları uzay aracında bekledi.1966'da aynı programı tekrarladı.1966'da N. uzayda istasyon kurma çalışmalarının ilk adımını atmış oldu.07. Ay'ı ve uzayı fethetme çalışmalarına başladı. uzayda 15 dakika kaldıktan sonra inebilmiştir.1962). ilk defa Ay'ın yörüngesine girdi. ABD. Ay'a gitme hazırlıklarının başlangıcıydı. 18. 12. uzay çağının önemli çalışması olarak nitelendirilir. 11. Saatte 39. Böylelikle uzay çalışmaları hızlandı. hareketsiz hedef olarak kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardı. Astronot Alan B. Armstrong ile D. W. Bu başarılı uygulamadan hemen sonra 16.1961).10.09.08. 06 gün 03 saat uzayda kalan Apollo 8. Cerran Ay kabini ile Ay'ın yüzeyinde saniyede 15 ile 360 km arasında değişen bir hızla yörünge çizerek dolaştılar. İçinde üç astronot bulunan araç 11 gün uzayda kalarak Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yaptı. dünyanın en güçlü füzesi ile Florida'daki Cape Kennedy (Keyp Kenedi) üssünden uzaya fırlatıldı. Ay kabini ise tekrar Ay yörüngesinde dolanmak üzere hareketine devam etti. 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. Bu arada astronot Colling.

Vostok 4.1962'de.1963'te uzaya fırlatıldı. Astronotlar Ay yüzeyinde 60 m yürümüşlerdir.07. 1973'te gerçekleştirildi.1969'da Ay yüzeyine ayak bastı. Ay hakkında bilgiler elde ettiler. SSCB'deki uzay çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir.1969'da uzaya gönderildi. Vostok Programı: Sovyetlerin ilk uzay çalışmaları Vostok programı ile başladı. ABD'de uzay çalışmaları. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları SSCB'de uzay çalışmaları ilk yıllarında başarılı idi. Ay'ın yörüngesinde 21 saat 36 dakika 46 saniye kaldı. 14 Mayıs 1973'te fırlatıldıktan sonra. Televizyon ekranlarından gösterilen astronotların Ay yürüyüşleri Dünya'dan izlendi. Apollo 17. Apollo 12. Ay yüzeyine indi.07. Onu E. Astronot 1 saat 48 dakika uzayda kaldıktan sonra. Bu uygulama ile ABD'nin Apollo programı başarı ile tamamlandı. Collinst'ti. Ay yüzeyinde dolaştılar.1972. Apollo 15. Skylab. Apollo 16. 20. 26.1969. 12.01. Aldrin izledi. uzayda programlanan araştırmalarını yaptıktan sonra yeryüzüne dönmüşlerdir. Apollo 13. 11. astronotlar bu uzay lâboratuvarı içinde 28 gün kalarak. Vostok 5.12. Ay'a çeşitli araçlar indirerek. Uzay gemisinin komutanı Neil Armstrong. 14.1970. içecek ve ilâç ihtiyaçlarını karşılayacak tedbirler alınmış.1963'te. yiyecek. Astronotları Neil A.05. Yuri Gagarin 90 . Ay'dan incelenmek üzere çeşitli örnekler alındı ve uzay çağında çok önemli bir adım atıldı. E. Aldrin.06. 31. Vostok 2 06. Amerikalılar.6. 21. 12. Sovyetlerin başarılarını gölgede bıraktılar. Bu arada özel olarak yapılan bir Ay otomobili ile Ay yüzeyinde gezindiler.1961'de uzaya insanı götüren ilk araçtır.11. Skylab Programı: Apollo programından sonra. Ay'ın binlerce fotoğrafı çekildi. Bu olaylardan sonra ABD Apollo Programının uygulanması devam etti. bilhassa araştırma aletleri ile donatılmıştı.04.08. 14.196l'de.1962'de.04. her gün hız kazanarak devam etmektedir. Apollo 14. Apollo 11 'den ayrılan bir kapsül.1969'da insanlığın ancak hayal olarak düşünebildiği bir olayı gerçekleştirdiler. 07. Vostok 1. Arnıstrong. Skylab tam bir uzay lâboratuvarı niteliğini taşımaktadır.07.07. Bu uzay kapsülleri.06.1971. Ancak. Bu sürede Skylab'ın içinde astronotlar 19 lâboratuvar deneyi gerçekleştirdiler. ABD'nin Skylab (uzay lâboratuvarı) programı. Satürn füzesiyle fırlatılan bu lâboratuvarın uzunluğu 39 m'dir. uzayda yörüngeye oturtulmuş bir uzay istasyonu kurmaktı. uzayda kalma rekoru kırmışlardır. Skylap programının amacı. Artık Ay yüzeyine insan ilk defa inmiş oldu.08.08. Daha sonra Ay kapsülü Apollo 11 'le buluşmak üzere geri döndü. Kapsül. Vostok 6 16. yeryüzüne inmeyi başardı.1972 gerçekleştirilen uzay yolculukları sonunda Ay'a yumuşak inişler yaptılar. M. kısa bir süre sonra. 16. Bunlardan Vostok 6 ile ilk kadın astronot uzaya gönderildi. Apollo Programının uygulanması sırasında Amerikalılar Ay yüzeyinde toplam 80 saat 44 dakika kaldılar.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Apollo 11. 11.1971. 16. Vostok 3. İki katlı bu uzay aracında astronotların.

Soyut 4'e geçti. Bu ilk roketler barutla ateşlenip hareket ettirildi. Daha sonraları Soyuz 4.1969'da birer gün arayla uzaya fırlatıldılar. Mariner 7 ve Mariner 9 yapay uydular. 1969. Soyuz 3.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Voshot Programı: SSCB. Bu tür çalışmalar için ileri bir teknoloji ve ileri bir ekonomik güç gerektirmektedir. Çin kaynaklarına göre. Barutun gelişmesiyle ateşli silahlar kullanıldı. Amerikalılara ait uzayda en uzun kalma rekorunu kırdılar. Voshot programı çerçevesinde. Bu iki uzay istasyonu 17. Voshot 1. Bu buluşmada Soyuz 5'teki astronot. Daha önce 12. Bu amaçla. Voshot 2 içinde astronot Leonov. 91 .1969'da.1964. 06. V. 23. Voshot 2. 1972 yılları arasında uzaya gönderilen Mariner 1. Soyuz Programı: Soyuz 1. uzun yıllar roket tekniğinde gelişme olmadı.10. 1971. 08. Bu astronotlar uzayda 24 gün 19 saat kalarak uzayda kalma rekorunu elde ettiler. 12. Mars'ın bilinmeyen yüzeyinin binlerce fotoğrafını çekti ve önemli bilgiler gönderdi. 1241'de Moğollar da Polonyalılara karşı roket kullandılar. 15.6. Soyuz Uzay Aracı Pioneer 10 yapma uydusu 03 Mart 1972'de uzaya gönderildi. Venüs hakkında bilgiler gönderdikten sonra. Soyuz 6.1975'te iki Sovyet uzay aracı Soyuz 17 ile Salyut 4 uzayda kenetlendiler. Soyuz 8.01. Mariner 2. Soyuz 12.03.1968'de kendisinden önce fırlatılan Soyuz 2 ile buluştu.10. Soyuz 5. Tabanca. Soyuz 9 ile 02. hiçbir yere tutunmadan uzayda yürümeyi başardı. ROKETLER Roketleri ilk kullananların Çinliler olduğu sanılıyor. özel bir uzay elbisesi ile kapsülden çıkıp 20 dakika. Sevastlonov adlı astronotlar.1973'te uzaya fırlatılan uzay lâboratuvarı Salyut 2 ile buluşmak amacıyla fırlatıldı. Uzaya gönderilen bu yapma uydular. 1249'da Endülüs'te roket kullanıldı. Uzay çalışmalarında uygulanan en büyük proje ABD ile BDT arasında hazırlanan Apollo-Soyuz uzay istasyonlarının uzayda kenetlenmeleridir. Volkov adlı astronotlarla fırlatıldı.1967'de astronot V.06. 26. tüfek. ABD astronotları Soyuz'a geçerek BDT astronotları ile el sıkıştılar.06. Patsalev.1969'da uzayda buluştular.10. V.06.1995'te uzayda kenetlendiler. top gibi silahların gelişmesine rağmen. 14. uzayda geniş imkânh bir uzay lâboratuvarı kurup bunu yörüngede tutabilmektir. Kamorov'un ölümüyle sonuçlandı.1971'de G.04. bu gezegen hakkındaki bilgileri dünyaya göndermek idi. Sovyetlerin uzay çalışmalarındaki amaçlarından biri. Görevi Jüpiter'in yakınından geçerek. Dobrovolskly. Soyuz 7.1965. Uzay çalışmaları. uzaya fırlatıldı.06. Bu uygulama ile iki uzay aracı arasında birbirine geçiş yapılabileceği ispatlandı. 06. Mariner 4.01. uzay araştırmaları bakımından son derece önemli ve yeni bilgiler göndermektedirler. 1232'de Mogollora karşı roket kullanılmıştır. 12.01.1970'de A. 03. dönüş sırasında kabindeki bir arıza nedeniyle yeryüzüne inmeyi başaramadılar. her geçen yıl daha da hızlanmaktadır.07. Nikolaye ve V. uzayda 17 gün kalarak.1972'de Pioneer 11 adlı bir yapma uydu daha uzaya fırlatıldı. Daha sonraları. kendisinden önce. Soyuz 10. Ancak. Bu uygulama ile uzayda üçlü grup hâlinde buluşma gerçekleştirildi.

Danimarka. Amerikalı fizikçi H. Bu çalışmaları Braun devam ettirdi. 20. Tsiolkovsky (1857-1935) roket kullanılmasında katı yakıt yerine sıvı yakıt kullanılabileceği üzerinde araştırmalar yaptı ve roketle uçuşun fiziksel ve matematiksel hesaplarını yaptı. ABD'deki Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA). sıvı yakıtlı roket denemelerine başladı. Belçika. değişik özellik ve güçteki roketler ve uzay mekikleri gerektirir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Ancak boş durulmadı. Fransa. Daha ileriki yıllarda Almanya. İspanya ve İsviçre katılmaktadır. SSCB de 1980'li yıllarda Buran adlı bir uzay mekiği geliştirip deneme uçuşları yapmış. roketlere yön vermeye çalıştı. Tsiolkovsky'nin araştırmaları. Winkler (1897-1947). 92 . 1933'lü yıllara kadar roket çalışmaları daha çok uçaktan uçağa. uçaktan yere atabilme evresinde idi. 1846'da Amerikalı Wiüiam Hale rokete kuyruk takarak. uzay rampaları.İ. roketlerin daha uzak hedeflere göre kullanılmasının başlangıcıdır. yüzyıl başlarında İngiliz subayı William Congreve savaş başlığı taşıyan roket yapmayı başardı. İngiltere ve Avusturya'da roket çalışmaları hızlandı. Almanya'da H. Uzay mekikleri.000 m'ye kadar ulaşabiliyordu. 1988'de tekrar başlamıştır. Uzay istasyonları ve uzay mekiği programları. Almanya. birçok kimse roketle Ay'a gidilebileceğine inanmaya başladı. Uzay çalışmaları yapan ülke. İtalya.5 ton taşıyabilen Hermen adlı uzay mekiği yapımına zamanımızdan 10 yıl önce başlamıştır. Hollanda. araştırmalar devam etti. yüzyılda gerçekleşen teknolojik gelişmeler sonunda. Meksika savunmasında kullandı. Gansmdt (1856-1934) geliştirdi. uzay araştırmalarına yapılan yatırımları azaltır. Bu programa ESA üyesi olan. Bu çerçevede iki kademeli roketlerin yapılması düşünüldü. Oberth 1917'deki çalışmalarının bir sonucu olarak. 1807'den 1825'e kadar çeşitli savaşlarda roketler kullanıldı. Bu roketleri ABD. Ancak bu program yeniden yapılan gelişmelerle. UZAY İSTASYONLARI VE UZAY MEKİĞİ Uzay istasyonları kurma ve uzay taşımacılığı programı. Challenger kazasından sonra. daha geniş kapsamlı çalışma imkanı elde etmek için yapılır. Bu iki yıllık zaman aralığında NASA ve Avrupa Uzay Ajansı'nm (ESA). Rusya'da N. Kibatchic (1853-1881). İngiltere. 19. 20. yüzyıl. ancak bu uygulama devam etmemiştir.6. 1898'de Rus K. uzay mekiği programını durdurmuştur. yerden uçağa. insan taşıyan roketlerin yapılabileceğini savundu. Bu düşünceyi 1890'da Alman H. Alman J. ESA. diğer uzay araştırmalarının ön çalışmalarıdır. Bu roket 3. Roketlerin gelişmesi 1933'ten sonra Alman fizik bilgini Werner von Braun (1912-1977) araştırmaları ile başladı. ileri teknoloji ve gelişmiş ekonomiye sahip ülkelerde devam etmektedir. uzay istasyonu kurmaya ve uzay taşımacılığına öncelik verir. uzay istasyonları ve uzay mekiği programları gecikmiştir. Bu program. roketleri geliştirerek tek kişinin kullanabileceği 1-8 kg ağırlığında roket yaptı. Goddard. uzaya 4. çok kademeli roket kavramını geliştirdi. 1986'daki.

Bu durumda merkezkaç kuvveti yerçekim kuvvetine eşitlenmiş olur ve araç Dünya çevresinde dolanmaya. Çünkü Güneş sisteminin diğer üyeleri sürekli hareket halindedir ve uzayda bir noktaya etkiyen toplam çekim kuvveti sürekli değişmektedir. iyi bir yönlendirme ve iyi bir hız denetimi gerekir. Uzay ortamında görevlerini yürütebilmesi için öncelikle güç kaynağına ihtiyaç vardır. Uydunun alıcı ve verici antenleri ile izleyici antenler birbirini tam görmelidir. Uzayda. Dünya'daki izleme istasyonları ile uydu arasındaki iletişim. frenleme roketleri kullanılır. Kalkışta roketin uzay aracma vereceği ivme. Güneş veya atom enerjisinden sağlanabilir. Geçiş yörüngeleri gezegenlerin değişen konumları göz önüne alınarak hesaplanır. 9. Dünya atmosferinin dışına çıkarmak gerekir. Uçuş yolunu.6. Venüs çevresinde bir yapay uydu yerleştirmek için. 93 . yerinde ve zamanında düzeltmek için roket gücü kullanılır. aracın hareket yönü doğu olarak seçilir. g: yüzey çekim ivmesi.R/r dir. Uzay aracını yörüngeye oturtmadan önce. r = R+ (uydunun yerden yüksekliği)dir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI Uzay araçlarının hem uzaya fırlatılmasında hem de herhangi bir gök cismi etrafında dolanacağı yörüngesine oturtulmasında çeşitli zorluklar vardır. En az enerjiyi gerektiren uçuş yoluna. Bunun için kademeli roketler kullanılır. 200 km yükseklikteki uzay aracı yörüngeye oturtulurken. aşağı yukarı 1 km/sn hızla dolanır ve yörünge periyodu yaklaşık 28 gündür. istenilen yükseklikte yörünge hızına yaklaştığında. Dünya atmosferinin hızı engelleyici özelliğidir. bu kanunlara göre: v v 2 = g. Uzay aracının. uydu Venüs'ün yakınından geçecek ise tam eşitlik gerekmez. hareket Dünya yüzeyine paralel olacak şekilde yavaş yavaş eğilir. uydunun hızı Venüs'ün Güneş çevresindeki hızına eşit hıza ulaşmalıdır. Eğer. Örnek: 1730 km'de yörünge hızı 7 km/sn ve yörünge periyodu 2 saattir. Dünya'nın dönme hızından yararlanmak istenirse. yani yörünge hareketine başlar. Dünya'dan dik olarak fırlatılan uzay aracı. Günümüzde bu zorluklar aşılmaktadır.8 gr/cm3 olan yerçekimi ivmesinden büyük olmalıdır. uzay aracının hareketi Kepler ve Newton kanunlarına göre düzenlenir. Burada. radyo ve televizyon ile yapılır. Saatte birkaç yüz km'lik hız azalması ile aracın Dünya'ya doğru inmesi sağlanır. Uzay aracının Dünya atmosferi dışında Dünya çevresindeki yörüngeye oturtulabilmesi için en az 8 km/sn hıza ulaşması gerekir. Dünya'nın doğal uydusu Ay ise Dünya'dan 386. yani uydunun Dünya'yı terk edip gezegenler arası ortama çıkabilmesi için. yörüngede birkaç saat veya yıllarca kalabilir. Bir uzay aracını Dünya çevresindeki yörüngesine oturtmak için gerekli minimum hız ( ). Örneğin. Bu zorluklardan biri. geçiş yörüngesi denir. Uzay araçları görevlerine göre. bu hızın 10 km/sn olması gerekir.000 km uzakta. R: Dünya çapı. Yörünge periyodu artar. Bu güç kaynağı pillerden. Dünya'ya olan yükseklik arttıkça yörünge hızı azalır. Ay'a veya diğer gezegenlere araç göndermek için iyi bir zamanlama. İnsanlı veya insansız uzay araçlarının geri dönmesinde. Herhangi bir uydunun Dünya çevresindeki yörünge periyodu 200 km yükseklikte 90 dakikadır.

• Rosat X ışını teleskobuyla. 12. W. Armstrong ile D. Bu uçuşla 39.1962'de.12.A. kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardılar. • GRO gamma ışın uydusuyla uzayın tamamı gamma ışınıyla taranmıştır. Bu uygulamanın bir sonucu olarak Venüs ve Mars yüzeyinde de uzay istasyonu kurma çalışmaları başlamıştır.1966'da N.10. Bu iki programın uygulanmasında önceleri başarısızlıklar olmuşsa da Güneş sistemi ile ilgili yeni bilgiler elde edilmiştir. Güneş'in manyetik kutupları ile gezegenler arası toz ve gazların özellikleri incelenmiştir. akan yıldızlar. Ay'ın 113 km yakınından fotoğrafları alındı. önceki bilgilerimize yeni bilgiler elde edilmiştir. içinde bulundukları Gemini 8. yıldız kümeleri.1968'de Apollo 7 içinde 3 astronot ile 11 gün uzayda kalıp Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yapıldı. Sigma 7'yi 30. Uzayda 1 saat 48 dakika kaldıktan sonra yeryüzüne inmeyi başardı.05. Borinan.02. Apollo 8. • Aralık 1990'da fırlatılan Galileo uydusu Venüs'ün ve tekrar Dünya'nın yakınından geçtikten sonra. Uzay araçları ile Güneş sisteminin incelenmesi amacıyla 1990'lı yıllardan itibaren yapılan çalışmalar aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • Uzay araçları ile ilgili yapılan ilk çalışma.6 km hızla uzayda hız yapma rerokunu kırdı. Anders ile Florida'daki Cape Kennedy üzerinden uzaya hareket etti. SSCB'de Vostok 1 insanlı ilk uçuşunu yaptı.07. Lovell. 18.1961'de SSCB gerçekleştirmiştir. Holman uzaya gönderildi. Bunların doğal sonucu olarak Güneş sistemi konusunda yeni bilgiler elde edildi. Aurora 7'yi 24.A. 11.05.10. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 2 saat 07 dakika uzay boşluğunda kaldı. Sovyetlerden sonra ABD Mercury programı çerçevesinde 05. İnsanlı ilk uzay uçuşunu. yeryüzünden 200 km kadar yükselerek uzayda 15 dakika kaldıktan sonra tekrar yeryüzüne indi. Gemini 10 programı çerçevesinde astronot Calling. Bu uygulama Ay'a gitme hayallerinin ilk aşamasıdır.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR İnsansız uzay çalışmaları 1950'li yıllarda başladı. Gemini 12 ile 11.11. ABD. Ay yüzeyinde uzay istasyonu kurabilecek ve bu istasyondan uzay araçları fırlatabilecek duruma geldi. Friendship 7'yi 20. yıldızlar. 21. bulutsular ve kuazarlar hakkında bilgi sahibi olabilecek duruma gelindi. ABD'de Gemini 8 ile 16. Bu olay insanlı uzay uçuşları bakımından önem taşır. • Uysses uydusuyla.1961'de.1968'de astronot F. Scott.1961'de fırlatılan uzay aracındaki kapsül ile astronot Alan B Shepard. galaksiler.07. Gelişen bu uzay araçları ile Güneş sistemi ve hatta Güneş sistemi dışındaki gök cisimlerinden. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. Ekonomi ve uzay teknolojisi gelişmiş ülkeler.6. 94 . E.1966'da J. kuyruklu yıldızlar.1963'de. ABD'nin Apollo Programı ile ilk insan Ay yüzeyine inip araştırma yapmıştır.1962'de uzaya göndererek daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma başarısını elde etti.03. 1990'da Hipparchos astrometri uydusu ile Hubble uzay teleskobu programıdır. J. uzay istasyonları kurulmasıyla uzay araçları teknolojisi gelişti. UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ Son on yılda.1996'da 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. • Magellan uzay aracı ile Venüs yüzeyi haritalanmıştır. Mercury programı çerçevesinde.04. Lovell. içinde insan bulunan Liberty Bel 7'yi 21.

10. • 1986 NASA-GRAC uzay aracıyla Hestia ve Tempel 2. uzay ve gök cisimleri hakkında.000 km/sn'lik hızla Güneş'e yönelmiştir. uzaya ilk olarak 04. / adıyla.1958). haberleşme uyduları. kendisinden büyük bir gök cisminin çekimine kapılarak onun çevresinde dönen yapma cisimlere uydu (peyk) denir.1957). Sovyetler Birliği Lunak uydularını. küçük gezegenlere ait bilgiler elde etmek amacıyla fırlatılmıştır. 95 . astronomi uyduları olarak adlandırılmaktadır. Bu uydu içinde. meteoroloji uyduları. Bu uydunun bir özelliği.03.1958). Yapma uyduların ağırlığı.6. çok sayıda değişik amaçlı aletler bulunuyordu (15. 90 kg olan Sputnik bu uydu Dünya çevresinde dolanımını 96 dakikada tamamladı. Bu uygulamanın amacı Dünya'dan daha uzaklara gitme. 500 kg olan bu uydu. Dünya'dan değişik amaçlı uzaya fırlatılan uzay araçları da yapma uydu olarak adlandırılır.1958).5 kg olup. Bu uydu. Dünya'ya göndermek üzere fırlattı. bu gözlemleri Dünya'ya göndermiştir. • IUE uydusu 1978 ile 1994 yılları arası. Explorer 4. uzaya astronomik gözlem uyduları gönderilmektedir. Dünya çevresindeki dolanımını 134 dakikada tamamladı (17. Bunlar.1957'de SSCB tarafından fırlatıldı. bu hareketi sırasında Güneş'in manyetik alanı. Amerikalılar Pioneer uydularını Ay'ın Dünya'dan gözlenemeyen arka yüzünün fotoğraflarını.01. gezegenlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri.1958). kalp atışları. uzayda kalma süresi 200 yıl olarak programlandı. Amerikalılar. Dünya'dan uydu içindeki köpeğin. 60. 1957'den itibaren. Pioneer 3 ve Pioneer 4 uyduları ile radyan (ışınım) kuşağı hakkında yeni bilgiler elde edildi. içinde ilk canlı olarak bir köpek bulunmasıdır. doğal uydu ve yapma uydu olarak adlandırılır. solunum ve sindirim sistemi gibi hayati fonksiyonları izlendi (03. Bu köpek uydu içinde 7 gün yaşadı. 1500 kg idi. ABD tarafından uzaya fırlatılan Explorer 1. Bu uygulama ile atmosferin üst tabakaları. Vanguard 1. 1958 Jeofizik yılı dolayısıyla. •ESA ve NASA'nın ortaklığıyla Ekim 1990'da fırlatılan Uysses uzay aracı.03.07. Gözlem uyduları. gezegenler arası toz ve gaz ölçümleri yapmaktadır. Bunlardan birisi de gözlem uydularıdır. ilk olarak Venüs'e uydu göndermişlerdir. askeri uydular. daha uzaktaki bilinmeyenleri öğrenme isteğidir. Dünya çevresindeki dolanımını 110 dakikada tamamladı (26.11. Bu astronomik gözlem uydularının dışında. elektromanyetik oranlar.1958). büyüklüğü ve teknik özellikleri birbirinden farklıdır. Sputnik 2. 15 kg olup. Uydular. Explorer 3.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Jüpiter'e doğru yoluna devam etmiş ve Aralık 1991'de Jüpiter'e ulaşmıştır.05. Bu uydunun bir özelliği. Dünya çevresindeki dolanımını 114 dakikada tamamladı (31. Dünya'nın çevresinden zaman zaman 650 km ile 4000 km arasında uzaklıkta dolandı. Uysses. Astronomik gözlem uyduları. kozmik ışınların uzaydaki oranı. 15 kg idi. evrenin yapısı ile ilgili her geçen gün yeni bilgiler elde edilmektedir. mor ötesi dalga boylarında çok net gözlemler yaparak. şekli. SSCB tarafından fırlatılan Sputnik 3. Güneş rüzgârı. Dünya çevresindeki dolanımını 103 dakikada tamamladı. yapılış amaçlarına göre de adlandırılmaktadır. ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI Uzayda. Bu araştırmalar ile Güneş sisteminin oluşumu ve gelişimi hakkında yeni bilgiler elde edilmiştir. Bu uydulardan sonraki yıllarda astronomik gözlem uydularının gönderilmesi hız kazandı. fırlatıldı (26.

Mariner 2'yi Venüs'e göndermiştir (27. havayolu trafiği sorunlarının dışında uzay trafiği sorunu ile de karşı karşıyadır. San Marco 3. Meteoroloji Uyduları: Hava tahmin raporlarının önceden tespiti için gerekli bilgileri.1971). volkanik aktivite. Bilimsel Uydular: Gökyüzü. bulutsular hakkında gözlem evlerindeki alıcılara bilgi gönderen uydulardır.6.1969). Çin 1970'de. coğrafi. galaksiler. yıldız kümeleri.1962). ABD. Yine ABD. 1972'de Sinsel gözlem uydularını göndermişlerdir. biyolojik özellikleri ile Güneş sistemi. iletişim (haberleşme). Haberleşme Uyduları: Kıtalar arası telsiz-telefon görüşmelerini etkin bir şekilde mümkün kılan uydulardır. Günümüzde astronomik gözlem uydularının sayısı 3. ABD ve SSCB dışındaki ülkeler de göndermektedir. Venüs'ün 100. fiziksel. ozon tabakası değişimleri gibi insanlığı doğrudan ilgilendiren konularla ilgili bilgileri tarım istasyonlarına bildiren uydulardır. karayolu trafiği. 1971'de. kitabın yazılış amacını ve sayfa sınırını aşar. Mariner programı çerçevesinde.12. Titan serisi uyduları askeri amaçlıdır.08. kimyasal. İtalya San Marco 1. Bu durumda. Askeri Uydular: Askeri amaçlı uydulardır. Dünya. Almanya 1969'ta. suların kirlenmesi. Bu uydular aynı zamanda radyo ve televizyon yayınlarının uzak mesafelere aktarılmasını sağlar.000'i aşmıştır.000 km yaklaşmıştır. askeri. ABD'nin Mariner 5 ve Mariner 6 gözlem uyduları Mars hakkında bilgiler göndermiştir. burada 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının tarihi özellikleri dolayısıyla ilk yıllarda gönderilenler belirtildi. Daha çok ABD ve BDT tarafından fırlatılmaktadır. Tarım Uyduları: Orman alanları. Bu uyduların hepsinin belirtilmesi. İngiltere 1962'de. meteoroloji ve ekonomik amaçlı uydulardan elde ettikleri bilgileri gizli tuttukları bir gerçektir.05.000 km yakınında Venüs 2 ve Venüs 3 uyduları da Venüs'ün daha yakınında kalmış. Venüs yüzeyine inmiştir (17. uzaya gönderilen Explorer 42 (12. deniz trafiği. Bu nedenle. siyasi. x ışınlarının kozmik kaynaklarını keşfetti. Mariner programı çerçevesinde uzaya gönderdikleri uydular ile gezegenler hakkında yeni bilgiler elde edildi. Güneş'in uydusu oldu. Uzaya astronomik gözlem uydularını. Tansel MRS. Bazı ülkelerinde uzaya gönderdikleri astronomik gözlem uyduları dışında. 1973'de Merkür'ü incelemek için fırlatıldı. tarım. Japonya 1970'de Osumi. 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının sayısı her geçen gün artmaktadır. SSCB'nin Venüs 1 uydusu. Bu yapma uydu Güneş çevresinde saatte 110. 96 Haberleşme Uydusu . Fransa 1965'de. Kanada 1962'de. Bu uydu Venüs'e 34. uzay ve evrenin.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ABD'nin Explorer programı çerçevesinde. Avusturalya 1967'de ve 1970'te. Bunlardan. San Marco 2.000 km hızla dolanmaktadır. Dünya atmosferi ve atmosfer dışından meteoroloji istasyonlarına ulaştıran uydulardır. Mariner 2 Güneş'in uydusu olmuştur. UYGULAMA UYDULARI Uygulama uyduları olarak adlandırabileceğimiz uyduları aşağıdaki şekilde gruplandırarak belirtmek uygun olacaktır. Bu uydu ile Venüs'ün yüzey sıcaklığının 440 C° olduğu ve bulut tabakasına sahip olduğu tespit edildi. Mariner 10. Venüs 4.

Bu yıldızın bize uzaklığı 4.000 km hızla giden tabanca mermisi 4 yıl 9 ay sonra. 1957'den itibaren uzay araştırmaları hızla gelişmektedir. YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT Güneş de evrendeki yıldızlardan biridir. Pek tabii bu tür uydulardan elde edilen bilgiler de gizli tutulmaktadır. Bu gerçek. yapay uydu parçaları. Bunların bazıları UFO olarak adlandırılmaktadır. Güneş'in.6. Bu uzaklığın km olarak değeri 4. hatta son yıllarda sayıları hızla artan değişik amaçlı yapay uydular uzay kirliliğini oluşturmaktadır. Fizikten.3 ışık yılıdır. saatte 1. Örneğini: Uzaydaki boş yakıt tankerleri. Günümüzdeki uzay araştırmaları ile Dünyamızı çevreleyen atmosfer ve uzay. Sonuç olarak da geleceğini tehlikeye atma durumuna geldi.6. UZAY KİRLENMESİ Günümüzden 40 yıl kadar önceleri çevremizi kuşatan atmosferin son sınırları ve uzayın derinliklerinin insanlar tarafından kirletilebileceği düşünülmüyordu. Bazı uygulama uyduları diğer uluslar tarafından gizli bir şekilde fırlatılmaktadır. Güneş'ten sonra bize en yakın olan yıldız Erboğa (Centaure) Takımyıldızının en parlak yıldızı  Centauri'dir. yaşadığı ortamı ve uzayı kirletti. bize ortalama 42. Bu kirlenme sonucu atmosferde ozon tabakasının kutup bölgelerinde delinmesi gerçeği ortaya çıktı. insanın kendi eliyle geliştirdiği teknoloji. uzay trafiğinin önemli sorunlarından biri hâline gelmiştir.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Özellikle 1960'lı yıllardan itibaren uygulama uyduları ile Dünya atmosferi ve atmosfer dışında yeni bilgiler elde edilmektedir. Güneş'in bize olan uzaklığı ise aşağıdaki basit örneklerle açıklanabilir. ışığın saniyedeki hızı 300. Bütün bu parçalar uzayda serbestçe daha açık bir ifade ile başıboş dolaşmaktadır. Bu durumun bir sonucu olarak. Bunun sonucunda uzay kirlenmektedir. Günümüzde. Uygulama uydularının sayısı bugün için 3000'i geçmiştir.000 km olarak bilinir.07. Güneş'in evrendeki diğer yıldızlardan tek farkı bize en yakın olması ve gündüz görülmesidir. Bu sayıya göre uzay kirliliğini oluşturan cisimler son 25 yılda 10 bin kat artmıştır.  Centauri’nin bize uzaklığı basit olarak aşağıdaki şekilde örneklendirilebilir. bize en yakın  Centauri yıldızına yapılabilecek bir seyahat için. 97 . görevini tamamlamış ve uzayın boşluklarına terk edilmiş yapay uydular.106 km idi. Günümüz uzay araştırmaları ile uzay kirlenmesi büyük bir tehlike oluşturacak boyutlara ulaşmıştır. bu ışık  Centauri yüzeyine 4 yıl 4 ay 24 gün sonra ulaşır. Güneş yüzeyinden bir ışık demeti bize 8 dakika 20 saniye de ulaşır.106 km uzaklıkta bulunan Venüs'e bir seyahat gerçekleştirilmediğine göre. Dünya çevresinde başıboş dolaşan bu cisimlerin katalogunu yapmıştır. araştırmaların uzun yıllar süreceği gerçeği anlaşılmaktadır.1013 km'dir. Kuzey Amerika Hava Komutanlığı (NORA). Bu durumda lâboratuvarımızdan  Centauri'ye ışık göndermek istediğimizde. Son yıllarda yayınlanan bu katalogda uzay kirliliğini oluşturan 7000 parçanın adları ve konumları yer almaktadır. hızlı bir şekilde kirletildi. bize olan ortalama uzaklığı 149. Bu konuda bir gerçek de şudur. yapay uydulardan fırlatılan veya uzaya terk edilen her çeşit parça. Güneş'in bu uzaklığı ile ilgili 3 basit örnek de şudur: Saatte 500 km hızla giden bir uçak 34 yıl 2 ay sonra. Bu kirletme olayı hızla devam etmektedir. saatte 90 km hızla giden bir tren 175 yıl sonra Güneş yüzeyine ulaşabilmektedir.

Uzay çalışmalarında işbirliği yapılması esastır. b. Mevcut ve kurulacak uzay istasyonları askeri üs olarak kullanılmayacaktır. d. Üye ülkelerin uzayda herhangi bir tehlike anında yardımlaşmaları esastır. Her ülke uzayı barışçıl amaçlarla kullanabilmek için eşit haklara sahiptir. Uzayda nükleer denemelerin yapılması yasaktır. ç. c. Uzay Yasasındaki maddelerin bazıları şunlardır: a.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Bu çerçevede. 98 . uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması için Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 1961 ve 1963 yıllarında bir uzay yasası kabul etmiştir.6.

com http://www.wikipedia.com http://gokbilimci.nasa.edu.com http://tr.com http://gokbilim.uzaymer.edu.yaklasansaat.org http://www.bilgiustam.com http://www.pcteknik.hq.tr http://serdarkalkan.wikidot.com http://www.com http://www.bilgiustam.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI KAYNAKÇA MEB Liseler İçin Astronomi ve Uzay Bilimleri ders kitabı http://science.cukurova.uzayveastronomi.net http://www.zamandayolculuk.com 99 .tr http://www.science.gov http://derman.6.ankara.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful