1.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ORTAÖĞRETİM

ASTRONOMİ
VE

UZAY BİLİMLERİ
DERS NOTLARI

0

Hazırlayan: M. Necati YILMAZ

İÇİNDEKİLER
1.ÜNİTE : ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ
Sayfa

ASTRONOMİ …………………………………………………………………………………………………………………………………. 1 İlk Medeniyetlerde Astronomi ……………………………………………………………………….... 1 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu ………………………………………………………..….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem ……………………………………………………...……. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri ………………………………………………...………….. 2 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi ………………………………..……. 3 Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı ……………………………..……. 3 ASTRONOMİ TARİHİ ……………………………………………………………………………….……………………… Eski Mısırlılar ve Astronomi ……………………………………………………..………………………………… Mezopotamyalılar ve Astronomi ………………………………………………..…………………………… Eski Çin ve Astronomi ……………………………………………………...……………………………………. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi ………………………………………………………...………………… Mayalar ve Astronomi ……………………………………………………………….………………………… Grekler ve Astronomi ……………………………………………………….…………………………………. Batlamyos ve Astronomi …………………………………………………...……………………………… İSLÂM ASTRONOMİSİ …………………………………………………………..…………………………………………. İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR ………………………….………………………………. Radyo Dalgaları ………………………………………………………………………………………………… Mikrodalga…………………………………………………………………………………………………………. Kızılötesi Işınlar ………………………………………………………………………..…………………………. Morötesi Işınlar ………………………………………………………………………………………………….. X Işınları …………………………………………………………………...……………………………………….. Gamma (g) Işınları ……………………………………………………….………………………………………… Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri …………………………………………………………….. ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI ……………………...……………………… Göz ……………………………………………………………………………………………………...…………………. Dürbün …………………………………………………………………………...……………………………………. Teleskop ……………………………………………………………………………………………………………. 4 4 5 6 6 6 7 9 10 14 14 15 16 17 17 18 18 19 19 19 20

OKUMA METNİ – Ali Kuşçu ……………………………………………………………………………………………………………. 21 OKUMA METNİ - Mikolaj Kopernik ……………………………………………………………………………………………………………. 23

2.ÜNİTE : EVRENİ TANIYALIM

UZAY, EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN ……………………………………………………………………………………………………………………… 25

ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ ……………………………………………………………………………………………… 26 IŞIK HIZI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 26

RÖLATİVİTE TEORİSİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 a. Özel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. 27 b. Genel Rölativite ……………………………………………………………………………………………………………………….. I 28

GÖKADA (GALAKSİ) ……………………………………………………………………………………………………………………….. 28 Sarmal Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Eliptik Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 Düzensiz Gökadalar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 29 SAMANYOLU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 30 GÜNEŞ SİSTEMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Güneş ve Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 32 Merkür ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Venüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 33 Dünya ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Mars ……………………………………………………………………………………………………………………….. 34 Jüpiter ……………………………………………………………………………………………………………………….. 35 Satürn ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Uranüs ……………………………………………………………………………………………………………………….. 36 Neptün ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37 Plüton ……………………………………………………………………………………………………………………….. 37

AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU ……………………………………………………………………………………………… 38 Kopernik ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 38 Tycho Brahe ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Kepler ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 39 Newton ve Astronomi ……………………………………………………………………………………………………………………….. 40

YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………… 41 Uzaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 42 Hareketleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 43 Parlaklıkları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 44 Renkleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Sınıflandırılmaları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 45 Hertzsprung-Russel Diyagramı ……………………………………………………………………………………………………………………… 47 Büyüklükleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Çapları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kütleleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Kimyasal Özellikleri ……………………………………………………………………………………………………………………….. 48 Sayıları ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN OLUŞUMU ……………………………………………………………………………………………………………………….. 49 YILDIZLARIN EVRİMİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50

YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 a. Beyaz Cüceler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 b. Nötron Yıldızlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 50 c. Pulsarlar ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 ç. Kara Delikler ……………………………………………………………………………………………………………………….. 51 Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar …………………………………………………………………………………………………………… 53 KARA CİSİM IŞINIMI ……………………………………………………………………………………………………………………….. 54 OKUMA METNİ – Biruni ……………………………………………………………………………………………………………………….. 55 II

ÜNİTE : AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ………………………………………………………………………………………………………… 69 Dünya’nın Görünür Hareketleri …………………………………………………………………………………………………………………… 69 Güneş'in Görünen Hareketi ………………………………………………………………………………………………………………………… 70 Burçlar ………………………………………………………………………………………………………………………………. 66 4.. 80 Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü ………………………………………………………………………………………………………………………… 80 Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü ……………………………………………………………………………………………… 80 Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü …………………………………………………………………………………… 81 Yerel Zaman ve Bölge Zamanı ……………………………………………………………………………………………………………………… 81 Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı …………………………………………………………………………………………………………… 81 Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman ……………………………………………………………………………………………………………… 82 Yıl Kavramı ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 b. Ay yılı ………………………………………………………………………………………………………………………………. 71 AY ………………………………………………………………………………………………………………………………. 76 OKUMA METNİ – Uluğ Bey ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) …………………………………………………………………………………………………… 58 Dünya'da Koordinat Sistemi ……………………………………………………………………………………………………………………. 74 Güneş Tutulması ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 78 5. 58 ASTRONOMİK KOORDİNATLAR …………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 80 ZAMAN NEDİR? ……………………………………………………………………………………………………………………………….. 72 Ay'ın Görünür Hareketleri ………………………………………………………………………………………………………………………… 73 AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI ……………………………………………………………………………………………………………………………… 74 Ay Tutulması ………………………………………………………………………………………………………………………………. 83 c.3. 83 ç.Yıldız Yılı ………………………………………………………………………………………………………………………………. 82 a.. 83 III ... 62 Ekliptik Koordinat Sistemi …………………………………………………………………………………………………………………….. 80 ZAMAN ÇEŞİTLERİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 58 Gök Cismi …………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ ……………………………………………………………………………………………………………………. 63 TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ ……………………………………………………………………………………………………………………. Ayrıksıl yıl ………………………………………………………………………………………………………………………………. 59 Doğma Batma Zamanları ……………………………………………………………………………………………………………………. 64 GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) ……………………………………………………………………………………… 65 OKUMA METNİ – El Battani …………………………………………………………………………………………………………………….Dönencel Yıl ……………………………………………………………………………………………………………………………….

97 UZAY KİRLENMESİ ………………………………………………………………………………………………………………………………. 97 KAYNAKÇA ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 Julien Takvimi ………………………………………………………………………………………………………………………………. 84 XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) …………………………………………………………………………………………………………… 85 Rumî Takvim ………………………………………………………………………………………………………………………………. 91 UZAY İSTASYONLARI ve UZAY MEKİĞİ ………………………………………………………………………………………………………………… 92 UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI ………………………………………………………………………………… 93 İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR ………………………………………………………………………………………………………………………… 94 UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ ……………………………………………………………………………………… 94 ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI ……………………………………………………………………………………………………………………… 95 UYGULAMA UYDULARI ………………………………………………………………………………………………………………………………. 85 OKUMA METNİ – Harezmi ……………………………………………………………………………………………………………………………….ÜNİTE : UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ……………………………………………………………………………………………………………… 88 UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ ………………………………………………………………………………………………………………………… 88 Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………………………… 89 Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları ……………………………………………………………… 90 ROKETLER ………………………………………………………………………………………………………………………………. 99 IV . 96 YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT ……………………………………………………………………………………………………………………………….TAKVİM NEDİR? ………………………………………………………………………………………………………………………………. 86 6.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Ünite 1 ASTRONOMİNİN TANIMI ve GELİŞİMİ 0 .1.

bunların fizik ve kimya bakımından yapılarını inceleyen bilim dalına astronomi ya da felekiyat ya da Gök Bilimi denir. hareketlerini. Gezegenlerin gelecekte konumlarını (gök almanağı) içeren bir Babil tableti (British Museum). İlk Medeniyetlerde Astronomi İlk medeniyetler daha çok ılıman bölgelerde su kenarlarında kurulmuştu. O zaman yerleşim merkezlerinin ışıklandırması bugünkü gibi fazla olmadığı için geceleri gökyüzü daha ihtişamlı ve daha güzel görünmüş olmalı. asteroitler.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ Gök cisimlerinin konumlarını. Ay. kiminin fazla göz kırparken kiminin göz kırpmadığını ve bu göz kırpmayanların öbürlerinden farklı hareket ettiklerini görmüşler ve onlara gezegen demişler. kuyruklu yıldızlar. geçmişleri ve gelecekleri hakkında bilgi verme sanatıdır. Bir süre sonra gözledikleri gökyüzünden yararlanmayı düşünmüş olmalılar. Zamanlarının büyük kısmını geceleri açık havada geçiren insanlar gökyüzündeki değişik gök cisimlerinin farkına varmışlar. hareket kanunlarını. Ayın ve Güneş'in gökyüzünde görünür hareketleri. Ay ve Güneş'in konumlarını ise zamanı belirlemede kullanmışlardır. meydana gelişlerini. zamanımıza kadar geçirdikleri değişiklikleri. İşlerini plânlayabilmek için Ay ve Güneş'in görünür hareketlerine dayalı takvimler oluşturmuşlardır. birbirine olan uzaklıklarının ölçülmesini. ( Güneş. bulundukları yerleri. Yıldızların konumlarını yön bulmada. gelecekte meydana gelebilecek olayları ortaya koymaya çalışan bilim dalıdır. zaman zaman tutulmalar göstermeleri. Güneş Sistemi. İlk medeniyetlerde astronominin gelişimini insanların merakları yanında yön bulma ve zamanı ölçme gibi iki temel gereksinmelerine borçluyuz. Dünya’nın da içinde olduğu. 1 . galaksiler vb) konu alan ve bu cisimlerin yapılarını. Bugünkü anlamıyla astroloji Güneş. Ay'ın evreler oluşturması ve olayların hep dönemli görünmesi dikkatlerini çekmiş olmalı. Ay. Astronomi. kuyruklu yıldızlar. Hiçbir bilimsel dayanağı olmadığı için astroloji bilim değildir ve bu nedenle de hiçbir gerçeklik payı yoktur. gezegenler ve on iki burcun konumlarına bakarak insanların karakterleri. davranışları. Zaman zaman dikkatlerini yıldız yağmurları.1. Bu inanç astrolojinin doğmasına neden olmuştur. akan yıldızlar. gezegenler. nova patlamaları ve kutup ışıması gibi olaylar ve cisimler çekmiş olmalı. yıldızlar. O zamanlar gökyüzünün düzenli gözlenmesinde bir başka neden de yıldızların tanrılarla ilgili olduğu ve yıldız hareketlerinin tanrı isteklerine birer belirteç olduğu inancıdır.

yoğunluk ve bileşim gibi kimyasal özelliklerini araştırır. miktarları. Güneş ve Ay ile öteki uydularda (diğer gezegen uyduları ve yapma uydular) görülen tutulma olaylarına ait bilgiler. Radyo astronomi: Bütün gök cisimlerini özellikle. matematik ve diğer bilimlerin en son gelişmeleri içinde değerlendiren bir yönteme sahiptir. uzay ve evrenle ilgili bütün soruları açığa çıkarıp çözmeye çalışır. gerçek ve görünen yerleri. sıcaklık. Bu incelemeye matematik ve fizik de katılır. hareketlerine ait metrik bağıntıları araştırır. Bu durumda bir tek ulus veya kişisel olarak çalışmak yerine. Gök taşlarının (meteorit) ve gözle görülmeyecek kadar küçük olan göktaşçıklarının (mikro meteorit) oluşum ve gelişimlerini araştırır. yıldız kümeleri.1. yani yüzey sıcaklığı. Gök cisimlerinin içyapılarını. atmosferindeki basıncı konularını inceler. ancak. gözlem 234- 5- 6789- hatalarının yok edilmesini. birlikte çalışmak ve konuları ayırmak zorunluluğu belirlendi. büyüklük ve boyutları. zaman. gaz. enlem ve boylam belirleme gibi problemleri konu edinir. bunları oluşturan maddelerin cinsini ve madde oranlarını. madde bollukları. küçüklük. Özet olarak. Astrofizik: Her gök cismi değişik fiziksel yapıya sahiptir. kimya. bugünkü ve gelecekteki durumlarını araştırır. büyüklük. gök adaları (galaksiler) ve bulutsuların (nebülöz) oluşum ve gelişim nedenlerini araştırır. katı durumları. uzaklıkları. 2 . Ayrıca. Gök cisimlerinin kimlik kartlarını belirler. yoğunluk durumu. Güneş’in düzenli bir şekilde doğup batması. parlaklıkları. elektrik ve manyetik dalgalar hakkında bilgiler ortaya koyar. Astrobiyoloji: Gök cisimlerinde canlı hayatın hangi şartlarda mümkün olduğunu veya olabileceğini araştırır. Yapısını oluşturan maddelerin cinsi. bütün gök cisimlerinin gerçek ve görünen yerlerini (koordinatlarını). Bunların dışında. dünkü. basınç ve uzaklık gibi fiziksel özelliklerini inceler. Seyir astronomisi: Deniz ve hava trafiği için gerekli olan pratik astronomi bilgileri ve gök haritalarının yapımı konularında çalışmalar yapar. Astronometri (Konum astronomisi): Gök cisimleri arasındaki geometrik bağıntıları. 1. Ay’ın değişik evreler göstermesi. gözlem yöntemlerini. yörünge denklemlerini. uzayda yıldızların büyüklü ve küçüklü değişik renk ve parlaklıkta görülmeleri. Astronomi. Gökyüzü. fizik yöntemlerle gök cisimlerinin özelliklerini araştırır. evrenin yapısına ait sorunları radyo dalgaları yardımıyla inceleyen astronominin yeni bir dalıdır. elde edilen sonuçları fizik. çekim kuvvetleri ve günlük yaşantımızın temel konularından olan zaman sorunu hakkında kesin bilgiler ulaştırmaya çalışır. Gök mekaniği (Teorik astronomi): Gök cisimlerinin çekim kuvvetleri etkisi altında yapacakları hareketleri mekanik kanunları yardımıyla inceler. Astrojeoloji: Özellikle akan yıldızları (meteorları) konu edinir.Pratik astronomi: Astronomi aletlerinin yapımı ve kullanılmasını. sıvı. Diğer bir ifadeyle astrofizik. Astronomi ve Uzay Bilimlerinde Yöntem Astronomi ve uzay bilimleri gözleme dayanan.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Konusu Gökyüzünde. Tayfsal (Spektroskopik) astronomi: Bütün gök cisimlerinin tayflarına (spektrumlarına) ait analizler yardımıyla. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Bölümleri Yapılan astronomi ve uzay çalışmalarının bütününü ve elde edilen bilgileri değerlendirmek için 1965’te dünya astronomi ve diğer ilgili bilim kurullarından oluşan Uluslararası Astronomi Birliği’nin toplantısında son derece geniş bir bilgi yığını ortaya çıktı. yani kimyasal yapılarını araştırır. Sonuç olarak astronomi konularına göre aşağıdaki bölümlere ayrılabilir. kütle. atmosferinin yapılarının bileşimi. Gök cisimlerinin fiziksel yapılarını. yaydıkları ışın. bütün gök cisimlerinin. evrende gözlenen patlamalar. bunu evrenin kendisini laboratuar malzemesi gibi kullanan. içyapıları. hareket kanunlarını.

milyarlarca kilometre uzaklıktan gelen ışığı toplamak ve değerlendirmektir. Deneysel bilimlerde araştırma ve inceleme konusu.1. gezegenlerde varlığı tespit edilen koşullar altında ileri seviyede canlı bir hayat bulunmasa bile bakteriyolojik bir canlı hayatın bulunabileceği ileri sürülmektedir. Ancak böyle bir deneme bugün Ay için yapılmaktadır. Gök cisimlerinin yapısını oluşturan maddeler ve bu maddelerin oranları araştırma konusu olduğu zaman astronominin kimya ile iç içe olduğu görülür. Bilhassa son yıllarda astronomlarla biyologlar sıkı bir işbirliği içindedir. Başka gök cisimlerinde canlı yaşamın bulunup bulunmadığı problemine cevap aramak üzere. uzayı ve evreni araştıran astronomun ilk işi. gözlem hatalarının hesaplanması gibi problemler. Fizik. uzaklık değeri tespiti. topografya ve coğrafyadan yararlanır. Örneğin. Aynı şekilde. Bu bakımdan astronomi gözlemciye ait hataların incelenmesinde psikoloji ve fizyolojiden yararlanır. astronomi ve uzay bilimlerinin matematikle olan ilgisi de çok geniştir. herhangi bir gök cisminin sıcaklık. Astronomi deneysel bir bilim değildir. dikkat. Bu durumda. Bu durumda. örneğin. Astronomi aletleri ile yapılan gözlemler sonunda elde edilen bilgilerin açıklanması ve irdelenmesi sırasında matematik ve fizik kanunlarından yararlanılır. gözlem yerinin enlem ve boylam değerlerinin hatasız olarak belirlenmesinde hesaplanılması ve kullanılmasında jeodezi. Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerden Farkı Astronomi ve uzay bilimleri gözlem bilimidir. maddenin kendisi veya modeli tespit edilip kullanılabilir. Gözlem yerinin uygun bir biçimde tespit edilmesinde. Örneğin. moral ve heyecan önemli bir faktör olmaktadır. ana malzeme olarak gök cisimlerinden bize ulaşan ışığı kullanmak zorundadır. jeoloji ve jeofizikten yararlanılır. 3 . Astronomi de ise böyle bir deneme yapma imkânı yoktur. Işığın toplanması ve değerlendirilebilmesi için muhakkak ki optik astronomi aletleri yanında fizik. Ay’ın ötesinde.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Astronomi ve Uzay Bilimlerinin Diğer Bilimlerle İlgisi Astronomi ve Uzay Bilimlerinin hemen hemen her bilim dalıyla ilişkisi vardır. kimya ve matematikten yararlanılacaktır. Dünya’nın oluşumu söz konusu olunca astronomi. Bugün Ay dışında kalan diğer gök cisimleri hakkında ne biliniyorsa gök cisimlerinden bize kadar ulaşan ışığın incelenmesi ve değerlendirilmesi sonucu elde edilen bilgilerdir. yoğunluk ve basınç hesabı gibi. gökyüzünü. Dünya bir gök cismi olduğundan. astronomi ve uzay bilimlerine o kadar yakındır ki çoğu zaman incelenen problemin hangisine ait olduğu ayırt etmek güç olur. bir gök cismine ait yörünge denkleminin çıkarılması. Astronomik gözlemlerde sabır. Dünya’nın yaşanabilir olmak için geçirdiği değişiklikler ve diğer gezegenler de canlı yaşantının varlığının incelenmesi problemlerinde biyoloji ile iş birliği yapar. kavranılması bile çok güç olan uzaklıklardaki gök cisimleri için deneyi gerçekleştirebilmek bugün için mümkün görülmemektedir. konumları ve hareketlerine ait olaylar insanın kontrolü dışındadır. astronomi. Gök cisimlerinin yapıları.

Ö. 333) ve Mezopotamyalılar (M. Ay. gezegen ve yıldız hareketlerini sistemli ve periyodik olarak gözlemlemişlerdir. özellikle Nil nehrinin taşma zamanının önceden tahmin edilebilmesiydi. Zamanımıza kadar gelebilen papirüslerdeki bilgilerin değerlendirilmesi sonucu. 3000 . Eski Mısırlılar ve Babilliler aralarında ticaret yaparlardı. avcı) tanrısı Sopdet'e kendisini takip etmesini istiyor. Eski Mısırlı astronomların en önemli ilgileri ve belki de görevleri takvim yapmaktı.1. Orion ise 15 yıldızla gösterilirdi. Ay. yüzyıl) tarafından bilinmekte idi. 3000 yıllarında teknik esaslara ve bilimsel tecrübelere dayalı bir uygarlığın varlığı kabul edilmektedir. Eski Çinlilerin de Eski Mısırlılar ve Mezopotamyalılardaki gelişmelerden habersiz olarak yaptıkları çalışmalar ayrı bir önem taşır. Bu gök cisimlerinin özel hareketlere sahip olduklarını biliyorlardı. Bu bilgiyi komşuları olan Babillilerden aldılar. Eski Mısırlılar. Papirüslere parlaklık değeri 6. gezegen ve yıldızların hareketi ve gök küresindeki durumlarına ait gözlem sonucu elde ettikleri bilgileri. Takvim yapmadaki amaç ise tarımın düzenli yürümesi isteği. eski Mısırlılardaki astronomi bilgileri aşağıdaki gibi özetlenebilir.S. Sopdet'in boynuzları arasındaki yıldız Akyıldızdır ve sırtındaki 3 yıldızla beraber düşünülmüştür. Uzun yıllar. Eski Mısırlılar ve Astronomi Eski Mısırlılar’da. Güneş hareketlerini inceleyerek.M. Mars. Güneş’in bir yıl içindeki ufuk düzleminden yükselme ve alçalma durumlarını hesaplamışlardır. bugünkü ifade ile yıldız katalogu (ephemeris) diyebileceğimiz tablolar hâlinde gayet düzgün olarak papirüslere kaydetmişlerdir. 2. Astronomiye ait temel bilgilerden bazıları. akyıldız) korku tanrıçasıdır ve ne zaman güneş doğmadan az önce doğarsa Nil nehri taşıyordu ve büyük zararlara yol açıyordu.Ö. gezegen ile yıldızı birbirinden ayırt edebilme aşamasına da gelmişlerdir. Eski Mısır belgelerinde Sopdet (sirius. Ay’ın gösterdiği evreler takip edilmiş. Güneş. Bu ticaret sırasında kültür alış verişi ve bu çerçevede de astronomi bilgilerini birbirine aktardılar. Mısır'daki piramitlerin astronomik amaçlı kullanıldığını ve astronomi bilgilerinden geniş ölçüde yararlanıldığı son yıllarda ispatlanmıştır. Merkür ve Venüs'ün Güneş çevresinde dairesel hareket yaptığını biliyorlardı. bilim tarihinde ilk uygarlıklar olarak adlandırılan Eski Mısırlılar (M. Bu nedenle Mısırlılar takvimlerini bir dönem için Ak yıldızın görünür hareketine göre düzenlemişlerdir. 3300 . 4 . Burada Sahu (orion. Merkür. Jüpiter ve Satürn gezegenleri hakkında bilgilere sahiptirler.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİ TARİHİ Astronomi en eski bilim dallarından biridir.M. O zamanlar Nil nehrinin taşma zamanı gökyüzünün en parlak yıldızı olan Ak yıldız (Sirius)'ın doğu yönünde görünme zamanına rastlıyordu. Güneş.S. M. Venüs. kadirden küçük olup da çıplak gözle (vizüel) görme imkânı olan yıldızları da tespit etmişlerdir.Ö.

son derece sistemli ve periyodik astronomi çalışmaları yapılmıştır.1. otuzar günlük 12 ay ve buna ek olarak 5 günden meydana geliyordu. takvim yapma konusunda gerekli bilgileri de hazırlamışlardır. karakterleriyle ilişkilidir. Sonraki dönemlerde Güneş takvimi ve Güneş saatlerini kullanmışlardır. Bunun dışında. Mezopotamya'da M. 1 yıl süresini bugünkü değerlere göre 4. Merkür. Ay ve gezegenleri doğma-batma zamanlan ile yıldızların "sönmesi" gibi olaylar. Bu gözlemler için Ziggurad denilen gözlem kuleleri de inşa etmişlerdir. Önce Ay. Ön Asya toplulukları içinde en sağlam takvim sistemini Eski Mısırlılar bulmuşlardır. 5 . Gezegenlerin duyarlı gözlemleri yapılmış. düşüncesi bu döneme aittir. Mars. Düzgün bir şekilde Ay ve Güneş gözlemleri yapmışlar ve dolanım sürelerini tespit etmişlerdir. Eski Mısırlıların astronomi bilgileri çağdaşları olan Mezopotamya kavimlerinden genellikle geri idi. her insanın bir yıldızı olmalı düşüncesindeydiler. "Güneş'in doğuşu ve batışı arasında geçen zamandır. özellikle Babilliler döneminde daha bilinçli. Ziggurat Tapınağı Güneş. Ay ve Güneş tutulma olaylarını kaydetmemişlerdir. Günün. insanların hayatlarını ve karakterlerini etkiler. 1 saati 60 dakika. 2500 yıllarında. Bu çerçevede her 18 yıl 11 günde (6586 gün) Ay'ın ve Güneş'in aynı konum ve zamanda tutulma olaylarının gerçekleşebileceğini tespit etmişlerdir. Onlara göre bir yıl. sonra Güneş takvimi hazırlayıp kullandılar. tutulma olaylarının Güneş ve Ay'ın gölge konilerinin birbirlerini örtmesiyle meydana geldiğini tahmin etmişlerdir. Zamanımıza kadar gelebilen kil tabletlerindeki bilgiler aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Zaman ölçüsü konusunda. tutulma olaylarının bir periyodu olduğunu bulmuşlar. Bu sonuçlar bugün Antik Yunan düşünürlerine atfen Saros periyodu veya Meton periyodu olarak bilinir. Jüpiter ve Satürn gezegenlerini biliyorlar. Dicle ve Fırat nehirleri arasında kalan bölgede ileri bir medeniyet kurmuşlardır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Eski Mısırlılar. 1 dakikayı 60 saniyeye bölme düşüncesini Babillilere borçluyuz. Venüs. Eski Mısırlılardan biraz daha ileri giderek. Eski Mısırlılar. Mezopotamyalılar ve Astronomi Mezopotamyalılar." şeklindeki tanımı ve 24 eşit zaman dilimine ayrılması düşüncesi de bu dönem astronomları tarafından ileri sürülmüştür.5 dakikalık fark ile tespit etmişlerdir. Bu dönemde yapılan astronomi çalışmaları matematikle temellendirilmiş bilgilere dayalı idi. bir yılı 365 gün olarak tespit etmişlerdir. Örneğin. birbirinden ayırt edilebiliyordu. Sirius 'ün (Ak yıldızın) görünürdeki hareketine göre takvim düzenlemişler. dünyada birçok insan ve yıldız olduğu gerçeğinden hareket ederek.Ö. Ay ve Güneş tutulma olaylarını izlemişler. Babilliler. Babilliler döneminde gezegen ve yıldız. Şöyle ki: Önceleri. Bu gezegenlerin hareketlerini gözleyerek elde ettikleri bilgileri tablolar hâlinde hazırlamışlar.

M. M. Ay. Eski Mısır ve Mezopotamya'da başlayan ve ön safta yer alan bilimsel faaliyet çeşitli gelişme dönemleri göstermişse de M. 4. gök cisimlerini gözlemekle geleceklerinin refah ve mutluluğuna ilişkin bilgiler elde edebileceklerini zannediyorlardı. 860 yıldızı içeren yıldız katalogu hazırladılar.Ö. aşağıdaki gibi sıralanabilir: • • • • • • • Takvim hazırlamak amacıyla gün. Bu taşlar. 8. 18 ay idi. Babilliler. ile M.S. Ayların süreleri aynı olmakla birlikte. Bir yıl süresinin 365. yüzyıllar arasında yaşamışlardır. Uygarlığın bu yüzyıllardan sonraki çöküşünün nedeni anlaşılamamaktadır. Bu bilgilerden astrolojinin Babilliler döneminde doğmuş olduğunu görüyoruz. astronomi gözlemleri için. Mayalar ve Astronomi Mayalar. 2000-600) yılları arasında sürekli ve düzenli astronomi gözlemleri yapılmıştır. Her günün ayrı bir adı vardı. ancak bu gözlemleri nasıl yaptıkları bilinmemektedir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Başka bir ifade ile Babillilerin gök cisimleri ile bilgileri astrolojik bir nitelik taşımaktadır.1. Gezegen gözlem kayıtları yoktur. Bu gözlemler Ay. Ancak bu konudaki düşüncelerini ispatlayacak bilgiler ortaya koyamamışlardır. Numaralı olan bu sütunlara belli doğrultularda bakılınca belli gök cisimlerinin doğmabatma konumları tespit ediliyordu. mevsim ve yıl sürelerini tespit etmişlerdir. 6 . çoğu 20 gün idi.Ö. 1. İlk Çağ İngiltere’si ve Astronomi Eski İngiltere’de. Sanat eserleri ve astronomide ileri idiler. 2300 yıllarında astronomlardan meydana gelmiş bir bilim kurulunun varlığı bilinmektedir. Mayalardan günümüze ulaşan bir çeşit hiyeroglif (resim yazısı) belgelerden bu döneme ait astronomi çalışmaları şu şekilde sıralanabilir: • • • • • Piramit biçiminde gözlem evleri vardı. Eski Çin ve Astronomi Eski Çin'de M. Maya takviminde bir yıl. Orta Amerika'da önemli uygarlık kurmuş bir kavimdir. Günümüzde bu kayıtlardan yararlanarak yıldız evrim modelleri denetlenmektedir. Güneş'i burçlar kuşağının merkezinde göstermişler. 15. yüzyıllardan itibaren Güneş lekelerini gözlemiş. Maya uygarlığı. Bazı Ay ve Güneş tutulmalarını tespit ettiler ve tutulma olaylarının nedenlerini açıkladılar. Bu katalogda akan yıldızlar gösterilmiştir. yüzyılda sönmeye başlamıştır. Güneş'in günlük hareketlerine dayalı takvim kullanmışlardır. Bu kavim. stonehenge denilen sütun şeklindeki taşlardan yararlanmışlardır.25 gün olduğunu biliyorlardı. Bu kurulun ulaştığı sonuçlar. Güneş ve gezegenlerin günlük hareketlerini gözlemişlerdir. Parlak yıldızların yardımı ile ekinoks (ılım) ve solist (gündönümü) noktalarını biliyorlardı. 600 yıllarında yaşamıştır.Ö.S. en parlak dönemini M. Burçlar kuşağı. ay. Ay'ın ve Güneş'in görünür hareketlerini tespit ettiler. Keltlerin İngiliz topraklarına hâkim olmaya başladığı (M. Ay'ın ve Güneş'in doğma-batma zamanlarını tespit etmişlerdir. Bu amaçla bugün için uzun yıllar önemini koruyan pek çok yıldız gözlemi yapmışlardır. uygun bir arazide her biri 5-10 ton ağırlığında. 15-20 adet iç içe daireler şeklinde dizilmiş 2-3 metre yüksekliğindeki sütunlardır.S. Güneş ve gezegenlerin görünürdeki hareketleri ile ilgilidir.Ö.

Thales'in belirttiği tarihte Güneş tutulması olayı oldu. Ay evrelerini şu şekilde açıklamıştır: Ay. Grek düşünürleri. Bu konuda geometrik kurallar ortaya koymuştur.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Grekler ve Astronomi Antik Dönem Grek (Antik Yunan) düşünürlerinin bütün çabası. Ay'dan sonra Güneş vardır. 570-500). geometri bilgisini ilk defa bir gök olayına tatbik etme şerefinin Thales'e ait olduğunu belirtir. Sonuçta. Thales Thales. Venüs. Xenophe (M. Güneş'in yarıçapının Rgüneş = 27 Rdünya olduğunu. Bu olay.Ö. bu görüş çağdaşı Pernıenides'in görüşünün benzeridir. Grek döneminde yapılan astronomi çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Thales (M. Diğer bütün gök cisimleri. gezegenler ve diğer gök cisimleri çıplak gözle incelendiğinden bunların hareketlerine ait görüşler. Permenides. Güneş tutulması ile ilgili bilgileri Babillilerden öğrenmiştir. Bu dönemde.Ö. Dünyanın küre şeklinde olduğunu düşünen ilk bilgindir. Güneş'ten sonra Merkür. Permenides. 610-574). Yunanistan'a buralardan elde ettiği bilgi hazineleri ile dönmüştür. Anaximenes (M. gök cisimlerinin eksen çevresinde dönmesi sonucu alevlenip ışınım yaydıklarını iler sürmüştür. Ancak bu konunun gerçek yönü şudur. Dünya'nın yuvarlak olduğunu kabul etmiştir.Ö. merkezde Dünya vardır. Eski Mısır ve Mezopotamya yörelerini uzun yıllar adım adım dolaşmıştır. Dünya merkezde olmak üzere çembersel yörüngeler çevresinde dolanır. gezegenler ve diğer gök cisimlerinin hareketlerine ait görüşler ortaya koymuşlardır. 580-500). Jüpiter ve Satürn yer almıştır.1.Ö. Anaksimandros Pisagor (M. Dünya küre şeklindedir. ilk uygarlıklardan kalan gözlem bilgilerine göre bir Güneş modeli oluşturmuştur. Anaksimandros (M. Mars. Geometriyi iyi bildiğinden Ay'ın ve Güneş'in gök küresindeki hareketlerini incelemiştir. Hatta bazı kaynaklar. 640-550). milâttan önce 25 Mayıs 585'te Güneş tutulması olabileceğini. gök cisimlerinin görünen hareketlerinin nedenlerini ve evrenin oluşum yasalarını açıklamak noktasına yönelmiştir. Ay. uzaklığının da 27 Rdünya ve 19 Rdünya arasında olabileceğini belirtmiştir. kendi ışığını kendi üretir ve bir süre sonra alevlenir. 7 . Dünya çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Thales'in sahip olduğu yüksek seviyeden astronomi ve geometri bilgisinin bir zaferi olarak nitelendirildi. 550-500)'in astronomi ile ilgili görüşleri şu şekilde idi: Ay. Bu modelde. astronominin gelişimi içinde asırlarca birbirinden farklılık göstermiştir. Thales yaptığı hesaplamalar sonucu. tutulma tarihinden önce açıklamıştır. astronomide geometriye dayalı çalışmalar yapmıştır.Ö. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığı için parlak görülür.

384-322). Daha sonra yıldızlar ve Güneş vardır. Dünya'nın evrenin merkezinde durmasını sağlayan kuvvetin eksen çevresinde dönmesi ile mümkün olacağını belirtmiştir. Birbiri üzerinde dönen ve kayan kristal küreler ses çıkarıyor. Venüs. Güneş'in görünür hareketi düzgün değildir. Dünya küresel bir yapıya sahiptir ve ekseni çevresinde batıdan doğuya doğru döner. dağlar ve vadiler bulunduğunu belirtmiştir. Heraklitus. en büyük ve en güçlü filozoftur.Ö. Satürn'ün dışındaki yörüngede yıldızlar bulunur. Demokritos.Ö. evrenin merkezinde Dünya'nın bulunmadığını belirtmiştir. Mars. Anoxagoras. Ay. Ay'ı sürekli gözlemiş ve Ay üzerinde Dünya'daki gibi geniş düzlükler. yıldızların çok uzak. Ay. Yıldızlar çok uzaktadır.Ö. Eudoux'un modeline inanmıştır. Dünya'ya çok benzer. Heraklides (M. Güneş çevresinde dairesel yörüngede dolanır. Ay'ın ışık kaynağı olmadığını. ekseni çevresinde döndüğü için evrende merkez bir noktada sabit durur görüşünü savunmuştur. Bu son görüş Babillilerden kalma bir görüştür. Aristo'nun astronomi konusundaki görüşleri yanlış olduğu hâlde Rönesans dönemine kadar onun görüşlerine inanılıyor. Ay'dan sonra sıra ile Merkür. Gök cisimlerinin boşlukta nasıl durduğunu düşünmüştür.1. görüşleri o kadar benimseniyor ki o ne demişse doğrudur diye düşünülüyor. Aristotales Aristo'nun. Dünya'nın düz. Evren sonsuzdur. Bu soruya bulduğu cevap. 408-355). Heraklides Empdokles. 8 .Ö. M. Jüpiter ve Satürn'dür. Sadece günahsız iyi kimseler bu kürelerin seslerini duyabiliyor.Ö. Güneş'ten aldığı ışığı yansıttığını belirtmiştir. Dünya. Samanyolu'nda çok yıldız olduğunu belirtmiştir. Evrende her şeyin hızlı bir değişim içerisinde olduğunu açıklamıştır. Dünya'nın bir eksen etrafında dönmesi düşüncesini ilk kez Empdokles ileri sürmüştür. Açısal hızı sabit değildir. 427-347). Leukippus. Güneş hariç diğer bütün gök cisimlerinin Dünya'dan oluştuğunu ileri sürmüştür. 380-315). Dünya büyük olduğundan hareket edemez ve merkezde bulunur görüşünü savunmuştur. 500-428). gelmiş geçmiş en zengin. Eudoxus (M. Venüs. Astronomi ile ilgili görüşleri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Ay evrelerini doğru açıklamıştır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Anaxagoras (M. Farklı düşünceler olsa bile Aristo'ya ters düşmemek için örtbas ediliyor ve astronomi de araştırma ve gelişme imkânı bulamıyor. Aristo (Aristotales. Dünya'ya en yakın gök cismidir. Yedi tane birincil çember vardır. Yedi gök cismine Antik Yunanca adlar verilmiştir. Haftanın yedi gün olması da o dönemdeki gök cisimlerinin sayısı ile ilgilidir. Platon (Eflâtun) (M. Müzikteki notanın 7 sesi bu şekilde doğmuştur. Bu dönme hareketini 24 saatte tamamlar. gök cisimlerinin görünmez kristal küreler üzerinde durduğu şeklindedir. Güneş'in boyutlarının 30-40 cm olduğunu ve Güneş'in ışınım nedeniyle büyük görüldüğünü belirtmiş. Bu kürelerin araları 7 kattır. Gök cisimlerinin dönmeleri frekansa çevrilince 7 gök cismi için 7 ayrı sesi bulmuştur.

Bu görüşler. Aistarkhos'un görüşleri uzun yıllar kabul edilmemiş ve Aristo’nun etkisiyle unutulmuştur. Dünya çevresinde dairesel bir yörüngede dolanır. Batlamyos'un evren görüşü şu şekilde özetlenebilir: Evrenin merkezinde Dünya vardır. Batlamyos'un ortaya koyduğu bu evren görüşü sadece çıplak gözle yapılan gözlemlere dayalıdır. 1500 yıl sonra Kopernik tarafından ispatlanmıştır. Hipparchos'un yaptığı gözlem ve hesaplamalar sonucu astronomiye kazandırdığı bilgiler maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • • • • • • Ay'ın paralaks (uzaklık) hesabı Astronomi için gerekli olan düzlem ve küresel trigonometri bilgileri 850 yıldızın enlem ve boylam değerlerini belirten yıldız katalogu ve gök haritasının hazırlanması Presesyon olayının keşfi Yıldızların parlaklık (kadir) değerlerine göre sınıflandırılması Bazı gözlem aletlerinin icadı.Ö. Görünen durumun tespitidir. 310-230). 9 .S.160-125).Ö. Diğer gezegenler. gök cisimlerinin ve gezegenlerin hareketlerine ait kuralları da açıklamıştır. Batlamyos modeli. Batlamyos ve Astronomi Gök cisimlerinin bu arada gezegenlerin hareketlerinin gözlem yoluyla sistemli bir şekilde ilk inceleyen Batlamyos (Ptolemeos Claudius. M. Güneş merkezli evren modelini ilk savunan bilgindir.1. Dünya merkezli (Jeosantrik) teorinin gelişmesinde en büyük etkiyi yapandır. Hipparchos'un astronomiye diğer bir etkisi de Batlanıyos modeline giden yolu hazırlamış olmasıdır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Aristarkhos (M. Hipparchos (M. Eratosthenes (M. Bunun ötesinde bu olayların oluşumunda başka nedenlerin bulunup bulunmadığı düşünülmemiştir. gökyüzündeki uzaklıkları belirtmek için Dünya'nın yarıçapını bilmek gerektiğini anlamış. Geliştirdiği yöntem ile Dünya'nın yarı çapını hesaplayabilmiştir. Bu konuda kendisine özgü bir yöntem geliştirmiştir. Batlamyos gözlem ve hesap sonuçları arasında görülen bazı farkları da şu şekilde açıklamıştır: Her gezegen. 137 yılında yazdığı ve en büyük kitap anlamına gelen "Almagesti" adlı kitabında. 85-165) olmuştur. 273-192). Hipparchos'un çalışmalarıdır. merkezi yörüngesi üzerinde bulunacak şekilde ikincil çember hareketi yapar.Ö.

Abduırahman Es-Sûfî. Büveyhi meliki Şerefü'd-Devle (982-989) tarafından.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batlamyos'un sistemi Kopernik'e (Nicolas Copernicus. ile 16. Me'mun dönemi astronomlarından Harezmî (Harezm 780 Bağdat 850) tarafından "Hârezmi Ziyci" adlı eser hazırlandı. Bu eserde. Yaptığı gözlem çalışmaları sonucu. Bu gözlem evinde uzun yıllar düzenli gözlemler yapılmıştır. Bundan başka. Ebû'l Vefa bu kuralın varlığını Tycho Brahe'den ortalama 700 yıl önce ortaya koymuştur. yüzyıldaki İslâm dünyası astronomi bilginleri. bilim tarihinde ilk defa matematik ve fizik esaslara dayalı astronomi çalışmaları yapmışlardır ve etkileri zamanımıza kadar devam eden eserler yazmışlardır. Bağdat'ta sarayının bahçesinde yaptırılan başka bir gözlem evi ile karşılaşıyoruz. Bu kurala Ay'ın üçüncü inhiraf (sapma) kuralı denir. yüzyılda eski Hint. bu kurala Tycho Brahe kuralı denilmekte olup. sonra da 8 ile 16. Astronomi tarihinde büyük bir hata sonucu. çevresini de okyanuslar (Akdeniz) kuşatıyor ve bütün sistem basınçlı bir havanın üzerinde duruyor. yüzyılda Türk-İslâm bilginleri. bütün gezegenlerin gözlemini kapsayan düzenli bir çalışma programı vardı. Bunlardan bazıları şunlardır: Thales: Dünya düz ve denizlerle çevrili kara parçasıdır. 600 yıl Doğu ve Batı bilim dünyasında en güvenilir ziyc (yıldız katalogu) olarak kullanıldı. Yıldızlar gökyüzünün kara delikleridir ve bu kara deliklerin arka kısmında büyük ateş topları (parıltılar) vardır. Bu iki gözlem evinde yapılan gözlemler sonucu. eserleriyle mevcut astronomi bilgilerini zenginleştirerek bir bütünlük kazandırmışlardır. Dünya suda yüzen bir disk şeklindedir. daha duyarla gözlem aletleri ile tekrar gözlemleyerek yeni bir ziyc hazırlamıştır. Harun Resit’in büyük oğlu Me'mun halifeliği zamanında (813-833) Bağdat'ta Şemmasiye Mahallesinde Şemmasiye Gözlem Evi ile Şam'ın dört kilometre kuzeyinde Kasiyûn tepesinde Kasiyûn Gözlem Evi kurulmuştur.1. 979 yılından itibaren daha uzun süren gözlem çalışmaları yapmıştır. Batlamyos'tan sonra uzun bir süre duraklama dönemi geçiren astronomi çalışmaları. Bu dikdörtgenin iç kısımları karaları oluşturur. 10 . bugün gülünç denebilecek aşağıdaki görüşleri de belirtmişlerdir. 1474-1543) gelinceye kadar 1400 yıl hiç itiraz yapılmadan kabul edilmiştir. önce 6. ile 8. Harun Resit’in (766-809) isteği üzerine Batlamyos'un ünlü eseri "Almagesti" adıyla 830 yılında Arapça'ya tercümesi ile başladı. Bu dönem düşünürleri eserlerinde. gezegenlerin gök küresindeki görünen yerleri (koordinatları) ve dolanım süreleri (periyotları) ile ilgili hazırlanan cetveller. ortaya yeni bir astronomi kuralı koymuştur. Ebû'l Vefa. Anaximenes: Dünya dikdörtgen şeklindedir. Batlamyos'un "Almagest”'sinde bulunan yıldızların koordinat değerlerini. Bu gözlem evinin. İSLÂM ASTRONOMİSİ Özellikle 8. Bu dönem İslâm astronomi bilginleri tarafından ortaya konan bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir: İslâm astronomisine en büyük etki. Anaksimandros: Dünya silindir şeklindedir.

1570-1630) kadar.1. Tutulma düzleminin (ekliptiğin) gök ekvator düzlemi ile yaptığı açının 23° 30' olduğunu açıklamıştır. Sabit Bin Kurra'nın araştırma ve hesaplama yöntemleri ile kullandığı gözlem aletlerinin üstünlüğü açık olarak görülür. fakat farklı yönde hareket eden değişik yörüngesi olduğunu ilk ifade eden astronomdur. İbn Haysem. diğer Bağdat astronomi cetvellerinin yerini tutan bir niteliğe sahipti. halife El-Aziz zamanında (966-976) başlamıştır. Bu gözlem evi bilim tarihinde Hemedan Gözlem Evi olarak bilinir. Güneş'in görünen hareketlerini yeniden incelemiştir. 1259'da Merağa'da örnek bir gözlem evi yaptırır. Fatimîler Döneminde. Bu ziyc. İbn Sina Nasirüddin Tusî. Aynı yüzyılda. Bu gözlem evi başına zamanın ünlü astronomu Nasirüddin Tusî (Tûs 1201-Bağdat 1274) getirilir. Güneş'in de gezegenler gibi. Alman astronomi bilgini Kepler'e (Johannes Kepler. Bu gözlem evi astronomi tarihinde Kahire Gözlem Evi olarak bilinir. El-Hakem. aynı zamanda da bütün gezegenlerin Dünya çevresinde dairesel dolanım hareketi yaptığını kabul ediyordu. Daha sonra gelen Halife El-Hakem (966-1021). Burada bulunan gözlem aletleri arasında bugün fizik laboratuarlarındaki mikrometreye benzer alet ilk defa kullanılmıştır. bu gözlem evinin yönetimini. Merağa Gözlem Evin'de Nasirüddin Tusî ile birlikte 15 astronom gözlem çalışmaları yapmıştır. kendi isteği ve para yardımı sonucu Kahire'de Makdam Dağı üzerinde bir gözlem evi yaptırır. önceki yıllarda yapılan ziyclerden daha üstün ve Çin'e varıncaya kadar. Türk-İslâm ülkelerinde olduğu gibi. dönemin önde gelen astronomi bilgini İbn-i Yunus'a (Sedef 950-Kahire 1009) verir. matematik tarihinde ilk olarak ortaya koyduğu teoremleri ile geniş yer tutar. eserlerini didaktik ve günümüz bilimsel yöntemleri çerçevesinde yazmıştır. Batlamyos'a ait temelden yanlış olan bu görüş. Astronomi tarihinde ise. kilisenin baskısı sonucu 1400 yıl Kopernik'in "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin yayın tarihi olan 1473 yılına kadar hiçbir itiraz yapılmadan kabul edildi. Sabit Bin Kurra (Harran 834-Bağdat 901). bugünkü bilinen değeri olduğunu belirtirsek. Mısır'da. "Astronominin Unsurları" adlı eseri birkaç defa Lâtinceye çevrilmiştir. kendisinden sonra gelenlere de astronomi ile ilgili pek çok bilgi bırakmıştır. bilimsel anlamdaki astronomi çalışmaları ilk defa. Bunları. Yazma ve çeviri eserlerinde objektif kalmıştır. Kahire'de yaşayan diğer bir astronomi ve matematik bilgini Ebu Ali Hasan İbn Haysem (Basra 965-Kahire 1039)'dir. Yapılan çalışmalar sonucu "İlhani Ziyci" adlı bir eser hazırlamıştır. "İlhani Ziyci" ve "Euclides" şerhi adlı eserleri. Batlamyos. Beyrûni'nin (Brûni) astronomi araştırmaları geniş yer tutar. Batı'da matematik ve astronomi çalışmalarına hem rehberlik etmiş ve hem de çalışmaları hızlandırmıştır. "Ziyc'ül Hakem" adlı eserinde topladı. Dünya'nın sabit ve evrenin merkezi olduğunu. Kendisinden önceki bilgilerin kime ait olduğunu belirtmiştir. İbn-i Yûnus. İbn Sina (Afşena 980-Hemedan 1037) tarafından 1025 yılında Ala'Üddevle adına Hemedan'da bir gözlem evi kuruldu. burada 978 yılından 1009 yılına kadar gözlem çalışmaları yaptı. astronomi saati kullanılmıştır. 11 . Kahire Gözlem Evinde. İngiliz fizik bilgini Roger Bacon'dan (1214-1294). Zamanımızdan 1000 yıl kadar önce ortaya konan bu değerin. Beyrûnî gözlem aletleri yapma konusunda Batlamyos'u geçtiği gibi.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Batı'da "Alfranganus" olarak bilinen EI-Fergânî (ölümü 821 sonrası). bütün Orta Çağ bilginlerinin astronomi çalışmalarında da temel eser saydıkları "Kitab-ül Menâzır" (optik) adlı eserin sahibidir. İlhanlı Hükümdarı Hûlagu Han (1217-1265).

Bunun üzerine.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Beyrûnî. astronomi tarihinde "Uluğ Bey Ziyci" veya "Uluğ Bey Yıldız Katalogu" olarak bilinir. Ay'ın ve Güneş'in durumları ile Ay evrelerini daha pratik olarak ve zamanı için yeni bir tablo hâlinde göstermiştir.1. Gıyaseddin Cemşit'in başkanlığında bir heyet tarafından hazırlanması kararlaştırılan yıldız katalogunun önemli kısmı hazırlanır. Uluğ Bey Semerkant'ta Kuhenk tepesi'nde bir gözlem evi yaptırır (1421). Burası astronomi tarihinde Semerkant Gözlem Evi veya Uluğ Bey Gözlem Evi olarak bilinir. çok para harcanmasıyla 10741075 yılında İsfahan'da bir gözlem evi yaptırdığı biliniyor. İsfahan'da yapılan usturlâp. "Uluğ Bey Ziyci"nin astronomi tarihi bakımından önemini şu bilgiler açık olarak ifade eder: Adı geçen eser 1500'de İstanbul'da. 1221-1222 yıllarında. Beyrûnî'nin bir tasvirine dayanılarak. Gözlem evine ilk müdür olarak Semerkant Türk'ü Gıyaseddin Cemşit görevlendirilir. astronomik gözlemler için. çalışmanın son kısımları Ali Kuşçu ve Uluğ Bey tarafından tamamlanır. İsfahan Gözlem Evi veya Melikşah Gözlem Evi olarak bilinen ve kurumun çalışma programının 30 yıl sürmesi gerektiğini kaynaklar belirtmektedir. Dünya'nın yuvarlık olup. 12 . Ömer Hayyam (1043-1121) ve arkadaşları tarafından yapılan çalışmalar sonucu Melikşah Takvimi (Takvim-i Melikşahi) adlı takvim hazırlanmıştır. 1648'de İngiltere'de. astronomi tarihinde yeri aşağıdaki şekilde özetlenebilir: Beyrûnî Uluğ Bey'e. Uluğ Bey Melikşah'ın hükümdarlığı zamanında (1072-1092). ilk kaynak eser niteliğini taşıdı. Horasan ve Maveraünnehir hükümdarı Uluğ Bey'in (Sultaniye 1389Semerkant 1449). Orta Çağ astronomisinin en son sözüdür. 1841'de Fransa'da. bu görüşün temelden yanlış olduğunu ileri sürerek. 1918'de Amerika ve Rusya'da bilim adamları tarafından başvuru kitabı olarak kullanılmıştır. Kadızade'nin de zamansız bir şekilde 1430'da ölümü dolayısıyla. Bu gözlem evi inşasmdan amaç. Bursalı Kadızâde Rumî'nin başkanlığında devam edilir. Bu eser dürbünün Galileo tarafından ilk kez gökyüzüne çevrilme tarihi olan 1610'a kadar bütün gözlem evlerinde başvurulan. meclisinde sık sık toplaması ile tanınan Sultan Celalüddin Melikşah (1052-1092) astronomiye son derece düşkün idi. hâlen Oxford Bilim Tarihi Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. Gıyaseddin Cemşit'in 1429'da ölümü üzerine yarım kalan çalışmalara. Melikşah Gözlem Evin'de. Uluğ Bey Ziyci' ndeki bilgileri. Son kısımları Uluğ Bey tarafından tamamlanan yıldız katalogu. Beyrûnî. Batlamyos (85-165) ve Nasirttddin Tûsî (Tus 1201-Bağdat 1274) tarafından Merağa Gözlem Evi’nde 1259'da hazırlanan yıldız kataloglarındaki astronomi bilgilerinin kısmen yanlış değerler ihtiva ettiği bildirilir. Semerkant Medresesinde yapılan astronomi araştırmalarının bir uygulama kurumunu yapmak ve zamanına kadar yapılan yıldız kataloglarının en mükemmelini hazırlamaktır. Selçuklular Döneminde astronomi ve matematik en yüksek seviyeye ulaşmıştır. çeşitli hızlarda dolanan çarklı saat sistemini ilk defa yapmıştır. ekseni çevresinde döndüğü ve evrenin merkezinde de Güneş olduğu görüşünü iddia ve ispat etti. Ayrıca çeşitli hızlarda dönen çark sistemi yardımıyla. Bilim adamları ve edipleri. Beyrûnî bu çalışması ile astronomik gözlemlerde son derece önemli olan zaman faktörünü de daha duyarlı tespit esaslarını sağlamıştır.

meridyen. Mekanik sisteme dayalı bu aletler. Günümüzde. İbnü'sŞems (?. Newton. gözlem aletleri Kepler'in hocası Tycho Brahe tarafından Avrupa'da Hween adasında kurulan Stejenobourg ve Uranibourg Gözlem evlerinde ilk defa kullanılan gözlem aletleri ile bire bir benzerlik taşıdığı son yılların araştırmaları sonucu ortaya çıkmıştır. Bu takvim. bu aletleri. Benarea Ucaya ve Mathura şehirlerinde 1726-1738 yılları arasında Muhammed Şah adına gözlem evleri kurulmuştur. terimleri ve yıldız adlarının hâlâ Arapça yazım şekilleri kullanılmaktadır. gibi terimler. Ayrıca. Öyle ki. Türk-İslâm dünyasındaki geleneğin devamı olarak yapılan astronomi çalışmaları ve kurulan gözlem evleri de belirtilmeye değer.1038) ve Câbir Bin Hayyan (ölümü. yıldızların dehlinasyon ve azimut değerlerini ölçmek için azimut dairesi aletlerini de yapmışlardır. Kopernik'in (1475-1543). yüzyıl Türk-İslâm bilginleridir. Galileo. 600 yıl sonra Gregoryen'in hazırlattığı düzeltilmiş takvimden daha hassas ve hatasız idi. astronominin temel terimlerinden olan zenith. Tycho Brahe. fiziğin temel kurallarından "Atmosferden geçen ışınlar kırılmaya (refraktion) uğrar. Rigel. Vega . dinî bir suç işledi düşüncesiyle Batı'da kilise tarafından 1882 yılına kadar yasak kitaplar arasında ilân edildiği bilinmektedir. Zira evrenin sonsuzluğu karşısında. Altahir. zamanın bilim dili olan Arapça yazılım şekilleri kullanılır. gibi yıldız adları. Algol. ekliptik ve arz dairesi ile ekinoks dairelerine ait bakır dairelerden müteşekkil usturlaplar bulunmaktaydı. Ancak görüşlerini teori hâlinde ortaya koymamışlardır. ile 16.. daha büyük aletler yaptılar.1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Melikşah zamanına kadar bu konudaki çalışmalar için hiç uygulanmayan. usturlâp. Avrupa'da. daha büyük ve daha duyarlı aletlerin yapılması gerektiğine inanıyorlardı. Bu gözlem evlerinde yapılan astronomi çalışmaları çağını aşmış ve çağımız astronomisine ışık tutmuştur. Caypur. Batı dünyasının astronomi öğretmenleri 8. Avrupa'da yayınlanan astronomi kitaplarına bir göz atıldığında görülür ki bir kısım astronomi aletleri. ekvator. 13 . Kopernik'ten 500 yıl kadar önceleri itiraz etmişlerdir. Kopernik.. Endülüs İslâm bilginlerinin önde gelen astronomları arasında Meslemedü'l Macridî (?-1008). 1140-1150 arası) ile yarı bir önem taşıyan Zarkali'dir (Zarkali sonradan Müslüman olmuştur. Kepler ve çağdaşlarının araştırmalarının ortaya çıkmasına sebep oldukları gibi Batı'da bilimsel düşünceyi harekete geçirdiler. Roger Bacon. Mihrace Cay Sing tarafından Delhi. canlılık ve hız kazanmasını sağladılar." görüşü dikkate alınarak hazırlanan bu takvim. mümkün olduğu kadar. nadir. ilk olarak 1610 yılında kullanılmaya başlanan dürbün gibi kullanılıyordu. Betelgöz. kullandıkları astronomi aletlerini kendileri yapmışlardır. Batı bilim dünyasını astronomi çalışmalarına yönelten İslâm bilginleri. Merağa Rasathasenesi'nde. Öyle ki Takiyüddin Er Râsıt (Şam 1521-İstanbul 1585) tarafından İstanbul'da Üçüncü Murat zamanında yaptırılan İstanbul (Tophane) Gözlem Evin'de kullanılan. "Gök Cisimlerinin Dolanımları Üzerine" adlı eserinin. Batı'da Arzachel adıyla bilinir. Endülüs İslâm astronomları da Doğu İslâm astronomları gibi Batlamyos'un gök cisimlerinin hareketleriyle ilgili görüşüne. hâlen kullanmakta olduğumuz miladî (Gregorien) takvimden daha doğru hesaplara dayanmakta idi. Ayrıca. azimut ile yine temel gözlem aletlerinden alhidat. Algenip. Aldebaran. her geçen yıl geliştirerek. Bunlardan bazı örnekler şunlardır: En parlak yıldızlardan Algebar.). Giordano Bruno. Eski Hint'te. Denep. Astronomi aletlerini kendileri yapan Türk-İslâm astronomları.

ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ İNSAN GÖZÜNÜN ALGILAYAMADIĞI IŞINLAR İnsanlar. Bunun dışındaki ışınları insan gözü algılayamaz. yapılarını. Tuğla ve beton gibi ortamlardan rahatlıkla geçtiği için haberleşmede kullanılır. mesela arılar görülürken. astronomlar. mor ötesi (ultraviyole) ışığı da göremez. ‘kırmızı renk’ vardır ve dünyanın her bir köşesinde bize değişik renk ve tonlarıyla kendini gösterir.1. hareketlerini ve bileşimini oluşturan maddeler hakkında çok şey ortaya koyabilirler. astronomlar. Oysa nasıl ‘yeşil renk’. radyo ve televizyon dalgalarını göremediği gibi. Çoğu astronomik cisimlerin radyo dalgası yayınladıkları. insan onu çıplak gözle göremez. Radyo teleskopu 14 . Bu kaynaklardan gelen radyo dalgalarının incelenmesiyle. O zamandan beri. galaksilerde ve gezegenlerdeki olayların araştırılmasında oldukça fazla kullanılmaktadır. Bu dalgalar. çok büyük gaz bulutlarında. Radyo Dalgaları Radyo dalgaları elektromanyetik spektrumun sahip oldukları en uzun dalga boyuna sahiptir. İnsan gözünün görebileceği ışık dalga boyları kızıl ötesi ve mor ötesi ışığın arasındadır. yıldızlarda. çıplak gözle ‘görülebilen ışık’ dışındaki dalga boyuna sahip ışıkları göremez. bir futbol sahasından büyük olacağı gibi bir top boyutundan da küçük olmaktadır. İnsan gözü. ‘Ultraviyole renk’ birçok canlı türü tarafından. Radyo teleskopları. öyle de ‘ultraviyole ışık’ da bir renk oluşturmaktadır. İletken anten üzerinde yüklerin ivmeli hareketi sonucunda oluşur. kuyruklu yıldızlarda. astronomik cisimler tarafından yayınlanan radyo dalgalarından resimler oluşturmak için çok karmaşık sistemler geliştirdiler. 1932 yılına kadar keşfedilemedi.

1. bu kozmik ısınımlar Büyük Patlama anında oluştuğu ve evrenin her tarafına yayıldığı ve hala da yayılmaya devam etmekte olduğu düşünülmektedir. sisli ortamlara. Bir başka ifadeyle.5 cm dalga boyuna sahip (C-bandı) dalgalar göndermektedir. 20 cm uzunluğuna sahip dalga boyunu (L-bandı) kullanarak yandaki resimde de gösterildiği gibi Brezilyada bulunan Amazon ırmağının bir görüntüsünü vermektedir. Yaklaşık gürültüye benzeyen bu ilginç şey. özel bir düşük gürültülü anten kullanarak. 15 . örneğin yakın hava kontrol kulesinden gelen radyo sinyalleri gibi bir şeylerden gelseydi. hafi yağmurlu ve karlı ortamlara. maddeleri oluşturan atom ve moleküllerle etkileşerek onların hareketlerinde meydana getirdikleri sürtünme nedeniyle ortaya ısı enerjisinin çıkmasına neden olmaktadır. bütün yönlerden gelmekteydi ve şiddetinde hiç bir şekilde değişme gözlenmemekteydi. Bilim adamları. onu rahatlıkla saptayabileceğiniz ve belli bir dalga boyuna sahip olan. ERS-1 uydusu yaklaşık 7. bu uğultu sinyalleri her yönden değil sadece bir yönden gelirdi. Bu şekilde de mikrodalgaya maruz kalan maddeler ısınmaktadır. bir mikrodalga fırınında bulunan yiyeceklerimizi ısıtan dalgalardır. Mikrodalgalar. daha sonra ayrıntılı olarak tartışılacak olan ve Big Bang olarak bilinen Büyük Patlamanın başlangıç anı için bir ipucu olduğuna inanılmaktadır. Şekildeki görüntüde gösterildiği gibi. Bu dalgalar. bu dalgaları. her yönden gelen sabit kozmik ışınları da algılardınız. bulutlu ve dumanlı ortamlara nüfuz edebilmesi. Alaska sahillerinde denizde bulunan parçalanmış buz kütlelerini göstermektedir. fakat aynı zamanda da. Eğer bu uğultu Dünya üzerinde bulunan. 1960 yılında tesadüfen oldukça şaşırtıcı bir kesif yapılmıştır. Dünyayı uzaydan gözlemleyebilmek için oldukça önemli bir duruma getirmektedir.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikrodalga Mikrodalgalar santimetre mertebesinde ölçülen dalga boylarına sahiptir. çok geçmeden evrenin her yönünden gelen ve gürültü ısınımı olarak keşfedilen esrarengiz ısınımın kozmik (evrensel) mikrodalga ısınımı olduğunu keşfettiler. uğultu keşfettiler. bir arka plan sesi olarak isimlendirilen. Bu ışınlara. Uzun dalga boyuna karşılık gelen ve mikrodalga bölgesinin başlangıcını oluşturan dalgalar. JERS uydusu. evinizde bulunan mikrodalga fırınından ve insan yapımı olana diğer kaynaklardan dışarı sızan hafif ışınımları saptayabilirdiniz. Bütün evreni doldurduğu düşünülen bu ısınımın. Kozmik Mikrodalga Arka plan Işınımları denilmektedir ve bundan sonra kolaylık olması için sadece kozmik ışınlar olarak ifade edilecektir. Eğer sizin hassas bir mikrodalga teleskopunuz olsaydı. Bell laboratuarlarında iki bilim adamı. bulunulan yere.

siyah bulutlar daha sıcak olurken açık bulutların daha soğuk olduğuna dikkat edin. İnsan ve hayvan vücutlarının infrared ışınları yayması yanında. Atomlar tarafından emildiklerinde maddeyi ısıtırlar. infrared ile daha ayrıntılı detaylar elde edilmektedir. Bütün sıcak ve soğuk maddeler tarafından oluşturulurlar. Dünya yüzeyinden yayınlanan veya yansıyan infrared ışınlarının miktarına bağlı olarak veriler toplanmaktadır. Bu durum. O 256 çeşit renk kullanarak her bir bölgeyi renklendirip Dünyaya uzaydan bakıldığında gerçek bir görüntüsünü veren biçimi ortaya çıkarmaktadır. 16 . infrared ışınları ile elde edilmiş bir kedinin resmini göstermektedir. oldukça sıcak ve beyaz-mavi renge karşılık gelen burun bölgesi. 1986 yıllında GOES 6 uydusundan alınan bir infrared resmidir. yıldızlar. Güneş. GOES ve Landsat 7 gibi uydularla Dünyayı gözlemlemekteyiz. okyanusa yakın olmaları nedeniyle ısınan alt tabakadaki sıcak bulutlarla. görünür bölge ışınları ile yapılan çalışmalara göre daha avantajlıdır. benzer bir hayvanın farklı bir görünümünü verir. bulut yapılarını çalışmak için büyük önem taşımaktadır ve infrared ışınlarıyla oluşturulmuş Dünya görüntüsü. Güney Amerika’nın batı kesimlerinde. kara ve denizlerden gelen ve Dünyanın çevresinde oluşan bulutlardan gelen görüntünün her bir parçasını tanımlamak için sıcaklığı kullanmaktadır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Kızılötesi Işınlar 710 nanometreden 1 milimetre arası dalga boylarına sahip ışınları kapsar (iğne ucu ile küçük bir tohum kadar boyları vardır). çok büyük toz ve gaz bulutları gibi uzak cisimlerden gelen infrared ışınımları ölçülerek araştırmalar yapılmaktadır. Gece görüş sistemleri bu ışınlardan yararlanarak çalışır.1. 370C sıcaklığa sahip olan vücudumuz 900 nanometrelik kızılötesi ışıma yapar. Örneğin. çoklu bulut katmanlarının ayrışmış olarak gözlenebildiği yerler görülmektedir. Bizim üzerinde yaşadığımız gezegen olan Dünyayı gözlemleyebilmemiz ve Dünya dışı gözlemler yapabilmemiz için. bir görünür ışık resminden elde edilemeyen bilgilerde olduğu gibi. Portakal rengine karşılık gelen bölge. oldukça soğuktur. Dünyayı görüntülemek için niçin infrared ışınımlarını kullanırız? Görünür bölge ışınımları ile karalar ile bulutları kolaylıkla ayırt edilmesine rağmen. Yan tarafta verilmiş olan Dünya görüntüsü. Bir bilim adamı. onun için de ısı radyasyonu da denir. Bu görüntü. Dünya yörüngesi üzerine yerleştirilmiş olan yapay bir uydu aracılığıyla yapılması çok daha avantaj sağlamaktadır. galaksiler. yıldız ve galaksiler gibi uzak cisimler de infrared ışınları yaymaktadırlar. Yandaki şekilde de modeli görüldüğü gibi. Soldaki görüntü. Landsat 7 uydusuna yerleştirilmiş özel sensörlerle. Dünya. İnfrared Astronomy Satallite (IRAS) gibi buna benzer diğer uydularla da.

eşek arısı gibi. Bir dişçide ise film ağzınızın içinde dişin bir yanına yerleştirilerek çenenizden filme düşecek şekilde ışınlama yapılır.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Morötesi Işınlar Mor ötesi (ultraviyole UV) görünür bölgeden daha kısa dalga boylarına sahiptir. (1 Angstrom 10-10m lik bir uzunluğa sahiptir. Bu ışınlar elektrik arkları ve gaz boşalmaları sonucunda meydana gelir. Hubble uzay teleskopu yıldız ve galaksileri gözlemek için çoğunlukla. Hiçbir zaman maruz kaldığınız ışınları hissetmesiniz. hatta Güneş gibi çok yakın gök cisimlerden UV ışınlarını ölçmek için ozon tabakası dışındaki uydulara UV teleskopları yerleştirmek zorundadırlar. Yandaki görüntü. Bu dalgalar her ne kadar insan gözüyle görülemeseler bile. UV ışınlarının sadece çok küçük bir kısmını dedekte etmektedir. vücudunuzun bir yanı üzerine X-ışınlarına hassas bir film koyulur ve sonra X-ışınları sizin vücudunuzdan geçip film üzerine düşecek şekilde ayarlanarak cihaz çalıştırılır. Bunların çoğu. Röntgen tarafından bulunduğu için röntgen ışınları olarak ta adlandırılır. Yaymış oldukları UV ışınımlarının incelenmesiyle yıldız ve galaksiler hakkında çeşitli araştırmalar yapabiliriz. Güneş güçlü morötesi ışık kaynağıdır. SOHO olarak isimlendirilen bir uydu tarafından çekilmiştir. Örneğin. X Işınları Serbest elektronların bir gerilim altında hızlandırılmasıyla oluşturulur. Güneşimiz. yakın UV ışınımlarına karşılık gelen dalga boyunu kullanmaktadırlar. ayrıca yüksek-enerji fizik ve gökbilim uygulamalarında da kullanım alanı bulmuştur. Kemikler ve dişlerin yoğunluğu derinizden daha fazla olduğu için X-ışınlarını derinin soğurduğundan daha fazla soğurmaktadır ve deri bu ışınları tamamıyla geçirirken. Dünyanın çevresinde bulunan ozon tabakasının insanları UV ışınlarından koruması insanın yaşamını sağlıklı bir şekilde sürdürmesi için çok iyidir fakat astronomlar için bu evrenden bilgi toplamak için engel teşkil etmektedir. Herhangi bir hastanede röntgen çektirilirken. bazı böcekler tarafından görülebilir.) Bu resim. UV astronomisi araştırmalarında araştırmacılara yardımcı olan çok çeşitli yapay uydular bulunmaktadır. Çeşitli materyallerin içinden geçebildikleri için tıpta organ ve kemiklerin görüntülenmesinde sıkça kullanıldığı gibi. Güneşten gelen bazı UV dalgaları Dünya atmosferine nüfus etse de. 171 Angstrom dalga boyuna sahip bir uç mor ötesi ışınımıyla alınan Güneşin görüntüsüdür. Normal camdan geçemez ancak kuartz camdan geçerler. elektromanyetik spektrumdaki farklı dalga boylarının hepsinde ışık yaymaktadır fakat onun sadece mor ötesi ışınları bronzlaşmamıza neden olmaktadır. kemikler ve dişler çoğunu soğurduğu için 17 .1. Bu nedenle astronomlar yıldız ve galaksilerden. onların çoğu atmosfere girerken ozon gibi çeşitli gazlar tarafından tutulmaktadır. Atmosfer bu ışınların zararlı etkisini azaltır.

atmosferimiz zararlı gamma ışınlarına göre bizi koruma görevi yapmaktadır. Hızları ortama göre değişir. elektromanyetik spektrumun en fazla enerjiye sahip olduğu bölgesine karşılık gelmekle birlikte. Gamma () Işınları Gamma ışınları. Güneş ışınları üzerimize belli açılarla gelirse. Uzayda bulunan. nötron yıldızları. Enine dalgalardır. atmosferin dışına gönderilen uydularla X-ışını detektörleri yerleştirerek gerçekleştirilir. X-ışınımı enerji bandını içeren ışığın çoğu türünü salmaktadır. Bu özelliği tıpta. Kompton Gözlemcisi gibi sadece. kara delikler. çift yıldız sistemleri. X-ışınları astronomisi yapmak için. Metaller x-ışınlarını çok fazla soğurduğu için diş içersinde bulunan dolgu maddesi de rahatlıkla belirlenir. yükseklere yükselmiş balonların ve uyduların içine yerleştirilen aletlerle gökyüzü görüntüleri alınabilir. X-ışınları üzerimize tutulduğunda. evrenin çok uzak noktalarlından bizlere kadar gelebilmektedir. Bu dalgalar. Boşlukta ışık hızıyla yayılırlar.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ film üzerine kemik ve dişlerin bir silueti düşer. Işığın farklı dalga boylarına karşılık gelen kısımları Dünya atmosferinin farklı derinliklerine nüfuz etmektedir. yıldızlar. en kısa dalga boyuna sahip olduğu kısmına karşılık gelen bölgesidir. Gamma ışınları. dalgalar derimizden kolaylıkla geçer fakat kemiklerden geçemeyeceği için film üzerine onların gölgesi düşer. Bunlar sadece Dünya atmosferi tarafından soğurulmaktadır ve bu nedenle. kanserli hücreleri öldürmek için tedavi amaçlı kullanılmaktadır. Astronomide. Elektromanyetik Dalgaların Özellikleri 1234567Yüklerin ivmeli hareketi sonucu oluşur. X-ışını yayan cisimler (örneğin kara delikler gibi) dişçinin X-ışını makinesi gibidir ve uydu üzerindeki detektör film yerine geçer. Gamma ışını astronomisi. Gamma ışınları. Enerji taşırlar. Işık hızıyla yayılırlar. Dünya. 1961 yılında atmosfer üzerindeki bir yörüngeye oturtulan Keşif XI uydusu üzerine kozmik gamma ışını fotonundan yerleştirilmiş ve 100 kozmik gamma ışını fotonundan daha az bir ışın toplanabilmiştir. Benzer bir şekilde. Elektrik ve manyetik alanda sapmazlar. İlk gamma ışını teleskopu.1. canlı hücreleri öldürebilir. arkamızda yer üzerinde gölgemiz oluşur. süpernova kalıntıları. atmosferin çoğunun veya hepsinin üzerindeki balonların veya uzay araçlarına yerleştirilen dedektör sistemlerinin elde edilmesine kadar geliştirilmesi mümkün olmamıştır. 18 . radyoaktif atomlar veya nükleer patlamalar sonucu oluşmaktadır. Güneş ve hatta çoğu gezegenler X-ışınımı yaymaktadırlar.

Yüksek büyütmeli dürbünler sönük cisimleri daha karanlık gösterdiğinden ve elde tutulması güç olduğundan tercih edilmezler. Dürbün 50 mm açıklığa sahip olan bir dürbün. Samanyolu. 50mm açıklığa sahip bir teleskop insan gözünden yaklaşık 40-50 kat daha fazla ışık toplar. Satürn hatta Andromeda’yı bile çıplak gözle görebilirsiniz. normal bir gözün topladığı ışığın 50 kat fazlasını toplar. 7x50 ve10x50 gibi değerlere sahiptirler. Karanlığa uyum sağlamış normal bir insan gözü 1/8 ile 1/4 saniye arasında bir süre ışık biriktirebilir ve çapı yaklaşık 4. İnsan gözü 380 nm (Mor renk) ile 700 nm (kırmızı) arasındaki dalga boylarına duyarlıdır. Göz İlk gözlem aracımız. Gözlem için yüzümüzü Gök’e çevirmek yeterlidir. Amatör astronomlar dürbünde yüksek büyütmeden ziyade ışık toplama gücüne dikkat ederler. ikinci rakam ise açıklıktır. dürbün ve teleskop olarak sıralayabiliriz. Tablo 1 de göz. 20cm lik teleskop normal insan gözünden 1600 kat fazla ışık toplar. Buradaki ilk rakam büyütme gücü. Orion. Mars. Işık kirliliği olmayan ortamda. Başlıca gözlem araçlarını göz. Ülker.5 mm'dir. ALET Çıplak Göz Çok iyi göz Küçük opera dürbünü Büyük opera dürbünü Küçük dürbün Büyük dürbün Küçük Teleskop BÜYÜTME 1x 1x 2x 4x 8x 15x 20-200x AÇIKLIK 4 mm 8 mm 15 mm 25 mm 40 mm 60 mm 80 mm PARLAKLIK SINIRI (KADİR) 6 7 8 9 10 11 12 Tablo 1. Muhtemelen kendinizi mutlu hissedeceksiniz. gözümüzdür. Dolayısı ile dürbünle gözümüzle göremeyeceğimiz uzak mesafe yıldızları rahatlıkla görebiliriz. Amatörlerin kullandığı dürbünler 6x35.1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ ASTRONOMİDE KULLANILAN TEMEL GÖZLEM ARAÇLARI İnsanoğlu gökyüzüne bakmağa başladığı andan itibaren gökyüzündeki parlak cisimler dikkatini çekmiştir. İlk zamanlarda insan gökyüzünü sadece çıplak gözle gözlemlemiş ve gökyüzünün enginliği ve güzelliği karşısında hayrete düşmüştür. Göz. Dürbün ve Teleskop Karşılaştırma Tablosu 19 . dürbün ve teleskop arasındaki bir karşılaştırma verilmiştir. Jüpiter. Samanyolu içindeki ve dışındaki yıldızların parlaklığı gözlerinizi kamaştıracaktır. Daha sonraları insanlar. her şeyin görülebildiği kadar sınırlı olmadığını fark etmişler ve uzaktaki cisimleri gözlemleyebilmek için çeşitli aletler icat etmişlerdir.

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

Teleskop
Teleskop, çok uzak cisimleri yakınımızdaymış gibi gösteren çok etkileyici bir alettir. Teleskopun icat edilmesi ile modern astronomide büyük gelişmeler elde edilmiş ve astronominin bilinmeyen yönleri keşfedilebilmiştir. Teleskoplar günümüzde çok çeşitli boyutlarda kullanılmaktadır. Oyuncakçıdan alabileceğiniz ufak teleskopların yanında, tonlarca ağırlığa sahip örneğin Huble Uzay Teleskobu gibi çeşitleri vardır. Teleskopun ne kadar etkileyici bir cihaz olduğuna örnek vermek gerekirse, 20cm’lik ufak bir teleskopla 80 metre uzaktaki bir el yazısını okuyabilirsiniz. Temelde 3 çeşit teleskop türü vardır: 1- Mercekli Teleskoplar: Bu tür teleskoplarda uzun bir tüp içerisindeki mercekten geçen ışık ışınları, göz merceğine gelir. Bu teleskop türü, en yaygın teleskop türüdür. Mercekli teleskoplarda ayna bulunmaz. Bunların bir ucunda geniş bir mercek, diğer ucunda ise ufak bir oküler (göz merceği) yer alır. Işık büyük mercekten geçer ve ufak bir demet halinde okülere gelir. Bu aşamadan sonra yapacağınız şey okülerde netlik ayarını yapmanızdır. Avantajları: · · · · · · · Dizaynı basit olduğu için kullanımı kolay ve güvenilirdir. Çok az bakım gerektirir. Büyük objektif açıklı olan mercekli teleskoplar; ay, gezegen ve çift yıldız gözlemi yapmak için idealdir. İkinci bir aynaları olmadığı için görüntü kalitesi oldukça iyidir. Uzak yeryüzü cisimlerini gözlemek için kullanılabilirler. Optik tüpe sahip oldukları için hava akımları (türbülans) çok azdır. Bu nedenle hava akımlarından dolayı görüntü pek etkilenmez. Merceğin sabit olarak yerleştirilmesi de bir avantajdır.

Dezavantajları: · Tüm teleskop türleri arasında (objektif açıklığı arttıkça) en pahalı olan türdür. · Diğer teleskop türlerindeki gibi açıklığa sahip olanları, daha ağır, daha uzun ve daha büyüktür. Bu yüzden bir yerden bir yere taşınmaları zordur. · Küçük ve sönük nesnelerin (uzak galaksiler gibi) gözlemlenmesine çok uygun değillerdir. · Uzun odak oranlarına sahip olduklarından astrofotoğrafiğe uygun değillerdir. · Akromatik dizaynlı olanlarında renk aberasyonu tam olarak giderilememiştir. · Bu tür teleskoplarda oküler tüpün en sonunda olduğundan bazı gözlemlerde problem olabilir. Bu sorun 900’lik bir prizma ile giderilebilir.

20

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

2- Aynalı Teleskoplar: Newtonian ve Cassegrain olmak üzere iki çeşidi vardır. Bu tür teleskoplarda ışık, düz ve geniş bir tüpün içine girer, tüpün dibindeki eğri aynadan (parabol, hiperbol ya da elips) yansır, toplanmış olan ışık huzmesi, tüpün açık olan ucunda yer alan ufak ikinci aynaya çarpar ve oradan okülere gelir bu şekilde görüntü oluşturulmuş olur. Bu tür teleskoplarda genellikle ikincil aynayı tutabilmek için tüpün açık olan ucundan artı işareti biçiminde teller gerilmiş durumda bulunur, bu teller netlik ayarı yapılmamış olduğu zaman okülerle bakıldığında görünür. Fakat netlik ayarı yapıldığında tellerin görüntüsü yok olur.

Avantajları: · · · · · · · Diğer teleskop çeşitlerine göre fiyatları ucuzdur. Odak uzaklığı 1m’ye kadar olanlar kolaylıkla taşınabilir. Renk sapıncı yoktur. Ay ve gezegen gözlemleri için kullanışlıdırlar. Optik sapınçları az olduğu için oldukça parlak bir görüntü verirler. Astro fotoğrafçılık için uygundurlar. Genellikle hızlı odak oranlarına (f/4 ile f/8) sahip olduklarından, uzak gökadaları, bulutsular ve yıldız kümeleri gibi sönük derin uzay cisimlerini gözlemek için idealdirler.

Dezavantajları: · · · · · Diğer teleskop türlerine göre daha hassas oldukları için daha fazla bakım gerektirirler. Nesneleri ters olarak gösterdikleri için yer cisimlerinin gözlemlenmesi için uygun değillerdir. Açık optik tüp dizaynına sahip oldukları için hava akımı gibi dış etkenlerden daha fazla etkilenirler. İkincil aynaları olduğu için mercekli teleskoplardan daha fazla ışık kaybına neden olurlar. Görüntü kenarlarında bulanıklaşma görülür.

3- Katadioptrik (aynalı-mercekli) Teleskoplar: Bu tip teleskoplar hem ayna hem de lens kullanırlar. iki popüler çeşidi vardır: Schmidt-Cassegrainler ve Maksutov-Cassegrainler. Katadioptrik tür teleskoplar aynalı ve mercekli teleskopların avantajlarını bir araya toplayarak, her türlü amaç için kullanılabilecek bir teleskop türü oluştururlar.

21

1.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ

ALİ KUŞÇU
15. yüzyılda yaşamış olan önemli bir astronomi ve matematik bilginidir. Babası Timur'un (1369-1405) torunu olan Uluğ Bey'in (1394-1449) doğancıbaşısı idi. "Kuşçu" lakabı buradan gelmektedir. Ali Kuşçu, Semerkand'da doğmuş ve burada yetişmiştir. Burada bulunduğu sıralarda, Uluğ Bey de dahil olmak üzere, Kadızâde-i Rûmi (1337-1420) ve Gıyâsüddin Cemşid el-Kâşi (?-1429) gibi dönemin önemli bilim adamlarından matematik ve astronomi dersleri almıştır. Ali Kuşçu bir ara, öğrenimini tamamlamak amacı ile, Uluğ Bey'den habersiz Kirman'a gitmiş ve orada yazdığı Hall el-Eşkâl elKamer adlı risalesi ile geri dönmüştür. Dönüşünde risaleyi Uluğ Bey'e armağan etmiş ve Ali Kuşçu' nun kendisinden izin almadan Kirman'a gitmesine kızan Uluğ Bey, risaleyi okuduktan sonra onu takdir etmiştir. Ali Kuşçu, Semerkand'a dönüşünden sonra, Semerkand Gözlemevi'nin müdürü olan Kadızâde-i Rûmi'nin ölümü üzerine gözlemevinin başına geçmiş ve Uluğ Bey Zici'nin tamamlanmasına yardımcı olmuştur. Ancak, Uluğ Bey'in ölümü üzerine Ali Kuşçu Semerkand'dan ayrılmış ve Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın yanına gitmiştir. Daha sonra Uzun Hasan tarafından, Osmanlılar ile Akkoyunlular arasında barışı sağlamak amacı ile Fatih'e elçi olarak gönderilmiştir. Bir kültür merkezi oluşturmanın şartlarından birinin de bilim adamlarını bir araya toplamak olduğunu bilen Fatih, Ali Kuşçu' ya İstanbul'da kalmasını ve medresede ders vermesini teklif eder. Ali Kuşçu, bunun üzerine, Tebriz'e dönerek elçilik görevini tamamlar ve tekrar İstanbul'a geri döner. İstanbul'a dönüşünde Ali Kuşçu, Fatih tarafından görevlendirilen bir heyet tarafından sınırda karşılanır. Kendisi için ayrıca karşılama töreni yapılır. Ali Kuşçu' yu karşılayanlar arasında, zamanın ulemâsı İstanbul kadısı Hocazâde Müslihü'd-Din Mustafa ve diğer bilim adamları da vardır. İstanbul'a gelen Ali Kuşçu' ya 200 altın maaş bağlanır ve Ayasofya'ya müderris olarak atanır. Ali Kuşçu, burada Fatih Külliyesi'nin programlarını hazırlamış, astronomi ve matematik dersleri vermiştir. Ayrıca İstanbul'un enlem ve boylamını ölçmüş ve çeşitli Güneş saatleri de yapmıştır. Ali Kuşçu' nun medreselerde matematik derslerinin okutulmasında önemli rolü olmuştur. Verdiği dersler olağanüstü rağbet görmüş ve önemli bilim adamları tarafında da izlenmiştir. Ayrıca dönemin matematikçilerinden Sinan Paşa da öğrencilerinden Molla Lütfi aracılığı ile Ali Kuşçu' nun derslerini takip etmiştir. Nitekim etkisi 16. yüzyılda ürünlerini verecektir. Ali Kuşçu'nun astronomi ve matematik alanında yazmış olduğu iki önemli eseri vardır. Bunlardan birisi, Otlukbeli Savaşı sırasında bitirilip zaferden sonra Fatih'e sunulduğu için "Fethiye" adı verilen astronomi kitabıdır. Eser üç bölümden oluşmaktadır. Birinci bölümde gezegenlerin küreleri ele alınmakta ve gezegenlerin hareketlerinden bahsedilmektedir. İkinci bölüm Yer'in şekli ve yedi iklim üzerinedir. Son bölümde ise Ali Kuşçu, Yer'e ilişkin ölçüleri ve gezegenlerin uzaklıklarını vermektedir. Döneminde hayli etkin olmuş olan bu astronomi eseri küçük bir elkitabı niteliğindedir ve yeni bulgular ortaya koymaktan çok, medreselerde astronomi öğretimi için yazılmıştır. Ali Kuşçu'nun diğer önemli eseri ise, Fatih'in adına atfen Muhammediye adını verdiği matematik kitabıdır.

22

Heliosentrik teori bugün Kopernik teorisi olarak da adlandırılır. Yunanlı astronom Batlamyus'un yanlış olan teorisini Dünyaya anlatarak ilme anlatılamayacak kadar büyük hizmette bulundu. 1540'da ise bütün fikirlerini içine alan kitabın basılması için müsaade çıkmıştı. fikirlerini savunan biri olamamışımdır.ö. 1497'de memleketine dönüp. Artık fikirlerini rahatça açıklayabilir. başpiskopos olan amcasının tesiriyle dini eğitim için İtalya'ya gitti. Etrafın tepkisinden. Orada astronom Domenico Noworra (1454-1504) ile beraber çalıştı. 1543) 19 subat 1473 yılında Torun'da (Polonya) doğan Kopernik normal tahsilini yaptıktan sonra 1491 yılında Krakov'daki okula devam ederek matematik ve astronomi öğrenimini bitirdi. kiliseye karşı çıkan insanlar ateşte yakılmaya mahkum edilirdi.1. Güneş’in görünen hareketi. Kopernik. çalışmalarına devam etti. 24 Mayıs 1543 yılında Frombork'ta (Polonya) öldü.ÜNİTE: ASTRONOMİNİN TANIMI VE GELİŞİMİ Mikolaj Kopernik (d. Burada. Yine genel inanca göre dünya düz tepsi gibiydi.1473 . Sebepleri ise kendisinin bunların doğru olduğuna tam emin olmaması ve kendisi papaz olduğu için kiliseden çekinmesi. Fakat çekingenliği üzerimden atarak çalışmalara devam ettim. başladığım hususlardan vazgeçmeye niyetlendiğim olmuştur.. Papaya kitabını göndererek şu mektubu yazdı: "Aziz peder. ileri sürdüğü fikirleri ancak ömrünün sonlarında açıklayabilmiştir. 1501'de Hukuk fakultesini devam ve Tıp fakultesine baslamak icin tekrar İtalya'ya geri döndü. 23 . kitapta yazılanları okuyanların hemen reddedeceklerini biliyorum. Dünya’nın ve diğer gezegenlerin Güneş etrafında döndükleri kuralını açıklamıştır. yazdığı kitabını ortaya çıkarabilirdi. Ay'ın ve gezegenlerin incelenmesiydi. Astronom. Yazdıklarımı tenkit edenler olursa onlara aldırmayacağım ve saçma kabul edeceğim. Eserlerinde izah edilen konular. Ömrünün sonlarına doğru sıhhati bozulan Kopernik'in kiliseden korkusu kalmamıştı. Ben ömrüm boyunca çevremin düşüncelerine aldırmayan. İsa Güneş’e sabit durması için emir vermişti ve Güneş de sabit durmaktaydı. doktor ve rahip olan Kopernik. Dünya’nın yuvarlak ve hareket eden bir cisim olduğu." Kopernik'in en önemli eserinde "De revolutionibus orbium coelestium" heliosentrik teorisini detaylı anlattı. kilisede görev aldı fakat bu uzun sürmedi. O zamanki Hıristiyanlık inancına göre Hz. 1494 yılında evine dönen Kopernik. ekliptik sistemin tartışılması. Aksini düşünenler ise cehennemlikti.. Yeni astronominin kurucusu kabul edilen Kopernik. O dönemde.

Ünite 2 EVRENİ TANIYALIM .

yapma uydular. 20.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM UZAY. karmaşık ve araştırmaya değer olmuştur. uzay hakkındaki bilgileri artırdı. İnsanlığın uçmayı keşfetmesiyle Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. Bu yüzden insan her çağda uzayı merak etmişti. İçinde yaşadığımız Güneş Sistemi bunlardan birisidir. Aynı evrensel fizik kanunu neticesinde gökadalar da birbirlerine yaklaşarak devasa gruplar oluşturdu. Görünür evren. Ortalama ısısı -270 0C dir. Evrenin oluşumuna dair günümüzde en çok kullanılan teori. Evrenin yaşı 13. Uzayla evren arasındaki farkı şöyle de özetleyebiliriz. gök cisimlerini barındıran uzay ve tamamen boş olan karanlık uzayın toplamıdır. evren ise apartmanın bütünü yani kendisidir. küre şeklindedir. büyüklüğü.5 milyar ışık yılıdır. Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi. Evren meydana gelmeden önce evrenin yerinde ne olduğu ya da evrenin neyin içinde genişlediği sorularına bilimsel bir cevap bulunamamıştır. bu gözlemlenebilir evrenin en az 1023 katı olduğu şeklinde teoriler vardır. evren dışı varoluş hakkında hipotezler öne sürülmüştür. Dünya’ya ait olanının merkezinde doğal olarak Dünya vardır ve yarıçapı yaklaşık 46. Bu yüzden sürekli uzayı araştırmak için icatlar yapmıştı. var olduğunu bildiğimiz bütün atomik âlemlerdir.2.1088 yıldız olduğu tahmin edilmektedir. odalarken. güçlü füzeler. yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti. sıkışmış bir noktanın patlamasıyla oluştu. Nihayet. Uzayda tahminen milyarlarca galaksi. uzayda bulunan tüm madde ve enerji biçimlerini içeren bütünün adıdır. merdivenler.5 milyar ışık yılı olmasının nedeni evrenin devamlı genişliyor olmasıdır. Bigbang (Büyük Patlama) teorisidir. daha da artmaya başladı. koridorlar. gezegenler ve asteroitler bulunmaktadır. sıfır hacimli ve çok yüksek bir enerji potansiyeline sahip. Dolayısıyla modern fizik açısından evren. Bununla birlikte evren öncesi durum. Uzay karanlığı. Galaksiler içinde yıldızlar ve bazı yıldızların çevresinde sistemler oluştu. yapay uydular geliştirilmesi. çok güçlü radyo teleskoplarla (Hubble Uzay Teleskopu) uzayın derinliklerinin araştırılması. Büyük Patlama sonucunda altı yöne dağılan gaz molekülleri uzun bir dönem boyunca birbirlerinden bağımsız hareket ettiler. Bütün evrenin.7 milyar yıl iken görünür evrenin yarıçapının 46. Bu teoriye göre evren. olayları ile ilgi çekici. Sürekli genişleyen evrenin her yerinde geçerli olan fizik kurallarından kütle çekimi kanunu vasıtasıyla bağımsız gazlar birleşerek galaksileri (gök adaları) oluşturdular. Pozitif bilimler açısından evren. galaksilerin içinde ise tahminen milyarlarca sistemler. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir. Böylece merakını gidermeye başlayan insanoğlu bununla yetinmeyip uçarak daha fazla bilgi toplamak istedi. 25 . Ay 'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınıryoktur. Keşfedebildiğimiz evrende 400 milyardan fazla galaksi ve 10. bir apartmandaki daireler. Evren ya da Kâinat. EVREN ve GÖRÜNÜR EVREN Uzay ya da feza. Uzay.

Güneş’ten sonra bize en yakın yıldızın uzaklığı 4. Ay’a baktığımızda onun 1. Cassini. Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığı ortalama olarak 149.000 x 60 x 60 x 24 x 365 = 9. Astronomik birim. yani 3.000 kilometreye kadar çıkmaktadır. Herhangi bir maddenin içinden geçerken (örneğin su. 1 Işık Yılı = 300.000 km/s olduğunu ve Einstein’a göre de ışık partiküllerinin (fotonlarının) sıfır artık kütleye sahip olduklarını. Latince celeritas (hız) ismine adden "c" ile ifade edilir. gezegenlerin Güneş'e olan uzaklıkları sürekli olarak değişir. Römer tarafından çözüldü.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM ASTRONOMİDE KULLANILAN UZAKLIK BİRİMLERİ Astronomik Birim (AB): Bir astronomik birim Güneş'in merkeziyle Dünya'nın merkezi arasındaki uzaklık olan 149.2 milyon ışık yılı uzaklıktaki Andromeda Gökadasıdır. Buradan matematiksel ifadeyi yazacak olursak. 1660′lı yıllarda.9 milyon mil'dir.458 metre/saniye dir.6 x 10 6 km ya da 92. biz hep Güneş’in 8 dakika önceki ışınlarını görebiliyoruz.800. Yani. Bu uydular gezegenin etrafında dönüyorlar.000. gezegenin diskinin arkasında veya önünde ortaya çıkıyor ve gözden kayboluyorlardı. Cassini Paris’te geceleyin Jüpiter’in 4 tane uydusunu gözlemişti.000. Dünya'nın Güneş'e en yakın ve en uzak konumları arasında 5 milyon kilometre fark vardır.2 saniye önceki hâlini. denizcilikte çok pratik önemi olan mükemmel bir saati bulmayı umuyordu. 1677′de O.000. Güneş'e en yakın yıldız sistemi olan Alfa Centauri yıldız sistemi.600. bu cisimden gelen ışınların yolculuklarına 18 milyar yıl önce başladıkları anlamına geliyor. Jüpiter Dünya’ya çok yakın olduğu zaman erken. bunun olası en büyük hız olduğunu bilmekteyiz. cam vb. uzaklıklarına ve büyüklüklerine bağlı olarak diğer gezegenler ve yıldızlar için de geçerlidir. en uzak olduğu konumda ise 152. 26 . Gözlemleri sırasında bir takım düzensizliklere dikkat etti.000 km = 946 x 10 10 km dir. kendisinden önce tıpkı Galileo gibi.000 km yok almaktadır.460.3 ışık yılıdır.2.26 Işık Yılı uzunluğundaki değere 1 pc (Parsek) adı verilir.75 milyar km uzaktadır. Ayrıca astronomide Dünya'nın Güneş'e ortalama uzaklığı olan 149. Römer’e. Bu uzaklık Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu konumda 147. belki de binlerce ışık yılı önceki hâllerini görüyoruz.600. Bu problem. Bu da. 10 dakikanın bir kaç katı kadar çok erken veya çok geç meydana geliyordu. Gökbilimcilerin görebildikleri en uzak cisim 18. bu yüzyılın en temel keşiflerinden birinin ortaya çıkarılmasına öncülük etti.) hızı c 'den küçüktür.000 kilometre bir Astronomi Birimi (AB) olarak kabul edilir. Römer salınımların. Işık Yılı (IY): Işığın bir yılda aldığı yoldur. D. Çıplak gözle görebildiğimiz en uzak cisimse 2.000 ışık yılı uzaktadır. Bu keşif. Jüpiter Dünya’ya uzak olduğu zaman geç meydana geldiğine dikkat etti. Bu anlamda belki de gökyüzündeki cisimler için geçmişe açılan pencereler benzetmesini yapmak yanlış olmaz. Öngörülen bu düzensizlikler. Aynı şekilde bu. IŞIK HIZI Işığın ve tüm diğer elektromanyetik dalgaların boşluktaki hızı 299. Yani biz onlara baktığımızda aslında onların şu andaki hâllerini değil. Örneğin. Işık hızının sonlu olmasının bir sonucu olarak. Işığın hızı sadece vakum ortamdayken c 'ye eşittir. G. Güneş Sistemi'nden yaklaşık 25 astronomik birim.000.000 kilometredir. Işığın hızının bugün c = 300.792. Parsek : 3. Işık saniyede 300. Güneş’e baktığımızda ise Güneş’in yaklaşık olarak 8 dakika önceki hâlini görürüz.000.000 kilometreye düşmekte. ışığın hızının sonlu olması idi. Bu doğa olayı. Çünkü Güneş ışınları Dünya'ya yaklaşık 8 dakikada gelirler. Gezegenlerin güneş etrafındaki yörüngeleri çember değil de elips biçiminde olduğundan. evrendeki büyük uzaklıkları belirtmek için kullanılır.

27 . Sonuç olarak göreli bir evrende 1. birbirine göre değişmeyen harekete sahip bütün eylemsiz gözlem çerçevelerinde aynı yazılmalıdır. Özel Rölativite Rölativite teorisi. C. 1905'te yeni bir teori ortaya atıldı. ışık dalgalarının hareketi için herhangi bir ortamın gerekmediğini. Einstein bunun mümkün olamayacağını. Bunun yanında. Deneyde. hareketin evrende mutlak olduğunu. kaynak ile gözlemci arasındaki göreli hareketten bağımsız olup daima sabittir. O da evrendeki tek sabit olan ışık hızıdır. bulunulan yere ve zamana göre değişmediğini kabul ediyordu. Herhangi bir kaymanın bulunması durumunda esirin hareketinden dolayı ışık dalgalarının hızının azaldığı sonucuna varılacaktı. Einstein bu düşüncelere deneysel kanıtları da katarak şu ilkeleri koydu: • • Tüm fizik yasaları. bu cismin kütlesi sonsuz. Newton. Böylece yüksek hızlardaki hareket ele alınırken bir tek referans noktası göz önüne alınacaktır. 2. Gerçekte asırlar önce İslam filozofu Kindî (801-873) zaman. Bu ilkeler. Atom bombalarının yapımı ve nükleer reaktörlerin çalışması bu sayede açıklanabilir. Deney. E = m c2 ile verilen denklem. Newton tarafından kurulan klâsik fiziğin mikro boyutlarda yetersizliği anlaşılmıştı. Einstein. Özel rölativite b. Ancak. Işık hızına. Morley tarafından gerçekleştirilen bir deneyin sonucunun yorumlanmasıyla elde edilmiştir. Tam ışık hızına sahip bir cisim için ise zaman geçmez. a. Fakat deney bekleneni vermemiştir. 1887'de A. bu sonuçları anlamlandıran ve doğru olarak açıklayan ilk kişi oldu. Maddenin hızlandırıldıkça kütlesinin artması. Yüzlerce deneme sonunda. uzunluğu da sıfır olur. Genel rölativite adları altında oluşturulmuştur. Işığın boşluktaki hızı. kütle ile enerji arasında yeni bir bağıntının doğmasına yol açmıştır.2. Çünkü zaman. Dünya'nın. dolayısıyla esirin varlığına ilişkin bir varsayımın gereksiz olduğunu ortaya koydu. cisimlerin ışık hızı mertebesindeki hareketlerinde de Newton fiziği bekleneni vermedi. maddenin enerjiye eş değer olduğunu ve çok küçük kütleden fazlasıyla enerji elde edilebileceğini göstermiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM RÖLATİVİTE TEORİSİ Kuantum teorisiyle atomun yapısı aydınlatılmaya çalışılırken. Işık hızına yakın hareket eden nesnelerin hareket yönündeki uzunlukları kısalır ve kütleleri artar. Güneş çevresinde döndüğü yöne gönderilen iki ışık dalgası arasındaki faz kaymasının gözlenmesi esas almıyordu. ışık hızının her zaman. uzunluk ve kütle bu niceliğe göre değişmektedir. bir cismin uzaydaki durumuna göre zaman ve mekân özelliklerinin değişkenlik göstereceğini ileri sürdü. mekân ve hareketin göreli. Teori farklı zamanlarda: a. Işık hızına yakın bir hızla hareket eden sistemde zaman yavaş işler. her cisme ve gözlemciye göre değişken yapıda olduğunu vurgulamıştı. bir cismin ulaşması durumunda ise. temelde uzay boşluğunu doldurduğu düşünülen ve J. Maxwell'in elektromanyetik dalgaların içinde hareket ettiğini ileri sürdüğü esir maddesinin var olup olmadığını sınamak üzere gerçekleştirildi. her yerde sabit olduğu sonucuna varıldı. Bu sonuçtan hareketle şu söylenebilir: Hiçbir cisim ışık hızına ulaştırılamaz. 3. Michelson ve E.

başka bir galaksinin olduğunu keşfetti. kütleleri etkisiyle her an değişikliğe uğrayan bir ortam olduğu sonucuna varılmıştır. uzay ve zaman hakkındaki görüşlerde köklü değişikliklere neden olmuştur. GÖKADA (GALAKSİ) 18. bu ilkelerden hareketle evrenin uzay-zaman boyutunun her ikisiyle incelenmesi gerektiğini belirtmiştir. Ancak evrende ivmesiz hareket eden pek az şey vardır. Samanyolu'nun dışında bağımsız sistemlerin varlığını belirtmişlerdir. plazmadan ve şimdilik pek anlaşılamamış karanlık maddeden oluşan sistemdir. Hubble'nin keşfini başka galaksilerin keşfi izledi. Gökadalar çeşitli çoklu yıldız sistemlerini. Sabit bir yer çekimi alanında eylemsiz referans çevresi ile ivmeli bir referans çevresini birbirinden ayırmak imkânsızdır. Bu galaksi Andromeda Galaksisi idi. milyonlarca yıldızdan oluşan. Einstein. Fiziksel olarak. 1724-1894) ve Wrigt (Thomas Wrigt. yıldızlararası gaz ve tozdan. Güneş sisteminin bulunduğu Samanyolu galaksinin dışında. Sonuç olarak. Bu açıdan 3 farklı tür bulunur: Eliptik gökadalar. Bu durumda genel rölativite ilkelerini şöyle belirtmiştir: Fizik yasaları. Genel Rölativite Özel rölativite birbirine göre ivmesiz bulunan sistemler için geçerlidir. yüzyıl başlarında teleskopların gelişmesiyle evrende Samanyolu dışında ve daha çok uzakta milyarlarca yıldızdan oluşan galaksilerin varlığı keşfedildi. 1711-1796). bu durumda eğer bunları birbirinden ayıramıyorsak "o hâlde bu etkiler birbirinin aynı olmalıdır" şeklinde düşünerek bir cismin eylemsizlik kütlesiyle yer çekimi kütlesinin birbirine eşit olduğunu ileri sürmüştür. yüzyıl filozoflarından Kant (Immanuel Kant. Einstein. Hubble'nin bulduğu sonuç şudur: Andromeda galaksisinin Dünyamızın içinde bulunduğu Samanyolu galaksisine uzaklığı 2 milyon ışık yılıdır. Edwin Hubble Hubble'nin 1929 yılındaki keşiflerinden biri şudur: Evren sürekli olarak genişlemektedir. yıldız kümelerini ve çeşitli nebulaları da içerebilirler. bir cismin uzayda ivmelenmesiyle onun üzerine bir yer çekimi ivmesinin etki etmesi birbirinden ayırt edilemez durumdur. 20. eylemsiz veya ivmeli bir gözlem çerçevesinde aynıdır. Bu yüzden. rölativite teorisi uzaya bakış açımızı değiştirerek uzay hakkındaki bilgilerimize yeni boyutlar kazandırmıştır. Einstein daha genel bir teori olarak genel rölativiteyi 1916'da oluşturmuştur. Bu çerçevede sefeid türü değişen yıldızları inceledi. 1924'te Hubble. mekanik ve elektro manyetizma teorilerini birleştirmiş. Bu yaklaşımda da Einstein klâsik fizikte Newton tarafından kurulan yer çekimi ifadesinin yetersizliğine dikkat çekmiştir. 28 .2. sarmal (spiral) gökadalar ve düzensiz gökadalar. Buradan uzayın gök cisimlerinin toplanma mekânı değil. Çevresinde gezegenler ve asteroitler gibi çeşitli kozmik cisimler dönen Güneş’imiz Samanyolu gökadamız içerisindeki yıldızlardan yalnızca bir tanesidir. Einstein.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM b. Bu galaksinin uzaklığını da sefeid türü değişen yıldızların yardımıyla hesapladı. araştırmalarını galaksiler üzerinde yapmaya başladı. kütle çekim (yerçekimi) kuvvetiyle birbirine bağlı yıldızlardan. Gökada ya da galaksi. Gökadalar genellikle biçimlerine (veya görsel biçim bilimine) göre sınıflandırılırlar. Tipik gökadalar 10 milyon (cüce gökada) ile bir trilyon (dev gökada) arasındaki miktarlarda yıldız içerirler ve bir gökadanın içerdiği yıldızların hepsi o gökadanın kütle merkezini (ortak çekim merkezini) eksen alan yörüngelerde döner.

İçinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi da bir çubuklu sarmal galaksidir. Herhangi bir sarmallık veya dairesel/eliptik biçime sahip değillerdir. Bu gruptaki galaksilerin kütleleri 1 milyar ile 200 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Genç yıldız nüfusları sayesinde maviye daha yakın olan sarmal gökadaların aksine. yıldızlararası ortamdan ve genellikle daha yaşlı yıldızlardan meydana gelmiş bir şişkinlikten oluşur. Ayrıca. 29 . daire biçimine yakınlıktan aşırı ovalliğe kadar uzanan bir yelpaze içinde kodlanır ya da adlandırılırlar. dönen bir yıldızlar diskinden. Bu galaksilerde yeni yıldız doğum oranı çok düşüktür. Gökadalar arası uzay ortalama yoğunluğu m3 başına bir atom bile düşmeyecek derecede az olan bir gazla doludur. genellikle birbirlerinden milyonlarca parsek uzaklıklarda bulunurlar. Etrafı teker adlı yıldızlar topluluğu tarafından sarılı bu karın ya da çekirdek kısmından dışarı doğru nispeten parlak kollar uzanır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Eliptik gökada Sarmal gökada Eliptik Gökadalar Eliptik galaksiler görüş açısından bağımsız olarak. Nispeten yüksek düzeyde açısal hıza sahiptirler. Düzensiz Gökadalar Biçimsel gökada sınıflarından herhangi birine uymayan gökada sınıfıdır. Genellikle küçük yapılı. Bu galaksilerde özellikle sarmal kollarında gaz ve toz vardır. Gökadaların çoğu. nispeten yıldızlararası maddesi fazla olmayan galaksilerdir. Sarmal Gökadalar Evrendeki galaksilerin büyük bir çoğunluğu sarmal galaksilerden oluşur.000 ile 100.2. gerçekten elips biçimine sahip galaksilerdir. Gökadaların çoğu 1. Sarmal galaksiler. dolayısıyla açık kümelere çok az derecede sahiptirler. Toplam gökada nüfusunun çeyreğini oluşturduklarına inanılır. Hubble düzenine göre eliptik galaksiler. kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı “kümeler” adı verilen topluluklar oluştururlar. Gözlemlenebilir evrende 100 milyardan fazla gökada olduğu sanılmaktadır. onlar da yine kütle çekimi etkisi sayesinde birbirlerine bağlı süper kümeleri oluştururlar. Bu yelpaze içinde daire biçimine en yakın eliptik galaksiler E0 olarak. sarı-kırmızı renklerde olurlar. en basık ya da en oval olanlar ise E7 olarak adlandırılır. yani yıldız doğumlarının durduğu veya en aza indiği galaksiler olarak düşünülebilirler. Bu bölgede yeni yıldızlar da oluşmaktadır.000 parsek arasındaki bir yarıçapa sahip olup. çoğu düzensiz gökadanın geçmişte birer sarmal veya eliptik gökada olduğu fakat sonraları yerçekimsel güce maruz kalıp düzensizleştikleri de düşünülmektedir.

Gözlem verileri bazı gökada merkezlerinde dev kara deliklerin mevcut olabileceğini ortaya koymaktadır.000 30.000 350 3. Çekim güçlerinin gökadaları birbirine yaklaştırması neticesinde meydana gelen bu dev kozmik olay sonucunda spiral eliptik gökadalara dönüştüğü ileri sürülmektedir. Milâttan önce 400 yılında Antik Yunan düşünürü Demokritos (M. modern araçlarla yapılan gözlemler neticesinde önemini kaybetmiş. Başlıca Gökadalar Gökada Samanyolu Andromeda LMC SMC Fornox Sistemi NGC 598 Maffeil NGC 6822 NGC 205 Uzaklığı (1000 ışık yılı) Çapı (ışık yılı) Yıldız Sayısı (1000 adet) (-) 2250 170 190 650 2350 3300 1630 2250 100.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Galaksimizin komşuluğunda yer alan Andromeda. Anlaşıldığına göre.000 SAMANYOLU Gözlem koşullarının uygun olduğu gecelerde. Karanlık madde henüz çok iyi bir şekilde anlaşılamamış olmakla birlikte.000 200. Samanyolu gökadamız da çekirdek kısmında böyle bir kara delik içermektedir.000 130. öyle görünüyor ki.000 60. Gökadaların uzayda rastgele dağıldıklarını ileri süren teoriler. gökadaların spektrumunda görülen kırmızıya yakın kayış. beyaz ve ince bir bulut görünümünde olan yıldız yığınının oluşturduğu topluluğa Samanyolu (galaxiy) denir.000 20 40.000 200. gökadaların çoğunun kütlesinin yaklaşık % 90’ını karanlık madde oluşturmaktadır. bu kaçışın devam ettiğini göstermektedir.Ö. aletsiz olarak yaptığı araştırmalar sonunda. Biçim bakımından bizim gökadamıza çok benzeyen Andromeda'nın boyutları Samanyolu'nun 1. burada sayısız ışıklı noktalar tespit etti. hepsinin belli bir intizam içinde yer aldıkları. gökyüzünü hemen hemen büyük bir daire boyunca.000 100. Samanyolu’nu. Dolayısıyla 300 milyar yıldız içerir. Astrofizikçilerin yapmış olduğu son araştırmalarda gökadaların milyarlarca yıllarla ölçülen ömürleri içinde birbirleriyle çarpıştıkları açıklanmıştır. çok sayıda sıkışmış şekilde oluşmuş yıldızlardan meydana gelen yıldız topluluğu olarak belirtmiştir.000 300. Sonuçta zamanına kadar ne olduğu kesin olarak tanımlanamayan kuşağın.000 20. Bu durumda bir gökada diğerine çarpmaktansa yanından geçmeyi tercih eder.2.000 10.2milyon ışık yılı). 30 . geniş bir kuşak gibi saran. Galileo 1610'da dürbününü Samanyolu'na çevirdiği zaman. bütün bunların saniyede binlerce kilometre hızla hareket ettikleri anlaşılmıştır. bize en yakın gökada olmakla birlikte.000 25. Günümüzde imal edilen geliştirilmiş uzay aletleriyle yapılan gözlemlerde. gökyüzünde çıplak gözle görülen en uzak gök cismidir (2. Bu gruplar içindeki yalnız gökadalar diğer gökadalarca hızla çekilir.000 25. içinde bulunduğumuz Samanyolu Gökadası gibi milyonlarca gökadanın var olduğu.5 katı kadardır.000 6.000 16. 490-430). ayrıca gökadaları teşkil eden yıldızlar ve diğer gök cisimlerinin de hepsinin belli bir kanun içinde hareket ettikleri. çoğu büyük gökada kümeleri içinde bulunurlar. birbirinden farklı yapıda milyonlarca yıldızdan meydana geldiğini ortaya koydu. Diğer bir görüşe göre de eliptik gökadalar. Dolayısıyla Demokritos'un 2100 yıl kadar önce aletsiz olarak belirttiği görüşün doğruluğu belirlenmiş oldu.

31 . fiziğin önemli bir kolu olan tayf biliminde Doppler Olayının astronomiye uygulanmasıyla tespit edilmiştir. Oort 1927'de yaptığı araştırma ve hesaplamaya göre Samanyolu'nun kendine özgü bir hareketi olduğunu tespit etmiştir. Samanyolu’nun 10 milyar yaşında olduğu tahmin edilmektedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Daha sonra Wilhelm Herschel kendisi kuzey yarı kürede. Bu kütlenin yarı miktarı yıldızlarda toplanır.000 ışık yılıdır. Samanyolu 240 milyon yılda bir defa merkezi çevresinde dönmektedir. Şeklin en geniş yeri 16. Hollandalı astronom J. Bu şeklin orta kısmında (merkezî bölgesinde) çok sayıda yıldız olmasına rağmen.2.000 ışık yılı kadardır. Samanyolu'ndaki yıldızların ortalama sayısını tespit etmemiz mümkün olmuştur. bu kütlenin yüzde 80'i kadardır. görüş imkânlarına engel olduğundan.000 ışık yılıdır.H. Samanyolu'ndaki yıldızlar arası tamamen boş olmayıp. büyük bir mercek (veya mercimek) şekline benzer. Bu sonuç. W. kendilerinden 100 yıl kadar önceleri Galileo'nın görüşü ile aynıdır. Güneş'in Samanyolu merkezine uzaklığı ise 27. Ancak Samanyolu merkezinde bulunan yıldızların bulutlarla örtülü olması. Bilinen özellik. bu miktar başka bir ifade ile Güneş kütlesinin 200 milyar katıdır. şeklin kenarlarına yaklaştıkça yıldız sayısı azalır. Samanyolu. Herschel'den sonra. Güneş sisteminin bulunduğu yerde Samanyolu'nun kalınlığı 4. Bu bölgedeki gazların yoğunluğu 10-27 g/cm3 olabileceği hesaplanmıştır. zamanımıza kadar 42 defa dönme yaptığı anlaşılır.000 ışık yılı kadardır. Samanyolu'nun merkezinde toplanan kısmı. oğlu Johan Herschel güney yarım kürede Samanyolu’ndaki yıldızların sayısını tespit etmeye çalışmışlardır. yoğunluğu çok düşük gaz bulutlarıyla kaplıdır. Astronom Harkow Shapley ve Scorse'nin 1918 yılında fotoğraf ve tayf yardımıyla ortaya koyduğu sonuca göre. yapıları ve özellikleri birbirinden farklı 100 milyar kadar yıldızın varlığı anlaşılmıştır. Herschel'in ortaya koyduğu bir gerçek de Samanyolu'ndaki yıldızların sayısı Samanyolu enlemlerine (galâktik enlem) göre değişir. merkezdeki yıldızların sayısının civarına nispeten daha yoğun olmasıdır. Toplam kütlenin de 1045 gram olduğu hesap edilmekte olup. Bu durumda. Bu iki uç arasındaki uzaklık 100. 1932'den itibaren kullanılmaya başlanan radyo teleskoplarla. Buldukları sonuç. Diğer yarı miktarı da yıldızlar arasında gaz yahut bulutsu şeklindedir. Bu sıradaki dönme hızı 220 km/s'dir. merkezin gerçek yapısı hakkında kesin bilgilere sahip değiliz. W. Güneş sistemimizin içinde bulunduğu Samanyolu'nda.

Çapı 1. Bunların dışında bir de Plüton vardır. çekim kuvvetinin etkisiyle Güneş etrafında ve belli bir yörünge üzerinde dönmektedirler.000 katıdır. Hacmi dünyanın hacminden 1. Dünya’nın 1.3 milyon kat daha fazladır ve kütlesi itibariyle dünyanın 332. Bu olay sırasında kırmızımsı bir alev 15-20 bin km yükselir bu olaya güneş fırtınası denir. 5 milyar yaşında olduğu tahmin edilen ısı. Satürn’ün 10 ve Jüpiter’in 12 uydusu vardır. Dünya’ya uzaklık ve yarıçap olarak en yakın gezegen Venüs’dür. Güneş sisteminde bulunan gezegenler ve diğer gök cisimleri.821.4 milyon km. Ancak Plüton dış merkezli bir yörüngeye sahip olduğu için gezegen olup olmadığı konusunda uzun tartışmalar yaşanmış. gezegenlerin uyduları. 32 . En küçük gezegen Plüton.500. Dünya’dan uzaklığı 149. Ayrıca Dünya’ya en yakın yıldızdır. Güneş Sistemindeki gezegenlerin bazı özellikleri şunlardır.000 km hızla döner ve bir turunu 25 günde tamamlar. Güneş’e en yakın gezegen Merkür. Mars ve Neptün’ün 2. gezegenler.914. 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği Plüton’un gezegen sınıfından çıkarılarak “cüce gezegen” sınıfına konulduğunu açıklamıştır. Yapısının tamamına yakını Hidrojen ve Helyum gazlarından oluşmaktadır.000 km’dir. Dünya. Bu gezegenler Güneş’e olan uzaklıklarına göre sırasıyla Merkür.177. kuyruklu yıldızlar ve meteorların yine güneş etrafında birikmesiyle oluşan gök cisimleri topluluğudur.2. Uranüs ve Neptün ‘dür. bilinen en uzak gezegen ise Plüton’dur. Çapı 30 ışık yılı yani 283. Güneş ve Özellikleri .430 km olan güneş sisteminde güneş de dahil olmak üzere toplam 10 gezegen vardır. Gezegenlerin dönüş hızları Güneş’e olan uzaklıklarına göre ters orantılıdır. en büyük gezegen Jüpiter’dir. ışık ve enerji kaynağıdır. helyuma dönüşmektedir. Bu dokuz gezegen ile birlikte onların bilinen 166 uydusu da güneş sistemine dahildir. Güneş’in sıcaklığı 6000 °C ve merkezindeki sıcaklık ise 1. Jüpiter. güneşin çekim kuvvetinin etkisiyle. Venüs. Güneş ışınları 8 dakikada yeryüzüne ulaşmaktadır ve Güneş’in üç günde yaydığı enerji Dünya’daki tüm enerjilerin toplamından fazladır.5 milyon °C dolayındadır. Uranüs’ün 6. Merkür ve Plüton ve Venüs’ün uydusu yoktur.        Gezegenlerin tamamı elips şeklinde bir yörüngeye sahiptir ve tüm gezegenlerin dönüş hızları birbirinden farklı olmakla birlikte bazı gezegenlerin yörüngeleri birbiri ile kesişir. Mars. Gezegenler hem kendi ekseni etrafında hem de Güneş’in etrafında batıdan doğuya doğru dönerler. Güneş kendi ekseninde 70.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM GÜNEŞ SİSTEMİ Güneş sistemi. Satürn. Saniyede 600 milyon ton hidrojen. Güneşte hidrojenin helyuma dönüşmesi sırasında büyük bir enerji açığa çıkar.

Karasal gezegenlerin kütleleri küçük. Diğer tüm gezegenler saat yönünün tersine dönerken Venüs saat yönünde döner. Venüsün atmosfer basıncı Dünya’daki atmosfer basıncının 90 katı kadardır ve sera etkisi sonucu bu gezegenin ekvatordaki sıcaklığı 500 °C ‘nin üzerine çıkabilmektedir. Bu nedenlede en çok uzay aracı gönderilen ve üzerinde en çok insan yapımı araç bulunan gezegendir. 33 . Merkür. Yörünge üzerindeki dönüş hızı ortalama olarak 35 km/s’dir. Merkür’e ait ilk fotoğraflar 1974′de ABD uzay aracı “Mariner 10″ tarafından çekilmiştir. Merkür gibi bu gezegenin de uydusu yoktur.2. Güneş çevresindeki dönüşünü 225 günde tamamlarken diğer gezegenlerin tersi yönünde dönmektedir. Fotoğrafları çektikten sonra Dünya ile bağlantısı kesilen bu uzay aracı muhtemelen hala Güneş etrafında dönmektedir. Venüs. Yarıçapı 2439 km’dir. Güneşe 58 milyon km uzaklık ile en yakın gezegendir ve sekiz gezegen içerisinde kütlesi itibariyle sekizinci sıradadır. Haliyle Güneş batıdan doğup doğudan batar. Üzerine düşen ışınların ancak onda birini yansıtabilmektedir. Merkür Uydusu olmayan iki gezegenden biridir. İç (Karasal) Gezegenler: Bu gezegenler. Güneş’e çok yakın bulunduğu için çıplak gözle görülmesi sadece gün doğumunda ve gün batımında mümkün olmaktadır. Çekim gücü Dünya’nın çekim gücünün 1/3′ü kadardır. Güneş etrafındaki dönüşünü de 88 günde tamamlamaktadır. Dünya’ya en yakın olduğu mesafe 38 milyon km’dir. Akşam yıldızı ya da sabah yıldızı gibi isimlerde verilen bu gezegende 200 metre genişliğe ve 400 metre derinliğe kadar oluşmuş kraterler gözlemlenmiştir. Dünya ve Mars‘dır. Güneş ışınlarının %2′si yüzeyine ulaşır ve atmosferdeki su buharı oranı dünyadakinin %1′i kadardır. Atmosferi yoğun olduğu için Dünya’dan teleskopla veya başka bir cihazla görüntülenmesi mümkün olmamıştır.5 g/cm3 dolayındadır. 6050 km’lik yarıçapı olan bu gezegen neredeyse Dünya ile aynı boyutlardadır. Dünya’da 50 newton ağırlığındaki bir cisim burada 17 newton civarındadır. Güneş’e yakınlığı sebebiyle yüzey sıcaklığı 450 °C ‘nin üzerine çıkabilirken gece güneş ışınlarını almayan diğer tarafı ise -172 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. Yerçekim kuvvetinin az olması sonucu çok ince bir atmosfere sahip olan Merkür çok miktarda Helyum ve Hidrojen içerirken. Venüs gezegeni bilim insanlarının merak konusu olmuştur.4 milyon km ile Güneş’e en yakın ikinci gezegendir. Merkür. Üzerinde irili ufaklı kraterler ve uçurumlar bulunan bu gezegen Dünya’nın sahip olduğu manyetik alanın %1 kuvvetinde manyetik alana sahiptir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Güneş sistemindeki gezegenler İç (Karasal) ve Dış (Gaz Yapılı) gezegenler olmak üzere ikiye ayrılırlar. 27 Mart 1972′de fırlatılan Venere-8 adlı uzay aracının göndermiş olduğu verilere göre venüs etrafındaki bulutlar60 km’ye kadar çıkabilmekte ve hızlı bir şekilde hareket etmektedir. dönüş hızları yüksek ve ortalama yoğunlukları 5. yüzeyi de silikat tozları ile kaplıdır. 1. Güneş ışınlarının %80′ini yansıtabilen bu gezegen Güneş ve Ay’dan sonraki en parlak gezegendir. Venüs. kendi ekseni etrafındaki dönüşünü 58 günde. Venüs Venüs diğer adıyla çoban yıldızı 108.

Çapı Dünya’nın çapının %27′si kadardır. İnce bir atmosferi bulunan bu gezegenin Dünya’daki gibi volkan. Ancak Mars üzerinde yapılan araştırmalar yaşam olduğu konusundaki söylemleri biraz azaltmış 34 . Phobos.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Dünya Dünya eski adıyla Arz. Buna “geoid” denir.  Ay Uydusu: Güneş sistemindeki 3.476 km’lik çapı ile beşinci büyük doğal uydudur. Ay yüzeyinde sıcaklık 102 °C ‘ye çıkabildiği gibi gölgelerde -157 °C ‘ye kadar düşebilmektedir. Bu hız Dünya Güneş’e yaklaştığı zaman fazlalaşırken. kutuplarda azdır. Güneş etrafında dönmesi sonucu mevsimler. Dünyanın yoğunluğu 5. Dünya Güneş etrafında dönerken saatte107 bin km hızla döner.95 g /cm3 olan bu gezegen 24 saat 37 dakikada. Bunun sonucunda. Mars Mars diğer adıyla Merih gezegeni. Biz Dünyanın dönüşünü hissetmeyiz çünkü Dünya ile birlikte atmosfer de dönmektedir. Ay’da atmosfer yoktur. Bu hız kutuplara doğru azalır. kendi etrafında dönmesi sonucun da ise gece ve gündüz oluşur.  Atmosferin kalınlığı Ekvatorda fazla.  Güneşin doğuş ve batış süresi kutuplara doğru uzar. çöl ve kutup bölgelerini içeren yapısıyla dünya benzeri bir gezegendir. Geoid şeklinin oluşmasında merkezkaç kuvveti etkili olmuştur. vadi. Ortalama yüzey sıcaklığı 15 °C ‘dir ve atmosferinde Azot ve Oksijen olmak üzere iki temel gaz bulunmaktadır. Tek doğal uydusu bulunan Dünyanın. Dünya’nın çekim kuvvetinin %40′ı kadar bir çekim kuvvetine sahiptir. Ayrıca hiçbir gezegen Dünya benzeri bir atmosfere sahip değildir. Deimos adlı iki uydusu bulunan bu gezegende hayat olduğu konusundaki söylentiler bir zamanlar yoğunluk kazanmıştı. 149 milyon km ile güneşe en yakın üçüncü gezegendir. Bu nedenle dünya da 60 newton ağırlığındaki bir madde Ay’da 10 newton gelir.2. Güneş’e 208 milyon km ile dördüncü sıradaki gezegendir. 3377 km yarıçapı bulunan bu gezegen. Dünya’nın çekirdeği ise Demir-Nikel karışımı bir yapıya sahiptir bu nedenle Dünya döndükçe mıknatıslanma oluşur. Güneş’in etrafındaki dönüşünü 365 gün 5 saat 48 dakika ve 46 saniyede tamamlarken kendi eksenindeki dönüşünü ise 23 saat 56 dakika 4 saniyede tamamlar. Ay’daki yerçekimini Dünyadaki yerçekiminin 6′da 1′i kadardır. Dünya. kutuplarda fazladır.52 g /cm3 ‘tür. Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönerken çizgisel hızı en fazla Ekvator üzerindedir (1670 km/h) .  Gece gündüz arasındaki fark kutuplara doğru artar. Dünya’ya uzaydan bakıldığında mavi renkte göründüğü için “mavi gezegen” olarak da adlandırılır. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 687 günde tamamlamaktadır. Yoğunluğu 3. çapı 12. Dünya’yı diğer gezegenlerden ayıran en büyük özellik ise evrende canlı bulunan yegane gezegen olmasıdır.756 km’dir. Yoğunluğu 3. Bu nedenle radyasyon gibi zararlı ışınlar Ay yüzeyine direk temas edebildiği gibi göktaşları da herhangi bir engellemeye maruz kalmadan yüzeye ulaşabilir.  Ekvatorda yerçekimi az.31 g /cm3 ‘tür. Güneş’ten uzaklaştığı zaman hız azalır. yörüngesi üzerinde hareket ederken Güneş ile arasındaki mesafe artar ve azalır. Ay Güneş ışınlarının sadece % 7′sini yansıtabilmektedir ancak Dünya’ya yakın olduğundan parlak görünür. Hatta Marslılardan sinyal alındığı konusundaki söylentilerde azınmsanamayacak kadar fazlaydı. Dünya kutuplardan basık ekvatordan şişkin bir yapıya sahiptir.

Dünya’dan uzaklığı ise 800 milyon km’dir. Güneşe 778 km uzaklık ile beşinci sırada yer alır.  Io Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak birinci sırada bulunan bu uydu üzerinde sürekli olarak gazlar ve lavlar püskürten yanardağlar bulunur ve bu özelliği bakımından yegane uydudur. Kütlesi Dünya’nın kütlesinden yaklaşık 310 kat daha fazla olan bu gezegen çap olarak Dünya’dan 1323 kat daha büyüktür.  Phobos Uydusu : Mars’dan 6000 km kadar uzaklıktadır ve Güneş sistemindeki en küçük doğal uydulardan biridir. Bu durum atmosfer yapısının Dünya ile benzer olabileceği ve canlı yaşayabileceği şüphesini doğurmuştur. Jüpiter etrafında 1. İki uydu da kraterli bir yapıdadır ve Ay’a hiç benzemezler. Dış (Gaz Yapılı) Gezegenler : Bu gezegenler.  Deimos Uydusu : Bu uydunun da tıpkı Phobos gibi rastlantı sonucu Mars’ın çekim kuvvetine girdiği düşünülmektedir. Jüpiter hakkındaki ilk kesin bilgiler ise 1973 ve 1974 yıllarında Pioneer 10 ve Pioneer 11 adlı iki uzay aracının gönderilmesiyle elde edilmiştir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM olsa da Mars’da çeşitli bitkilerin olabileceği iddiası kafaları kurcalamaya devam etmektedir. 71550 km’lik yarı çapı ile Güneş sisteminin en büyük gezegeni olma özelliğini taşımaktadır. dünyanın ki ise 23. Mars’ın eksen eğikliği 24 derecedir. Neptün ve Pluton ‘dur. Mars’ın bu iki uydusu 1877 yılında fizikçi Asaph Hall tarafından bulunmuş 1971 yılında ise Mariner 9 adlı uzay aracı tarafından fotoğrafları çekilmiştir. Ganymede ve Callisto uydularının Jüpiter ile aynı yönde dönerken Europa uydusu zıt yönde döndüğünü saptamıştır. Kendi ekseninde 3 gün 13 saat 13 dakika 42 saniyede dönerken. Satürn. Mars’da da tıpkı Dünya gibi yıl içinde Güneş’e yaklaşır ve uzaklaşır bu nedenle güney yarımkürede yaz mevsimi Güneş’e yakın olduğu dönemlerde yaşanır. kendi etrafında 1 gün 18 saat 27 dakika 33 saniye de dönmektedir. Jüpiter Jüpiter diğer adıyla Erendiz.551 günde tamamlar. Jüpiter. Hatta sel baskınlarının izlerine bile rastlanmıştır. Çapı ortalama 13 bin km olan bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 30 saatte tamamlamaktadır. Jüpiter. Mars’dan 20000 km kadar uzaklıktadır. Bu durum “Mars’da hayat var mıydı?” sorusunu yeniden gündeme getirmiştir.5 derecedir bu yönüylede Dünya ile benzerleki gösterir. 3000 km’lik çapı bulunan bu uydunun yüzeyi buzla kaplıdır. Ayrıca yapılan incelemelerde bu uydunun su buzlarıyla kaplı olduğu ve yüzeyinde hiç krater çukuru bulunmadığı tespit edilmiştir. Karmaşık bir atmosfer yapısına sahip olan bu gezegen %99 oranında hidrojen ve helyum gazı içermektedir ve Güneşten aldığı enerjinin 2 kat fazlasını tekrar uzaya salmaktadır. yaptığı teleskopla Jüpiter hakkındaki ilk bilgileri elde etmiş ve Europa. Callisto. Mars yüzeyi incelendiğinde eski dere yataklarına benzeyen bazı şekiller bulunmuştur ve kutuplarının su buzu ile kaplı olduğu saptanmıştır.769 günde dönerken. Uranüs. Bu dev gezegenin manyetik alanı oldukça büyüktür bu sebeple de bilinen 60 doğal uydusu bulunmaktadır ve yerçekimini Dünya’ya oranla daha fazladır. 1610 yılında Galileo.  Europa Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak ikinci sırada bulunur. 2. Jüpiter etrafındaki dönüşünü 3. Güneş çevresindeki bir dönüşünü yaklaşık olarak 12 yılda tamamlar. Yüzey sıcaklığı ortalama -140 0C ‘dir. Dünya’da 50 newtonluk cisim Jüpiter’de 133 newton gelmektedir. zaten büyük olasılıkla Mars’ın çekim kuvvetine rastlantı sonucu girdiği ve yörüngeye oturduğu sanılmaktadır.2. Bu uydu Mars etrafındaki dönüşünü 7 saat 42 dakikada tamamlar. 35 . Kendi ekseninde dönme süresi ise yaklaşık 10 saattir. Daha sonra 1995′li yıllarda gönderilen Galileo uzay aracı Io. Bu uydulara da Galileo uyduları demiştir. Ganymede ve Io adlı 4 uydusu olduğunu görmüştür.

Yüzey şekilleri itibariyle diğer gezegenlerden ve uydularından ayrılır.  Miranda Uydusu : 1948 yılında Gerard Kuiper tarafından keşfedilmiştir. Umbriel. en büyüğü 1800 km çapında olan 30′dan fazla uydusu bulunmaktadır. Bu uydulardan en büyüğü Titan uydusudur ve bu uydu Güneş sistemindeki en büyük ikinci uydudur.154 günde dönerken. Ayrıca gezegenin. Yoğunluğu ortalama 1. tıpkı Ay gibi satürn üzerine sabitlenmiştir ve sadece bir yüzü görünmektedir. Gezegen ilk olarak 13 Mart 1781 yılında William Herschel tarafından keşfedilmiştir. Hacmi Dünya’dan 700 kat fazla olan Satürn. 0. Yüzey sıcaklığı -180 0C ‘dir. Jüpiter’in etrafında 7. 36 . 1500 kilometrelik çapı ile Satürn’ün ikinci büyük uydusudur. Atmosferi oldukçe kalındır ve büyük oranda azottan oluşmaktadır. Yarıçapı 60. Dione.69 günde dönerken kendi etrafında 16 gün 16 saat 32 dakikada dönmektedir. güneş sisteminin ise üçüncü büyük uydusudur. güneşe 1. Beş büyük uydusu olan Ariel. kendi ekseninde 11 saatte dönmektedir.2.398 km’dir ve Jüpiter gibi bu gezegende büyük oranda hidrojen ve helyum içermektedir. En çok bilinen uyduları Rhea.  Rhea Uydusu : Eski bir yapıya sahip olan bu uydu.4 yılda kendi eksenindeki dönüşünü ise 10 saatte tamamlamaktadır. Jüpiter’in en büyük ikinci uydusu. Uranüsden uzaklığı 191000 km’dir. Yer çekimi Dünya ile hemen hemen aynıdır.  Titan Uydusu : Ganymede uydusundan sonra Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Uranüs Güneş’e 2. kendi etrafında 7 gün 3 saat 42 dakikada döner. Yarıçapı 1190 km. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda yaklaşık olarak 2.  Ariel Uydusu : 1856 yılında William Lassel tarafından keşfedilmiştir. Titan ve Mimas’tır.  Callisto Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak dördüncü sırada bulunur. 5000 km kalınlığındaki atmosferi çok oranda Hidrojen. Üzerinde büyük bir çarpışma krateri oluşmuştur.4 milyar km uzaklığı ile altıncı sıradaki gezegendir. Satürn Satürn diğer adıyla Sekendiz. Merkür gezegeninden daha büyüktür. Uranüs kütlesi itibariyle dünyadan 15 kat hacim olarak ise 100 kat daha büyüktür. Düny’ada 50 newton luk cisim Satürn’de 54 newton gelmektedir. Helyum ve Metan gazları içermektedir.  Mimas Uydusu : 1789′da William Herschel tarafından keşfedilmiştir.1 milyar km uzaklıktaki bu gezegen güneş çevresindeki dönüşünü 29. Titania ve Oberon’un çapları 500–1600 km arasında değişmektedir. 27 uydusu ile Jüpiter ve Satürn’den sonra en çok uydusu bulunan gezegendir.27 g /cm3 ‘tür.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM  Ganymede Uydusu : Jüpiter’e yakınlık olarak üçüncü sırada bulunur ve Güneş sistemindeki en büyük uydudur. Dünyaya 1.5 milyon km’dir. Jüpiter etrafında 16.69 g/cm3 yoğunluğa sahip olduğu için kütle olarak sadece 95 kat fazladır. Satürn’ün ayırt edici bir özelliği buz ve taşlardan oluşan halkasıdır. Miranda. Güneş çevresinde 84 yılda dönerken.80 milyar km uzaklık ile yedinci sıradaki gezegendir. Yüzey sıcaklığı -214 0C dolayındadır.

Plüton dış merkezli bir yapıya sahip olduğu için 24 Ağustos 2006 yılında ise Uluslararası Gökbilim Birliği tarafından cüce gezegen sınıfına konulmuştur. Neptün’ün uydusu olduğu söylenmektedir. 1846 yılında Urbain Le Verrier ve Johann Gottfried Galle tarafından keşfedilmiştir. Gezegenlerin Boyutlarının Karşılaştırılması 37 . yüzeyinde donmuş metan ve buz bulunmaktadır. Despina.  Nereid Uydusu : Gerard Kuiper tarafından 1949 yılında keşfedilmiştir. Bilinen 13 uydusu vardır ancak bunlardan en önemlileri Triton.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Neptün Güneş’e 4.000 km olan bu gezegen kendi eksenindeki dönüşünü 17. Güneş sistemindeki en büyük dış merkeze sahip uydudur. Bilinen herhangi bir uydusu yoktur. Thalassa. Galatea. Yarıçapı yaklaşık olarak 25.24 saatte. Dünya’ya uzaklığı en yakın olduğunda 4288 milyon km’dir. Yarıçapı yaklaşık olarak 4000 km’dir. Atmosferi çok miktarda Hidrojen.5 milyar km uzaklık ile sekizinci sıradaki gezegendir. Triton Uydusu : Alman gökbilimci Johann Gottfried Galle tarafından 1846 yılında keşfedilmiştir.  Plüton Güneş’ten 6 milyar km uzaklığı ile dokuzuncu sıradaki gezegendir. Nereid’dir. Bazı kaynaklarda Plüton’un.2. Güneş etrafındaki dönüşünü ise 164 yılda tamamlamaktadır. Helyum. 1930 yılında Tombaugh tarafından keşfedilmiştir. Güneş çevresinde 250 yılda bir tur dönerken. kendi ekseni etrafında 6 gün 9 saat 17 dakikada döner.64 g /cm3 ‘tür ve yüzey sıcaklığı 2140C ‘dir. Triton uydusu Neptün’e göre zıt yönde hareket etmektedir. Metan gazları içermektedir. Dünyaya ve güneşe çok uzak olduğu için kesin bilgiler elde edilememiştir. Yoğunluğu yaklaşık 1.

ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM AVRUPA'DA ASTRONOMİNİN YENİDEN DOĞUŞU Antik Yunan düşünürlerinden. Güneş çevresinde dönerken ekseni çevresinde de dolanırlar. Gezegenler. sonraki yıllarda da Orta Çağ kilisesinin etkisi altında uzun yıllar bir gelişme görülmemiştir. gerçeğin daha basit olması gerektiği düşüncesinden hareket ederek çalışmalarına başlamıştır. Sonuçta astronominin gelişme hızı yavaşlamış bir bakıma da 1400 yıl geri kalmıştır. Hipparchos ve çağdaşları gök cisimlerinin hareketlerini ve evrenin sistematiğini açıklamak için bazı görüşler ileri sürmüşlerdir. Pisagor. Her gezegen. Bu konudaki çalışmalarda önceleri Aristo mantığının. Kopernik modeli • Kopernik sistemine. Kepler'e gelinceye kadar birçok itirazlar olmuştur. Dünya ekseni çevresindeki dönme hareketini 24 saatte tamamlar. Thales.2. Avrupa'da astronominin yeniden doğuşu ile ilgili bilgiler kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir. ç. Dünya'nın hareket ettiği çemberin tam merkezinde değildir. kendi ekseni çevresinde döndüğü iddiası da eleştiri ve itirazlara neden olmuştur. Çünkü Kopernik. Bunların Dünya çevresinde döner gibi görünmesi. Batlamyos sisteminin çok karışık olduğunu. 38 . Dünya'nın. Gezegenler Güneş çevresinde bir çember üzerinde hareket ederken. Her gezegenin. ayrıca her gezegenin merkezi. • Kopernik sistemine ait birçok itirazlar için beklenilen sorulara karşı cevap lar hazırlanmış ancak kiliseden korktuğu için kitabının basımını da bu yüzden geciktirmiştir. Aristo'nun zamanından kendi zamanına kadar bütün Orta Çağ gökyüzü bilgisi ve fiziğinin kabul ettiği sistemi yıkmış oluyordu. üzerinde hareket ettiği çember düzlemi Güneş'in merkezinden geçer ve bu düzlemler Dünya'nın hareket ettiği çember düzlemiyle küçük açılar yapar. bu hareket çemberi üzerinde bulunan ikincil çember hareketi yapar. Hatta Kopernik sistemi bütünüyle "yanlış ve kutsal kitaba aykırı" ilân edilmiş ve Kopernik'e "deli" nazarıyla bakılmıştır. Dünya 'nın ekseni çevresinde dönmesinin sonucudur. b. Kopernik kendisinden önce yapılan ve kendi yaptığı gözlemleri yeniden değerlendirerek yayınladığı "Gök Cisimlerin Dolanımları Üzerine" (De Reovolutionibus Orbium Cestium) adlı eserinde sistemini aşağıdaki şekilde açıklamıştır: Yıldızlar gök küresi de sabit ve hareketsizdir. a. Kopernik ve Astronomi Polonyalı Astronom Kopernik. merkezi Güneş olan bir çember şeklinde bir yörünge üzerinde düzgün hızlarla hareket eder. Dünya bir gezegen. c. Bu düşünürlerin bazılarının görüşlerinde doğruluk payı olsa da ispatlayamamışlar ve gözlemlerine uygun kesin sonuçları da bulamamışlardır. Güneş. Kopernik'in evren görüşü üzerindeki tartışmalar sürüp gitmiştir. 1543 yılında kendisi ölmeden önce kitabının ilk baskısını görmüştür. Ay da Dünya'nın uydusudur.

Kepler bu kanunuyla. gezegen Güneş'e yaklaştıkça hızı artmakta. Plüton'un yörünge düzlemi. Ancak görüşünü kanuniyet hâlinde ifade edemedi. c. Bu farkın nereden kaynaklandığı anlamak üzere Tycho Brahe. Bu fark. Bu kanunla gezegenlerin uzaklık değişimleri kolayca açıklanabilmektedir. Tycho Brahe'nin gözlemlerinden. Bu kanuna göre. Kepler. gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki hızlarının sabit olmadığını açıklamaktadır. Bugün bilinen 9 gezegenden Plüton hariç diğer gezegenlerin yörüngelerinin düzlemleri hemen hemen aynı düzlemdedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Tycho Brahe ve Astronomi Danimarkalı Astronom Tycho Brahe (1546-1601). gezegenlerin görünen hareketlerini en doğru bir şekilde üç ayrı kanun hâlinde açıklamıştır. Tycho Brahe öldükten sonra. Kepler ilk iki kanunu 1609'da açıkladıktan sonra. gezegenlerin Güneş çevresinde dolanma süreleri ile Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının değişken olduğunu açıklar. gezegenlerin Güneş çevresindeki yörüngelerini çember olarak kabul etmiştir. bu sonuçların matematiksel bağıntılarla ifade edilebilmesi bakımından da gezegenlerin hareketlerini gözlemiş ve hesaplar yapmıştır. böylece Güneş sisteminin hareket kanunlarını açıklayacak yeni bir sistemin aranmasına geçilmiştir. hesapla bulunan sonuçlar birbirine uymuyor ve arada büyük farklılıklar oluyordu. 35 yıl Mars gezegenini gözlemiş.2. Bu kanun. Alanlar Kanunu Bir gezegeni Güneş'e birleştiren doğru parçası (yarıçap vektörü) eşit zaman aralıklarında eşit alanlar tarar. 1609'da yayınladığı eseriyle. odakların birinde Güneş'in bulunduğu bir elipstir. diğer gezegenler Güneş çevresinde elips yörünge üzerinde doğu yönde (günlük hareketin tersi yönü) dönmektedirler. Ölümünden sonra bu cetveller öğrencisi Kepler'e kaldı. birçok gözlem ve hesaplama ve denemeler yaptıktan sonra 1619'da üçüncü kanunu açıklamıştır. bu gezegenlerin Güneş'e olan ortalama uzaklıklarının küplerinin oranına eşittir. Kepler ve Astronomi Kopernik. Bunun yerine "Güneş 'in Dünya çevresinde diğer gezegenlerin de Güneş çevresinde döndüğü" şeklinde bir model ileri sürdü. Bunlar şunlardır: a. gözlem sonuçlarını belirten cetveller hazırlanmıştı. 39 . Ancak bu amaca. uzaklaştıkça azalmaktadır. elips yörüngeler üzerinde gezegenlerin görünen hareketlerinin gözlem sonuçlarına uygunluğunu sağlamıştır. Yörüngeler Kanunu Her gezegenin yörüngesi. Kepler'in üçüncü kanunu. Kopernik sistemini kabul etmedi. gezegenin yörüngesinin büyüklüğü (Güneşe olan uzaklığı) ile Güneş çevresinde tam bir dolanma yapması için geçen zaman arasında bir bağıntı bulmak için. Buna göre. Mars gezegeni için oldukça büyük görünüyordu. diğerlerinin yörünge düzlemi ile 17° lik bir açı yapar. Dolanım Süreleri Kanunu İki gezegenin yörüngeleri üzerindeki dolanım sürelerinin karelerinin birbirine oranı. hayatının uzun bir bölümünü. Kopernik modelinde belirtilen gezegen yörüngelerinin çok kabaca doğru olabileceği sonucuna. Gözlemlerle bulunan sonuçlarla. b. Tycho Brahe'nin öğrencisi ve asistanı olarak onunla ömrünün son bir buçuk yılında birlikte çalışan Alman Astronom Kepler erişebilmiştir. Tycho Brahe'nin gözlem cetvellerinin analizlerine ayırmış. Bu düşüncelerinin doğruluğunu ispat etmek için 35 yıl Mars gezegeni üzerine gözlem ve hesaplamalar yaptı.

fizik ve astronomiye geniş ufuklar açmıştır. . teleskoplar geliştirilmiş ve Avrupa'da yeni gözlem evleri açılmıştır. Struve ve Henderson. cisimlerin nerede olduklarına veya hareket durumlarına bağlı değildir.m2/kg2 dir. gezegenler ve bazı yıldızlar için. kuyruklu yıldızların atmosferik bir olay olmadığını. Newton ve Astronomi Kepler Kanunları. 1706'da ilk defa bir kuyruklu yıldızın yörünge elemanlarını hesapladı ve bu kuyruklu yıldızın 76 yıllık bir periyoda sahip olduğunu tespit etti. Yeni Newton Kanunu yardımıyla Kepler'in üç kanunu çıkarılabilir. 19. Halley (Edmund Halley. aralarındaki uzaklığın karesi ile ters orantılı olan bir kuvvetle çeker. Newton Kanunu veya evrensel çekim kanununun ifadesi şudur: Evrende bulunan iki cisim birbirini kütlelerinin çarpımı ile doğru. Ayrıca. 1656-1742) Dünya-Güneş uzaklığını yeni bir yöntemle hesapladı. Newton'dan sonra. • Newton Kanunu. Lagrange (1736-1813). Berlin Gözlem Evi (1700)'dir. gezegenlerin hareketleri ve dolanım süreleri ile ilgili olarak Kepler'in bulduğu üç kanunun.2. Bessel. gezegenlerin hareketlerini geometrik olarak ve basit bir şekilde açıklar. yüzyılda. Bu sabit cisimlere. yüzyılda. tek bir fizik kanununa bağlı olduğunu göstermiştir. Gauss (1777-1855) ve çağdaşlarının çalışmaları ile gök mekaniğinde yeni bilgiler ortaya kondu. • Uranüs 1781'de keşfedilmiştir. Güneş. Cassini (1625-1712). nütasyon ve kırınım etkileri anlaşılıp.668. Bu formülde G evrensel çekim sabitidir. konum astronomisinde aberasyon. bu gezegene başka cisimlerin uyguladığı bir kuvvet yüzünden olabileceği düşüncesi. bazı gök cisimlerinin paralaks değerlerini hesapladı. Clairaut (1713-1765). M2 ve aralarındaki uzaklık R ise.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu kanun yardımıyla gezegenlerin yörüngeleri üzerindeki dolanma süreleri ve Güneş'e olan ortalama uzaklıkları bulunabilir. gök cisimlerinin gerçek koordinat değerleri hesaplanmıştır. parlaklık değerlerinden yararlanarak hem Dünya'ya ve hem de birbirlerine göre uzaklıkları hesaplandı. Güneş sisteminin küçük üyeleri olduğunu açıkladı. G'nin değeri. F = G. Teorik astronomide. Newton Kanunu'nun evrenselliği bir kez daha böylece ispatlanmıştır. Newton Kanunu şu formül ile gösterilir. İki cismin kütleleri M1. 40 . Kepler'in üçüncü kanununu kullanarak. bir diğerine bu kanuna göre. Newton. presesyon. Newton'un çekim kanununu esas alan Euler (1707-1783). belli bir çekim kuvveti uygular. Fakat bu hareketlerin nedeni hakkında bir fikir vermez.10-11 N. Laplace 1749-1827). 1672'de Mars-Güneş uzaklığını hesapladı. Böylece. Bunlardan bazırları. 18. d'Alembert (1717-1783). Çünkü her gezegen. Paris Gözlem Evi (1670). • Gezegenlerin elips yörüngeleri üzerindeki küçük sapmaları Newton Kanunu'yla açıklanabilir. G = 6. Bu gezegenin yörüngesi üzerindeki sapmaların. Greenwich (Londra) Gözlem Evi (1671). Ay. Neptün ve Plüton gezegenlerinin keşfini sağlamıştır.

000 yıl sonra bir bölgede gruplar hâlinde toplanmış özel bir şekil gösterirler. Burada akla gelen bu toz ve gaz bulutlarının yıldız olmasını sağlayan ilk kuvvet nedir? Bunun iki nedeni vardır. Yıldızlar da Güneş gibi. Astronomi tarihinde ikinci büyük yıldız katalogunu 1437'de Uluğ Bey (Sultaniye 1387-Semerkant 1449) yapımıştır. Gökyüzünde görebildiğimiz bütün yıldızlar birer Güneş'tir. Güneş'ten itibaren 4. Başka bir ifade ile Güneş de bir yıldızdır. Bunlara daha sonraları takımyıldız denildi. bu grupları tanrılara veya hayvanlara benzeterek adlandırmışlar. Yıldızlar toz ve gaz bulutu yapısındadırlar. 41 . çıplak gözle 6021. 5-10 veya 20-30 veyahut da 15. bazılarının sıcaklığı da çok küçüktür. milâttan sonra 2. Güneş'ten sonra bize en yakın yıldız Erboğa (Centauri) takımyıldızının  ( Centauri) yıldızı olup.000. Güneş'in diğer yıldızlardan tek farkı bize (Dünya'ya) yakınlığıdır. uzaklığı 4. Yıldızlar sabit bir küreye ( gök küresine) çakılı duran gök cisimleri olarak nitelendirilmiş. sabit yıldızlar. Bugün en büyük teleskoplarla dahi yıldızları ışıklı birer nokta gibi görürüz. uzaklıklarından dolayı gökyüzünde küçük bir nokta gibi gözükürler. masallar yakıştırmışlardır. gökyüzünde görülen parlaklıkları. yıldız kümeleri ile dev. Bazı yayınlarda kullanılan yıldız adlarının çoğu Batlamyos'un Almagesti’sinden alınmıştır. Takımyıldızlardan herbirisi gökyüzünün sınırlı bir bölgesini belirtir. cüce ve kırmızı yıldızlar gibi. uzayda serpilmiş yıldızları takımlara ayırmışlardır. bulma ve inceleme kolaylığı sağlamak üzere. Güneş yüzeyinden çıkan ışık ışını. Bazılarının sıcaklık değeri Güneş'ten çok yüksek olmasının yanında. şekilleri ve durumları bakımından yıllarca çeşitli ad ve gruplar altında incelenirler. Gazı teşkil eden başlıca temel madde hidrojendir. Yıldızların sabit olmadığını 1718 yılında Halley keşfetmiştir. 50 cm çaplı teleskopla 200 milyar yıldız görülebilir. renkleri. İkinci neden: Dünya. Güneş ve gezegenleri gökyüzünde tutan evrensel çekim kuvvetidir.2. Örneğin. Ayırmada takımların benzedikleri şekilleri esas almışlar ve ona göre adlar vermişlerdir. 6 cm çaplı teleskopla 40. tanıma. ışınım yayan gaz küreleridir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM YILDIZLARIN GÖZLEMSEL ÖZELLİKLERİ Yıldızlar. hareketleri. Halley. Bu adların da çoğunluğu Mezopotamya kökenlidir. takımyıldızlar. Birinci neden: Basıncı. 15 cm çaplı teleskopla 2 milyar. kuyruklu yıldızlar (kornetler). Gökyüzünde. insanların kaderlerine hükmeden varlıklar olarak da görülmüşlerdir. Gökyüzüne merakla bakan İlk Çağ insanları bu yıldız gruplarına birer anlam vermeye çalışmışlardır. binlerce km uzaklıkta bulunan yıldızların neden küçük birer nokta gibi göründükleri anlaşılmış olur. Yıldızların gök küresindeki durumları gezegenler gibi düzenlidir denilebilir. başka güneşlere (yıldızlara) rastlanır. Yıldızlar.3 ışık yılıdır. yüzyılda Batlamyos'un Almagesti'sindeki bazı yıldızların koordinat değerlerinin kendi zamanında yapılan değerlere uymadığı gerçeğini tespit etmiştir. Nasıl ki dev bir uçağı 10 km uzakta küçük bir oyuncak uçak şeklinde görüyor isek. Daha sonraları yıldız konusunu meslek edinenler. yeni yıldızlar (novalar). Uluğ Bey Ziyci adı verilen yıldız katalogunda 48 takımyıldızının koordinatları belirtilmiştir. Gerçekte bütün yıldızlar sabit olmayıp özel hareketlere sahiptirler. Milâttan önceki yıllarda. akan yıldızlar (meteorlar).000-100. Örneğin. çift yıldızlar. bize 8 dakika 20 saniyede ulaşır. Bugün gökyüzü 88 takımyıldız bölgesine ayrılmıştır.3 ışıkyılı uzaklığa gidilince. tarihin bilinen en eski dönemlerinden beri incelenmektedir. değişen yıldızlar. Yıldızlar.

İki yıldız birbirinden 10 derece (10°) uzakta denildiğinde şunu anlamalıyız: Gözünüzden her bir yıldıza doğru bir çizgi çizildiğini düşünün. yıldızdan bize ulaşan ışığın değerlendirilmesiyle elde edilmektedir. bunların yerine açısal ölçü birimlerini kullanılırlar. yumruğunuz baştan sona kadar 10° lik uzaklığı gösterir. İşte bu iki çizgi arasında kalan açı 10° dir. En parlak gezegen. Büyük Kepçe ise 25° uzunluğundadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları ışınım yapan ve yayan gaz kütleleri olarak düşünmeliyiz. oluştuğu katmanın hemen üzerindeki katman tarafından soğurulur (absorblanır). mor ötesi ışın. Cisimlerin görünür büyüklüğü de aynı mantıkla hesaplanır. fizik ve kimya teorilerinin matematik bağıntıları ile dolaylı yoldan tespit edilir. 1° derecenin altında kalan cisimleri ölçmek için de daha küçük birimler vardır. Gökyüzünde uzaklıklar.000 km'dir. Elde edilecek açılar kişiden kişiye göre değişse de.2. Bize en yakın gök cismi Ay'dır. sonuçta araştırma imkânımız da genişlemiştir. İki gökcismi arasındaki açısal uzaklık. 5 inçlik bir teleskop 1 yay saniyesine(1”) kadar olan ayrıntıları ayrıştırabilir. Bu nedenle ışınım dışarı çıkmaz. Bunlar yay dakikası ve yay saniyesidir. Elinizle ölçebileceğiniz bazı açılar… Kolunuzu gergince öne uzatın ve yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirin. Çıplak gözle görebildiğimiz ışık ışını. gökbilimciler bunu 15 yay dakikası(15’) olarak kaydedebilir. Çünkü iç kısımda oluşan ışınım. Başucunuzdan ufka olan uzaklık ise 90° dir. Yukarıdaki resimdeki. yıldızın dış tabakalarından (yüzeyinden) yayınlanır. Yıldızlar hakkında elde ettiğimiz bütün bilgiler. astronominin en güç problemlerinden biridir. Mesela iki nesne arasındaki uzaklık çeyrek derece olduğunda. Yıldızın iç tabakası hakkında bildiğimiz bütün bilgiler teoriktir. yumruğunuzu gözünüzün hizasına getirirseniz.000 astronomi birimidir (AB). 42 .5° genişliğinde. Küçük parmağınızın ucu ise yaklaşık 1° dir. Yıldızların yapısı ile fiziksel ve kimyasal özellikleri hakkında elde edilen bütün bilgiler. merkeze doğru gidildikçe sıcaklık değeri teorik olarak belirlenir. Güneş ve Ay 0. Bu büyüklük. çoğunlukla gökyüzünde yarım yay dakikasından az yer kaplar. bizden 4 kilometre uzakta yer alan bir madenin paranın büyüklüğüyle aynıdır. bu yöntem biz amatörler için gök cisimleri arasındaki uzaklıkları tahmin etmek için oldukça kullanışlıdır. x ışınları ve radyo ışınlarıdır. Bunlar gözle görebildiğimiz ışın. kızıl ötesi ışın. yıldızların yayınladıkları ve bize ulaşan ışınlarının değerlendirilmeleri sonucu elde edilir. Gökbilimciler.6 milyon km'dir. yıldızların arasındaki mesafeyi kaplayacak kadar büyük bir gökcisminin görünür büyüklüğü 10° olacaktır. Örneğin. Plüton gezegeninin uzaklığı ise 39 AB'dir. Güneş'in ortalama uzaklığı 149. Şimdi kolunuzu gergin olacak biçimde öne doğru uzatın ve yumruğunuzu sıkın. Ay'ın bize ortalama uzaklığı 384. Aynı şekilde. Fiziksel Özellikleri Uzaklıkları: Yıldızların uzaklıklarını hesaplamak. fiziksel ve kimyasal yapısı hakkında elde edilen bilgiler. yıldızın yüzey sıcaklığını tespit etmemize rağmen. Bize en yakın yıldızın uzaklığı ise 274. Yıldızın ışınını alamadığımız iç tabakalarını oluşturan gaz parçacıkları çekim kuvvetiyle bir arada yoğunlaşmış olarak bulunurlar. kilometre gibi doğrusal ölçü birimleri ile ölçülmez. gözü-müzden her birine çizdiğimiz hayali çizgilerin arasında kalan açıdır. Yıldızın iç kısımlarının özellikleri hakkında doğrudan doğruya bilgi elde etme imkânına sahip değiliz. Bu haldeyken. Son yıllarda astronomi aletlerinin ve araştırma tekniklerinin gelişmesi sonucu ışm çeşitleri artmış olup. yıldızın merkezi. 1 derece = 60 yay dakikası. 1 yay dakikası = 60 yay saniyesidir. günlük hayatta kullandığımız metre.

Öz hareketi en fazla 61 Cygnus yıldızıdır.000 km'dir. Bize en yakın olan yıldızlardan birinin ışığı ise.400. yani yer değiştirmelerinin farkına varamayışımızın tek nedeni çok uzakta olmalarıdır.5 ışık yılı Hareketleri Yıldızlar çok uzakta olmaları dolayısıyla sabit gibi gözlenirler. Bunlar Trigonometrik yöntem. Büyük bir hızla hareket ederler. Güneş bu hareketi sırasında gezegenleri ve uydularını da beraberinde sürükler. Bu yıldız 370 yılda Güneş'in çapına eşit. Güneş'in ışığı da ortalama 8 dakika 20 saniyede gelir. Başka bir ifade ile bu yıldız bu gün sönmüş olsa ışığını 520 yıl daha görmeye devam edeceğiz. 43 . Bugün dev gözler diyebileceğimiz büyük teleskoplar ve dev kulaklar diyebileceğimiz radyo teleskoplarla yıldızların hareketleri ve yönleri kolayca izlenebilmektedir. Gerçekte bütün yıldızların kendilerine özgü hareketleri vardır. Yıldızların uzaklıklarının tespitinde birçok yöntem kullanılır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların uzaklığı hakkında bir başka örnek: Işığın hızı saniyede 300. yani 1. Fotoğrafik yöntem (Uzak yıldızlar için uygulanır. yıldızların birbirine göre açısal durumlarının değişmediğini görerek. yıldızların hareketli olmadıklarını kabul etmiş. Yani İstanbul'un fethedildiği yılda (1453) yola çıkan yıldızın ışını. Yıldızların bu tür hareketlerine öz hareket denir. Güneş saniyede 20 km hızla Lyr takımyıldızından (Çalgı takımyıldızı) Vega yıldızına doğru hareket eder. Grek düşünürleri.) Bu yöntemlerin uygulanmasıyla uzaklıkları tespit edilen yıldızlardan bazıları şunlardır: Yıldızın Adı __________________________ Uzaklığı Kuzey Kutup Yıldızı (Polaris) Centaure Takımyıldızının a Yıldızı Sirius 61 Cygnus Vega 46 ışık yılı 4. onlara sabit yıldızlar adını vermişlerdir.000 km'lik bir yay çizer.3 ışık yılı 10 ışık yılı 11 ışık yılı 26. Ay'ın ışığı ortalama 1 saniyede. yıldızlar da birbirine göre gezegen hızlarına yakın hızlarla hareket ederler. Gerçekte.) Dinamik yöntem. (Çok yakın yıldızlar için uygulanır. Güneş de bir yıldız olduğundan. kısa zaman aralıklarında yapılan gözlemlerle fark edilemez. Hareketlerinin. 520 yılda gelmektedir. Yıldızların hareketlerini çıplak gözle görebilmemiz için bir yıldızı birkaç yüzyıl gözlemek gerekir. Batlamyus ve Halley aralarında 1500 yıl farka rağmen yıldızların kendilerine özgü hareketleri olduğunu tespit etmişlerdir. yıldızların birbirine göre olan uzaklık değişmeleri. bize ancak 1973 de ulaşır. Bu örneklerden yıldızların ne kadar uzak oldukları açıkça belirtilmiş olur. Güneş'in de bir öz hareketi vardır. Yıldızların öz hareketleri değişik doğrultularda olabilir. Yıldızların bize olan uzaklıkları çok büyük olduğundan.2. Spektroskopik yöntem (Fiziksel yöntem).

000 yılda alacağı şekil hesaplanmıştır. Hipparchos. kadire kadar olabileceği tespit edilmiştir.2. kadir şeklinde sıralamıştır.000 yıldız görülebilir. Bu durumda daha büyük teleskoplar yapıldıkça kadir değerinin artacağı ortaya çıkmaktadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızların öz hareketleri sonucunda takımyıldızlar şekillerini değiştirmektedirler.98 1. Ancak. kadire kadar olan yıldızların fotoğrafları alınabilmektedir. Halley'den sonra yıldızların hareketi hakkında en çok araştırma yapan Robert H. Amerika'da ünlü Mount Palomar Gözlem Evinde. Parlaklığı 6. Göz. ve 5. yıldızın bizden uzaklaşmakta mı yoksa yaklaşmakta mı olduğu anlaşılır. gökyüzünde mümkün olan en büyük uzaklıkta ve hareket hâlinde bulunan iki uçağın hareketini izlediğimizde. Ö. Bu bilgilerden sonra saniyede 20 km hızla yol alan yıldızların hareketlerinin nasıl hesap edildiğini günlük hayattan basit bir örnekle açıklayalım.58 2.74 44 . kadir. teleskop yapma tekniği ilerledikçe. kadir değerleri için kullanılan pozitif sayılar ile belirtilen kadir ölçülerinin dışında negatif sayılar ve bunların da ondalık kısımları ile ifade edilebilen sayıları kullanmak zorunluluğu ortaya çıkmıştır. Dikkatli bir gözlemci gökyüzüne baktığında bunun böyle olduğunu kolayca görür.000 yıl sonraki durumlarının şekillerini teorik olarak hesaplamış ve şekillerini çizmiştir. takımyıldızların 25.. Başka bir örnek: Bulunduğumuz yerden. 160-125) milâttan önce 125 yılında yıldızların parlaklığını bildiren ve kadir adı verilen bir ölçü birimi tanımlamıştır.46 +0. Hipparchos (M. Yıldız Adı Sirius Procyon Altair Aldebaran Spica Deneb Kastor Kutup Yıldızı Güneş Kadir Cinsinden Parlaklık -1. teleskoplarla parlaklığı 23.12 -26. bu uçakların hızları birbirinden saatte 300 km farklı olsa. teleskop ve özel fotoğraflar plağı ile yıldızların parlaklık değerlerinin 23.38 0. Teleskoplarla görülemeyen yıldızların parlaklık değerleri astronomide kullanılan özel fotoğraf plâğı ile tespit edilmektedir. Bulutsuz bir gecede eğer Ay da yoksa kuzey yarım küremizde ortalama 3.25 1. Aynı şekilde.000 yıl önceki ve zamanımızdaki durumları ile 25. kadire kadar olan yıldızlar gözle görülebilmektedir.. 4. Şöyle ki: Bize hızla yaklaşmakta olan bir trenin sesi ile bizden hızla uzaklaşmakta olan bir trenin sesinden. gözle görülebilen en parlak yıldızı 1. Parlaklıkları Yıldızların hepsi aynı parlaklıkta değildir. yıldızlardan gelen ışık dalgalarının frekans değişikliğinden de yıldızların hızı hakkında. bulunduğumuz yerde bu iki uçakğı sanki beraber gidiyorlarmış gibi görürüz.77 0. bulunduğumuz noktadan trenin bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğunu anlarız. En parlak ile en sönük yıldız dışında kalan değişik parlaklıktaki yıldızları da parlaklık durumlarına göre 2. kadir şeklinde sınıflandırmıştır. 3. Memleketimizden görülebilen bazı yıldızların görünen parlaklık değerleri aşağıdadır. Büyük Ayı takımyıldızının 200. en sönük görülebilen yıldızı da 6. Baker.85 0.

Sobanın sıcaklığını biraz daha yükseltecek olursak. Çeşitli renklerde görülen yıldızların yüzeyindeki sıcaklık aşağıdaki tabloda gösterilmiştir. birçok yıldız için geçerlidir. Örneğin. Bu deney ile şu gerçek ortaya çıkıyor: Demir çubuğun renk değiştirmesi doğrudan doğruya sıcaklığı ile ilgilidir. beyaz. Çok sayıda yıldızın tayfları incelendiğinde birbirinden farklı görünüşlere sahip oldukları görülür. Onun için yıldız tayflarını benzerliklerine göre gruplara ayırmak mümkündür. Burada akla şu soru gelmektedir. karanlık bir ortamdan yıldızlara çıplak gözle veya teleskopla dikkatli bakıldığında.2. Avcı (Orion) takımyıldızında Betelgeuse yıldızı ve Akrep (Scorpius) takımyıldızında Antares yıldızı kırmızı. Yıldızlarda görülen değişik renk yüzeyindeki sıcaklığın sonucudur. Örneğin. önceden sarı. beyaz ve maviye doğru renk değiştirdiğini görürüz. sarı. astrofizik yöntemlerle yapılan araştırmaların başında. metal çizgileri üstün olanları da başka bir grup hâlinde toplayabiliriz. Bu konuda bilimsel düzeni ve milletler arası birliği sağlamak amacıyla yıldızların parlaklığnı belirtmek için yukarıda açıklanan kadir birimi esas alınmak üzere iki çeşit parlaklık tanımlanmıştır. yıldızların tayflarına göre sınıflandırılması gerekir. Bunlar. Arabacı (Aurige) takımyıldızında Capella ve Vega ile Güneş sarımsı. Soba içindeki sıcaklık çok fazla ise demir çubuk kırmızı ile sarı arasında bir renk alır. Bu şekildeki ayırım kesin olmamakla beraber. hidrojen (H) çizgileri kesin olanları bir grup. astronom Pogson tarafından yıldızların parlaklığını ifade edebilmek için bir matematik formül geliştirilmiştir. Renkleri Gözlem koşullarının uygun olduğu bir gecede. Bununla beraber yıldız tayfları arasında az veya çok benzerlikler vardır. Sobanın sıcaklığını yükseltecek olursak demir çubuğun. Bu şekilde yapılan işleme yıldızların tayfsal sınıflandırılması denir. Bir süre sonra çubuğun kızardığı görülür. görünen parlaklık ve mutlak (salt) parlaklık şeklinde adlandırılmıştır. Yıldızların değişik renkte görülmesinin nedeni nedir? Bu sorunun cevabını açıklamadan önce şu basit deneyi yapalım: Bir demir çubuğu (veya maşayı) yanmakta olan bir sobanın içine sokalım. mavi renkleri daha değişik görmek mümkündür. her yıldız değişik renkte görülür. helyum (He) çizgileri aynı olanları bir grup. 45 . Bu durumda yukarıdaki sorunun cevabını şimdi açıklayabiliriz. Daha sonra. Büyük Köpek (Canis Majör) takımyıldızında Sirius beyazdır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Hipparchos tarafından kadir terimi ile tanımlanan parlaklık birimi psiko-fizik temele dayanmaktadır. Yıldızların renkleri Wien Kanunu'na göre belirlenir. Ortalama Yüzey Sıcaklık Derece (C°) 3000 4000 6000 8000-15000 15000-25000 Rengi Kırmızı Kırmızımtrak Sarı Beyaz Mavi Sınıflandırılmaları Astronomide.

Bu durumda da her sınıf kendi arasında bölüme ayrıldı. Neticede Harwart sınıflandırması şu şekle girmiş oldu: R-N Q P W O B A F G K M S Araştırmalar ilerledikçe. Bu sınıflandırmadaki temel özellik.. ........... R... P.............. Böyle bir ışınım tayfı..2. Salma tayfı: Atomlardan oluşan düşük basınçta.. bunları birer birer incelemek bugün için mümkün değildir.......ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Beyaz ışık prizmadan geçince... kırmızıdan mora kadar renkleri taşıyan sürekli zeminden oluşur.. Sücekli tayf: Işık kaynağı katı veya sıvı cisim olabilmektedir. 1. Vogel tarafından yapılmıştır. Uzayda çok sayıda yıldız bulunduğu için. yıldızı çevreleyen atmosferin hangi gazlardan oluştuğu tespit edilir..... Örneğin... Tayflar genel olarak 3 ayrı türde incelenir.. Bu duruma fizikte tayf denir........ Bu tayf türünün incelenmesinde..... Bu konuda ilk çalışmalar 1968'de Secchi.. ilişkin olduğu sınıf harfinin sağına yazılan.. Tayf konusunda yapılan araştırmalar ilerledikçe her kimyasal elementin kendine özgü özel tayf verdiği tespit edilmiştir.... basınç.. Soğurma Tayfı: Soğuk bir gaz. .. değişik renklere ayrılır. Bu tür tayflar ışınım kaynağının kimyasal yapısını incelemek için önemlidir.... 9 sayılarının biriyle belirtilir.. turuncu ve kırmızıdır.. Bileşiminde metan olan bir yıldızın tayfı değişiktir.. A3.. Başlangıçta bütün yıldızlar tayflarına göre: BAFGKM harfleri ile 6 sınıfa ayrıldı.... H... Al.. Yıldız tayflarının lâboratuvar değerlendirilmeleri sonucu.. Bunlara da tayf türü denir..... yüzyıl fiziğinin astronomiye en büyük hizmetidir.. belirli bir dalga boyunda aldığı ışınımı soğurur.. renkli bir zemin üzerinde kara çizgilerden oluşur.. yeşil.. Renk sıralaması kısa dalga boyundan başlayarak mor... Tayf içerisinde her kimyasal elementin bir veya daha çok çizgileri vardır........... her sınıfa giren yıldızlar arasında farlı gruplamalar ortaya çıktı..... Her bir tür... Bugün herkes tarafından kabul edilen sınıflandırma Harvard Gözlem Evinde yapılan Harvard Sınıflandırmasıdır... kimyasal bileşimi ve madde bolluğuna ait bilgiler elde edilir. N harfleri eklenerek toplam 13 tayf sınıfı elde edildi. .. parlaklık.. Hockyer..... daha sonları baş tarafı O.. AO.. A2..... Bu konuda araştırmalar ilerledikçe... 46 .S8.. Işık kaynağı bir yıldız ise yıldızın tayfı elde edilmiş olur.. 2... Tayf.... ışık kaynağının (yani yıldızın) sıcaklık.. 0.. Örneğin.C. parlak bir gazdan gelen ışınım.... Bu sonuç 20. Bu çalışmada 391.... Aynı zamanda da ışık kaynağının bize yaklaşmakta veya bizden uzaklaşmakta olduğu hakkında da bilgiler tespit etmek mümkündür.gibi... …….000 yıldızın tayfları sınıflara ayrılmıştır.. Bu kadar yıldızın sınıflandırılması 9 ciltlik bir kataloga toplanmıştır. S9.. karanlık bir zemin üzerine parlak çizgilerden oluşan bir tayf verir... bileşiminde hidrojen bulunan bir yıldız keskin hidrojen çizgiler verir.. Her tayf sınıfının ayrı ayrı fiziksel ve kimyasal özellikleri vardır..........W.. belirli elementlerin özelliklerine ve bunların dağılımına dayanır. Q ve sonları da S.. mavi.. Yıldızlar için bu türden yapılan araştırmalardan bir sınıflandırma yapılabileceği ortaya çıkmıştır.. Norman.. Bu bakımdan tayfsal sınıflandırmanın amaçlarından biri şudur. sarı..

Çalışmalardan elde edilen yeni bilgilerle yeniden bir diyagram çizildi. Yıldızların tayfları. Elde edilen bu tür diyagramlara da tayf parlaklık. Hertzsprung. Cambridge Üniversitesinde de başka bir araştırma başlamış idi. Bu çalışmaları yürüten Amerikalı astronom Henry Norris Russel (1877-1957) 50 yıldızın ıraklık açılarını elde etmiş. yaşları ve geleceklerine ilişkin teoriler bu diyagram üzerine oturtulmaktadır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Yıldızları gruplar hâlinde toplamak ve her grubun temsilcisi olan yıldızı (mukayese yıldızı) tespit etmektir. bu sıranın bir gelişim olabileceğini düşündü. ancak devlerin Mv= 0. Bu araştırmada yıldızların fotoğrafik olarak ıraklık açıları tayin ediliyordu. yani aydınlanma gücü yüksek olan ilk gruptaki yıldızlara dev yıldızlar. 47 . bu gruptaki temsilci yıldızın sıcaklık. Bulduğu 12 cüce yıldız ile 7 dev yıldızı beyazdan kırmızıya doğru sıralayan Hertzsprung. renk-parlaklık diyagramları denilmektedir. Hertzsprung'un bu çalışmalarından habersiz olarak. apsis eksenine tayf türü yerine renk ölçekleri veya sıcaklık değerleri de alınmaktadır. araştırmaları sonucu şu gerçekleri gördü: Geri sınıflardaki yıldızlar mutlak (salt) parlaklıkları bakımından iki grupta toplanmıştır. Oysa küresel kümelerin ekliptik gök adaları ve Samanyolu merkezi yıldızları farklı bir HR diyagramı verdikleri tespit edilmiştir. Russel'in öngördüğü diyagram üzerindeki çalışmalar 1913'ten sonra birdenbire hızlandı. aydınlanma gücü düşük olan ikinci gruptakiler de cüce yıldızlar adını verdi. diğer grupta çok sönük yıldızlar bulunur.2. Bu grupta çok parlak yıldızlar. Hertzsprung görünen salt parlaklığı. G sınıfndan M sınıfına doğru ilerledikçe grup arasındaki fark artmaktadır. Tayfsal sınıflandırmanın bir diğer amacı da değişik gruptaki diğer yıldızların uzaydaki dağılımını incelemek ve sonuçta Samanyolu'nun yapısını öğrenmektir. Daha sonra lâboraruvarlarda bu temsilci yıldız ile aynı grupta araştırılan yıldızın kimlik kartı ortaya konur. Bu nedenden. Heptzsprung aynı zamanda amatör bir astronom idi. Bu diyagramda. ayrıca bunların tayf sınıfları ile mutlak parlaklıkları arasındaki durumu gösteren bir diyagram çizmiştir. parlaklık. Bu tür diyagramlara HR (Hertzpurung-Russel) diyagramı denilmesi gelenek hâline gelmiştir. Hertzsprung-Russel Diyagramı Danimarkalı Ejner Hertzsprung (1873-1967) 1907'de Kopenhag Uranio Gözlem Evinde foto-kimya uzmanı olarak göreve başladı. Yıldızların gelişimi. Herzsprung bu görevi dışında. Samanyolu ve benzeri gök adalarının sarmal kollarında bulunan yıldızlar HR diyagramı verir. Bu süreye kadar çalışmalarda mutlak parlaklığı hesaplanan yıldızların sayısı 300 kadar olmuştu. Russel ile Hertzsprung 1913'de Bonn'da tanıştılar. Şöyle ki: Diyagramda. yıldızların çoğunluğu anakol diye adlandırılan bir şerit üzerinde yer almakta. Bundan sonra. basınç ve kimyasal bileşimi ile ilgili değerleri en ince özelliklerine kadar tespit edilir. Bu diyagramda Russel de şu gerçeği gördü: G sınıfından sonraki yıldızlar iki kol üzerinde toplanmaktadır. renkleri veya aydınlatma güçleri arasında nasıl bir bağıntının olabileceği önemli bir konudur. yıldızların tayfsal türleri ile öz haraketleri ve parlaklık değerleri arasındaki bağıntıların ne olabileceğini araştırıyordu.0 dan geçen yatay bir çizgi yöresinde dağılmakta olduğu 1913'de görüldü.

gramın binde 1'i kadardır. Bunlar: Gökyüzünde en parlak görülen Kutup Yıldızı (Polaris) Güneş'ten 8 defa büyüktür. Bu bölgelere Popülasyon I ve Popülasyon II adını vermiştir. Çapları Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleri olduklarından gerçek çaplarını ölçmek çok güçtür. Büyüklükleri Parlaklık ve uzaklık değerleri bilinen yıldızlardan bazılarının büyüklükleri hesaplanmıştır. Kütleleri Öyle yıldızlar vardır ki 1 metreküpü. Amerikalı ve İngiliz astronomların birlikte yaptıkları hesaba göre. Küçük Köpek (Canis Minör) takımyıldızının Proksiyon adlı en parlak yıldızı Güneş'ten 16 defa büyüktür. İkizler (Gemini) takımyıldızının en parlak yıldızı (α yıldızı) Güneş'ten 1 milyon defa büyüktür. Akrep (Scorpius) takımyıldızının en parlak yıldızı Antares'in çapı Güneş çapının 400 katıdır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Alman asıllı Amerikalı astronom Walter Baade (1893-1960). yıldız Dünya'yı içine alırdı. Bu sonuçta. En küçük yıldız bile Güneş'ten kat kat büyüktür. 61 Cygnus yıldızı 1965'te yayınladığı çok kuvvetli röntgen ışınlarının incelenmesiyle 1 çay kaşığının milyonlarca ton olduğunu hesaplamıştır.2. Güneş çapının 420 katıdır. Bir yıldızın çapı. büyüklükleri hesaplanan bazı yıldızları belirtelim. Bu bölgedeki yıldızlar daha genç yıldızlardır. 1920 yılında astronom Pease tarafından yapılan hesaba göre Örion takımyıldızının en parlak yıldızı olan Betelgeuse 'ün görünen çapı. Arabacı takımyıldızının en parlak yıldızı Capella'mn çapı ise Güneş çapmdan 10 defa büyüktür. Kimyasal Özellikleri Yıldızların tayf çekerle (spektroskop) elde edilen tayfları. Buna karşılık uzay hızları daha yüksek yıldızları Popülasyon II bölgesinde bulunur. Dünya ve Merkür gezegenlerinin yörüngeleri Antares yıldızının içinde kalırdı. Dünya'nın yarı büyüklüğünde olan cüce yıldızların 1 santimetre küpünün kütlesi 40 tondur. Yıldızların. Örneğin. yıldızların yaş. Büyük Köpek takımyıldızının Sirius yıldızı Güneş'ten 1000 defa büyüktür. Güneş'in bulunduğu yerde olsa idi. kimyasal yapı. Böyle büyük kütleli bir yıldız. 1944'te çalışmalarında. Yapılan hesaplara göre birçok yıldızın çapı Güneş'in çapından büyüktür. yakınından geçen gök cisimlerinin etkilediği çekim kuvvetiyle gök cisimlerini yok ettikleri anlaşılmaktadır. Fakat bazı yıldızların da kütleleri çok büyüktür. Güneş tayfı gibi araları siyah çizgilerle ayrılmış sürekli tayf olduğu tespit edilmiştir. Popülasyon I ve bölgesindeki yıldızların hidrojene göre metal miktarı Popülasyon II bölgesindeki yıldızlardan daha azdır. Baade. Eğer bu büyük yıldızlardan biri. diğer fiziksel ve kimyasal özellikleri ile sayıları aşağıdaki şekilde açıklanabilir. 48 . bize olan uzaklığı ve görünen salt parlaklığından yararlanarak tespit edilir. Yıldızların büyüklükleri hakkında bir örnek vermek üzere. gök adalarının sarmal kollarındaki yıldızlar ile açık küme yıldızlarının Popülasyon I bölgesinde bulunduğunu tespit etmiştir. Bu değerlerden anlaşılıyor ki Güneş Antares yıldızının merkezine konacak olsa. Venüs. uzay dağılımı ve dikine hızları bakımından birbirinden farklı iki bölgede toplandığını tespit etmiştir. yıldızların kimyasal yapısının Güneş'e benzediği gerçeği ortaya çıkmıştır. Mars.

bugün için kesin çizgilerle belli değildir. sayısız yıldızlarla dopdoludur. yıldızların çoğunluğunun Samanyolu sisteminde bulunduğunu tespit etmiştir. Bu sayıda yıldızın varlığı nasıl tespit edilmektedir? Gökyüzünün belirli bir bölgesi özel fotoğraf plağıyla tespit edilir. 49 .000. yarısı da ülkemizin içinde bulunduğu kuzey yarım kürede bulunur. yıldızların Güneş'ten çok uzakta bulunmalarıdır. en çok helyum. içinde bulunduğumuz sonsuz evrenin göremediğimiz sınırları ötesinde de yıldızların var olduğunu radyoteleskoplar yardımıyla tespit edebiliyoruz. kadire kadar olan.000 yıldızı görebilmek imkânı vardır. hidrojen.021 olduğu tespit edilmiştir. Bunun nedeni. evrimi ve ölümü ile ilgili bilgiler. Büyük teleskoplarla yapılan araştırmalarda tespit edilen yıldız sayısının 500 milyar olabileceği hesaplanmıştır. Yıldızların kimyasal yapıları Güneş'e benzemiş olmakla beraber. sodyum. berrak bir gecede gökyüzüne çıplak gözle baktığında. Bu bölgedeki yıldız sayısı sihhatli olarak sayılabilir. Bu tür sayım işlemini belirtmek için kaba bir örnek olmasına rağmen şunu belirtelim.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Bu gerçeğe göre. Diğer yıldızlar da yıldız kataloglarında numara ile gösterilir. Bu kadar yıldızı adlandırmak mümkün olmadığından. Güneş kadar parlak gözükmemektedir. Daha önce de belirtildiği gibi bugün. YILDIZLARIN OLUŞUMU Yıldızların oluşumu. Burada şöyle bir soru akla gelmektedir.2. Günümüzde bu konuda bilinenler.5 m çaplı teleskoplarla 500. Yıldızların oluşumu ile ilgili bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. kimya ve matematikle temellendirilmiş teorik bilgilerdir. yıldızlar çok sıcak ve akışkan gaz tabakaları bulunan bir merkezde toplanmış akkor hâlinde birer gaz kütleleridir. Bu sayının yarısı güney yarım kürede. fotoğraf plâğı aracılığıyla 23 üncü kadire kadar olan yıldızlar görülebilmektedir. sonsuz sayıda yıldız görebileceğini zanneder. yaptığı hesaplamalara göre. Sayıları Çoğu kimse. bu kadirden sonraki yıldızları görememekteyiz. teleskop ve fotoğraf plâğı yardımıyla 23 ncü kadire kadar olan yıldızları görebilmekte. Bu bölgenin alanı gökyüzünün alanı ile çarpıldığında gerçeğe yakın sayı bulmak mümkün olmaktadır. Elde edilen sayı çuval içindeki pirinç ağırlığı ile çarpılınca. kadirdeki 21 yıldıza özel ad verilmiştir. göz. Bir çuval (veya kamyon) içerisinde belirli bir ölçüde pirinç alalım. Kaliforniya'daki Mount-Wilson Gözlem Evinde bulunan 2. Gerçekte çıplak gözle görülebilen yıldız sayısının 6. Ancak. Buradan şu sonuca varırız: İçinde bulunduğumuz sonsuz evren. Yıldızların tayflarının Güneş tayfı ile merkezde olmakla beraber siyah çizgilerin durumu her yıldız için ayrılık göstermektedir. Objektifi 6 cm olan bir teleskopla 10. Bu gerçek de yıldızın yapısını oluşturan maddelerin oranı ve miktarının değişik olduğunu gösterir. çuvaldaki gerçek pirinç sayısı elde edilir. Çıplak göz ile 6. Herschel. magnezyum ve demirin varlığını gösteren çizgiler tespit edilmiştir.000 yıldız görülebilir. kadire kadar olan. Yıldız tayflarında. Bunun sayısını tespit edelim. fizik. ancak 1. teleskopla 16.

Yıldızın merkezindeki hidrojenin 0. merkezindeki kütle içinde.007 kadarı helyuma dönüştükten sonra. yıldız cüce yıldız durumuna gelir. Büzülen yıldızın merkezî kütlesi. Bu teorik görüşe göre büzülen yıldızın sıcaklığı artar ve HR diyagramındaki yeri sola doğru kayar. nötronların. daha fazla çökmesi önlenen. Büzülme devam ederek. YILDIZ EVRİMİNİN SON EVRELERİ Astronomlar. 1. yıldızın ışınımı da artarak. YILDIZLARIN EVRİMİ Bu konudaki teorik bilgiler aşağıdaki gibi özetlenebilir. Kırmızı devlerden oluşanlara beyaz cüceler denir. 50 . şu şekilde açıklanabilmektedir. bir kısmı ise yıldız merkezi çevresindeki helyumun diğer ağır elementlere dönüşmesinden salınır. bir gaz küresidir. Güneş kütlesinde bir beyaz cüce. uzayda yıldızlar arası boşlukta bulunan toz ve gazlardan meydana gelmiştir. yeniden büzülmeye başlar. Yıldız bir gaz küresi şekline gelinceye kadar çekim kuvvetlerinin etkisiyle büzülür. yıldızların sonunu ve son evrelerini onların bıraktıkları kalıntıya göre 4 grupta incelerler. Beyaz Cüceler Mutlak parlaklıkları sönük ve kütleleri çok küçük olan yıldızlar. 1cm³ de 1 milyar tondur. bir kısmı da ışınım enerjisi şekline geçer. Nötron yıldızların oluşumu. Bunun anlamı şudur: Beyaz cücenin yoğunluğu 106 g/cm3 dür. yoğunluğu 1014 g/cm3 olan gök cisimler nötron yıldızlarıdır. yaklaşık 1km ve yoğunluğu da. elektron gazı çok büyük olan çekime karşı koyamaz. Bu iç basıncın artışı yıldızın büzülmesini sona erdirir. nükleer enerji oluşumu hızlanır. İlk gözlenen beyaz cüce çift yıldız Sirius'ün bileşenidir. Çökme devam eder. Bu durumda ortaya çıkan bu yeni enerji kaynağı ile yıldızın merkezi daha da ısınarak iç basıncı artar. Enerjinin bir kısmı bu büzülmeden. kırmızı dev yıldız durumuna gelir. b. Ortaya çıkan nötron yıldızının yarıçapı. HR diyagramında yeri tekrar sola kayar. Bu enerji noksanlığından. Sadece nükleer enerjiden doğan ışınım salınır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Herhangi bir yıldız. Yozlaşmış nötron basıncı. Sonunda yıldız. nükleer reaksiyonlar başlayacak kadar ısınır ve hidrojen. Bundan sonra büzülmeden dolayı ışınım olmaz. Bu gaz dejenere bir gazdır. cüce yıldızlar olarak adlandırılır. ortaya çıkan bir basınçtır. yaklaşık olarak. Nötron Yıldızlar Yarıçapı 10 km. yine bir pingpong topunun içi. Dünyamızda 100 milyon ton eder. nötron yıldızına dönüşür. yüksek hızlarla hareket ederler. Bu durumda. Bunun anlamı da şudur: Beyaz cücenin maddesi o kadar sıkışıktır ki elektronlar artık belli bir ortama bağlı değildir.4Mg (güneş kütlesi) den büyükse. Bu büzülme sırasında açığa çıkan potansiyel enerjinin bir kısmı. çekirdek yoğunluğuna kadar sıkıştırılmış olan. Yoğunluğu bu kadar yüksek olan madde dejenere (yoz) madde olarak adlandırılır. Dünya büyüklüğündedir. Oluşumunu tamamlayan yıldız yavaş yavaş soğur. merkezde helyum toplanmaya başlar. Bu durumda çekirdekteki yoğunluk ve sıcaklık artar. Bunun anlamı da şudur: 1 cm3 beyaz cüce maddesi 100 milyar tondur. biri birine değecek kadar sıkışmasından dolayı. a. Başka bir ifadeyle. yoğunluk o kadar artar ki atomların çekirdeklerindeki protonlarla elektronlar birleşip nötrona. yıldızın parlaklığı yarım kadir kadar azalır. Bu tür yıldızların yoğunluğu şu şekilde açıklanabilir: 1 cm3 büyüklüğündeki nötron yıldızı maddesi. Nötron yıldızı. Bu teorik evrimin süresi 11 milyar yıldır. Beyaz cücelerin daha küçük kütleli olanlarına helyum beyaz cücesi denir. Çoğunluk beyaz cüceler çift yıldızlar içinde bulunur. yozlaşmış nötron basıncı tarafından. oluşmakta olan yıldızı (gaz küresini) ısıtır. Yıldızın merkezindeki hidrojen tamamen tükenince.2. Bu durumda HR diyagramındaki yeri sağa doğru kayar. helyuma dönüşmeye başlar.

bu bölgedeki olaylardan. yarıçapı 10km olan bir atom çekirdeğidir. Adeta. burkulma ve dönme oluşturur. Karadelik. yolculuk yapabilirler mi? Bir karadeliğin içine atlarsanız. Periyodik milisaniye mertebesine olanlara milisaniye pulsarları denir. gökada oluşurken. ortaya çıkmanız mümkün mü? 51 . Aynı şekilde. Bu dev kütleli karadelikler. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak. 10milyon Güneş kütlesi olduğu. Bunun anlamı 1 cm3 kara delik maddesinin yeryüzünde 10 milyar ton gelmesi demektir. ışık fotonlarından. Bu durum. yok olduğu görünmez noktalardır. Bu keşfi takip eden yıllarda. karadelik tünellerini kullanarak. Andromeda Galaksisinin uydusu M32 Galaksisinde. Kara delik dejenere madde olarak adlandırılan bir yapıya sahiptir. Hubble Uzay Teleskobuyla yapılan çok duyarlı gözlemler. Bunlara pulsar (atarca) denildi. Karadelik civarında. gaz bulutlarının. öyle bir bölge vardır ki. 1. bir istasyon. merkezindeki karadeliğin kütlesinin de. Örneğin. 'insan' yahut 'cin'. Kendisinden. birçok dış galaksinin merkezinde çok sayıda kara delik olabileceğini göstermiştir. Andromeda gökadasının. herhangi bir kara deliğin yoğunluğu 1016 g/cm3 tür. parçacıklara ayrılırsınız. geriye dönüş yoktur. oldukça anlamlıdır. yıldızların ölümünün bir sonucudur. uzay-zamanda. 'her gökadanın merkezinde. tahmin ediliyor. Gaz molekül bulutları. adeta ezilerek. Mars'ın uydusu Deimos kadar ağır olurdu. maddenin. Bu merkezi topak. Bugün bilinen pulsarların sayısı 500'dür. bir kez girerseniz. Böyle bir nötron yıldızı. Karadelikden ışık kaçamazsa. Karadelikler. bu top. Kara Delikler Kara delikler hakkındaki bilgilerimiz astrofizik teorilerine dayanmaktadır. Periyotları 1 milisaniye (0. Pulsarlar İngiltere'de 1967'de Bell ve Hewish. merkezde büyük kütleli yıldızlar yer alır. kendi yoğun merkezine çökerken. Samanyolu merkezinde bulunan karadelik. adeta dev kozmik bir süpürge yahut vakumlardır.3 saniye periyotla radyo sinyali gönderen bir cisim keşfettiler. gaz ve parçacıklarla daha da büyür.001 saniyenin teorik hesaplandığı unutulmamalıdır. ışık dahi kaçamadığı için gözlenemezler. Örneğin. ışık bile kaçamaz. merkez çevresinden çaldığı. Evren de en çok bulunan karadelikler. ortaya çıkar. 2. karşılaştığı her şeyi yutan. bir kozmik sansür vardır. uzaytozu parçacıklarından. Pulsarların 1012 gauss gibi çok yüksek manyetik olanı vardır. kısa periyotla radyo sinyali gönderen gök cisimlerin varlığı keşfedildi. Bu yüzeyden içeriye.2. Güneş’ten yaklaşık 10 kat büyük yıldızlardır. Burada 0. karadelik değildir. Ekseni çevresinde çok hızlı dönen nötron yıldızları oldukları kabul edilmektedir. bir milyon Güneş kütlesini aşan kara deliğin varlığını gösteren bulgular gözlenmiştir. bir milyardan daha fazla. dev yıldızlara kadar. Ayrıca. Karadelikler. ç.'Kaymak deneyi'nde olduğu gibi. yoğun merkeze çökmesiyle. Hatta Samanyolu galaksisinde. Bir nötron yıldızı.6 milyon Güneş kütlesi büyüklüğündedir. Acaba Dünyalılar. bir tuzak yüzeydir. büyük kütleli karadeliklerin var olduğu' düşünülmektedir. Karadelikler. Acaba bu parçacıklar.001 saniye) ile 4 saniye arasındadır. karadelik olduğu sanılmaktadır. c. bir durak noktasıdır.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM nötron yıldızının maddesiyle doldurulacak olsaydı. fiziksel hiçbir şey kaçamaz. Karadeliğe giden yolda.

kendi merkezlerindeki dev karadelikler tarafından yutulurken. Yıldızlar. Bilim-kurgu yazarlarına. uzay ve zamanda yolculuk için. gerçekte.büzülmeye başlayacak. karadelikler olmadan başarılması. karadelikler yoluyla. geçmişe yolculuk için. çekirdeklere parçalanacak. bir 'nur(akdelik) patlaması'yla yaratılan. Neredeyse ezilmenin sonu yoktur. potansiyeller içermektedir. evrenin 'büyük çöküşü'nün apaçık delilleri. Ancak. süper dev karadeliklere dönüşürken. ışıktan daha hızlı hareket etmesi gerekir. tahmin etmek. yüz milyarlarca galaksi ve her bir galakside. 'sanal zaman'daki tarihleri devam eder. Bunun ise. 52 . başlangıcının(büyük patlama) ve sonunun(büyük çöküş) olduğu kanıtlanmıştır. Çıplak tekillik.'Bilginin korunduğu' fizik prensibi gibi. bir karadeliğe düşen astronotun. pekte güvenli görünmüyor. Bir taraftan. Karadelik sansürüne. geçmişe ve geleceğe yolculuk için ilginç bir örnektir. karadeliğe düşen astronot. milyarlarca sene. Gerçekte. Sonuçta. burada. nede yaşam süreleri. Aynı şekilde'cinler'in. gittikçe artacaktır. Hatta çekirdekleri ve tüm atom altı parçacıkları da. açık bir şekilde. hala büyük bir umut bağlanmaktadır. ifade edilmektedir. yüz milyarlarca yıldızlardan oluşan. molekül. 2)Evrenin. Sonuçta. burada işlememektedir. bu tekillikte yok olur. neler yapabileceğini. astronot. yolculuk yaptıkları da kesin. bilgi de yok olmaktadır. 'iplik'. müimkün gözükmüyor. yolculuk yapmaları gerekiyor. Sonuç olarak karadelikler. maddenin ezilerek. birkaç saniye içerisinde. Öyleki. potansiyel bir kapı olarak. oldukça tehlikelidir. karadelikte. bu akıbetten kurtulamayacaktır. başka bir evrende. galaksiler ve evreni bekleyen sonda budur. 'Cinler'in 'İkinci Sema'nın sınırlarına yaklaşmaları için. Karadelikler. 'İkinci Sema'dan' dinleme yapmak isterken kovuldukları. bu tekillikte. uzayda yolculuk yapmak. milyarlarca galaksi. Acaba bu parçacıklar. her bir galaksi. 'iğnenin deliği' olmuştur. uzay-zamanın kendiside. güç değildir. moleküllere. paramparça olacaktır. Bir bilim adamının söylediği gibi: "Eğer bir yıldız. ezilerek adeta yok olacaktır. 'sonsuza yaklaşan hızla' kafa kafaya gelecek ve hiper dev bir karadeliğe dönüşecektir. 'sonsuz incelmesi'nin açık kanıtlarıdır. muhkem olan bu yolculuğu yapmaya. karadelikler. genel görelik denklemlerinin çözümleri.'Cinler'in ne hızları. Karadelikler.2. çok cazip gelen bu alan. oldukça kararsız gözükmektedir. diğer fizik yasları da. 'sanal' olarak ortaya çıkabilirler mi? Elbette şimdilik. karadelikten kurtulması için. 1)Sonsuz yoğun ve sonsuz ince bir 'nur' noktasından. Ancak bu parçacıkların. yolculuk yaptıkları. bu muazzam evren. Adeta astronot. Karadelikler. çatırdayarak kendi üstüne çökebiliyorsa. parçalanacak ve ezilecektir. ortaya çıkmanız mümkün mü? Gerçek zamanda. kütlesel çekimin etkisiyle. Yani. biri birlerine yaklaşmaya başlayacaktır. neden tüm evrende çökmesin?" 3)Genişlemekte olan bu muazzam evren. Bu tekillikte. Ancak böyle bir yol. görülmektedir.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Nitekim Kur'an da ki Hızır meselesi. adeta bir balonun sönmesi yahut bir kâğıdın avuç içinde dürülmesi gibi galaksiler. alametleri ve işaretleridir. diğer yandan galaksilerin dönüş hızı. Böyle bir gücü elde eden bir Dünyalının. Ancak. çökecektir. ayaklarından çekilerek. geriye dönmeye . Sadece madde değil. Bir karadeliğin içine atlarsanız. gidiş-geliş toplam süre. parçacıklara ayrılırsınız. atom altı parçacıklarının geçmiş tarihleri. Kur’an ifadeleriyle. Astronotun. şimdilik kapalı gözükmektedir. önce iplik gibi uzayacaktır. 'İkinci Sema'nın sınırlarına kadar. yetmez. atomlara ve atomlarda. başka bir evrene veya bir köşesine taşınarak.

Gezegenlerin parlak görülmelerinin nedeni Güneş'ten aldıkları ışınımın bir kısmını yansıtmış olmalarıdır. gezegenler ışık kaynağı değildirler. madde olmaktan çıktığı. Yıldızlar en büyük teleskoplarla bile. çıplak gözle görünür durumlarından farklı büyüklükte görülmezler. yeni baştan yaratacağı 'an'dır. Yıldızların hareketleri kısa sürede izlenemez. karadelikler üzerinde yapılan araştırmalar. meteoroloji ve bilimsel amaçlarla uzaya yapma uydular fırlatılmaktadır. gelişirler ve sonunda ölürler. evrenlerin Rabbi olan Sonsuz Yüce Allah'ın. İşte yaklaşan 'Saat' budur. Fiziksel ve kimyasal yapıları farklıdır. yakın gelecekte. c. 53 . Gezegenleri. ı. 4)Bilinmelidir ki. apaçık göstermeye.2. birleşimi ve en basit hali olan 'her şeyin kuramı'. e. ışık tutuyor. yüzey şekillerini ayrıntılı olarak görmek mümkündür. maddenin. Gökleri ve Yerleri. sadece evrenin başlangıcına ve sonuna değil. yapma uyduları yıldız ve gezegenlerden. devam edecektir. haberleşme. 'enfüsümüzde ve afakımızda'. İşte bu 'an'. ışınlarda titreme (scintillation) görülür. yayınladıkları ışınları ve hareketleri ile ayırt etmek mümkündür. Yıldızlar. kendi takımyıldızlarda gözlendikleri zaman. yani kütlesel çekim yasasını. Gezegenlerin sayıları belirli olmasına rağmen. 'nur(akdelik) noktası'dır. Allah. askerî. İşte 'Kıyamet'in arkasından. sonsuz ince. yayınladıkları ışınları. Gezegenleri. evreni yöneten yasaların. değişik atmosfer tabakalarından geçerken. düzenlemeye çalışıyor. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. Biz inanıyoruz ki. Gezegenlerde böyle bir durum yoktur. yıldızların üç hareketi vardır. h. bileşim ve miktar oranları farklıdır. Gezegenler takımyıldızlar arasında görünür şekilde hareket ederler. g. gökyüzüne bakıldığında. beklenen ikinci ve 'Son Büyük Patlama' anı. 'altın iyonları'nı çarpıştırarak. Gezegenlerin ve yıldızların oluştuğu kimyasal maddelerin. ğ. Cennetler-cehennemler yeniden yaratılacak ve ebedi kalacaklar. Bize en yakın Merkür'ün uzaklığı ise 6 x 107 km'dir. Berrak gecelerde. sonsuz incelerek. Örneğin. Yıldızlar doğarlar. sıfır boyutlu. Yıldızlar bize çok uzak gök cisimleridir. 'büyük patlama'ya hazır. acaba ortaya çıkacak mıdır? Belkide. d. bize en yakın yıldızın uzaklığı 207265 AB'dir. 'yapay büyük patlama' deneyleri. yıldızların ancak parlak olanlarını çok kısa süreli olan tam Güneş tutulmaları sırasında gündüz görülebilir. b. çok uzakta bulunmaları sonucu. Yıldız ile Gezegen Arasındaki Farklar a. uygun konumlarında ve uygun hava şartlarında gündüz görmek mümkün olmasına rağmen. sıfır hacimli ve patlamaya hazır 'nur' noktası. Gezegenler ise yıldızlara göre çok yakında bulunurlar. Yıldızlar birer ışık kaynağı olmalarının yanında. Bu araştırmalar ilerledikçe. Gezegenler ise aynı büyüklükteki teleskopla bakıldığında.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM İşte bu. Son yıllarda. İşte 'Kıyamet' den sonra 'Kıyamet' budur. ç. ayetlerini. İşte bu 'an'da. hareketlerini çıplak gözle izlemek mümkündür. fizik yasalarının ve fizik ötesi (sanal-melekût) evrenlerin anlaşılmasına da. f. Sonsuz yoğun. Bunların sayısının 1999 yılı başına kadar 3000'i geçtiği bilinmektedir. yıldızların sayısı sonsuz denebilecek kadar çoktur. i. Bugün bilim dünyası. Gezegenlerin yalnız yörünge hareketleri olmasına rağmen. kuantum kuramına bağlayan 'teori'.

Cisimler. Kısa dalgaboyunda bu durum.verilebileceğini kanıtlamış oldu. sıcaklığına bağlı olarak salınan elektromanyetik ışımadır. Güneş’ten yayılan ışığın şiddeti ve frekansı. ısıya maruz kalma süresi devam ettikçe de maviye doğru renginin değiştiğini görmemiz mümkündür.10-34 J. En ideali. Doğada gerçek bir Kara Cisim bulmak kolay değildi.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM KARA CİSİM IŞINIMI Kara cisim ışıması. Örnek vermek gerekirse. Bu cismin ısınmaya maruz kaldığında rengini değiştirdiğine ve sonuç olarak da cisimlerin sıcaklıkları arttıkça renklerinde değişmeler olduğunu yani renklerin belirli sıcaklıklara sahip olduğunu görmüş oluruz. 6 000 0C taki kara cisimden yayılan ışığın şiddeti ve frekansıyla.626196. kara cisim ışıması (yansıması) da denilmektedir. neredeyse. Yıldızların birer karacisim oldukları kabul edilir. Termal yansımaya. Kara Cisime çok benzeyen bir aygıt geliştirdi ve Işıma Yasası ya da Wien Yasası’nı oluşturacak çalışmalarını sürdürdü. uv catastrophe olarak bilinir. Yapmış olduğu bir dizi denemeler sonucu Max Planck 'Maddenin alıp verebileceği enerji belli bir değerin katlarıdır' demiştir. Klasik fizik bu dağılımı açıklayamamaktadır. Sözgelimi. Wien. Güneş ve Güneş gibi yıldızların yüzey sıcaklıklarının belirlenmesi sağlanabilmiştir. Cisimler sıcaklığa bağlı olarak ışıma yapar yani elektromanyetik dalga yayarlar. oluşma tarzına göre iki gruba ayrılır.() ise ışığın frekansıdır.Planck bir kuantumun taşıdığı enerji için E=h.2. herhangi bir cismin. Kara cisimlerin.s dir. klasik tahminler dalgaboyu sıfıra yaklaştıkça enerjinin sonsuza gitmesini önermektedir. ışınımın dalga boyu ile cismin mutlak sıcaklığı çarpımının sabit olduğunu bulmuş ve bulunan sabit sayıya Wien sabiti. Isıl (termal) yansıma ve termal olmayan yansıma. ışınımı hiç yansıtmayan ya da saçmayandır. sıcaklıklarından bağımsız olarak her dalgaboyunda ışınım yaparlar. Ama Alman Fizik Profesörü Wien. Çoğu cisim buna benzer şekilde davranır. Elektromanyetik ışınım. Enerjinin bu şekilde birimleşmiş haline kuant(parçacık)denir. bulunan matematiksel eşitliğe de ”Wien Yasası” denmişti. 54 . Enerji dağılımının şekli sıcaklık ile belirlenir.Planck bu bağıntısı sonucu 'Enerjinin ancak belirli büyüklüklerle alınıp. bir metal teli ısıtmaya başladığımızda ilk olarak cismin ısındığını daha sonra yavaş yavaş kırmızı bir renk aldığını. yüksek sıcaklıklarda yaydığı ışınımın frekansına dayanarak.  bağıntısını kullanmıştır.Bu bağıntıdaki 'h' Planck sabiti olup değeri 6. aynıdır. Kuantum düşüncesine göre karacisim eğrisinin şekli hesaplanabilir.

Tahkîk ve Kanûnı Mes'ûdî adlı eserleriyle trigonometri konusunda bugünkü ilmî seviyeye tâ o günden. Rumca. Allah'ın kevnî âyetlerini anlamak. Eserlerinde çok defa Kur ân âyetlerine başvurur. odunsatarak büyüttü. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Bu eser astronomi alanında zengin ve ciddî bir araştırma âbidesi olarak tarihe mal olmuştur. Bu durum. Coğrafya. deney ve tecrübeyle ispat etme şartını ilk defa o ileri sürdü. Tıp. sarayında Bîrûnî'ye bir daire tahsisedip. Daha sonra hükümdar Ebü'lAbbas. Zira onun yanında da itibarı çok yüksekti. Bu arada İbni Irak ve Abdüssamed b. İlmiyle dine hizmetten mutluluk duymaktadır. Kendisine sağlanan siyasî ve ilmî araştırmalarına devam etti. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Bu çalışmalarıyla yer ölçüsü ilminin temellerini sekiz asır önce attı. Ayın. Kurân'ın belâğat ve i'cazına olan hayranlığını her vesileyle dile getirdi. ulaştıgı açıkça görülür. Hakîm'den de dersler alan bilginimizin öğrenimi uzun sürmedi. tüm dünyada çağının en büyük bilgini olan Bîrûnî. Bu aileden bilhassa Mansur. kendisine ithaf ettiği Kanunu Mes'ûdî adlı eseri için Bîrûnî'ye bir fil yükü gümüş para vermişse de o. Ancak iki yıl sonra tekrar döndüğünde ünlü bilgin Ebü'lVefâ ile buluşup rasat çalışmaları yaptı. Süryânice. Israrlı çabaları sonunda yerin çapını ölçmeyi başardı. Fizik. Üstad diye saygıyla yâd edilen yalnız İslâm âleminin değil. çağını aşan ilmî hayatının zirvesine erişti.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Biruni (973 – 1051) Biruni hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Dinler ve Mezhepler Tarihi gibi 30 kadar ilim dalında çalışmalar yaptı. Yaşadığı çağa damgasını vurup "Biruni Asrı" denmesine sebep olan zekâ harikası bilgin 973 yılında Harizm'in merkezi Kâs'ta doğdu. Dünyanın çapının ölçülmesiyle ilgili görüşü. Geometri. Daha çocuk yaşta araştırmacı bir ruha sahipti. daha çok özel çabalarıyla kendisini yetiştirdi. İbni Sinâ'yla yaptığı karşılıklı yazışmalarındaki ilmî metod ve yorumları. Avrupa'da buna BÎRÛNI KURALI denmektedir. günümüzde yazılmış gibi tazeliğini halen korumaktadır. İlmî kaynaklara dayanma. 1051 yılında Gazne'de hayata gözlerini yumdu. liyakatını bildiği Bîrûnî'yi Hazine Genel Müdürlüğü'ne tayin etti. O da orada Hint dil ve kültürünü bütünüyle inceledi. 55 . Bîrûnî'nin en iyi bir eğitim alması için her imkânı sağladı. onların çeşitli ilimler açısından yorumlanmasını amaçlardı. "Elinden kalem düşmeyen. kâinatın yapı ve düzeninden Allah'a ulaşmak.2. günümüz matematik ölçülerine tıpatıp uymaktadır. Farsça. sıkıntılar başladı ve Kâs'ı terketmek zorunda kaldı. Fakat Me'mûnîlerin Kâs'ı alıp Hârizmşahları tarihten silmeleriyle Bîrûnî'nin huzuru kaçtı. Tarih. müşavir ve vezir olarak görevlendirdi. gözü kitaptan ayrılmayan. Filoloji. Onu yüceltmek gâyesine yönelikti. Kişiliği Bîrûnî. Esas adı Ebû Reyhan b. Astronomi. Arapça. Ibrânîce. bilginimizin de devlet başkanları yanındaki yüksek itibarının belgesiydi. çağdaş tespitlere uygun neticeler elde etti. Yunanca ve Çinçe gibi daha birçok lisan biliyordu. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş. Sultan Mes'ud. Araştırmacı ruhu. benzeri her asırda görülmeyen bilginler bilgini bir dâhiydi. Eczacılık. Onun tabiat ilimleriyle yakından ilgilenmesi. Küçük yaşta babasını kaybetti. Kimya. Son eseri olan Kitabü'sSaydele fi't Tıb'bı yazdığında 80 yaşını geçmişti. Gazne'de kıbleyi tam olarak tespit etmesi ve kıblenin tayini için geliştirdiği matematik yöntemi dolayısıyla kıyamet günü Rabb'inden sevap ummaktadır. Jeoloji. öğrenme hırsı ve sönmeyen azmiyle birleşince 17 yaşında eser vermeye başladı. Üstün dehasıyla kısa sürede Hintli bilginler üzerinde şaşkınlık ve hayranlık uyandırdı. iman dolu kalbi tefekkürden dûr olmayan. Birçok kOnuyu öğrenmek için çılgınca hırs gösteriyordu. hükümdarların ilme duydukları derin saygının göstergesi. Tahsil çağına girdiğinde Hârizmşahların himayesine alındı ve saray terbiyesiyle yetişmesine özen gösterildi. Etnoloji. eserler verdi. bu hediyeyi almadı. Gazneli Mahmud Hindistan'ı alınca hocalarıyla Bîrûnî'yi de oraya götürdü. Bir devre adını veren. güneş tutulması anında ulaşan hadiseler üzerine verdiği bilgi ve yaptığı rasatlarda. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. Bu yüzden tedbirli hünkâr. güneşin ve dünyanın hareketleri. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Annesi onu zor şartlarda. Matematik. sarayımızın en değerli hazinesidir'derdi. Muhammed'dir. "Bîrûnî.

EIAsâr'il Bâkiye an'il Kurûni'I Hâliye: (Boş geçen asırlardan kalan eserler.2. Kitabü't Tefhimfî Evâili Sıbaâti't Tencim: Yıldızlar İlmine Giriş. onlardan tam 700 yıl önce Pakistan'da bulmuştu. EI Kanûn'ül Mes'ûdî. sayısını Bîrûnî'ye Armağan adıyla bilginimize tahsis etti. ayrıca dinler tarihi konusuna eğildi. Halbuki bu ölçüyü Bîrûnî. ilaçların yan etkilerinden bahsetmiştir. Matematikçi. Kitâbü's Saydelefî Tıp: Eczacılık Kitabı. Tarihle ilgilendi. fennî ilimlerle ilahî bilgilere daha iyi nüfuz edileceğini söylemiş. 7. 3.000 mil olarak bulmuşlardır. Kapak fotoğrafının altına. ona birçok yenilik getirdi. hastalıkları tedavi konusunda değerli bir uzmandı. Yunan ve Hint tıbbını incelemiş.ÜNİTE: EVRENİ TANIYALIM Newton ve Fransız Piscard yaptıkları hesaplama sonucu ekvatoru 25. Bîrûnî. Geometri ve Coğrafya konularında bile o konuyla ilgili bir âyet zikretmiş. Bitki ve hayvanlarda üreme konularına eğildi. onlardaki hikmetin sahibini gösterdi. ilim öğrenmekten kastın hakkı ve hakikatı bulmak olduğunu dile getirmiş ve "Anlattıklarım arasında gerçek dışı olanlar varsa Allah'a tövbe ederim. yerçekimin varlığını Newton'dan asırlarca önce ortaya koydu. Mütefekkir. 56 . ilimle dini birleştirmiş. Botanikçi. Bâtıl şeylerden korunmak için de Allah'tan hidayet isterim. Ama felsefenin dumanlı havasında boğulup kalmadı. Eczacılıkla doktorluğun sınırlarını çizmiş. Kitab'üt Tahkîk Mâli'I Hind: Hind Tarihi. yepyeni bir ilim dalı olan Jeodezi'nin temelini atmış. Tahdîd'ü Nihâyeti'l Emâkinli Tashîhi Mesâfet'il Mesâkin: Meskenler arasındaki mesafeyi düzeltmek için mekânların sonunu sınırlama. Bu eseriyle Bîrûnî. Gazneli Mahmud. ilmi ve coğrafyası hakkında geniş bilgi verir. pullar bastırıldı. Biruni. Şair. Bîrûnî. Cebir. kurucusu sayılan Bîrûnî'ye çok şey borçludur. Sebüktekin ve Harzem'in tarihlerini yazdı. ilk harcını koymuştu. Botanikle ilgilendi. Henüz çağımızda sözü edilebilen karaların kuzeye doğru kayma fikrini 9. dini. Tarihçi. Kuzey Asya ve Kuzey Avrupa'dan geniş bilgiler vermişti. En büyük eseridir. 4. 5.5 asır önce dile getirdi. En meşhurları şunlardır: 1. Kitabü'I Cemâhirfî Ma'rifeti Cevâhir: Cevherlerin bilinmesine dair kitap. Eczacılık uzmanı Jeolog. 6. keşif ve buluşları içine alır. Christof Coloumb'dan beş asır önce Amerika kıtasından. Eserleri Biruni. Dünyanın çeşitli ülkelerinde Bîrûnî'yi anmak için sempozyumlar. âyette bahsi geçen konunun yorumlarını yapmış. İyilik O'nun elindedir!" demiştir. Eşyaya ve cisimlere takılıp kalmadı.) 2. "1000 yıl önce Orta Asya'da yaşayan evrensel dehâ Bîrûnî. geometriyi botaniğe uyguladı. felsefeyle de ilgilendi. İlaçların. şifalı otların adlarını altı dildeki karşılıklarıyla yazmış. Bîrûnî. UNESCO'nun 25 dilde çıkardığı Conrier Dergisi 1974 Haziran sayısını Bîrûnî'ye ayırdı. Japonya'nın varlığından ilk defa sözeden O'dur. Tabiat olaylarından sözederken. Daha o çağda Ümit Burnu'nun varlığından söz etmiş. Eserleri halen Batı bilim dünyasında kaynak eser olarak kullanılmaktadır. kongreler düzenlendi. Astronomiden coğrafyaya kadar birçok konuda yenilik. Razı olacağı şeylere sarılmak hususunda Allah'tan yardım dilerim. Otların hangisinin hangi derde deva ve şifa olduğunu çok iyi bilirdi. Dünya’nın yuvarlak ve dönmekte olduğunu. Türk Tarih Kurumu 68. Meseleleri doğrudan Allah'a dayandırdı. Astronom. O çağda Batılılardan ne kadar da ilerideymişiz. Coğrafyacı ve Hümanist" diye yazılarak tanıtıldı. Kuşlarla ilgili çok orjinal tespitler yaptı. Sultan Mes'ud'un gözünü tedavi etmişti. Çağından dokuz asır sonra ancak ayrı bir ilim haline gelebilen Mukayeseli Dinler Tarihi. toplam 180 kadar eser kaleme aldı.

1515 yılına ait bir Kuzey Gök Küre takımyıldız haritası Ünite 3 KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET .

1 M noktasının bulunduğu yerde Dünya vardır. B batı yönünü. 58 . gök küresi düşüncesi eskiden olduğu gibi bu gün de terkedilmemiştir. DMNB'den geçen düzlem Dünya ekvator düzlemini gösterir. D doğu yönünü. düzlem üzerinde herhangi bir noktanın. apsis ve ordinat değerleri ile belirtildiğini biliyoruz. Burada önce. MON açısı boylamı. Dünya üzerinde herhangi bir noktanın konumu. G güney kutup noktasını. Küresel astronomide sonsuz yarıçaplı olduğu düşünülen bu kürenin merkezinde gözlemcinin bulunduğu kabul edilir. herhangi bir gök cisminin uzaydaki yerini belirtmek için boyut bakımından yetersizdir. EBE'D düzlemi gök ekvator düzlemidir.3. Gökyüzünde görülebilen bütün gök cisimlerini biz aynı uzaklıkta imiş gibi görürüz. gökyüzünde parlak bir çizgi gibi görünüp kaybolan yıldız görünümünde akan yıldızlar (meteorlar) gözlenir. Bazı zamanlarda da oldukça parlak bir baş kısmı ile bunun sürüklediği gaz bulutu şeklinde kuyruktan oluşan kuyrukluyıldızlar (kornetler) gözlenir. Astronomi olaylarını. Çoğunlukta temmuz ve ağustos aylarında çok sık gözlenen. onun merkezinde bulunduğu düşünülen Dünya'nın büyüklüğü göz önüne alınamayacak kadar küçüktür. Şu hâlde gök küresi insan düşüncesinin yarattığı bir küredir. O noktası Dünya merkezini. gökyüzüne çıplak gözle baktığımızda. Yukarıda belirttiğimiz evreni oluşturan maddesel varlıkların her birine gök cismi denir. gerçekte var olmayan böyle bir küre üzerinde incelemek ve açıklamak daha kolay olduğu için. Yıldızlar arasında hareketleri değişik. Tanımlayacağımız bu koordinat sistemi. P ve P' gök küresinin kutup noktaları. A herhangi bir şehri. K kuzey kutup noktasını. Gerçekte böyle bir küre yoktur. düzlemde koordinat sistemi denir. farklı doğrultularda ve değişik parlaklıkta yıldızlar görülür. Gökyüzünün bizde bir küre etkisi uyandırması tamamıyla optik ve psikolojik bir olaydır. Şekil – 3. Gök küresinin düşünülen büyüklüğü yanında. Bunun nedeni. Yarıçapının sonsuz büyüklükte olduğu düşünülen. sonsuz uzaklığı algılamadıki zorlanmamızdır. Dünya'da Koordinat Sistemi Coğrafya derslerinden bilindiği gibi. Bu tür uygulamaya. ekvator düzlemi ile kuzeygüney kutup noktalarından geçen meridyen düzlemlerinden biri esas alınarak belirlenir. Bu durumda gök küresindeki herhangi bir gök cisminin yerini belirtmek için başka bir koordinat sistemi tanımlamak gerekir.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET GÖK KÜRESİ Gözlem şartlarının uygun olduğu bir gecede gökyüzüne baktığımızda yıldızları. Düzlemde koordinat sistemi. merkezinde Dünya'nın bulunduğu kabul edilen küreye gök küresi denir. merkezde Dünya olan bir kürenin içinde veya üzerinde bulunan parlak noktalar hâlinde görürüz. Gök Cismi Gözlem şartlarının iyi olduğu bir gecede. görünüşleri farklı olan ve parlak bir yıldız gibi görünen gezegenler (planetler) bulunur. astronomide kullanılan koordinat sistemlerinin daha açık anlaşılabilmesi için. Greenwich Gözlem Evi'nin bulunduğu noktayı. KOORDİNAT SİSTEMLERİ (KON DÜZENEKLERİ) Matematik derslerinde. AON açısı enlemi. Dünya üzerinde bir noktanın yerini belirtmek için kullandığımız enlem ve boylam tanımından farklı olacaktır. G. gök cisimlerinin hareketlerini. Dünya'da herhangi bir noktanın koordinatlarının belirtilmesinde kullanılan koordinat sistemini açıklayalım. Bazen de gözlemcinin yeri olarak Dünya'nın merkezi kabul edilir.

Pratikte ufuk düzlemi olarak genişçe bir kap içine konmuş. Gökyüzü koordinatlarını anlamak için. Bir denizin ortasında geminizle seyahat ettiğinizi varsayın. 59 . Dört bir tarafınıza baktığımız zaman denizin gökküresi ile birleştiği noktaya çevren (ufuk) denir. Enlem.2 Dünya üzerinde coğrafi koordinatlar. A şehrinin enlem değerini belirtir. Bu düzlemi tanımlamadan önce.2'de gösterilen O merkezli küre Dünya olsun. A şehrinin boylam değerini tespit için. sabit olan düzlemlerden biri o gözlem noktasına teğet olan düzlemdir. Dünya 360 eşit meridyen dairesine bölünmüş.2’de Greenwich G' ile gösterilmiştir. A şehrini O noktasına birleştiren OA doğrusunun ekvator düzlemi ile yaptığı AON açısı. Sizin bulunduğunuz noktadaki çekül doğrultusuna dik olan düzlemin gökküresi ile arakesitine gökbilim çevren denir.. manyetik koordinat sistemi gibi. yani A'nın ekvator düzleminden açısal uzaklığı. değişik koordinat sistemleri vardır. Diğer sabit düzlem ufuk düzlemine dik olan düzlemlerden biri olabilir. Şekil – 3. AON açısı enlem. G' ve A dan geçen meridyen düzlemleri arasındaki NOM açısı A şehrinin boylam değerini belirtir. 180 adedi ise doğusunda bulunur. ASTRONOMİK KOORDİNATLAR Astronomi ile ilgilenenler gözlemlemek istedikleri gök cisimlerini bulmak için bazı koordinatlara ihtiyaç duyarlar işte bunlar gökyüzü koordinatlarıdır. Okyanuslarda bulunan bir kimse için gökyüzünün Şekil – 3. Boylam değeri. civa yüzeyi düşünülür. Greenwich Gözlem Evi’ nin doğusunda ise. Şekil 3. Şu hâlde. Örneğin. Coğrafyada boylam tanımı çoğu kez derece ve dakika cinsinden belirtilmeyip saat ve zaman dakikası cinsinden ifade edilir. Boylam. Eğer elinizde motorlu otomatik bulucu sisteme sahip bir teleskopunuz varsa ve gözlemek istediğiniz gökcisminin koordinatları elinizdeyse yapacağınız tek şey teleskopa bu koordinatları girmektir. İşte bu hayali küre Gökküresi’ dir. Sydney'in enlemi.3 denizle birleştiği hissini veren daireye görülebilen ufuk çemberi adı verilir. Denizlerdeki ufuk çemberi ile astronomik ufuk çemberi hemen hemen çakıştığı kabul edilebilir. Dünyanın merkez olduğu bir küre düşünelim. Bu çember. bir şehrin boylam değerini belirtmek için. Şehir. Dünya'da esas alınan düzlemlere göre. Burada bir A şehrinin koordinat değerlerini belirleyelim: Enlem. Örnek: Ankara'nın boylamı -32° 45' 30" veya 32° 45' 30" doğudur. bunun 180 adedi başlangıç meridyeninin batısında. Örnek: Ankara'nın enlemi. bu koordinat sistemini tanımlamak için esas düzlem olarak ufuk düzlemini alabiliriz. (-). Dünya'da bu düzlem Greenwich Gözlem Evin 'den geçen dairedir. Bu durumda. Bu düzleme astronomide ufuk düzlemi ve gök küresi ile ara kesitine de ufuk çemberi denir. ufuk düzlemine bağlı bazı tanımları belirtmek yararlı olur. Washington için +77° 05' veya 77° 05' batı şeklinde belirtilir. ekvator düzleminin güneyinde ise 0 derece ile -90 derece arasında değişir. MON açısı boylamdır. meridyen düzlemlerinden biri sıfır başlangıç düzlemi olarak alınır. -35° 12' veya 35° 12' güneydir şeklinde ifade edilir. +39° 52' veya 39° 52' kuzeydir. batısında ise (+) işareti ile veya doğu-batı şeklinde belirtilir. Şehir ekvator düzleminin kuzeyinde ise 0 (sıfır) derece ile 90 derece arasında değişir..3. tepelerin ve çukurların bulunmasından dolayı karalarda okyanuslardaki kadar düzgün değildir. Dünya üzerinde bulunan bir gözlem noktası için.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3.

gökyüzündeki yıldızların topluca yaptığı dönme hareketine denir. ortak bir eksene göre birer çember yayı çizer ve sonra batar. KDGB ufuk düzlemine. Güneş’in günlük hareketinde bu çembere ulaşabildiği en yüksek nokta (öğlen) olduğundan ona bu ad verilmiştir. Bu durumda. yıldızların bu hareketine katılırlar. Meridyen dairesine düşey dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti de doğu (D) ve batı (B) noktalarını gösterir. düşey bir doğrunun gök küresini deldiği düşünülen noktalara başucu (Z) (zenit) ve ayakucu (N) (nadir) denir. gök küresinin küçük dairesi olup üzerinde yıldızın yerini tespit edebilmek için düşey dairelerden birine ihtiyaç vardır.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Şekil 3. Bu eksenin Dünya’yı deldiği noktaya “Yer’in kutupları (uçlak)” gökyüzünü deldikleri noktaya da “Gök kutupları” adı verilir.4 Ufuk koordinat sisteminde herhangi bir gök cisminin (Y yıldızının) koordinatları Gök küresi üzerindeki bir Y yıldızını Dünya'nın bir O noktasındaki gözlemciye birleştiren bakış doğrultusunun ufuk düzlemi ile yaptığı YOM açısı yıldızın yüksekliğini belirtir. yerküredeki boylamlara benzetilebilir. O halde tam ekvator üzerinde bulunan bir yıldızın doğduğu ve battığı noktalar o yerin doğu ve batı noktalarını verir. Bu kutuplardan. Bu ise yıldızdan geçen ve ufuk düzlemine paralel olan düzlemin gök küresi ile ara kesitinden ibaret bir dairedir. Bu ara kesitin gökyüzünün kuzey kutup (P) noktasına yakın olanı gözlem yerinin kuzey. O noktasında bulunuyor demektir. ayakucu ise ufkun altındadır. Yükseklikler ufuk düzleminden itibaren ölçülür ve 0° den 90° ye kadar değerler alır. Meridyen düzlemi zenit ve nadirden geçtiğine göre düşey doğrultuda bulunur. Bu hâlde gözlemci. ayakucu ve gök kutup noktalarından geçer (Dünya'nın dönme ekseninin gök küresini deldiği düşünülen noktalar). Bu nedenle bu kitapta da söz konusu harfler kullanılacaktır. Bu açıya azimut adı verilir. Z ve N noktalarından geçen düzlemlerin gök küresi ile ara kesiti olan büyük daireler düşey daireleri belirtir. diğeri de güney noktasıdır. Yükselim çizgilerini dik keser ve başlangıç meridyeni (00)kuzey kutbundan (kutup yıldızından)geçer. Gök küresi üzerinde bir Y gök cisminin yüksekliği MY yayı ile ölçülür. diğerine ise güney gök kutbu denmektedir. Gök cisimlerinin yüksekliği ile başucu uzaklığı toplamı 90° dir. Düşey dairelerden biri gözlem yerinin başucu. Onun ufuk düzlemi ile arakesitine “öğlen çizgisi” denir.4'deki NYL. Şu hâlde. Ufuk ile gök ekvatorunun kesim noktaları gözlemcinin doğu ve batı noktalarıdır. Kutuptan ve zenitten geçen yarı çembere “meridyen çemberi (öğlen çemberi)” ya da kısaca “meridyen (öğlen)” denir. Meridyen değerleri 00 ile 3600 arasındadır. Bu daireye gözlem yerinin meridyen dairesi denir. 60 .3. “kuzey” ve “güney” noktaları denir. ufuk koordinat sistemi denir. Güneş 21 Mart ve 23 Eylül’de ekvator üzerinde bulunur. Gök cisminin YZ açısal uzaklığına. Tanımladığımız koordinat sisteminde esas düzlemin ufuk düzlemi olması nedeniyle sisteme. Şüphesiz ki bu her yer için sabit ve belirli olan meridyen dairesi olacaktır. Bu dönme tek bir eksen etrafında olmaktadır. Bu dairenin ufuk çizgisi ile ara kesiti gözlem yerinin kuzey (K) ve güney (G) noktalarını verir. Şekli . Güneş. Şekil 3. aynı yükseklikteki noktaların geometrik yeri NYL dairesidir. düzlemine ise “ekvator düzlemi” denir. gözlemcinin bulunduğu noktada. Bu çizgi ufuk çemberini iki noktada keser ve bu noktalara. Y yıldızından geçen ZYM düşey dairesi ile KZG meridyen dairesinin tanımladığı düzlemler arasındaki GOM açısı yıldızın yerini tespit etmek için yeterlidir. alt tarafındakiler ise (-) olarak alınır. Günlük hareket ise. Ay ve gezegenlerin hareketleri bunlardan biraz farklıdır ama bu farklılığa rağmen. Bu gözlemciye göre başucu noktası daima ufkun üzerinde.3. Günlük hareket yönünde (saat yönü) alttan üste geçerken rastlanan nokta doğudur. Her gün yıldızlar doğar.4'de belirtilen O merkezli küre gök küresi olsun. başucu uzaklığı denir. Meridyen. Bir gök cisminin azimutu ise ufkun güney noktasından başlayarak batıya doğru yıldızdan geçen düşey dairenin ufku kestiği noktaya kadar gidilerek ölçüler ve 0° ile 360° arasında değerler alır. Dönme eksenine dik olan büyük çembere “gök ekvatoru (eşlek)”. Kuzey yarım küresinde görülene kuzey gök kutbu. Çoğu astronomi kitaplarında yükseklik b ve azimut da a ile gösterilir. Ufkun üst tarafında bulunan yükseklikler (+).

Sağ açıklık ekseni. Böylece. Çünkü. artı (+) değerleri ise kuzeyinde yer alır. gökkürenin ekvatoru aynı düzlemdedir. sağ açıklık ayarını Dünya’nın dönüş hızında. Gökyüzünde de durum benzerdir. Gökyüzü gözlemleri için tasarlanmış teleskop kundakları. gökyüzü de kendi çevresinde dönmez. yerküre için kullanılan boylamdan farkı. ancak. Dünya’nın dönüşünden sadece sağ açıklık koordinatı etkilenir. Yer ekvatoru 00enlemdedir. Gök ekvatoru. bu mekanizma.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Yeryüzü üzerinde bir bölgeyi tanımlamak istediğimizde. Bunun nedeni ise. Yani. güney gök kutbu da -900 dik açıklıktadır. Sağ açıklık değerleri sıfırla 24 arasındadır. kendi çevresinde dönen dev bir saate benzetilebilir. teleskopun dik açıklık ve sağ açıklık eksenleri etrafında döndürülerek. saat olarak verilmesidir. Yerkürenin ekvatoruyla. Gök ekvatoru 00 dik açıklık. Dünya’nın kendi etrafında döndüğü gibi. Motor. gök koordinatları. gökyüzünü yeryüzünden gözlediğimizde. Bu. teleskopun kutup ayarı yapılmış demektir. değerlerinin derece değil. bize büyük kolaylık sağlar. Şekil – 3. tersine döndürür. bu koordinatlara göre hareket edebilmesini sağlar. Kutup ayarı yapılmış bir teleskop. genellikle teleskoplar sağ açıklık eksenleri doğrultusuna yöneltilmiş bir dürbüne sahiptirler. 61 . Yerküre koordinatları ile karşılaştıracak olursak. boylam değerleri –90 ile +90 arasındadır.3. sağ açıklık eksenine yerleştirilen bir motorla gerçekleştirilir. Dik açıklık değişmez. dik açıklık değerleri de -900 ile +900 arasında olabilir. gök ve yer kutuplarının çakışması. dik açıklık enleme. Eğer otomatik takip sistemli bir teleskopa sahipseniz. gözlediğimiz cismin teleskopun görüş alanında kalmasını sağlamış oluruz.5 Sağ açıklık ve saat açısı Sağ açıklığın. yer ekvatoruyla aynı düzlemdedir. Gökyüzünde bir gökcisminin konumunu tanımlarken de koordinat sistemlerinden yararlanılır. hareketli değildir yani. Dünya’nın ekseniyle çakıştırıldığında. enlem ve boylam koordinat sistemi (kon düzenekleri)kullanılır. onun enlemini ve boylamını belirtiriz. Eksi (-) dik açıklık değerleri gök ekvatorunun güneyinde. gökyüzü koordinatları enlem ve boylam olarak değil. Dünya kendi çevresinde 24 saatte bir dönmektedir. sağ açıklık boylama karşılık gelir. Kuzey Kutbu +900. kutup yıldızı bulunur ve eksen sabitlenir. Gökyüzü her saat sağ açıklığını bir saat değiştirir. Bunun için de. Buna karşılık biz. Bu ayar için. 24 saatlik periyotla döndüğünü görmekteyiz. Dünya üzerindeki bir noktadan söz edeceksek. Bundan dolayı Dünya. Güney Kutbu -90º enlemdedir. teleskopun görüş alanına sokulan bir gökcisminin burada kalmasını sağlar. teleskopu cisme ayarladıktan sonra sadece sağ açıklığı uygun hızla değiştirerek. dik açıklık (Deklinasyon veya delta) ve sağ açıklık (Rektesansiyon veya alfa) olarak adlandırılır. o bölgenin coğrafi koordinatlarını veririz. Bu dürbün yardımıyla sağ açıklık ekseni ayarlanır. Buna göre. bir gökcismine ayarlandığında. Dünya ile birlikte döndüğümüzden. Bu koordinatlar verilirken genellikle. Ancak.

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Derece ve saatlerin neden 60’a bölündüğünü merak etmişizdir. Bunun nedeni; Babil’ den bu yana insanların dereceleri ve saatleri daha küçük birimlere bölerken 60’lık sistemden yararlandıklarıdır. 1 derece (0) 60 dakika (’), 1 dakika 60 saniyedir (ıı). Benzer biçimlerde, 1 saat (h) 60 dakika (d); 1 dakika 60 saniyedir (s). Tanımladığımız gökyüzü koordinatlarını daha iyi anlamak için bir örnek verelim: Pek iyi bilinen bir yıldız olan Vega’ nın koordinatları; Sağ açıklık 18h36d56s, dik açıklık +38047’01” tır. Buna göre, Vega’ nın sağ açıklığı 18 saat, 36 dakika, 56 saniye; dik açıklığı ise 38 derece, 47 dakika, 1 saniyedir. Dik açıklık değerinin başındaki artı (+) işareti, daha önce belirttiğimiz gibi onun kuzey gök kürede olduğunu gösterir. Bir gökcisminin gözlemcinin bulunduğu yerde ufuktan yüksekliğine yükselim denir. Doğal olarak, Dünya döndükçe bu gökcisminin yükselimi ve meridyeni de değişir. Yani, bir gökcisminin yükselimini ya da meridyenini belirtirken, bir anın söz konusu olması gerekir. Yükselimi ve meridyeni hemen hiç değişmeyen yıldız, Kutup yıldızı (Polaris)’dır. Kutup Yıldızı’nın yükselimi bizim bulunduğumuz enlemde 400; ekvatordaki bir gözlemci için 00; kuzey kutbundaki bir gözlemci içinse 900’dir.

Şekil – 3.6 Ekvator ve Ekliptik Düzlem

Doğma Batma Zamanları
Doğma-batma demek ışıklı gök cisimlerinin ufkun üstüne çıkması ya da ufkun altına inmesi demektir. Günlük harekete katılan herhangi bir gökcisminin doğma batma zamanı onun tam o andaki saat açısını bulmakla elde edilir. Diyelim ki batmakta olan bir yıldız var. Bu yıldızın tam bu andaki saat açısı değeri so olsun. Eğer biz so açısını ve yıldızın sağaçıklık değerini biliyorsak batma zamanını T = + so Denklemini kullanarak yıldız zamanı cinsinden elde edebiliriz. Doğma zamanı-nı elde etmek için ise denklemide so yerine –so yazılır. Batma zamanı ile doğma zamanı arasındaki fark bize yıldızın görülme süresini verir. O halde bir yıldızın görülme süresi 2so şeklinde elde edilebilir.

Şekil – 3.7 Yıldızların hareketi

62

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET
Batma olayının mümkün olabilmesi için, |tanϕ.tanδ| < 1 | δ | < 90° - | ϕ | (1) (2)

şartı sağlanmalıdır. Bu koşula uymayan yıldızlar için doğma batma zamanı hesaplanamaz. Dikaçıklık bakımından (1) eşitsizliğine uymayan yıldızlar ya batmayan (sirkumpolar) yada doğmayan yıldızlar olarak adlandırılır. Kuzey enlemlerde (yani ϕ >0) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≥ 90 - ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≤ -90 + ϕ eşitsizliğiyle verilirken güney enlemlerde (yani ϕ < 0 ) için bir yıldızın batmayan olma koşulu δ ≤ -90 – ϕ eşitsizliğiyle, doğmama koşulu δ ≥ 90 + ϕ eşitsizliğiyle verilir.

Şekil - 3.8 Yıldızların Günlük Hareketi.

Ekliptik Koordinat Sistemi
Bu koordinat sistemi Ekvator koordinat sistemine benzer. Gözlem yerine ve zaman bağlı değildir. Temel düzlem: Tutulum (ekliptik) düzlemidir. Ekliptik düzlemi gerçekte, Dünyanın Güneş etrafında hareketini sürdürdüğü düzlemdir. Görünen harekette ise Güneş’in gökküresinde birgünde çizdiği çemberdir. Başlangıç yarı-çemberi: Tutulum kutuplarından ve koç noktasıdan geçen çemberdir. İki açı: Tutulum boylamı λ ile tutulum enlemi β dır.
Şekil – 3.9

Tutulum boylamı (λ): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından Ekliptik Koordinat Sistemi. geçen çemberin, başlangıç çemberine göre doğu yönde yaptığı açıdır. Tutulum çemberi boyunca Koç noktasından başlayarak (+) yönde 0° ile 360° arasında ölçülür. Tutulum enlemi (β): Yıldızdan ve tutulum kutuplarından geçen çember boyunca yıldızın tutulum çemberinden olan dik açısal uzaklığıdır. Tutulumdan kuzeye doğru 0° ile +90° , güneye doğru 0° ile –90° arasında ölçülür. Tutulumun ekvatora göre eğimi : ε = 23° 27’ dır.

63

3.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET TAKIMYILDIZLAR VE ÖZELLİKLERİ
Geçmiş zamanlardan bu zamana gökyüzü hep insanların ilgisini çekmiştir. Bu nedenle Astronomi’nin tarihi de insanlık tarihi kadar eskilere dayanmaktadır. Günümüzden 3000 yıl kadar önce Babilliler, hangi yıldızların hangi mevsimde gökyüzünde nerede ve ne zaman görüldüklerini inceleyerek sistemli ve doğru bir şekilde kaydını tutmuşlardır. Böylece astronominin de temeli atılmıştır. Babillileri, Eski Mısır, Çin ve Yunanlılar takip etmiştir. Gökyüzü ile ilgilenen eski insanlar yıldızları gruplara ayırmışlardır. Birbirine yakın olan yıldızların şeklini bazı hayvanlara, nesnelere veya mitolojik kahramanlara benzeterek isimler vermişlerdir. Bu gruplara Takımyıldızlar denir. Takımların şekli ile isimleri arasında bir ilişki görmek mümkün değildir. Örneğin Büyükayı takımyıldızını düşünelim. Şekil 3.10’a baktığımızda takımyıldızını ayıya benzetmek zordur. Kaldı ki günümüz koşullarında yani ışık kirliliğinin olduğu bir gökyüzünde kocaman bir cezve gibi görülür.

Şekil – 3.10

Büyük Ayı Takımyıldızı

Gözümüzün derinlik algılama yeteneği yoktur. Bu nedenle bütün gök cisimlerinin bize aynı uzaklıkta olduğunu sanırız. Takımyıldızlar aslında gerçek bir takım değildirler. Yalnızca bakış doğrultumuza göre gökyüzünde aynı doğrultuda yeraldıkları için sanki birbirlerine yakınmış gibi gözüken yıldızlardan oluşan topluluklarıdır (bkz. Şekil 3.11 ). Kısacası gökyüzünde farklı uzaklıkta olan gök cisimlerinin bir izdüşüm görüntüsünü görürüz.

Şekil – 3.11 Yıldızların İzdüşümü.

64

Her hangi bir gecede bunlardan sadece 40 tanesi bizim görüş alanımızda yer alır ve mevsimlere göre gördüğümüz takımyıldızlar değişir. Büyükayı takımyıldızındaki en parlak yıldızların yıldızların isimleri resimdeki gibidir. dünyanın dönme yönünün tersine. Ancak şimdi size cezvenin sapında soldan ikinci parlak yıldız dediğimizde bu yıldızın Mizar olduğunu rahatlıkla söyleyebilir ve gökyüzünde gösterebilirsiniz. ekseni etrafında batıdan doğuya doğru dönerken. GÜNLÜK GÖRÜNÜR HAREKET ( Gökküresinin dönmesi ) Dünyamız. (Yer’in kendi ekseni etrafında bir kez dönmesi ile “gün” tanımı ortaya çıkmaktadır. Bu nedenle gökküresinin bu hareketine “günlük” görünür hareket denir. Aslında duragan gökküresinin dönüyormuş gibi görünmesine “günlük görünür hareket” adı verilir.12 Büyük Ayı Takımyıldızının Parlak Yıldızları Bugün Kuzey ve Güney Yarımküre dahil tüm gökyüzünü parsellemiş toplam 88 takımyıldız vardır.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Gökyüzünü takımyıldızlara ayırmak yıldızların isimlendirilmesi ve gökyüzündeki yerlerinin bulunması bakımından kolaylık sağlamaktadır. Eğer yıldızlar bu şekilde takımlara ayrılmasaydı ve sadece numaraları olsaydı yıldızları bulmak çok zor olurdu.3.) 65 . gökküresini. Dünya üzerindeki bir gözlemci gökyüzüne baktığında. doğudan batıya doğru dönüyormuş gibi gürür. algılar. Takımyıldızlar bizlere yön göstermekte ve işlerimizi kolaylaştırmaktadır. Şekil – 3.

Allah’ın (cc) varlığını. Çağımızdaki son derece gelişmiş teleskoplar ve ilmî hesaplamalar neticesi ise bu değer. 23° olarak hesaplamış.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET El Battani (859–929) El-Battânî. Kendisinden beş ı asır sonra gelen Kopernik’in 23° 35 olarak bulduğu Dünya’nın ekliptik eğimini o. Matematik. kudretini ve eserlerinin mükemmelliğini başta astronomi olmak üzere. yörüngelerini daha doğru bir şekilde belirlemeye çalışmıştır. astronomi çalışmaları sırasında matematik ve trigonometriden faydalanmış (bu konuda “ilk” kabul edilir). Güneş. ilimler sayesinde öğrenebilir. Güneş ve Ay’ın görünür çaplarında yıl boyunca meydana gelen değişiklikleri ölçmede. Battânî. bugün bilinen açı değerini yaklaşık yarım dakikalık bir farkla bulmayı başarmıştır. Dünyanın gelmiş geçmiş en meşhur 20 astronomundan biri kabul edilir. Güneş ve Ay tutulmalarını rasat etmiş ve elde ettiği bilgilerle Ay ve gezegen hareketleri hakkındaki bilgileri düzeltmiş. Bilhassa astronomik cetvel (zic) hazırlarken trigonometriyi çok iyi kullanmıştır. trigonometri ve diğer çalışmaları Trigonometrinin gerçek mucidi olarak da kabul edilen Battânî. yeni Ay’ın görülme şartlarını tayine yarayan bir usûl geliştirmiştir. Battânî. Ay ve gezegenlerin hareketlerini. Dünya’nınkine göre Güneş’in yörünge eğimini ve Dünya’nın dönüş eksenindeki değişme değerlerini bulmuştur. Ebu Abdullah künyesi ve Battânî ismiyle meşhur olmuştur. Battânî bugünkü Halep’in 160 km doğusunda Fırat nehri kıyısındaki Rakka şehrinde bir rasathane (gözlem evi) yapmış. Yaptığı gözlemlerle tam 489 yıldızı sınıflamayı başarmıştır. 365 gün 5 saat 48 dakika 46 saniye olarak hesaplanmıştır. yaptığı bu son derece hassas rasatlar neticesi güneş yılını (tropik seneyi) ilk defa 365 gün 5 saat 46 dakika 32 saniye olarak gerçek değere çok yakın hesaplamıştır. birliğini. önceki ilim adamlarının yaptığı çalışmalara katkılarda bulunmuş. usturlablara ve rubu tahtalarına kıble cetvellerini eklemiştir. Güneş ve Ay tutulmaları Battânî. bazı fezâ hâdiselerinin yanı sıra. bu ikisinin farkını alıp kıble doğrultusunu bulmuştur.2 duvara tespit edilmiş büyük kadran3 ve daha sonraları triguetum (zâtü’ş-şubeteyn) adı verilecek âlet ile. 66 . Rakka’da. üstünde yaşadığımız bu dünya ve dünyanın hareketleri Allah’ın (cc) varlık ve birliğinin açık bir delilidir. kendi geliştirdiği güneş saati zâtü’l-halak. Kıble doğrultusu belirlenecek yerin ve Mekke’nin boylam ve enlemini tespit etmiş. Harran’ın Battân kasabasında doğdu (859–929). Müslümanlar için büyük ehemmiyet arz eden kıble yönünün farklı coğrafyalarda hesaplanabilmesine yönelik çalışmalar yapmıştır. Asıl adı Muhammet bin Cabir bin Sinan er-Rakki el-Harranî’dir.” Güneş sistemini tespiti Battânî’nin çalışmalarının tamamı astronomiyle ilgilidir. Hazırlanan cizlere. Kıble tayini konusundaki çalışmaları Battânî. Güneş’in Dünya’dan en uzak bulunduğu noktadaki hareketini keşfetmiş. Meselâ şu görünen yıldızlar.3. küre ve düzlem trigonometrisi üzerinde araştırmalar yapmıştır. ilimdeki gâyesini şu esas üzerine bina eder: “İnsan.

tanjant.Sıfırdan 90 dereceye kadar açıların trigonometrik değerlerini hesaplamıştır.Yukarıda bahsi geçen bütün matematik ve trigonometri teknikleri Batı Avrupa’da 15. 5. buna da modern geometride tanjant dendiğini belirtmiştir. Batı’da matematik bilginlerinin tanjant hakkında Battânî’den ancak beş asır sonra bilgi sahibi olabildiğini söylemiştir. 12.Ay’ın boylamda ortalama hareketini tespit etmiştir 4. Kepler. 7. bilim tarihçisi G. 11. Charles ise. bir başka bilim tarihçisi Erich Bell ise. trigonometriye cebir ilmini uygulayan ilk bilim adamının Battânî olduğunu kaydetmiştir. bizim dünyamızın el-Battânî gibi parlak insanları kendilerine bahşedilmiş zekâ ve kabiliyetleri. 2. 9.Güneş ve Ay’ın görünür çaplarını ölçmüştür. Paris İslâm Enstitüsü profesörlerinden Jacques Risler.Matematik alanında Yunan kirişi yerine sinüsleri kullanan ilk ilim adamıdır. İslâm dünyasındaki her çeşit kültürü içine alan bir ansiklopedi gibi olduğunu belirtmişlerdir. Köklerimizin ilim ve araştırmayla yoğrulduğu dikkate alındığında. onun sinüs ve kosinüs tabirlerini ilk kullanan kişi olduğunu. Ay’da ise bir ay zarfında gözlenen değişiklikleri hesaplamıştır.Güneş’te bir yıl. 10. Philip K. 67 . Sarton. bunları güneş saati hesaplamasında geliştirdiğini. kotanjant. Hitti ise. yüzyıldan 17. Batı dünyasına trigonometriyi onun öğrettiğini büyük bir cesaretle ifade etmiştir. yıllık) hazırlayan ilk ilim adamıdır.Ay’ın tutulma derecesinin hesabı için çok sağlam bir metot geliştirmiştir. 8.3. 3. Onsekizinci asrın Fransız astronomu Laland Battânî’yi gelmiş geçmiş en büyük 20 astronom arasında sayarken. onun. Görüldüğü gibi. onu çağının en büyük Müslüman astronomi âlimi olarak kabul etmiş. insanlığın ortak mirası olan bilimin gelişmesi istikametinde kullanmışlar ve bu sahada asırlarca eskimeyen keşif ve icatlara vesile olmuşlardır.Dik üçgenleri inceleyerek geometrideki temel kavramlardan sinüs. ona uzayan gölge adını verdiğini. Prof.Küre trigonometrisinin bazı problemlerini ortografik projeksiyon yardımıyla incelemiştir. Batı dünyasında Gibbs ve Kremers gibi ünlü oryantalistler. sekant ve kosekantın tariflerini yapan ve bunları gerçek mânâda ilk defa kullanan kişidir.İlk defa kotanjant kavramını geliştirmiş ve dereceli bir tablo oluşturmuştur. bu maziden ilham alan günümüz genç nesillerinin de yakın bir gelecekte ilim dünyasına tekrar önemli katkılarda bulunacağına inanıyoruz. Battânî’den söz ederken. Tycho Brahe ve Galile gibi ilim adamları tarafından da kullanılmıştır.Gerçek astronomik cetveli (zic. yeni trigonometrinin mucidinin ve trigonometrik bağıntıları bugün kullanılan şekliyle formülleştirenin Battânî olduğunu. Battânî’de müthiş bir zekâ bulunduğunu.ÜNİTE: KON DÜZENEKLERİ VE GÖRÜNÜR HAREKET Battânî’nin keşif ve başarılarından bazıları şöyledir: 1. yüzyıla kadar Kopernik. kosinüs. 6. M.Cebir çözüm metotlarını trigonometrik denklemlere uygulamıştır.

Ünite 4 AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ .

Gök küresi sabittir.4. deneysel olarak ilk kez 3 Ocak 1851’de Fransız Fizikçi Foucauit (Leon Foucault. zihnimiz aşağıdaki iki açıklamadan birinin doğruluğunu kabul etmek zorunda kalır. Güneş'in. gök küresinin bir eksen çevresinde döndüğünü kabul etmişler ve bu görüşü savunmuşlardır. insanlık tarihi kadar eskidir. Dünya’nın Görünür Hareketleri 1. Güneş çevresinde yörünge hareketi yaparken ekseninin uzaydaki doğrultusu değişmez. odak noktalarından birinde Güneş bulunan bir elips yörünge üzerinde dolanma hareketi yapar.3 km/s.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ GÖK CİSİMLERİNİN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gök cisimlerinin görünür hareketleri ile ilgili bilgiler. 1819-1868) tarafından Paris’te ParUkeon Kilisesinde yapılan deneyle ispatlanmıştır. daha sonraları bu olayların nedenlerini araştırmaya başlamışlardır ve bu araştırmalar da şu sorulara cevap aramışlardır: Ay'ın. önceleri gökyüzünde görülen olayları gözlemişler. Bir başka ifadeyle. 16. Dünya'nınbir eksen çevresinde döndügü gibi Güneş etrafinda da dolandığını ilk önce (Aristarchus. b. M. Ancak bu düşünce daha sonra terk edilmiştir. Bu açı 23° 27' dir. Aynı açı yer ekvator düzlemi ile yörünge düzlemi arasındaki açıya eşittir. ekseni çevresinde bir günde dönme hareketi yaptığı gibi. Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğü.Ö. 2. günöte noktasında 29. Gök cisimlerinin günlük hareketi içinde Dünya da dikkate alınırsa. 310-230) iddia etmiştir. günlük görünen hareketleri sırasında gök küresi ile birlikte doğudan batıya bir dönme hareketi yapar. bu çerçevede. Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin içinde bulunduğu düzleme. bu sorulara cevaplar verilecek. Newton'un Genel Çekim Kanununa göre de bir yılda. Bu iki durumdan hangisinin doğru olduğu konusu uzun yıllar insanların zihnini meşgul etmiştir. İlk İnsanlar. yani dönmez. Dünya'nın yörünge düzlemi (tutulum düzlemi) denir. Dünya'nın günberi noktasındaki hızı 30.3 km/s dir. Dünya'nın Güneş Çevresinde Dolanması Dünya. 1564-1642) Dünya’nın döndüğünü belirtmiştir. Bu tarihten yüzyıllar sonra da Galileo (Galileo Galilei. Dünya evrende sabit. Dünya. gerekli diğer bilgiler ara başlıklar hâlinde belirtilecektir. Güneş'e en yakın olduğu noktaya günberi (perihel) en uzak olduğu noktaya da günöte (afel) denir.Dünya'nın Ekseni Çevresinde Dönmesi Gök cisimleri. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi sonucu gece ve gündüz. gezegenlerin görünürdeki hareketleri ve şekilleri neden farklıdır? Ay ve Güneş tutulmaları nasıl gerçekleşiyor? Bu kısımda. Dünya'nın yörüngesi üzerinde. Dünya ekseni ile yörünge düzleminin normali arasındaki açı sabit kalır. Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı Kepler'in Alanlar Kanununa göre sabit değildir. a. Dünya. Ortalama olarak yörünge üzerindeki hızı 30 km/s olarak bilinir. 3 Ocak'ta günberi noktasında. 69 . Antik Yunan düşünürleri Dünya'nın evrenin merkezinde sabit olduğu. yüzyıla gelindiğinde Kopernik (Nicolais Coperniaus. Güneş çevresindeki yörünge hareketi sonucunda ise mevsimler meydana gelir. 2 Temmuz'da günöte noktasında bulunur. gök cisimlerinin görünürdeki hareketleri açıklanacak. 1473-1543) Dünya’nın bir eksen çevresinde döndüğünü açıklamıştır.

23 Eylülden sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya devam eder. Her gözlem noktası için Güneş'in gün dairesi farklıdır. 22 Haziranda. 21 Martta yine gerçek doğu noktasından doğar ve gerçek batı noktasından batar. Güneş gök ekvatorunu çizer göründüğünden. Güneş'in gün dairesi: Güneş. gözlemcinin ufuk düzlemi üzerindeki nokta. ufuk düzlemi alt kısmındaki nokta gök güney kutbudur. batması ile gece başlamış olur. 23 Eylülden 22 Aralığa kadar gündüz süreleri kısalmaya.4. Bu yaya Güneş'in gece yayı denir. Bu iki yayın birleşimi ile elde edilen yay da Güneş 'in gün dairesi olarak tanımlanır. Bu tarihten sonra Güneş'in doğup battığı noktalar güneye doğru kaymaya başlar. Güneş'in bu görünen hareketi yılın diğer günlerinde devam eder. Bu tarihten sonra güneye doğru uzaklaşır. 22 Aralıkta en kısa gündüz en uzun gece yaşanır. Güneş'in doğup battığı noktalar hergün biraz daha kuzeye kayar. gece süreleri kısalır. yarısı gece yayıdır. Bu tarihten sonra doğup battığı noktalar tekrar kuzeye doğru kaymaya başlar. 21 Marttan 22 Hazirana kadar gündüz süreleri devamlı uzar. 21 Aralıktan 21 Mart'a kadar gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar. Güneş'in gün daireleri 21 Marttan itibaren gök ekvator dairesinden kuzeye doğru uzaklaşır. doğduktan batmcaya kadar. Dönenceler: Güneş'in gök küresi üzerinde 22 Haziran ve 22 Aralık tarihlerinde çizer göründükleri gün dairelerine dönence denir. Bu durumda. Bu noktalar 22 Aralıkta güneye en çok yaklaşmış olur. en kısa gece olur. Güneş'in gün daireleri birbirine paraleldir. 23 Eylülde gök ekvatoru ile çakışır. Güneş kursunun merkezi 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde gerçek doğu noktasında doğar ve gerçek batı noktasında batar. bu tarihte gündüz ve gece yayları eşit olup. 21 Martta gündüz ve gece eşit olur. 21 Martta gök ekvatoru ile çakışır. yani gözlemcinin ufuk düzlemi üzerine çıktığı andan ufuk düzleminin altına indiği ana kadar gök küresinde. battığı noktada batar. en uzun gündüz.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş'in Görünen Hareketi Güneş'in her gün doğup battığı noktalar gözlenirse hep aynı noktadan doğmadığı ve batmadığı görülür. 22 Aralık'tan sonra tekrar ekvatora yaklaşır. Güneşin doğması ile gündüz. geceler uzamaya başlar. Kuzey yarı kürede gece ve gündüz süreleri: Güneş'in ufuk düzlemi üzerine çıkması (doğması) ile ufuk düzlemi altına geçmesi (batması) arasındaki süreye gündüz. 21 Marttan sonra. Bu yaya Güneş'in gündüz yayı denir. Bu noktalar 22 Haziranda kuzeye en çok yaklaşmış olur. 23 Eylülde yine 21 Martta doğduğu noktada doğar. 22 Hazirandan 23 Eylüle kadar gündüz süreleri kısalmaya. 22 Aralık'taki ise oğlak dönencesi veya kış dönencesidir. 23 Eylülde Güneş gök ekvatorunda olacağından gündüz ve gece süreleri yine eşittir. Bunlardan 22 Haziran'daki dönence dairesi yengeç dönencesi veya yaz dönencesi. Güneş bu yayın 360° ye tamamlayan kısmını ufuk düzlemi altında çizmiş olur. 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde Güneş'in gün dairesinin yarısı gündüz yayı. gök kuzey kutbu. Kuzey enlemlerde gök ekvatoruna dik doğruların gök küresini deldiği kabul edilen noktalardan. bir yay çizer. Güneş'in 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde çizer göründüğü daireye gök ekvatoru denir. gündüz ve gece süreleri de eşittir. 22 Hazirandan sonra tekrar gök ekvator dairesine yaklaşır. geceler uzamaya devam eder. 21 Martta. batması ile doğması arasındaki süreye de gece denir. Güneş'in gün daireleri ile gündüz ve gece yaylarına ait uzunlukları yılın değişik günlerinde farklılık gösterdiğinden gündüz ve gece süreleri de buna bağlı olarak değişiktir. 70 .

yüzyıl astronomlarınca tarif edilmiştir. Kuzey ve güney yarı küreler dâhil bütün gökyüzündeki toplam takımyıldız sayısı 88'dir. galaksi veya gök cismi. Herhangi bir yerde tan süresinin uzun veya kısa oluşu gözlem yerinin enlemine bağlıdır. Zodyak takımyıldızlarının isimleri şunlardır: Aries (Koç). Herhangi bir gecede gökyüzüne bakıldığında bunlardan 40 kadarı görüş alanımızdadır. Bütün gökyüzü 88 burca bölünmüştür. Güneş'in batması ile gözle görülebilen parlaklığı en az olan yıldızların görünmesi arasında geçen süreye de akşam tanı denir. Geri kalan 40 takımyıldızının büyük bölümü 17 ve 18. sınırları Uluslararası Astronomi Birliği tarafından belirlenmiş olan gökyüzü bölgeleri (takımyıldızlar) içinde ilerler. Yılancı Burcu'nun Akrep burcuna dâhil edilmesiyle 12 tanedir. hareketinin yıldızların hareketinden iki önemli farkı olduğu anlaşılır. Tan süresi denizlerde ve karalarda da farklılık gösterir. Güneş doğmadan bir süre önce ve Güneş battıktan bir süre sonraya kadar havanın aydınlık (alaca karanlık) olduğu görülür. Güneş çevresinde dolanmasaydı ve Güneş de diğer yıldızlar kadar uzak olsaydı. bu farklar ortaya çıkmazdı.4. Burçlar kuşağı olarak da bilinmektedir. Güneş'in yıl boyunca hareket ediyormuş gibi göründüğü yol boyunca sıralanmış takımyıldızlar olup. Güneş yıldızlara göre her gün yaklaşık 4 dakika doğuya doğru geriler. zodyak (burçlar kuşağı) üzerinde yer alan 12 takımyıldıza ortak olarak “burçlar” adı verilmiştir. bir yıl boyunca sürekli gözlenirse. gözlemcinin bulunduğu noktanın (yerin) enlemine bağlıdır veya gece ve gündüz süreleri. Gündüz ve gece sürelerinin değişimine ait bilgiler şematik olarak aşağıdaki şekilde de ifade edilebilir: 21 Mart 22 Haziran 23 Eylül 22 Aralık Gündüz = Gece En uzun gündüz En kısa gece Gündüz = Gece En kısa gündüz En uzun gece Tan olayı: Güneş'in günlük hareketi sırasında. ikincisi. Bu olaya tan olayı denir. Bu takımyıldızlarından bir bölümü. parlaklığı en az olan yıldızların gözden kaybolması (görülemez oluşu) ile Güneş'in doğması arasında geçen süreye sabah tanı denir. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU)'nin 1945'teki çalışması sonucunda. bir takımyıldızını meydana getirir. Gökyüzünde gözle görülebilen. bulunulan noktanın enlem değerinin fonksiyonudur. yıl boyunca gezinti yapmasıdır. Birincisi. Eğer Yer. Böylece günde yaklaşık 1° lik yol alarak. Taurus (Boğa). Burçlar Güneş. Gemini (İkizler). geceden gündüze ve gündüzden geceye geçişi birdenbire olmaz. Ülkemizin bulunduğu enlemlerde tan süresi ortalama 40 dakikadır.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Gündüz ve gece sürelerinin fazla olması. Bunların sayısı. Kırk sekiz takımyıldızının adları ve konumları 17. bir yılda ekliptik (tutulum) düzleminde bulunan yörüngesini tamamlar. gökyüzünde güneş ve başlıca gezegenlerin yolu üzerinde bulunduğu tasarlanan hayali bir kuşaktır. yüzyılın başına kadar biliniyordu ve günümüzde de geçerliliğini korumaktadır. bugünkü 88 takımyıldızının adı ve konumu üzerinde anlaşmaya varıldı. Burçlar Kuşağı olarak adlandırılırlar. Zodyak. Gökyüzünün kuzey ve güney yarı kürelerini kapsayan 88 alandan her biri. gök ekvatorunun her iki yanında belirli iki çizgi arasında. takımyıldızlarından birinin alanı içinde bulunur. Tan olayı. gün ağarması ve gün kararması olaylarının ortak adıdır. Takımyıldızları burçlar olarak da bilinmektedir. Cancer 71 . Halk arasında. Güneş yıllık görünür hareketi sırasında gökküresi üzerinde. Bu kuşaktaki takımyıldızlar Zodyak Takımyıldızları olarak da bilinirler. Her yıldız.

2 Ay Ay. Yerçekiminden kurtulup uzaya çıkan ve Ay'ın yakınından geçen ilk yapay nesne Sovyetler Birliği'nin Luna 1 uydusudur. Ay yüzeyine ilk yumuşak iniş yapabilen uzay aracı Luna 9.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ (Yengeç). Kütlesi Dünya kütlesinden 81. Bu iki uydu da 1966'da uzaya fırlatılmıştır.474 km'dir. Yüzeyinde kütleçekim etkisi yerçekiminin yaklaşık %17'sidir. Sagittarius (Yay). 72 . insanların üzerine iniş yaparak yürüdükleri tek gökcismidir. Virgo (Başak). Dolayısıyla Ay'ın hacmi Dünya'nın hacminin %2'sidir. Scorpius (Akrep). Dünya'nın tek doğal uydusudur. Capricornus (Oğlak). Leo (Aslan). ABD'nin Apollo programı 1969 ve 1972 yılları arasında 6 başarılı inişle. Dünya ile Ay arasında ortalama merkezden merkeze uzaklık 384.1 Burçlar Kuşağı Çarkı: 6.5 günde tekrar eden Ay'ın evreleri oluşur. AY Ay. Ay'ın doğrudan insanlar tarafından incelenmesine Apollo programının bitişiyle son verilmiştir. Dünya. Ay'ın çapı 3. günümüze kadar insanlı görevleri başaran tek uzay programıdır. Normalde görünmeyen Ay'ın öteki yüzünün ilk fotoğraflarını ise Luna 3 uydusu çekmiştir. Pisces (Balıklar). Aquarius (Kova). Güneş’in bu takımyıldızlarının içinden geçiş tarihleri şöyledir: Şekil – 4. Ay ve Güneş geometrisinde görülen periyodik değişimler sonucunda her 29. Dünya'nın yörüngesinde bir turunu 27.3 kat daha düşüktür. yani Dünya'nın çapının yaklaşık otuz katı kadardır. Ay yüzeyine çarpan ilk insan yapısı nesne Luna 2 uydusudur. yüzyıldan kalan İsrail'de Beit Alpha Sinagogunda bulunan mozaik işlemeli burçları gösteren resim. bu da Dünya çapının dörtte birinden biraz fazladır.4.403 km.7 günde tamamlar. Libra (Terazi). Şekil – 4. Ay. ve Ay yörüngesine giren ilk insansız uzay aracı da Luna 10'dur. Güneş Sistemi içinde beşinci büyük doğal uydudur. Burçlar kuşağındaki takımyıldızlarının sınırları sabit olduğu dönemlerde. Bu üç uydu da 1959 yılında uzaya fırlatılmıştır.

Dünya ve Güneş bir dik açı yapar görünümündedir. Birkaç gün sonra. Güneş batarken Ay doğudan ufkumuzun üzerine çıkar ve tüm yüzeyi aydınlanmış şekilde görülür. Yani Güneş'e göre geri kalır. Ay Dünya çevresindeki yörüngesi üzerinde hareket ederken. yeryüzünün neresinden bakarsak bakalım görülmez. 73 . Bu durumda Ay. Güneş'e göre her gün 50 dakika geç doğar. Durum: İlk Dördün Evresi İlk hilâl durumundan ortalama 7 gün sonraki durumudur. Uygun atmosferik şartlarda gece yarısına kadar görülebilir. çok küçük bir kısmı ince parlak bir hilâl şeklinde görülür. Dünya'nın yörüngesinde eşzamanlı olarak dönmektedir. Ay'ın bu evrelerine özel adlar verilmiştir. Ay'ın Görünür Hareketleri Güneş ve yıldızlar sürekli olarak belirli şekilde görüldükleri hâlde. Bu konumda. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre periyodik olan bu durumuna Ay evreleri denir. Güneş ile beraber doğar ve Güneş ile beraber batar. Durum: İlk dördün evresinden sonra Ay'ın aydınlanan kısmı. Dünya yörüngesinde döndüğü hızla kendi çevresinde de döner ve Dünya'dan her zaman Ay'ın aynı yüzü görünür. Bunu takip eden gün. Durum: Dolunay Evresi Bu durumda Dünya. Ay'ın bu görünümüne yeni ay evresi denir. Güneş'ten 6 saat geri kalmıştır. Durum: Yeni Ay Evresi Yeni Ay evresi. Ay'ın Güneş ve Dünya'ya göre olan bu durumuna da karşılaşma durumu (opposition) denir. Ancak Ay'ın gökyüzünde bulunduğu konum hesapla bulunabilir. Ay.3 Ay’ın evreleri gün ufkumuzun üzerinde olmasına rağmen. IV. Ay'ın aydınlık yüzünün bir kısmını görebiliriz. Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan bu durumuna kavuşum (konjeksiyon) denir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Ay. her gün giderek artar. yani her zaman aynı yüzü Dünya'ya dönüktür. Ay'ın aydınlanan ve yeryüzünden görünen kısımlarını ayıran daireler birbirine dik durum alırlar. Ay. II. Bu olay Ay'ın Dünya ve Güneş'e göre olan konumundan ileri gelir. Ay meridyenimiz üzerinde bulunur. Ay'ın bu durumuna ilk dördün evresi denir. Ay. bir günden diğer bir güne göre değişik şekiller gösterir (Bakınız: Şekil 4. Ay. Güneş ile Dünya arasında bulunduğu zamandır. III. Bu durumda Ay ile Güneş'in arasındaki açısal uzaklık hemen hemen sıfır derecedir. Gündüz ikisi de ufkumuzun üzerinde bulunur. Ay Güneş'e göre doğuya doğru uzaklaşacağından. Bu durumda.4. Ay'ın bu görünümüne ilk hilâl evresi denir. Hilâl şekli günden güne büyür. V. Durum: İlk Hilâl Evresi Ay. Güneş ile Ay arasında bulunur. Güneş battıktan 50 dakika sonra ufkumuzun üzerinde görülür. Ay'ın karanlık yüzü bize (yeryüzüne) dönük olduğu için bütün Şekil – 4.3). I. Gün batarken. Böylece sabaha kadar yani 12 saat ufkumuzun üzerinde kalır.

Gece yarısından sonra doğar. Dinî ibadetlerimizden. tutulmayı yapan gök cisminden büyük ise bu olaya tam tutulma denir. herhangi bir gök cisminin kararması anlamında kullanılan bir terimdir. oruç ve diğer kutsal gün ve gecelerimiz (mevlüt geceleri) ile hicri kamerî yıl esasına dayanan takvim bilgileri için ay evreleri son derece önemlidir. VIII.4. Güneş. Ay'ın Dünya çevresinde dolanımının neden olduğu bir olaydır. Ay Tutulması Ay tutulması. Ay'ın aydınlanan kısmının eksilmeye başladığı durumdur. yine tutulma olayı olur. Tutulmadan etkilenen gök cismi. Gökyüzünde bize en yakın olan ışık kaynağı Güneş'tir. Ayrıca. Burada. Ay gece yarısından sonra doğar. Kendisi bir ışık kaynağı olan bir gök cisminin tutulması. Dünya. Güneş doğarken batı tarafında henüz ufkumuzun üzerindedir. Dünya ve Ay dik açı yapar görünümündedir. Bu duruma son dördün evresi denir. aydınlanmayan yarım küre tarafında uzayan bir tam gölge ve bir de yarı gölge konisi meydana gelir. Jüpiter'in muhtelif uydu tutulmaları da buna benzer. Jüpiter'in gölgesinde hareket ettikleri zaman gözlenebilir. Güneş doğarken meridyenimiz üzerindedir. Ay tutulması. Durum: Dolunay evresinden sonra. AY ve GÜNEŞ TUTULMALARI Tutulma kelimesi astronomide. Fizikten bilindiğine göre.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ VI. Durum: Son Dördün Evresi Dolunay evresinden ortalama 7 gün sonraki durumudur. Işık kaynağı olmayan bir gök cismi ile bu cismi aydınlatan gök cisminin arasına diğer bir gök cismi girdiği zaman. Birkaç gün sonra. kendisinin ışık yaymadığı ve yansıyan ışıkla parlak görüldüğü durumuna göre iki kısımda incelenir. Güneş battıktan bir müddet sonra Ay doğar. Durum: Son Hilâl Evresi Ay'ın son dördün evresinden sonra. her geçen gün karanlık kısmı yeryüzünden daha çok görülmeye başlar. Güneş'ten aldıkları ışık ile aydınlanırlar. VII. Ay. namaz. yakın gök cisimlerinden Ay ve Güneş tutulmalarından bahsedilecektir. Örneğin. Yalnız bu hilâl durumu sabahları görüldüğü için sabah hilâli (son hilâl) denir. askerî ihtiyaçlar ve ressamlar için Ay evreleri önem taşır. Bu durumda. 74 . şekildeki gibi Ay yine hilâl şeklinde görülür. Ancak Ay ve Dünya. Güneş ışığının Ay üzerine düşmesine engel olur. Güneş'ten 18 saat geri kalmıştır. ancak önüne ışık kaynağı olmayan diğer bir gök cisminin gelmesiyle mümkün olur. Güneş ile Ay arasına geldiği zaman. Bu durumda kendisi bir ışık kaynağı olan Güneş'in önüne Ay'ın gelmesiyle onu bizden sakladığı an Güneş tutulması gerçekleşir. Başka bir ifade ile gök cismi bir gölge içerisinde hareket eder. küresel bir cisim aydınlanınca. Ay. Ay ve Dünya kendileri birer ışık kaynağı değillerdir. Çiftçiler ve çobanlar da kendilerine yetecek kadar ay evreleri hakkında bilgiye sahiptir. Tutulan gök cisminin görünen büyüklüğü. herhangi bir gözlem yerinin ufku üzerinde saat 24'e doğru yarım daire şeklinde görülür.

maddeler hâlinde aşağıdaki şekilde belirtilebilir: • • • • • Ay ile ilgili önceden yapılan hesapların kontrolünü yapma imkânı elde edilir. Ay'a ait yörünge değerlerinin yeniden hesaplanması imkânı elde edilir. Dünya ve Güneş'in birbirlerine olan uzaklıkları ve durumlarına göre bu tutulma süresi çok az değişir.4. Ay tam gölge konisinin içerisine tamamen girince bütünüyle kararır ve Dünya atmosferinin etkisiyle bakır (kırmızımtırak) renginde gözükür. Ay. Ay'ın bir kısmı yarı gölge konisi içerisine girerse parçalı ay tutulması (kısmî ay tutulması) meydana gelir. Ay. astronominin önemli konularından biridir.4). batı kenarının gölge konisine son temas ettiği zaman arasında geçen süre 3 saat 40 dakikadır. Dünya ve Güneş'i aynı düzlem üzerindeymiş gibi düşünelim. Ay tutulması hesaplarında kullanılan astronomik sabit değerlerin kontrolü yapılır. 75 . dış teğetler tam gölge konisini iç teğetler de yarı gölge konisini meydana getirir (Bakınız: Şekil 4. Tam Ay tutulması yaklaşık 1 saat 40 dakika sürer. Eğer. Ay tutulması anında gözlenen sönük ve parlak yıldızlar ile diğer gök cisimlerine ait bilinen astronomik değerler üzerine yeni araştırmalar yapma imkânı ortaya çıkar.4 Ay tutulması çeşitleri Ay Tutulmasının Bilimsel Önemi Ay tutulması ile ilgili araştırmalar. Bu durumda Ay. Ay tutulması sırasında Ay'ın değişik parlaklık durumundan yararlanarak Dünya atmosferinin tutulma anındaki durumunu inceleme fırsatı elde edilir. Dünya'nın tam gölge konisi içerisine girerse tam ay tutulması meydana gelir. Ay'ın doğu kenarının yarı gölge konisine ilk temas ettiği zamanla. Ay tutulması olayının astronomideki önemi.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir an için. Şekil – 4. Güneş ve Dünya'nın içinden ve dışından geçen birer teğet çizersek.

bir yılda en az iki. halkalı ve parçalı olmak üzere üç değişik Güneş tutulması vardır. Tam ve halkalı tutulmaların mak simum örtülme evresinden önceki ve sonraki dönemlerinde de parçalı tutulma evresi bulunur. Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre daha önemlidir. Ay. en çok beş Güneş tutulması meydana gelebilir. Sonuç olarak. Güneş diskinin ancak bir kısmını örter. Ay ve Güneş. her üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla ilgilidir.7 29 Mart 2006 Tam Güneş Tutulması Kuşağı . gözlem yeri ve Güneş arasındaki açıyla. bu sırada yapılacak gözlemlerden yıldızımızın dış atmosfer tabakaları hakkında önemli bilgiler elde edilir. Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve bazı özel koşulların oluşması sonucunda meydana gelir.5 Güneş Tutulması ve yeni Ay evresinde bulunması gerekir. Fakat durum böyle değildir.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Güneş Tutulması Bir Güneş tutulması. Bilindiği üzere bir yıl içerisinde 12 ay vardır. Güneş diskinin tamamı örtülür ve tam tutulma meydana gelir. bir başka deyişle. Dünya çevresinde basıklığı az da olsa elips şeklindeki bir yörüngede dolanır. Dolayısıyla. Eğer tutulma anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa. 6 Güneş tutulma türleri oluşum şekilleri Şekil – 4. Zira tam tutulmada Güneş'in tamamı Ay tarafından birkaç dakika için örtüldüğünden. eğer Ay'ın yörünge düzlemi Dünya'nınki ile çakışık olsaydı. Böylece her ay bir Güneş tutulmasının oluşması engellenmiş olur. Bu durumda. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı örtülmez. Tutulmanın olabilmesi için Ay'ın. Bir Güneş tutulmasının tam veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile b elirlenirken. görünen çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur. Dünya çevresindeki yörüngesiyle Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinin kesişim yerlerini belirleyen düğüm noktalarında veya bu noktalar civarında Şekil – 4. parçalı oluş. diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir halkalı tutulma oluşur. bir yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelirdi. bir yılda Dünya çevresinde 12 kez dolanır. Yani Ay. Bildindiği gibi Ay. Bu açı nedeniyle Dünya. Bu durumda da parçalı tutulma meydana gelir. Tam. Bundan dolayı Dünya'ya olan uzaklığı her an değişmektedir. Ay'ın Dünya çevresindeki her dolanımmda tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. Güneş'in sadece bir kısmı Ay tarafından örtülebilir. Bazen de Ay ve Güneş'in konumları öyledir ki Ay. 76 Şekil – 4.4. Ay'ın yörünge düzlemi ile Dünya'nınki arasında yaklaşık 5 derecelik bir açı vardır.

Çünkü Ay'ın çapı Dünya'nınki ile karşılaştırıldığında çok küçük olduğundan.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ Bir Güneş tutulması Dünya üzerinde ancak belli bölgelerden görülebilir. Hâlbuki Ay tutulmalarında durum böyle değildir. Bunlar. Dolayısı ile sadece bu gölgenin düştüğü yerlerde Güneş tutulması gözlenebilir. 1873-1955) rölativite teorisinde ileri sürdüğü "Bir ışık demeti bir kütle yakınından geçerken sapar. Güneş tutulması anında bilim adamları şu konularda araştırma yaparlar: • • • • • • • • Güneş tutulması süresi için yapılan hesapların kontrolü gerçekleşir. Güneş tutulması süresinde Güneş'in çevresi iyice gözlenebildiğinden. Bu konularda yeni bilgiler aranır. Dünya üzerinde o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir. Ay tutulmalarında Dünya. Tutulma sırasında Dünya'ya ve diğer gök cisimlerinin durumu ve tutulmanın etkileri araştırılır. Güneş Tutulmasının Bilimsel Önemi Güneş tutulması olayına astronomlar. Güneş tutulmasına ve Güneş'e ait astronomik sabit değerlerin kontrolü gerçekleşir. Ay tutulması olayından daha çok önem verirler. Ay'ın Güneş tarafından Dünya üzerine düşürülen gölgesinin çapı birkaç yüz kilometreyi geçmez. kromosfer. geçiş bölgesi ve korona) hakkında önceden bilinen bilgiler kontrol edilir. Einstein'in (Albert Einstein. Güneş'e çok yakın yıldızların fotoğrafları çizilerek. 77 . Ay ile Güneş'in arasına girer ve Dünya'nın gölgesi Ay'ın tamamını perdeleyebilecek kadar büyük olur. yeni bilgiler elde etme imkânı aranır." şeklindeki teorisinin araştırması yapılır. yıldızların gökyüzündeki koordinatları hakkında yeni ve kesin bilgiler elde edilmeye çalışılır. Tutulma anında gezegenler ile ilgili yeni bilgiler elde edilmeye çalışılır.4. Güneş'in 4 atmosfer tabakası (fotosfer.

Zeyç Kürkani. Kadı Zade bu medreseye başkanlık etmiştir. astronomi biliminin bugünkü seviyeye gelmesinde büyük pay sahibidir. ancak on iki yılda bitirilebilmiştir. çevrilmiştir. Avrupa dillerinin birçoğuna. Oğlu Abdüllatif tarafından tahttan indirilen Uluğ Bey. müstakil bir hükümdar gibi hareket etti.Batı dünyasının tahmini ve yaklaşık bilgilerini bırakıp bilimsel esasları tespit ederek. İyi bir eğitim görerek. İlhanlılar zamanında yapılan rasatları tekrar gözden geçiren ve 12 yıl boyunca rasat yapan Uluğ Bey. 78 . Semerkant'ta bir medrese ve bir de rasathane yaptırmıştır. daha önce yazılan 'zic'Ierin yanlışlarını düzeltiyor ve yıldızların hareketlerini daha mükemmel gösteriyordu. devrin meşhur âlimlerinin toplanıp tartıştığı bir mekân oldu.ÜNİTE: AY VE GÜNEŞ’İN GÖRÜNÜR HAREKETLERİ ULUĞ BEY Türk dünyasının 15'inci asırda yetiştirdiği en büyük astronomi bilgini ve Timur Han'ın torunu olan Uluğ Bey. Türk mimarisinin seçkin eserleriyle donatıldı. 13 yaşındayken Horasan ve Maveraünnehir eyaletlerine hakan naibi oldu. Cemşid. Uluğ Bey'in Semerkant'ta kurduğu rasathanedeki astronomi çalışmaları. Abbas adlı bir düşmanı tarafından öldürüldü ve dedesi Timur Han'ın yanına defnedildi. asıl eser de 1846 yılında aynen basılmıştır. Zeyç Kürkani veya Zeyç Cedit Sultani adı verilen bu eser. gözlemlere başlandığı sırada ve Kadı Zade de gözlemler bitmeden ölmüştür. İktidar döneminde. 22 Mart 1394'te Güney Azerbaycan'daki Sultaniyye'de doğdu. Bir akademi haline getirdiği sarayı. başta Semerkant ve Buhara olmak üzere tüm ülke. Bu gözlem üzerine Uluğ Bey. Asır Astronomu unvanını layık görürken. Uluğ Bey. Semerkant'taki rasathanesinde yapılan çalışmalar. bugünkü astronomiye hala ışık tutmaktadır. İlim adamlığı yanında devlet adamlığı vasfı da yüksek olan Uluğ Bey. Milletlerarası Astronomi Derneği de Ay yüzeyindeki bir kratere onun adını verdi. Fen bilimleri ve astronomiye merakı. Uluğ Bey'e 15. Dünya onu astronomi alanındaki eserleriyle tanıdı. Uluğ Bey'in bu eseri 1665'te Oxford'da İngilizce ve 1853'te de Fransızca olarak basıldı. Kendisi için de bu rasathanede bir oda yaptırarak tüm duvar ve tavanları gök cisimlerinin manzaralarıyla ve resimleriyle süsletmişti. Rasathane için yörede bulunan tüm mühendis. ünlü Zeycini düzenlemiş ve bitirmiştir. birkaç yüzyıl doğuda ve batıda faydalanılacak bir eser olmuştur. Kendisinden önceki Doğu .4. trigonometride yeni bir araştırma yolu açtı. Bu gözlemevinde yapılan gözlemler. büyük eseri Uluğ Bey Zici'ni yazdı. 1839 yılında cetvelleri Fransızca tercümeleriyle birlikte. kendisini dünya tarihinin en büyük astronomlarından biri haline getirdi. Gözlemevinin yönetimini Bursalı Kadızade Rumi ile Cemşid'e vermiştir. bazı kimseler tarafından açıklanmış ve Zeyç'in iki makalesi 1650 yılında Londra'da ilk olarak basılmıştır. Bu eser. astronomi çalışmalarının temelini teşkil eden trigonometri ilmi üzerinde geniş çalışmalar yaptı. âlim ve ustaları Semerkant'a çağırmıştır. Gözlemevinin tüm işleri o zaman genç olan Ali Kuşçu'ya kalmıştır. Semerkant'ta 38 yıl hükümdarlık yaptı. 25 Ekim 1449'da. Başkent seçtiği Semerkant'ta. Rasathanenin yapım ve rasat aletleri için hiç bir harcamadan kaçınmamıştır. 1437'de. Batı bilim dünyası. Uluğ Bey.

Ünite 5 ZAMAN VE TAKVİM .

Güneş'in meridyenimizden art arda iki geçişi arasındaki süre. Diğer gök cisimlerinin hareketi de düzgün ve periyodik olduğuna göre. Ancak elli yıldan beri bu kongrelerde de ortak bir karar alınamaz. Güneş yuvarlağının merkezi alınırsa. herhangi bir yerde.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM ZAMAN VE TAKVİM Astronominin en çetin konularından biri zamanın doğru olarak tespiti. uzunluk birimi metre. Dünya'da bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim hazırlamaktır. zamanı ölçme işini güçleştirir. Güneş ile Ay'ın düzenli bir biçimde doğup batmaları ve Ay'ın evreleri gibi olaylardır. gözlem evlerinde kullanılır. Yıldız zamanı ve yıldız günü. Güneş'in tam meridyenimiz üzerinde bulunduğu zaman gerçek öğle zamanıdır. Bu doğa olayları. Her gün ve her yer (gözlem noktası) için değişkendir. Hâlbuki. Zaman evrenin ve insanın varlık şartıdır. Ancak zaman ölçüsü söz konusu olduğunda. ZAMAN NEDİR? Tekrarlayan doğa olayları sonucu. kütle birimi kilogram olduğu gibi. gerçek Güneş günü olarak tanımlanır. Her iki konu.) görünen yörüngesi üzerindeki hareket hızının düzenli olmaması sonucu. herhangi bir yıldızın başlangıç noktası olarak  ilkbahar noktası alınır. Gerçek Güneş Zamanı ve Gerçek Güneş Günü Yıldız zamanının Güneş'in durumuna göre düzenlenen günlük hayatımızda. günöte noktası civarında daha yavaştır. yeryüzündeki günlük ve toplumsal çalışmaya düzen veren Dünya'nın ekseni çevresinde düzenli olarak tam bir dönüşü için geçen gün uzunluğu zaman birimi olarak alınmıştır. Fizikte herhangi bir ölçü. Herhangi bir yerde  ilkbahar noktasının. günberi noktası civarında daha hızlı. Bu olaylar gün. yıl. Güneş'le ilgili zaman tanımı yapılmış olur. Ancak. Bu durumda. Herhangi bir yerde. ZAMAN ÇEŞİTLERİ Yıldız Zamanı ve Yıldız Günü Yıldız zamanı tanımında.  ilkbahar noktası yerine. kullanılmayacağı bir gerçektir. bazı farklılıklar vardır. kuramsal bir Güneş'in varlığı kabul edilmiştir. astronomide zaman birimi olarak Dünya'nın çevresinde dönüşü alınabilmektedir. ortaya çıkan önemli bir kavram zamandır. Burada zaman ve takvim konusu "Zaman Nedir?" ve "Takvim Nedir?" başlıkları altında açıklanacaktır. Bu nedenle.  noktasının meridyen düzleminden art arda iki geçişi arasındaki zaman süresi yıldız zamanı olarak tanımlanır. Bu bakımdan zamanın doğru olarak ölçülebilmesi için sürekli araştırmalar yapan astronomlar. Güneş'in görünürdeki durumuna göre tanımlanan zamana gerçek Güneş zamanı denir. seçilen bir birime göre yapılmaktadır.5. Örneğin. zaman tayini için. Bu güçlüğü ortadan kaldırmak ve zaman tespit konusunda değişmez kurallar belirlemek için. yukarıda belirttiğimiz doğa olaylarında en uygun ölçünün. birim ne olacaktır? Ölçümü nasıl olacaktır? En doğru çalışır denilen saatlerin çalışmasında bile. ay. yörünge üzerindeki zaman ölçümünde düzenlilik esastır. tutulma düzlemi üzerinde hareket eden Güneş'in (Gerçekte hareket eden Dünya'dır. zamanımızdan 5000 yıl kadar önceleri tarih sahnesinde görülen ilk uygarlıklardan Eski Mısırlı ve Mezopotamya astronomların da konusu idi. Bunun için. Dünya'nın ekseni çevresinde dönmesi. Yıldız gününden ortalama 4 yıldız dakikası kadar daha uzundur. Son elli yıldan beri her iki yılda bir toplanan Uluslararası Astronomi Kongreleri'nin gündemindeki konulardan biri. Ölçülebilirle bakımından zaman somut bir kavramdır. meridyenden art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına da yıldız günü denir. mevsimler ile gece ve gündüzün tespitinde önemli neden teşkil eder. diğeri bütün ulusların birlikte kullanabileceği takvimin hazırlanmasıdır. daha başka bir ifade ile uluslar arası takvim hazırlanamamıştır. 80 . Sonuçta. Bu hız düzensizliği. ekseni çevresinde düzenli dönen Dünya olduğunda birleşmişlerdir. hâlâ günümüzde bütün ulusların birlikte kullanabileceği bir takvim.

Günlük hayatta yerel zamanı kullanmak bir ülke içinde pek çok karışıklıklara yol açar. başka bir ifadeyle uluslar arası zaman birliğini sağlamak amacıyla. Bir ülkenin bütün ulusal sınırları içinde. gök cisimlerinin meridyen geçişlerine göre değişik zaman tanımları karşımıza çıkar. Güneş'in durumuna bağlı olan ve günlük hayatımıza uygun düşecek yeni bir zaman birimi tanımlamışlardır. Kanunu). Dünya'nın yörüngesi üzerindeki hızı düzenli olacak. Günlük yaşayışımız. gerçek Güneş gününe göre ayar edilmiş bir saati kullanmak. Dünya'nın yörüngesi tam daire şeklinde olacak. Güneş meridyenimizden eşit zaman aralıklarında geçmez. doğu-batı yönünde geniş ulusal sınırları olan bir ülkenin şehirlerindeki saatler de birbirine hiç uymaz. Bu durumda. sabit bir değer taşımayan. batıda bulunan noktaların meridyeninden daha geç zamanda geçer. Bu durum bazı karışıklıkların ortaya çıkmasına neden ola bileceğinden. Güneş tam meridyenimizde iken saatin 12 olduğu kabul edilir. Gerek Güneş'in saat açısı ve gerekse ortalama Güneş'in saat açısı meridyenimizden itibaren ölçülür ve zaman başlangıcı. Bu durumda. her gün öğle vaktinde günün tarihini değiştirmek gerekmektedir. Bu bakımdan gerçek Güneş günleri birbirine eşit değildir. Bu zamana yerel zaman denir. gerçek Güneş gününün sabit olmaması dolayısıyla. Bunu önlemek için. daha belirgin olabilmesi için bir örnek ile belirtelim: Ülkemizde bölge zamanı saat 12 iken. Bu durumda. boylam farkı bulunan yerlerin saatleri değişik olur. Yörünge üzerindeki hızı düzgün değildir (Kepler'in II. Ağrı'daki yerel zaman saat 11:14. doğudan doğup. şehirler arasında büyük saat farkları ortaya çıkar. bir yerin meridyeninden art arda iki geçişi arasında geçen zaman süresine ortalama Güneş günü denir. birçok karışıklığı önlemek. Bunun sonucu olarak. yeryüzünün her noktası için özel bir zaman vardır.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Ortalama Güneş Zamanı ve Ortalama Güneş Günü Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesi tam bir daire şeklinde değildir (Kepler'in I. Yörünge düzlemi. Bu üç önemli durumdan dolayı. Dünya. Hatta. düşünülen ortalama Güneş'in. gök ekvator üzerinde düzgün dolanacak. ortak olarak kullanılan zamana bölge zamanı denir. yerel zaman yerine bölge zamanı tanımı getirildiği yukarda belirtildi. Bu karışıklığı önlemek için 1884 yılında Washington'da yapılan Uluslar Arası Meridyen Kongresinde. gök ekvator düzlemi ile çakışık değildir (Ekvator tutulma düzlemi ile ±23° 27' lik açı yapar). birbirine komşu ülkelerin saatlerinde bir birlik sağlanamadığı anlaşılmıştır. Evrensel Zaman veya Dünya Zamanı Bir ülkenin ulusal sınırları içinde. Bu zaman birimine ortalama Güneş zamanı denir. ortak olarak kullanılmak üzere yeni bir zaman tanımına gerek duyulmuştur. Güneş'in görünür hareketine bağlı bir zaman ölçüsü kullanılmasında zorunluluk vardır. bir ülkede. bir kongrede alınan kararlara göre: 81 . Güneş'in hareketine bağlı ve zaman başlangıcı da Güneş'in meridyenimizden üst geçiş zamanı olduğundan. zaman birliği sağlamak için. Dünya 24 saat dilimine ayrıldı. ortalama Güneş zamanına göre düzenlenmiş zaman ölçü aletleridir. Bu durumda. Sonuç olarak. İzmir'deki yerel zaman 12:12 dir. Yerel Zaman ve Bölge Zamanı Gökyüzünde. Bu iki zaman tanımını.5. 2. Zaman konusu üzerinde çalışan astronomlar şu koşullan varsayarlar: 1. gerçek Güneş gününü zaman ölçüsü olarak kullanmak doğru olmamaktadır. Dünya üzerinde doğuda bulunan noktaların meridyeninden daha erken. Güneş'in meridyenimizden üst geçiş anıdır. 3. Kanunu). Bu üç koşulu gerçekleyen bir Güneş'in varlığını (sanal Güneş) düşünerek. Bugün kullandığımız saatler. batıya doğru hareket eden gök cisimleri. bu zamana 12 saat eklenerek elde edilen zamana sivil (medenî) zaman denir. Bu durumda. Hâlbuki günlük hayatımız sonucu. bugünkü hayat koşullarında uygun düşmemektedir. Güneş'in durumuna bağlı günlük hayatta.

çok uzun zaman aralıklarını belirtmek için çok büyük rakamların kullanılması gerekmektedir. ulusal sınırları 1 saat dilimini aşarsa. Norveç. İngiltere. Her dilimin kapladığı bütün ülkelerde aynı saat diliminin kullanılmasına. Türkiye'de saat Greenvvich'e göre 2 saat ileri. Bu farklar. Greenwich Gözlem Evi'nin 30° doğusunda bulunan ve İzmit şehrimizden geçen boylamdaki ortalama Güneş zamanı Türkiye zamanı kabul edilmiştir. Bu zamana evrensel zaman denir. Örneğin: insanın ömrü. Gerçekte. Bu bölge ülkeleri. İstanbul'da saat 12:12 dir. Avusturya. Portekiz ve Cezayir'dir. iki şehir arasındaki boylam farkı 30 12ı dır. Çünkü. Bu bölge ülkeleri. Doğu illerimizin bir kısmı boylam bakımından ikinci saat diliminin dışında kalmış olduğu hâlde 3 saat ileri olan saati kullanmazlar. Bu kabullere dayanarak ortaya çıkan yeni zaman tanımına. Yunanistan. bu zaman biriminin kullanılamayacağı ortadadır. Ülke içinde zaman birliği sağlamak amacıyla ülkemizin her tarafında Türkiye zamanı kullanılmaktadır. Danimarka. Romanya'dır. Her dilim içerisinde kullanılan saat. günlük hayatımızda çok önemlidir. ç. Buna göre. Türkiye bölge saati kullanılmaktadır. İsviçre.5 derece doğusu ile + 7. Orta Avrupa saati: Greenwich zamanından bir saat ileridir. bu saat dilimi içinde bulunan noktaların (beldelerin) saatleri. Almanya ile Türkiye arasında 1 saat dilimi fark olduğundan. c. ülkemizde zaman birliğini sağlama için. genel zaman veya dünya zamanı denir. Bulgaristan. Ankara'da saat 12 iken. ulusların ömrü gibi. Her boylam derecesi dörder zaman dakikasına karşı geldiğinden. Nitekim doğu Anadolu illerimiz üçüncü saat dilimini aştığından. Finlandiya. Türkiye zamanı evrensel zamandan 2 saat ileri durumdadır. 82 . çok uzun zaman aralıkları söz konusu olduğundan. Belçika. yerel zaman ile ortalama Güneş zamanı arasında da vardır. Türkiye Zamanı veya Ulusal Zaman Türkiye'nin bütün şehirlerinde bir zaman birliği sağlamak için. komşu dilimlerin saatinden. Polonya. Bu durumda Dünya. Türkiye radyo ve televizyonlarının belirli aralıklarla verdiği saat ayarı. Bu bölge ülkeleri. Greenwich'in doğusundaki saat dilimindeki bölgelerin saati Greenwich'e göre ileri durumdadır. İspanya. Türkiye zamanıdır. Dünya'nın kutuplardan geçen ve her biri on beşer derecelik olmak üzere 24 saat dilimine ayrılmasına. Aynı fark. Washington Greenwich'e göre 77° batıda olduğundan. ülke içinde zaman birliğini sağlamak için dilimi aşan kısımda da ülkenin bölge saati kullanılır. Mısır. Çekoslavakya ve Yugoslavya'dır.5. Çünkü. komşu saat dilimlerine göre bir saatlik zaman farkı vardır. doğuda bulu nan ülkeler. Ülkemizin bütün şehirleri için düzenlenmiş olan bu bölge zamanına ulusal zaman da denilmektedir. Türkiye. Türkiye'ye göre de 7 saat geridir. Türkiyede Almanya'nın doğusunda bulunduğundan. Doğu Avrupa saati: Bölge zamanı Greenwich zamanına göre iki saat ileridir. Eğer bir ülkenin. Almanya. Macaristan. batıda bulunan bir ülke.5 derece batısı arasında kalan 15° lik dilimin içindekileri Greenwich'in yerel zamanını kullanırlar. İsveç. kendisinin doğusunda bulunan ülkenin saatinden bir saat geri kullanılmasına. Tüm Avrupa kıt'asnı kapsayan ülkeler aşağıda belirtildiği şekilde saat dilimlerini kullanacaklardır. İtalya. b. Yıl Kavramı Zamanı belirtmek için tanımlanan ve gün birimi diyebileceğimiz ortalama Güneş zamanı.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM a. Batı Avrupa saati: Greenwich zamanını kullanır. Greenwich GözlemEvi'nin -7. Ayrıca. batıda bulunan komşu ülkenin saatinden bir saat ileri. Türkiye'nin saatleri Almanya'ya göre 1 saat ileridir. Wachington'un saati Greenwich'e göre 5 saat. Örnek: Türkiye Greenwich'in 30° doğusunda bulunduğundan.

Bu yılın gün olarak uzunluğu 365. 256374 gündür. her yıl değişik sürelidir. dönencel yıl. Kullandığımız takvimlerdeki yıl. ortalama Güneş zamanı cinsinden 365. Dünya'nın bu hareketi Güneş'in tutulma dairesindeki görünen hareketi olduğundan. Bu ortalama Güneş günü cinsinden süresi 365. dönencel yıl Güneş'in  ilkbahar noktasından iki geçişi arasındaki zaman aralığıdır. 354 ve 355 gün olabilir. Görüldüğü gibi. Ay'ın Dünya çevresindeki dolanımı esas alınarak tanımlanan yıla Ay yılı denir. Güneş'in günlük hareketine göre düzenlenmiş olduğundan. öteki yıllardan daha uzundur. dönence yıl süresine eşittir. Güneş'in görünen hareketine göre düzenlendiğinden Ay yılının.5. ülkemizde olduğu gibi. Güneş yıldızlara göre doğuya doğru yer değiştirir. Bu da 365 gün 6 saat 09 dakika 09 saniyedir. Günlük hayatımız yıldızlara göre değil. herhangi bir Y yıldızının Güneş'le aynı doğrultuda göründüğünü düşünelim. Temel zaman biriminin. Dünya çevresindeki dolanımmı bazen 29 bazen de 30 günde tamamlar. Bu durumda. Ay yılı. ayrıksıl yıl. Bu durumda. Ayrıksıl yıl Dünya'nın Güneş'e en yakın olduğu günberi noktasından art arda iki geçişi a-rasındaki zaman aralığına ayrıksıl yıl (anomalistik yıl) denir. günlük hayatımızda yıldız yılı kullanılmaz. uzun zaman aralıkları söz konusu olduğunda zaman birimi olarak kullanılmakta idi. Dönencel Yıl Dünya'nın  ilkbahar noktasından art arda iki geçişi arasındaki zaman aralığına dönencel yıl denir. Bu değişiklik bazen 353. c. günberi noktası her yıl yaklaşık 5 zaman dakikası kadar doğuya doğru kayar. Fakat bir süre sonra Dünyada Güneş yıldızı ile tekrar aynı doğrultuya gelmiş olur. Bugün bile. çoğu İslâm ülkelerinde de dinî günlerin belirlenmesinde Ay yılına göre hareket edilmektedir. Bugün kullanılan yıl kavramından önce. Ay yılı Dünya'nın uydusu olan Ay. bazı İslâm ülkelerinde bu zaman birimine bağlı olarak. a. seçilen gök cismine ve bunun başlangıç noktasına göre değişmektedir. Ay ve gezegenlerin Dünya yörüngesi üzerinde yaptıkları çekimlerden (pertürbasyon) dolayı.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesinde tam bir dolanma yapması için gerekli olan zaman süresine yıl denir. ilk zamanlarda gökyüzünde Ay'ın değişik aralıklarla şekil değiştirme süresi. Bu nedenle 4 değişik yıl tanımı ortaya çıkmıştır. Dünya yörüngesi üzerinde. günberi noktası da Dünya'nın doğrultusunda hareket eder. Bu durumda. kuramsal olarak tanımladığımız ortalama Güneş zamanı olduğunu biliyoruz. kullanılmasında birçok güçlükler ortaya çıkmaktadır. yıldız yılından ortalama 20 zaman dakikası daha kısadır. yıl süreleri ve adları. ç. Bu süreye yıldız yılı (siderelyıl) denir. A noktasında bulunduğu zaman. 259544 ortalama Güneş günüdür. Ancak dinî emirler gereğince. Dünya'nın Güneş çevresindeki hareket durumu ile diğer gök cisimlerine göre değişik yıl tanımları yapılmıştır. Bu da 365 gün 06 saat 13 dakika 53 saniyedir. Dünya'nın yörüngesi üzerinde batıya doğru görünen bir harekette bulunur. Yıldız yılı gözlem evlerinde kullanılır. Bu 365 gün 05 saat 48 dakika 46 saniyedir. Günlük hayatımız. Bu durumda. b. Yıldız Yılı Dünya'nın Güneş çevresinde dolanımı sonucu. 83 . Güneş'in görünen hareketine dayalı olarak tanımlanan diğer yıllardan oldukça farklıdır. Güneş. 242216 gündür. Bu hareket sonucu. yılları gösteren takvimler kullanılmaktadır. Dönencel yıl süresi.

400. Bunun gerçek dönencel yıldan farkı. Eski Yunan takvimi de yine 29 veya 30 günlük 12 ay süreli idi. Bunu önlemek için. Hangi yılların 366 gün olabileceğini tespit etmek için.25 gün dört yılda bir gün ettiği için 365 günlük yılı takip eden dördüncü yıl 366 gün olarak alınır. Eski Mısırlılar.007784 = 3.Ö.25 gün olarak alındı. astronominin ilk bilimsel konusu olmuş. Bu takvim de 12 ay süreli idi. Bunlardan ikisi de Güneş ve Ay'ın görünürdeki hareketleri sonucu ortaya çıkmıştır. Hafta tanımının. zamanımızdan 5000 yıldan beri. Bütün takvimler iki doğal esasa dayanır. Eski Mısırlılar ekip biçme işlerini düzenli olarak yaptıklarından zamanın en kuvvetli uygarlığı durumuna gelmişlerdir. Bunun ortalama süresi 354 gün 12 saattir. zamanı düzene koyan ve zaman bölümlerini gösteren eski yıllardan beri bu adla anılan bir zaman tespit aracıdır. Bu takvim de Ay takvimi olduğundan.1186 gün eder. Roma şehrinin kuruluş tarihi olan 753 yılı. ötekilerine normal yıl denilmektedir. Takvim hazırlama sorunu. yıl ve gündür. Bu karışıklığı ortadan kaldırmak için. takvimin bütün ülkelerin ihtiyaçlarına cevap vermesi için yoğun bir çaba gösterilmesine rağmen.25 . şöyle bir kural uygulanmıştır. Roma İmparatoru Julius Caesar (M. Sonuç olarak görülmektedir ki dört yılın. süresi mümkün olduğu kadar dönencel yıla eşit bir takvim yılı seçilir.25 gün etmektedir. Eski Romalıların takvimi 10 aydan ibaretti. Bunların hepsinde de Güneş ve Ay ile belirli yıldızların hareketleri esas alınırdı. Ay'ın Dünya'dan görünürdeki durumuna göre belirlenir. 400 yılda. takvimlerinin başlangıcı olarak kabul edildi. milâttan önce 3000 yıllarında. 0. Bu takvim yardımıyla. dönencel yıla göre artacağı görüldü. İlk zamanlarda kullanılan takvimlerde. Bu tür takvimde yıl süresi 365. Bu kısa açıklamadan anlaşılacağı gibi. 365. her yılda mevsimlerin bulunduğu ay adları değişmektedir. Bu farklar yıllar boyunca birikerek takvim yılının. Dört ile bölünemeyen üç sayıyı takip eden dördüncü sayı dört ile bölünebilir. doğrudan doğruya insanların yaptığı bir tanımdır. Bu takvime göre. yıl süresi olarak.365. 12 kavuşum (sinodal) Ay esası kabul edilmiştir.242216 = 0. değişik takvim türlerinin kullanıldığı düşünülürse. Bunlar. bazı yılların 365 ve bazı yıllarında 366 gün olabileceği tespit ve ilân edildi. Ay'ın hareketine göre düzenlenmişti. Mezopotamyalılar da takvim yapmışlardır. Öyle ki bu fark. Sayılar arasındaki bu özellikten yararlanarak dört ile bölünebilen yılların 366 gün olacağı ilân edildi. aynı zamanda da değişik gök cisimlerinin görünürdeki hareket durumlarına göre değişik kabuller yapılmakta idi. Bu nedenle karşımıza değişik takvim türleri ortaya çıkmaktadır. Buna göre 1580 yıllık sürede 84 .007784 gündür.25 gün olmayacağı. 100-44) tarafından milâttan önce 45 yılında. Bu durumda. Takvime artıkyıl terimini kazandıran Sosigenes'tir. siyasal ve dini bir nedenle seçilmiş olan bir başlangıca göre zamanı bildiren. bu gök cisimleri ile bir ilgisi olmayıp. Her ay 30 gün idi ve son ay 35 gün süreli idi. değişik uluslarda. takvim yapma sorununa 5000 yıldan beri ortak bir çözüm bulunamamıştır. güney yarım küresinde Güneş'in doğuşundan biraz önce görülen Sirius yıldızının görünümü takvimlerine esas almışlar ve yılı 12 ay olarak kabul etmişlerdir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM TAKVİM NEDİR? Takvim. Bunlardan. arada meydana gelen farkı önlemek için. Ancak bir süre sonra 12 aya çıkarıldı. Julien Takvimi Önceden tanımladığımız yılların hepsi kesirli günlerdir. dolayısıyla bütün yılların sahip olduğu günlerin ortalama uzunluğu 365.5. Fakat her yılın 365. Eski çağlardan bu güne kadar çeşitli takvimler kullanılmıştır. günleri sayma sorunu ile ortaya çıkmıştır. Bu astronomun yaptığı değişiklikler sonucu ortaya çıkan takvime Julien takvimi denilmektedir. Takvimlerde görülen ay kavramı. 366 gün olan yıllara artık yıl. değişik uluslar tarafından değişik tarihler takvime başlangıç olarak alınmakta. a. İskenderiye'den Astronom Sosigenes'i çağırtarak takvim işini düzene koyması için görevlendirdi. Günlük hayatta kesirli güne dayalı takvim kullanılması birtakım zorluk ve karışıklıklara neden olur. Julien takvimindeki yıl süresinde görülen 0. zaman zaman araya fazladan bir ay eklenirdi.

bazı yıllarda yaz mevsimine denk gelir. Ancak. 13 gün geriden takip eder. Görülüyor ki takvim hazırlama konusu astronominin ilk bilimsel konusu olup. Milâdî 2000 yılı. ortalama olarak 29. Bu takvimde her ayın birinci günü. bu takvime başlangıç olarak alındı. yıl. Hicrî-kamerî yıl. Maya (Orta Amerika) takviminde 5119. ölümüyle biten takvim yılları vardır. hazırlatılan bu yeni takvim türüne Greguar takvimi (milâdî takvim) denir. Bu takvimlerin dışında. Ülkemizde 26. İzmit'te toplanan Hristiyanların ruhanî meclisi tarafından da Clavius'un önerisi kabul edilmiştir. yıl. Bu takvime göre bazı yıllar 12 ay bazı yıllar da 13 ay sürelidir. 85 . Her ay da hemen hemen bir kavuşum ay'ına eşittir. Bugün kullandığımız takvim Greguar takvimidir. Yani 11 Mart tarihi 21 Mart olarak kabul edildi. c. İslâm Takvimi (Hicrî -Kamerî Takvim) Bugün birçok İslâm ülkelerinde kullanılan bu takvim. Bu düzeltme esasına göre 1582 Ekiminde takvimi düzenleyen XIII Greguar olduğundan. bazı aylar 29 gün bazı aylar 30 gün kabul edilir. Budist takviminde 2544. Bu takvimin hatası önemsenmeyecek kadar azdır. Ayrıca hem Ay hem de Güneş'in görünen hareketine göre düzenlenmiş ve hâlen Musevî vatandaşlarımız arasında kullanılmakta olan Musevi takvimi de vardır. ç. 13 günlük farkı kaldırmak için değişiklik yapıldı. bazen ilkbahara denk gelen bir hicrî-kamerî ay. İslâm takvimi veya hicri-kamerî takvim denir. yıl tarihi aynı kaldığı hâlde.5. imparatorunun tahta geçişiyle başlayan. 29 Aralık 1925'ten sonra bu takvim kullanılmayıp milâdî takvim kullanılmaya başlandı. üzerinde 5000 yıldır uğraşılmasına rağmen. Hicrî-kamerî takvimin başlangıcı. Hz. 355 ve 354 gün şeklinde değişken olmaktadır. Bu takvimde bir yıl 12 aya bölünmüştür. Muhammet'in emri gereğince. şubat ayı 29 gün olmak suretiyle tanımlanmaktadır. Ay'ın ilk görüldüğü (ilk hilâl) gecenin ertesi günüdür. yıldır. Papa Greguar.5 gün olup. Bu takvimde yıl süresi 354. Bu takvim 1582 yılma kadar kullanılmış olmasına rağmen. Bu takvimde artık yıl. Bilim kurulundan astronom Clavius'un önerisi üzerine Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 21 Mart ile çakıştırıldı.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM 10 gün geri kalmış olur. Güneş yılından ortalama 11 gün kısadır. Görüldüğü gibi bu takvimin Julien takviminden 10 günlük farkı vardır.12. İsrail takviminde 5760. 1582 yılında Güneş'in ilkbahar noktasına geliş tarihi 11 Mart'a inmişti. Yani hicrî-kamerî yılbaşı olan 1. Şimdiki kullandığımız takvimin aynı olup. Bu takvimde. b. Japonların da 12. Bu durumda. Bu nedenle bu takvime. Rumî Takvim Güneş yılına göre düzenlenmiştir. Ay'ın evrelerine dayanmaktadır. Muharrem günü ortalama olarak her yıl 11 gün önce gelir. XIII Greguar Takvimi (Milâdî Takvim) Julien takvimindeki 10 günlük farkı ortadan kaldırmak için. Bu süre gerçekte.1925'ten beri bu takvim kullanılmaktadır. Ay'ın Dünya çevresindeki tam bir dolanımı bir ay kabul edilir. dinî günlerimizin belirlemesinde İslâm Takvimi kullanılmaktadır. Muhammet'in Mekke'den Medine'ye göç tarihi olan 16 Temmuz 622 Julien yılıdır. astronomlardan oluşan bir bilim kurulu kurdurarak Julien takvimindeki düzensizliğin ortadan kaldırılmasını istedi. Yalnız. Gün başlangıcı Güneş'in battığı an kabul edilmektedir. Hz. 1917'de. ay süreleri de aynıdır. görünürdeki bu hatalarının ortadan kaldırılması için yeni bir takvim tanımının yapılması ihtiyacı ortaya çıkmıştır. Örneğin. günümüzde Dünya'da kırk değişik takvim kullanılmaktadır. Hicri-kamerî takvimden 584 yıl eksik süreli devam eder. Ülkemizde. günlük hayatımızda kullanılan takvim Greguar takvimi ise de. Bu fark 4517 yılda bir güne ulaşacaktır. Bu takvimin başlangıç yılı. bütün uluslar tarafından kullanılacak ortak takvim henüz hazırlanamamıştır. aynı zamanda.

Cebri ve'l-Mukabele" dir.ÜNİTE: ZAMAN VE TAKVİM HAREZMİ Horasan bölgesinde bulunan Harezm (bugünkü Özbekistan'ın Khiva)şehrinde dünyaya gelen Harezmi'nin tam adı Abdullah bin Musa el-Harezmi'dir. Böylece Harezmi. Güneş ve ay tutulmasına dair incelemelerini topladığı Zîcü’l-Harezmî adlı eserinde ise. Bu eser Doğu ve Batı ilim dünyasında ilk müstakil cebir kitabı olma şerefini kazanmıştır. cebir bakımından Öklid'den 1000 yıl ileridedir. astronomi için gerekli trigonometri bilgi ve cetvellerini verdi. Cebir mevzularını içine alan eseri. Harzemî. Doğum tarihi 780 yılında doğmuş 850'de ise vefat etmiştir. Cebirle ilglii meşhur eserinin adı: "El'Kitab'ül-Muhtasar fi Hısab'il . İlmi konulara doyumsuz denilebilecek seviyedeki bir aşkla bağlı olan Harezmi ilmi konularda çalışma idealini gerçekleştirmek için Bağdat'a gelir ve yerleşir. Grek ve Eski Hint medeniyetlerine ait eserlerle zenginleştirilmiş Bağdat Saray Kütüphanesi'nin idaresinde görevlendirilir. 12 asır önce yazılan bu eser cebir sistemlerine ait kaide ve teoremler ile yeni çözüm yollarını mevzu edinir. Daha sonra da Bağdat Saray Kütüphanesindeki yabancı eserlerin tercümesini yapmak amacıyla kurulan bir tercüme akademisi olan Beyt'ül Hikme'de görevlendirilir. matematiğin geniş bir dalı olan cebirin temellerini atmıştır. Bağdat'ta inceleme ve araştırma yapabilmek için gerekli bütün maddi ve manevi imkanlara kavuşur.5. Nil Nehri’nin kaynağını açıklayan Harezmî. Yeryüzünün çapına ait hesaplarını Kitâbu Sûreti’l-Arz adlı kitabında topladı. Harzemî. Harezm'de temel eğitimimini alan Harezmi. bütün dünyada cebir ilmine ad olmuştur. Bu eserde. Batlamyus’un astronomik cetvellerini de düzeltti. 86 . gençlinin ilk yıllarında Bağdat'taki ileri bilim atmosferinin varlığını öğrenir. Burada hayata ait bütün endişelerden uzak olarak matematik ve astronomi ile ilgili araştırmalarına başlar. Mezopotamya. Devrinde bilginleri himayesi ile meşhur olan Abbasi halifesi Mem'un Harezmi'deki ilim kabiliyetinden haberdar olunca onu kendisi tarafından Eski Mısır.

Ünite 6 UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI .

yüzyılda kollarına kanat takarak Ay'a uçabilmek için hikâyeler yazmıştır. 19 yüzyıl sonu ile 20 yüzyıl başında. Bu hızlı çalışma döneminde karşımıza ekonomisi ve teknolojisi ileri iki ülke çıkmaktadır. insanlı ve insansız uçuşlar. güçlü füzeler. 20 yüzyılın ikinci yarısında insanlığın uzay hakkındaki bilgilerini önemli ölçüde genişletti Bu arada teorik fizik ve astronomi konusunda devrim yapacak görüşler ortaya atan Einstein gibi bilginlerin uzay konusunda ortaya attıkları pek çok kuram. sınırlarının nereye kadar uzandığı bilginleri ve felsefecileri yakından ilgilendirmiştir Uzayda yer alan gökcisimlerinin incelenmesi. Ay'a insanlı ya da insansız araçlar gönderilmesi. iletişim (haberleşme) enerji gibi bilgilerin. meteoroloji (hava tahminleri). Bu çerçevede. roketler. uzay çalışmalarının tarihi. Güneş Sistemi içinde yolculuk yapacak yapma uyduların geliştirilmesi. Bu çerçevede denizlerden yararlanma. Ancak.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Uzay. uçma ve uzaya çıkma düşüncesi çok eskidir. uzay hakkında çok az da olsa kimi fikirlerin ortaya atılmasını sağladı Çağlar geçtikçe insanların daha güçlü teleskoplarla uzayı incelemesi uzay hakkındaki bilgileri artırdı Uçan cisimlerin ortaya çıkmasıyla Dünya'yı çevreleyen yakın uzay hakkındaki bilgiler. Bu dönemlere ait uçma efsaneleri günümüze kadar gelmiştir. Günümüzde uzay çalışmalarını. Uzay çalışmaları. varsa. fakat Dünya'nın atmosferi yukarı doğru çıkıldıkça incelmektedir Uzayda milyonlarca gökada bulunmaktadır Bu gökadalar içinde milyonlarca güneş sistemleri. İnsanlar. Antik Yunan'da Eski Çin'de. insanlı ve insansız uzay araçlarıyla yapılan çalışmalardır. uzay kirlenmesi gibi konularda son yılların araştırmalarından elde edilen bilgiler belirtilecektir. yapma uydular. gözlemcilerin uzay üzerine verdikleri bulguların mantıklı bir şekilde açıklanmasını sağladı Uzay konusundaki ilk sağlam bilgiler. siyasî ve askeri bakımdan Dünya'ya hâkim olmak vardır. 88 . 17. ulusal güvenlik sistemlerini geliştirmek. Dünya'nın atmosferi dışında evrenin geri kalan kısmına verilen isimdir Uzay'ın sınırları asla kesin değildir ve Uzay hep büyür Atmosfer ile uzay arasında kesin bir sınır bulunmamaktadır. özellikle kuzey ülkelerinde kurulan gözlemevleri sayesinde alındı. daha da artmaya başladı Nihayet.6. astronomik gözlem uyduları. Birinci Amaç: Temel bilimlerin ve teknolojinin gücü ile uzaydan doğal olayların ölçülmesi. bilinmeyenlerin araştırılması. UZAY ÇALIŞMALARININ TARİHİ İnsanlarda. Uzay çalışmalarının iki amacı vardır. çok güçlü radyoteleskoplarla uzayın derinliklerinin araştırılması. ekonomik. İslâm dünyasında ve Osmanlılarda uçma denemeleri yapılmıştır. İkinci Amaç: Uzaydan insanlığa yararlı olabilecek yer altı ve yer üstü kaynaklarının tespiti. günümüzde uzay çalışmalarını yürüten ekonomisi ve teknolojisi gelişmiş ülkelerin diğer amacı da şudur: Ulusal itibar sağlamak. 1950'li yıllardan itibaren uzay çalışmaları hız kazandı. bilgilerin genişletilmesidir. Dünya atmosferi dışından elde edilecek bilgilerle genişletilmesidir. ekonomik ve teknolojik yönden gelişmiş ülkeler yapmaktadır. sonu olup olmadığı. bunların hareketlerinin diğer gökcisimlerinin davranışlarına yaygınlaştırılması. gezegenler ve gök taşları bulunmaktadır Uzay çok eski dönemlerden beri insanların büyük ilgisini çekmiş. Bu bölümde. uzay çalışmaları açıklanacak.

dünyanın en güçlü füzesi ile Florida'daki Cape Kennedy (Keyp Kenedi) üssünden uzaya fırlatıldı.07. uzayda 15 dakika kaldıktan sonra inebilmiştir.1969'da uzaya fırlatılarak Ay'ın çevresinde 8 gün süren bir yolculuk yaptı. Apollo 8.1968'de a gönderildi. Scott'un içinde bulundukları Gemini 8.10. Diğer arkadaşları Young da onları uzay aracında bekledi. Ay'a gitme hazırlıklarının başlangıcıydı. Mercury Programı: Bu programın ilki Freedam 1.07.1968'de içinde astronot F. Faith 7 (15. J.1966'da N. Bu başarılı uygulamadan hemen sonra 16. Mercury Programı çerçevesinde.03.1961). ABD'nin uzayda daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma çabalarının örneğidir. Aurora 7 (24. Friendship 7 (20.05. Mercury. Sheford. Saatte 39. Ay yüzeyine inip araştırma yapması.652 km'lik bir hıza ulaştı. Astronotları bıraktı. uzayda aynı yörüngeye girerek ilk buluşmayı gerçekleştirdiler. 06 gün 03 saat uzayda kalan Apollo 8.1965'te fırlatılan Gemini 7 ile 15. uzay çalışmalarına önce tek kişilik. Borman. Gemini ve Apollo programları adlarını verdiler. 20. Cerran Ay kabini ile Ay'ın yüzeyinde saniyede 15 ile 360 km arasında değişen bir hızla yörünge çizerek dolaştılar. Lowell. ilk defa Ay'ın yörüngesine girdi.1961'de SSCB'den sonra ABD'nin ilk insan taşıyan kapsülüdür.09. W. Apollo 8 bu arada uzayda hız rekoru kırmış oldu.1963) adlı uzay araçları. Bu arada astronot Colling.05. Bu araçta Ay kabini (Lunar Modula) bulunmaktaydı. Apollo 7 uzay aracı Apollo 10. Bu araçtaki astronotlardan Starfford. uzayda buluşmayı gerçekleştiren ABD.1966'da uzaya fırlatıldı. ABD'nin diğer Gemini programı çerçevesinde Gemini 10. Gemini 11. Neil Armstrong Gemini programıyla. hareketsiz hedef olarak kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardı. 89 . Lowel. Agena kapsülüyle birleşti. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı. görevini tamamladıktan sonra Apollo 10'a döndü. Aldrin adlı astronotlarla uzaya gönderildi. Sigra 7 (03. Armstrong ile D.6. Apollo Programı: ABD'nin Apollo Programı. 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. ilk insanın Ay'a gitmesi. Ay'ı ve uzayı fethetme çalışmalarına başladı.02. Ay kabini ise tekrar Ay yörüngesinde dolanmak üzere hareketine devam etti.1966'da aynı programı tekrarladı. 18. Bu. uzayda ilk buluşmayı gerçekleştirmeleri bakımından önem taşır. uzayda istasyon kurma çalışmalarının ilk adımını atmış oldu.08.05. Dünya'dan 200 km'ye yakın bir yüksekliğe çıkmış.A. uzay çağının önemli çalışması olarak nitelendirilir. İçinde üç astronot bulunan araç 11 gün uzayda kalarak Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yaptı.1962). Ay kabini. 18. Anders bulunduğu hâlde.1962).A. Astronot Alan B.1966'da J. Ay'ın 113 km yakınından fotoğraflarını çekti. 05.05.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Amerika Birleşik Devletleri'nde (ABD) Uzay Çalışmaları Eski Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nin (SSCB) 12 Nisan 1961'de uzaya ilk insan göndermelerinden sona. ABD'nin yürüttüğü uzay çalışmaları tarihi aşağıdaki şekilde özetlenebilir: ABD'li bilim adamları.10.09. 11.1962). Bu uygulamadan sonra. daha sonra iki ve üç kişilik füzelerle başladılar.12. Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 02 saat 07 dakika uzayda kaldı. Bunlara sırasıyla. 12. Gemini 12 ise 11.11. E. 21. Gemini Programı: ABD'nin Gemini Programı. ABD. içinde insan bulunan Libertiz Bell 7 (20.1965'te uzaya fırlatılan Gemini 6. Böylelikle uzay çalışmaları hızlandı.

1963'te uzaya fırlatıldı. Vostok 1.1969'da Ay yüzeyine ayak bastı.6. Apollo 13. Vostok Programı: Sovyetlerin ilk uzay çalışmaları Vostok programı ile başladı. 12. Satürn füzesiyle fırlatılan bu lâboratuvarın uzunluğu 39 m'dir. 12. Bu uygulama ile ABD'nin Apollo programı başarı ile tamamlandı.1969. Ay yüzeyine indi.1971. yiyecek. Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde (SSCB) Uzay Çalışmaları SSCB'de uzay çalışmaları ilk yıllarında başarılı idi.1970. Yuri Gagarin 90 . Ancak. 20. Bu olaylardan sonra ABD Apollo Programının uygulanması devam etti. Skylap programının amacı.07. 11.1971.07. Vostok 6 16. Vostok 2 06. kısa bir süre sonra. Collinst'ti. Astronotları Neil A.08.1961'de uzaya insanı götüren ilk araçtır. içecek ve ilâç ihtiyaçlarını karşılayacak tedbirler alınmış. Skylab.1962'de. Ay'ın binlerce fotoğrafı çekildi. Bunlardan Vostok 6 ile ilk kadın astronot uzaya gönderildi. 07. Vostok 5. 14 Mayıs 1973'te fırlatıldıktan sonra. Skylab tam bir uzay lâboratuvarı niteliğini taşımaktadır. astronotlar bu uzay lâboratuvarı içinde 28 gün kalarak. M. Amerikalılar. Apollo 12. Ay'dan incelenmek üzere çeşitli örnekler alındı ve uzay çağında çok önemli bir adım atıldı.04. uzayda yörüngeye oturtulmuş bir uzay istasyonu kurmaktı. Astronot 1 saat 48 dakika uzayda kaldıktan sonra. Uzay gemisinin komutanı Neil Armstrong. Vostok 4. ABD'de uzay çalışmaları. Astronotlar Ay yüzeyinde 60 m yürümüşlerdir. Apollo Programının uygulanması sırasında Amerikalılar Ay yüzeyinde toplam 80 saat 44 dakika kaldılar. Ay'ın yörüngesinde 21 saat 36 dakika 46 saniye kaldı. Arnıstrong.1972. Daha sonra Ay kapsülü Apollo 11 'le buluşmak üzere geri döndü.1962'de.04. bilhassa araştırma aletleri ile donatılmıştı.06. Apollo 16.1972 gerçekleştirilen uzay yolculukları sonunda Ay'a yumuşak inişler yaptılar.11. Vostok 3.01. Bu sürede Skylab'ın içinde astronotlar 19 lâboratuvar deneyi gerçekleştirdiler. 26.06. Artık Ay yüzeyine insan ilk defa inmiş oldu.1963'te. Televizyon ekranlarından gösterilen astronotların Ay yürüyüşleri Dünya'dan izlendi. 21. SSCB'deki uzay çalışmaları kronolojik olarak aşağıdaki şekilde özetlenebilir. Aldrin. E.12. İki katlı bu uzay aracında astronotların. 14. 1973'te gerçekleştirildi. Ay hakkında bilgiler elde ettiler. Aldrin izledi.1969'da uzaya gönderildi. 31. 16. Bu uzay kapsülleri.08.08. yeryüzüne inmeyi başardı.196l'de. Apollo 14.07. her gün hız kazanarak devam etmektedir.07.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Apollo 11. Ay yüzeyinde dolaştılar.05. uzayda kalma rekoru kırmışlardır. uzayda programlanan araştırmalarını yaptıktan sonra yeryüzüne dönmüşlerdir.1969'da insanlığın ancak hayal olarak düşünebildiği bir olayı gerçekleştirdiler. ABD'nin Skylab (uzay lâboratuvarı) programı. Kapsül. Apollo 17. Skylab Programı: Apollo programından sonra. Onu E. 14. Bu arada özel olarak yapılan bir Ay otomobili ile Ay yüzeyinde gezindiler. Apollo 15. Ay'a çeşitli araçlar indirerek. 16. Apollo 11 'den ayrılan bir kapsül. Sovyetlerin başarılarını gölgede bıraktılar. 11.

1970'de A. uzayda geniş imkânh bir uzay lâboratuvarı kurup bunu yörüngede tutabilmektir. Mariner 2. Mariner 7 ve Mariner 9 yapay uydular. 1249'da Endülüs'te roket kullanıldı. Bu tür çalışmalar için ileri bir teknoloji ve ileri bir ekonomik güç gerektirmektedir. Daha sonraları. Voshot 2 içinde astronot Leonov. bu gezegen hakkındaki bilgileri dünyaya göndermek idi. Patsalev. 26.10.06. Soyuz 10. Uzay çalışmalarında uygulanan en büyük proje ABD ile BDT arasında hazırlanan Apollo-Soyuz uzay istasyonlarının uzayda kenetlenmeleridir. Uzaya gönderilen bu yapma uydular. 06. uzay araştırmaları bakımından son derece önemli ve yeni bilgiler göndermektedirler.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Voshot Programı: SSCB. V. uzayda 17 gün kalarak. Venüs hakkında bilgiler gönderdikten sonra. 12. özel bir uzay elbisesi ile kapsülden çıkıp 20 dakika. top gibi silahların gelişmesine rağmen. Bu astronotlar uzayda 24 gün 19 saat kalarak uzayda kalma rekorunu elde ettiler.1967'de astronot V. Nikolaye ve V. Soyuz 8. Mars'ın bilinmeyen yüzeyinin binlerce fotoğrafını çekti ve önemli bilgiler gönderdi.1969'da. 91 . Barutun gelişmesiyle ateşli silahlar kullanıldı. 12.1973'te uzaya fırlatılan uzay lâboratuvarı Salyut 2 ile buluşmak amacıyla fırlatıldı.1969'da birer gün arayla uzaya fırlatıldılar.07. Voshot 2. dönüş sırasında kabindeki bir arıza nedeniyle yeryüzüne inmeyi başaramadılar. Soyuz 6. 23.06. V. Soyuz 7. Soyuz 9 ile 02. her geçen yıl daha da hızlanmaktadır. uzaya fırlatıldı.1975'te iki Sovyet uzay aracı Soyuz 17 ile Salyut 4 uzayda kenetlendiler. kendisinden önce. Bu buluşmada Soyuz 5'teki astronot. Uzay çalışmaları. 1232'de Mogollora karşı roket kullanılmıştır.06. Amerikalılara ait uzayda en uzun kalma rekorunu kırdılar.04.1968'de kendisinden önce fırlatılan Soyuz 2 ile buluştu. Bu uygulama ile uzayda üçlü grup hâlinde buluşma gerçekleştirildi. Soyut 4'e geçti. Görevi Jüpiter'in yakınından geçerek. Volkov adlı astronotlarla fırlatıldı. tüfek.01.6. 1972 yılları arasında uzaya gönderilen Mariner 1. ABD astronotları Soyuz'a geçerek BDT astronotları ile el sıkıştılar. uzun yıllar roket tekniğinde gelişme olmadı.1964.1972'de Pioneer 11 adlı bir yapma uydu daha uzaya fırlatıldı. Soyuz Programı: Soyuz 1. Bu ilk roketler barutla ateşlenip hareket ettirildi. Dobrovolskly. Bu uygulama ile iki uzay aracı arasında birbirine geçiş yapılabileceği ispatlandı.01. Sovyetlerin uzay çalışmalarındaki amaçlarından biri. Soyuz Uzay Aracı Pioneer 10 yapma uydusu 03 Mart 1972'de uzaya gönderildi. 14. 06. hiçbir yere tutunmadan uzayda yürümeyi başardı. Daha sonraları Soyuz 4. 1241'de Moğollar da Polonyalılara karşı roket kullandılar. 15. 08. Çin kaynaklarına göre. Soyuz 5. 1969. Ancak.06. Kamorov'un ölümüyle sonuçlandı. Soyuz 12. Tabanca.1965. Daha önce 12.1969'da uzayda buluştular.10.1995'te uzayda kenetlendiler. Bu amaçla. Voshot 1. Voshot programı çerçevesinde.01. Soyuz 3. 03. 1971. ROKETLER Roketleri ilk kullananların Çinliler olduğu sanılıyor. Bu iki uzay istasyonu 17. Mariner 4.1971'de G.10. Sevastlonov adlı astronotlar.03.

1988'de tekrar başlamıştır. Oberth 1917'deki çalışmalarının bir sonucu olarak. ABD'deki Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi (NASA). yüzyılda gerçekleşen teknolojik gelişmeler sonunda. uzay istasyonları ve uzay mekiği programları gecikmiştir. Bu roketleri ABD. Ancak bu program yeniden yapılan gelişmelerle. 1807'den 1825'e kadar çeşitli savaşlarda roketler kullanıldı. 1898'de Rus K. uzay istasyonu kurmaya ve uzay taşımacılığına öncelik verir. Bu düşünceyi 1890'da Alman H. Daha ileriki yıllarda Almanya. Bu çerçevede iki kademeli roketlerin yapılması düşünüldü. İspanya ve İsviçre katılmaktadır. değişik özellik ve güçteki roketler ve uzay mekikleri gerektirir. yüzyıl başlarında İngiliz subayı William Congreve savaş başlığı taşıyan roket yapmayı başardı. 92 . daha geniş kapsamlı çalışma imkanı elde etmek için yapılır. 20. Alman J. Uzay istasyonları ve uzay mekiği programları. İtalya. uzay araştırmalarına yapılan yatırımları azaltır. insan taşıyan roketlerin yapılabileceğini savundu.000 m'ye kadar ulaşabiliyordu. diğer uzay araştırmalarının ön çalışmalarıdır. 20.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Ancak boş durulmadı. uzay mekiği programını durdurmuştur. Rusya'da N. roketlere yön vermeye çalıştı. UZAY İSTASYONLARI VE UZAY MEKİĞİ Uzay istasyonları kurma ve uzay taşımacılığı programı. Gansmdt (1856-1934) geliştirdi. Uzay çalışmaları yapan ülke. yüzyıl. Amerikalı fizikçi H. birçok kimse roketle Ay'a gidilebileceğine inanmaya başladı. İngiltere. Goddard. SSCB de 1980'li yıllarda Buran adlı bir uzay mekiği geliştirip deneme uçuşları yapmış. Uzay mekikleri. çok kademeli roket kavramını geliştirdi. roketlerin daha uzak hedeflere göre kullanılmasının başlangıcıdır. 1846'da Amerikalı Wiüiam Hale rokete kuyruk takarak. Belçika. uzay rampaları. Tsiolkovsky'nin araştırmaları.İ. ESA. araştırmalar devam etti. Bu çalışmaları Braun devam ettirdi. İngiltere ve Avusturya'da roket çalışmaları hızlandı. yerden uçağa. 1933'lü yıllara kadar roket çalışmaları daha çok uçaktan uçağa. Winkler (1897-1947). Tsiolkovsky (1857-1935) roket kullanılmasında katı yakıt yerine sıvı yakıt kullanılabileceği üzerinde araştırmalar yaptı ve roketle uçuşun fiziksel ve matematiksel hesaplarını yaptı. Bu roket 3. roketleri geliştirerek tek kişinin kullanabileceği 1-8 kg ağırlığında roket yaptı. Meksika savunmasında kullandı. Almanya'da H. Almanya. uzaya 4. sıvı yakıtlı roket denemelerine başladı. ileri teknoloji ve gelişmiş ekonomiye sahip ülkelerde devam etmektedir. Bu programa ESA üyesi olan. 1986'daki. Hollanda. ancak bu uygulama devam etmemiştir. Fransa. Challenger kazasından sonra. uçaktan yere atabilme evresinde idi. Roketlerin gelişmesi 1933'ten sonra Alman fizik bilgini Werner von Braun (1912-1977) araştırmaları ile başladı.6. Danimarka. 19. Bu program. Kibatchic (1853-1881).5 ton taşıyabilen Hermen adlı uzay mekiği yapımına zamanımızdan 10 yıl önce başlamıştır. Bu iki yıllık zaman aralığında NASA ve Avrupa Uzay Ajansı'nm (ESA).

geçiş yörüngesi denir. Günümüzde bu zorluklar aşılmaktadır. uzay aracının hareketi Kepler ve Newton kanunlarına göre düzenlenir. Uzay aracının Dünya atmosferi dışında Dünya çevresindeki yörüngeye oturtulabilmesi için en az 8 km/sn hıza ulaşması gerekir. Eğer. Bunun için kademeli roketler kullanılır. Bu güç kaynağı pillerden.8 gr/cm3 olan yerçekimi ivmesinden büyük olmalıdır. r = R+ (uydunun yerden yüksekliği)dir. Burada. En az enerjiyi gerektiren uçuş yoluna. Güneş veya atom enerjisinden sağlanabilir. Venüs çevresinde bir yapay uydu yerleştirmek için. Bu durumda merkezkaç kuvveti yerçekim kuvvetine eşitlenmiş olur ve araç Dünya çevresinde dolanmaya. Örneğin. İnsanlı veya insansız uzay araçlarının geri dönmesinde. uydunun hızı Venüs'ün Güneş çevresindeki hızına eşit hıza ulaşmalıdır. Kalkışta roketin uzay aracma vereceği ivme. Uzay ortamında görevlerini yürütebilmesi için öncelikle güç kaynağına ihtiyaç vardır. radyo ve televizyon ile yapılır. yani yörünge hareketine başlar. Örnek: 1730 km'de yörünge hızı 7 km/sn ve yörünge periyodu 2 saattir. Dünya'daki izleme istasyonları ile uydu arasındaki iletişim. Uydunun alıcı ve verici antenleri ile izleyici antenler birbirini tam görmelidir. bu kanunlara göre: v v 2 = g. Dünya'ya olan yükseklik arttıkça yörünge hızı azalır. Yörünge periyodu artar. Uzay aracını yörüngeye oturtmadan önce. iyi bir yönlendirme ve iyi bir hız denetimi gerekir. bu hızın 10 km/sn olması gerekir. Uzayda. Dünya atmosferinin hızı engelleyici özelliğidir. Bu zorluklardan biri. Saatte birkaç yüz km'lik hız azalması ile aracın Dünya'ya doğru inmesi sağlanır.R/r dir. frenleme roketleri kullanılır. R: Dünya çapı. Dünya'dan dik olarak fırlatılan uzay aracı. Dünya'nın dönme hızından yararlanmak istenirse. 200 km yükseklikteki uzay aracı yörüngeye oturtulurken. uydu Venüs'ün yakınından geçecek ise tam eşitlik gerekmez. Dünya'nın doğal uydusu Ay ise Dünya'dan 386. yörüngede birkaç saat veya yıllarca kalabilir. Dünya atmosferinin dışına çıkarmak gerekir. aracın hareket yönü doğu olarak seçilir. Herhangi bir uydunun Dünya çevresindeki yörünge periyodu 200 km yükseklikte 90 dakikadır. Uçuş yolunu. Ay'a veya diğer gezegenlere araç göndermek için iyi bir zamanlama. yani uydunun Dünya'yı terk edip gezegenler arası ortama çıkabilmesi için. aşağı yukarı 1 km/sn hızla dolanır ve yörünge periyodu yaklaşık 28 gündür. Uzay araçları görevlerine göre.000 km uzakta.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI UZAY ARAÇLARININ ROKETLE YÖRÜNGEYE OTURTULMASI Uzay araçlarının hem uzaya fırlatılmasında hem de herhangi bir gök cismi etrafında dolanacağı yörüngesine oturtulmasında çeşitli zorluklar vardır. hareket Dünya yüzeyine paralel olacak şekilde yavaş yavaş eğilir. Uzay aracının. yerinde ve zamanında düzeltmek için roket gücü kullanılır. Çünkü Güneş sisteminin diğer üyeleri sürekli hareket halindedir ve uzayda bir noktaya etkiyen toplam çekim kuvveti sürekli değişmektedir. 9.6. Geçiş yörüngeleri gezegenlerin değişen konumları göz önüne alınarak hesaplanır. g: yüzey çekim ivmesi. 93 . istenilen yükseklikte yörünge hızına yaklaştığında. Bir uzay aracını Dünya çevresindeki yörüngesine oturtmak için gerekli minimum hız ( ).

Aldrin 3 defa uzay boşluğuna çıkarak 2 saat 07 dakika uzay boşluğunda kaldı. Apollo 8.05.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI İNSANLI VE İNSANSIZ UÇUŞLAR İnsansız uzay çalışmaları 1950'li yıllarda başladı. • Magellan uzay aracı ile Venüs yüzeyi haritalanmıştır.02.05.1996'da 2 defa uzaya çıkarak boşlukta dolaştı. bulutsular ve kuazarlar hakkında bilgi sahibi olabilecek duruma gelindi. Aurora 7'yi 24.A.1968'de Apollo 7 içinde 3 astronot ile 11 gün uzayda kalıp Dünya çevresinde çeşitli araştırmalar yapıldı. Ay'ın 113 km yakınından fotoğrafları alındı. Bu uygulamanın bir sonucu olarak Venüs ve Mars yüzeyinde de uzay istasyonu kurma çalışmaları başlamıştır. 11. yeryüzünden 200 km kadar yükselerek uzayda 15 dakika kaldıktan sonra tekrar yeryüzüne indi. Lovell. Gelişen bu uzay araçları ile Güneş sistemi ve hatta Güneş sistemi dışındaki gök cisimlerinden. galaksiler. Friendship 7'yi 20. Uzay araçları ile Güneş sisteminin incelenmesi amacıyla 1990'lı yıllardan itibaren yapılan çalışmalar aşağıdaki şekilde özetlenebilir: • Uzay araçları ile ilgili yapılan ilk çalışma. • Rosat X ışını teleskobuyla. içinde bulundukları Gemini 8. 12. Bu uçuşla 39.1961'de fırlatılan uzay aracındaki kapsül ile astronot Alan B Shepard. içinde insan bulunan Liberty Bel 7'yi 21. • GRO gamma ışın uydusuyla uzayın tamamı gamma ışınıyla taranmıştır.07. Borinan.11. Gemini 10 programı çerçevesinde astronot Calling. kuyruklu yıldızlar. E.07. Ay yüzeyinde uzay istasyonu kurabilecek ve bu istasyondan uzay araçları fırlatabilecek duruma geldi. Bunların doğal sonucu olarak Güneş sistemi konusunda yeni bilgiler elde edildi. Sovyetlerden sonra ABD Mercury programı çerçevesinde 05. Scott.1961'de SSCB gerçekleştirmiştir. 18.1962'de uzaya göndererek daha yükseklere çıkma ve daha uzun süre kalma başarısını elde etti. Güneş'in manyetik kutupları ile gezegenler arası toz ve gazların özellikleri incelenmiştir. Bu uygulama Ay'a gitme hayallerinin ilk aşamasıdır.1961'de. ABD'nin Apollo Programı ile ilk insan Ay yüzeyine inip araştırma yapmıştır. yıldız kümeleri. yıldızlar. Gemini 12 ile 11. UZAY ARAÇLARI İLE GÜNEŞ SİSTEMİNİN İNCELENMESİ Son on yılda. Bu iki programın uygulanmasında önceleri başarısızlıklar olmuşsa da Güneş sistemi ile ilgili yeni bilgiler elde edilmiştir. Sigma 7'yi 30. 1990'da Hipparchos astrometri uydusu ile Hubble uzay teleskobu programıdır.6 km hızla uzayda hız yapma rerokunu kırdı. Uzayda 1 saat 48 dakika kaldıktan sonra yeryüzüne inmeyi başardı. kendisinden 100 dakika önce fırlatılan Agena kapsülüyle uzayda kenetlenmeyi başardılar. • Uysses uydusuyla. Bu olay insanlı uzay uçuşları bakımından önem taşır. önceki bilgilerimize yeni bilgiler elde edilmiştir.1963'de. Mercury programı çerçevesinde. 21.1968'de astronot F. Ay'ın çevresinde yörünge uçuşları yaptı.12. Lovell. J. Anders ile Florida'daki Cape Kennedy üzerinden uzaya hareket etti. W. 94 . ABD. • Aralık 1990'da fırlatılan Galileo uydusu Venüs'ün ve tekrar Dünya'nın yakınından geçtikten sonra. SSCB'de Vostok 1 insanlı ilk uçuşunu yaptı. akan yıldızlar. Ekonomi ve uzay teknolojisi gelişmiş ülkeler.10.6.10.1966'da N.1962'de.04. Armstrong ile D. uzay istasyonları kurulmasıyla uzay araçları teknolojisi gelişti. İnsanlı ilk uzay uçuşunu. Holman uzaya gönderildi.1966'da J.A.03. ABD'de Gemini 8 ile 16.

Yapma uyduların ağırlığı. solunum ve sindirim sistemi gibi hayati fonksiyonları izlendi (03. Gözlem uyduları. 500 kg olan bu uydu. Explorer 3.5 kg olup. ABD tarafından uzaya fırlatılan Explorer 1. mor ötesi dalga boylarında çok net gözlemler yaparak.03. Bu astronomik gözlem uydularının dışında. fırlatıldı (26. Dünya çevresindeki dolanımını 110 dakikada tamamladı (26.6. uzay ve gök cisimleri hakkında. •ESA ve NASA'nın ortaklığıyla Ekim 1990'da fırlatılan Uysses uzay aracı. bu hareketi sırasında Güneş'in manyetik alanı. elektromanyetik oranlar. Amerikalılar Pioneer uydularını Ay'ın Dünya'dan gözlenemeyen arka yüzünün fotoğraflarını. Explorer 4. Bunlar. çok sayıda değişik amaçlı aletler bulunuyordu (15.1958). 1500 kg idi. • IUE uydusu 1978 ile 1994 yılları arası. Dünya çevresindeki dolanımını 114 dakikada tamamladı (31. Dünya'ya göndermek üzere fırlattı. 1958 Jeofizik yılı dolayısıyla. Dünya çevresindeki dolanımını 134 dakikada tamamladı (17.1958). astronomi uyduları olarak adlandırılmaktadır. meteoroloji uyduları.07. Sputnik 2.05. / adıyla.03. Bunlardan birisi de gözlem uydularıdır. Bu uydu içinde. uzayda kalma süresi 200 yıl olarak programlandı. daha uzaktaki bilinmeyenleri öğrenme isteğidir. Dünya'dan değişik amaçlı uzaya fırlatılan uzay araçları da yapma uydu olarak adlandırılır. Dünya'dan uydu içindeki köpeğin. Dünya'nın çevresinden zaman zaman 650 km ile 4000 km arasında uzaklıkta dolandı. Bu uydu. haberleşme uyduları. ilk olarak Venüs'e uydu göndermişlerdir. Bu uydunun bir özelliği. • 1986 NASA-GRAC uzay aracıyla Hestia ve Tempel 2. gezegenlerin fiziksel ve kimyasal özellikleri. Bu köpek uydu içinde 7 gün yaşadı. Bu uydulardan sonraki yıllarda astronomik gözlem uydularının gönderilmesi hız kazandı. Bu uygulama ile atmosferin üst tabakaları. 95 . Vanguard 1. SSCB tarafından fırlatılan Sputnik 3.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Jüpiter'e doğru yoluna devam etmiş ve Aralık 1991'de Jüpiter'e ulaşmıştır. Dünya çevresindeki dolanımını 103 dakikada tamamladı.11. 15 kg olup. bu gözlemleri Dünya'ya göndermiştir. yapılış amaçlarına göre de adlandırılmaktadır. Astronomik gözlem uyduları. Güneş rüzgârı. evrenin yapısı ile ilgili her geçen gün yeni bilgiler elde edilmektedir.1957'de SSCB tarafından fırlatıldı. 60. Sovyetler Birliği Lunak uydularını.1958). içinde ilk canlı olarak bir köpek bulunmasıdır.1958).01. askeri uydular.10. ASTRONOMİK GÖZLEM UYDULARI Uzayda. kalp atışları. uzaya ilk olarak 04. şekli. Uydular. Uysses. büyüklüğü ve teknik özellikleri birbirinden farklıdır. Pioneer 3 ve Pioneer 4 uyduları ile radyan (ışınım) kuşağı hakkında yeni bilgiler elde edildi.1958). Bu uygulamanın amacı Dünya'dan daha uzaklara gitme.000 km/sn'lik hızla Güneş'e yönelmiştir. 90 kg olan Sputnik bu uydu Dünya çevresinde dolanımını 96 dakikada tamamladı. Bu araştırmalar ile Güneş sisteminin oluşumu ve gelişimi hakkında yeni bilgiler elde edilmiştir. doğal uydu ve yapma uydu olarak adlandırılır. 1957'den itibaren. Bu uydunun bir özelliği. kozmik ışınların uzaydaki oranı. uzaya astronomik gözlem uyduları gönderilmektedir.1957). Amerikalılar. gezegenler arası toz ve gaz ölçümleri yapmaktadır. küçük gezegenlere ait bilgiler elde etmek amacıyla fırlatılmıştır. 15 kg idi. kendisinden büyük bir gök cisminin çekimine kapılarak onun çevresinde dönen yapma cisimlere uydu (peyk) denir.

Bazı ülkelerinde uzaya gönderdikleri astronomik gözlem uyduları dışında. Bunlardan.12. ABD. SSCB'nin Venüs 1 uydusu. bulutsular hakkında gözlem evlerindeki alıcılara bilgi gönderen uydulardır.1971). İtalya San Marco 1. Venüs yüzeyine inmiştir (17. x ışınlarının kozmik kaynaklarını keşfetti. Meteoroloji Uyduları: Hava tahmin raporlarının önceden tespiti için gerekli bilgileri. San Marco 3. Titan serisi uyduları askeri amaçlıdır. UYGULAMA UYDULARI Uygulama uyduları olarak adlandırabileceğimiz uyduları aşağıdaki şekilde gruplandırarak belirtmek uygun olacaktır. Venüs'ün 100. Mariner 10. Yine ABD. deniz trafiği. Bu uyduların hepsinin belirtilmesi. suların kirlenmesi. yıldız kümeleri. burada 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının tarihi özellikleri dolayısıyla ilk yıllarda gönderilenler belirtildi.000 km yakınında Venüs 2 ve Venüs 3 uyduları da Venüs'ün daha yakınında kalmış. Bu durumda. 1971'de. Tarım Uyduları: Orman alanları. 1972'de Sinsel gözlem uydularını göndermişlerdir. Daha çok ABD ve BDT tarafından fırlatılmaktadır. karayolu trafiği.000'i aşmıştır. 96 Haberleşme Uydusu .6.05. galaksiler. Bu uydu ile Venüs'ün yüzey sıcaklığının 440 C° olduğu ve bulut tabakasına sahip olduğu tespit edildi.1962). 1973'de Merkür'ü incelemek için fırlatıldı. Dünya. San Marco 2. Bu nedenle.1969). iletişim (haberleşme). uzaya gönderilen Explorer 42 (12. tarım. askeri. İngiltere 1962'de. 1957'den itibaren uzaya gönderilen astronomik gözlem uydularının sayısı her geçen gün artmaktadır. Bu uydular aynı zamanda radyo ve televizyon yayınlarının uzak mesafelere aktarılmasını sağlar. ozon tabakası değişimleri gibi insanlığı doğrudan ilgilendiren konularla ilgili bilgileri tarım istasyonlarına bildiren uydulardır.08. Mariner programı çerçevesinde uzaya gönderdikleri uydular ile gezegenler hakkında yeni bilgiler elde edildi. uzay ve evrenin. ABD'nin Mariner 5 ve Mariner 6 gözlem uyduları Mars hakkında bilgiler göndermiştir. meteoroloji ve ekonomik amaçlı uydulardan elde ettikleri bilgileri gizli tuttukları bir gerçektir. kimyasal.000 km yaklaşmıştır. Uzaya astronomik gözlem uydularını. Fransa 1965'de. Günümüzde astronomik gözlem uydularının sayısı 3. Kanada 1962'de. Askeri Uydular: Askeri amaçlı uydulardır. Tansel MRS. volkanik aktivite. Bu uydu Venüs'e 34. Mariner programı çerçevesinde. Bu yapma uydu Güneş çevresinde saatte 110. Almanya 1969'ta. Mariner 2'yi Venüs'e göndermiştir (27. Japonya 1970'de Osumi. Çin 1970'de. Haberleşme Uyduları: Kıtalar arası telsiz-telefon görüşmelerini etkin bir şekilde mümkün kılan uydulardır. coğrafi.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI ABD'nin Explorer programı çerçevesinde. fiziksel. ABD ve SSCB dışındaki ülkeler de göndermektedir. Bilimsel Uydular: Gökyüzü. havayolu trafiği sorunlarının dışında uzay trafiği sorunu ile de karşı karşıyadır. kitabın yazılış amacını ve sayfa sınırını aşar.000 km hızla dolanmaktadır. Dünya atmosferi ve atmosfer dışından meteoroloji istasyonlarına ulaştıran uydulardır. Mariner 2 Güneş'in uydusu olmuştur. biyolojik özellikleri ile Güneş sistemi. siyasi. Güneş'in uydusu oldu. Avusturalya 1967'de ve 1970'te. Venüs 4.

Bu kirlenme sonucu atmosferde ozon tabakasının kutup bölgelerinde delinmesi gerçeği ortaya çıktı. Güneş'ten sonra bize en yakın olan yıldız Erboğa (Centaure) Takımyıldızının en parlak yıldızı  Centauri'dir. Dünya çevresinde başıboş dolaşan bu cisimlerin katalogunu yapmıştır. Günümüzde. Günümüzdeki uzay araştırmaları ile Dünyamızı çevreleyen atmosfer ve uzay. Bunların bazıları UFO olarak adlandırılmaktadır. Uygulama uydularının sayısı bugün için 3000'i geçmiştir. hatta son yıllarda sayıları hızla artan değişik amaçlı yapay uydular uzay kirliliğini oluşturmaktadır.1013 km'dir. bize en yakın  Centauri yıldızına yapılabilecek bir seyahat için. Bu yıldızın bize uzaklığı 4. araştırmaların uzun yıllar süreceği gerçeği anlaşılmaktadır.  Centauri’nin bize uzaklığı basit olarak aşağıdaki şekilde örneklendirilebilir. 1957'den itibaren uzay araştırmaları hızla gelişmektedir. Güneş'in. saatte 1. UZAY KİRLENMESİ Günümüzden 40 yıl kadar önceleri çevremizi kuşatan atmosferin son sınırları ve uzayın derinliklerinin insanlar tarafından kirletilebileceği düşünülmüyordu. Bu uzaklığın km olarak değeri 4. Bütün bu parçalar uzayda serbestçe daha açık bir ifade ile başıboş dolaşmaktadır.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Özellikle 1960'lı yıllardan itibaren uygulama uyduları ile Dünya atmosferi ve atmosfer dışında yeni bilgiler elde edilmektedir. YAKIN YILDIZLARA SEYAHAT Güneş de evrendeki yıldızlardan biridir. bize ortalama 42.106 km idi.3 ışık yılıdır. Güneş'in evrendeki diğer yıldızlardan tek farkı bize en yakın olması ve gündüz görülmesidir. Bu gerçek. yapay uydu parçaları. Güneş'in bu uzaklığı ile ilgili 3 basit örnek de şudur: Saatte 500 km hızla giden bir uçak 34 yıl 2 ay sonra.07. Kuzey Amerika Hava Komutanlığı (NORA). Pek tabii bu tür uydulardan elde edilen bilgiler de gizli tutulmaktadır. Bu durumun bir sonucu olarak. yapay uydulardan fırlatılan veya uzaya terk edilen her çeşit parça. bize olan ortalama uzaklığı 149. Bu durumda lâboratuvarımızdan  Centauri'ye ışık göndermek istediğimizde. Örneğini: Uzaydaki boş yakıt tankerleri. Sonuç olarak da geleceğini tehlikeye atma durumuna geldi.000 km olarak bilinir. Fizikten.6. Bunun sonucunda uzay kirlenmektedir. hızlı bir şekilde kirletildi. görevini tamamlamış ve uzayın boşluklarına terk edilmiş yapay uydular. bu ışık  Centauri yüzeyine 4 yıl 4 ay 24 gün sonra ulaşır. Günümüz uzay araştırmaları ile uzay kirlenmesi büyük bir tehlike oluşturacak boyutlara ulaşmıştır. ışığın saniyedeki hızı 300. 97 . Son yıllarda yayınlanan bu katalogda uzay kirliliğini oluşturan 7000 parçanın adları ve konumları yer almaktadır. yaşadığı ortamı ve uzayı kirletti. Güneş'in bize olan uzaklığı ise aşağıdaki basit örneklerle açıklanabilir.106 km uzaklıkta bulunan Venüs'e bir seyahat gerçekleştirilmediğine göre. insanın kendi eliyle geliştirdiği teknoloji. Güneş yüzeyinden bir ışık demeti bize 8 dakika 20 saniye de ulaşır.000 km hızla giden tabanca mermisi 4 yıl 9 ay sonra. Bu konuda bir gerçek de şudur. Bazı uygulama uyduları diğer uluslar tarafından gizli bir şekilde fırlatılmaktadır. uzay trafiğinin önemli sorunlarından biri hâline gelmiştir. saatte 90 km hızla giden bir tren 175 yıl sonra Güneş yüzeyine ulaşabilmektedir.6. Bu kirletme olayı hızla devam etmektedir. Bu sayıya göre uzay kirliliğini oluşturan cisimler son 25 yılda 10 bin kat artmıştır.

ç. Uzay Yasasındaki maddelerin bazıları şunlardır: a. Üye ülkelerin uzayda herhangi bir tehlike anında yardımlaşmaları esastır. Uzayda nükleer denemelerin yapılması yasaktır. d. Mevcut ve kurulacak uzay istasyonları askeri üs olarak kullanılmayacaktır.6. Uzay çalışmalarında işbirliği yapılması esastır. uzayın barışçıl amaçlarla kullanılması için Birleşmiş Milletler Genel Kurulu 1961 ve 1963 yıllarında bir uzay yasası kabul etmiştir. 98 . Her ülke uzayı barışçıl amaçlarla kullanabilmek için eşit haklara sahiptir. c. b.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI Bu çerçevede.

ankara.edu.com http://www.nasa.com http://www.com http://www.wikipedia.com 99 .6.tr http://serdarkalkan.com http://www.bilgiustam.com http://tr.tr http://www.science.pcteknik.org http://www.ÜNİTE: UZAY BİLİMLERİ VE UZAY ÇALIŞMALARI KAYNAKÇA MEB Liseler İçin Astronomi ve Uzay Bilimleri ders kitabı http://science.cukurova.yaklasansaat.gov http://derman.com http://gokbilim.edu.bilgiustam.uzaymer.net http://www.com http://gokbilimci.zamandayolculuk.uzayveastronomi.hq.wikidot.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful