P. 1
Islam Mutefekkirleri

Islam Mutefekkirleri

|Views: 94|Likes:
Yayınlayan: Dinbilim
İzmirli İsmail Hakkı Efendinin bazı İslam mütefekkirlerine dair eseri S.Hayri Bolay sadeleştirmiş...
İzmirli İsmail Hakkı Efendinin bazı İslam mütefekkirlerine dair eseri S.Hayri Bolay sadeleştirmiş...

More info:

Categories:Topics, Art & Design
Published by: Dinbilim on Aug 08, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/01/2013

pdf

text

original

islam mutefekkirleri ile garp mutefekkirleri arasmda

yazon

i. hokkt izmirli

s(Jdele~tiren s. hayri boloy

iSLAM MUTEFEKKiRLERi iLE GARP MUTEFEKKiRLERi ARASINDA
MUKAYESE
5. Basb

Yazan

Ord. Prof. ISMAil HAKKI IZMiRLI

Notlar

il€ivesi ile sadele/itiren:

SUleyman Hayri BOLAY
(ilahiyat Fakultesi Felsefe Tarihi Aslstam)

Basbakanhk

Basimevi Ankara -

1977

/uziUi bir gayretkeliUkle "Kraldam. olaralc etmek. Bu.m wttlahlann.Ugtna dogurdu. keruViliginden iljte.k isteyenlere birr rehber olacaktir. iinlemek: gen~ gayesiyle. o.en her :jeye «Evet!". tedavi olamae. sahalarila. va astl vtilahl da parantez ~ yazd~k zariJ. Prof.esillerimizi bilgi$izlikten ve yanlt>§ bilgilerden kurtarmakttr. n.ip gideoekftd. Battntn bizden evvet yapmaga baljlad~iJt gibi. bir taraiton da ilmi ue felse/Ii. Eeteeie. ve Matema- Uk gibige~tli bir §'ekilde yapmak veya bir kCU. hissetlik. Sosyoloji. Hukuk: Bu. fikren ve manen tatmin etmek. pelc miimkiln Bu hasta zihniYBtq. bir zamandan beri kendi kiUtUTu'Jnuze vei onun kaynaklartna 8trt cevirmi§'. cok iMiyact vat'. :bira bir taraitaw genglebu gii.ekriJ. Ismail Hakkt lzrwirli!nin hacnu. bizden olq.bt. rm gu(_)oMu. kat kabiliyetimizin V8 yaptna gucumiiziln 'kiire'[..a.r. ortam mf. geZl§j gUzel ve rastgele Bu 8ebeple biT ktSf. her §eyi Bat~'danalm!.n sadeZe§tirlhnesi oldukga kar§d'l.r" iliyen bir zihniyetim iemsil- cileri. Zira en az bir aszrdan [azto.n dogmas·ma sebep oldugu gibi> kendim·ize olan gii. gusundan au DolayuMyla kurtarmtf onlan olacagtZ.r. Fakat bununZa yetinmeY'P. yonlere kanalize edilmelerini Psikoloji. dejjeri buradad1.n! her lJ6Ye UHay'l. lJuursuz bi·r hayranl~ktan 0 zaman 'VB a§aiJ~l1. U5'htaklara. bu mUkayeseler4 Astronomi zat'urid!ir. bizce bu kUQuk t. nesiuertmie. bi?' iktisat.y'f. Bu bak'tmdan da lzmirli merhumun: bu kita.yaca{j1. kar§'I. ziyade kralcs: otmusue. daha sonra bu sahada galU}m. Qiinkil boyle bir mukay6seye~ ulkemizin her zamankinden dana. btl. tedav·min yolu igin ilerleme da.retnrvi.. onlann ruhen doyabilmek iqin basko.a yetiljen biltiln nesillerimiz ilzerinde men/i testrter b'trakarak bir goklanmn koru korune Batt hayrant V8 kok- suz olmalar'& rnetic6siwi dogurmWJtur.§1z ve orada aram*z. ashnda cole faydal! bir eserdir.zde b-ir takMtgiligi.z. itmen. kugiimsenemrityecek etmediikge.. Dolayus'l.n oldug·u giW 0 nisbette de deiJerli obu». Bu hal rn. Bu ·takdirde i§ daha viddi ve der'/. Senelerce once yazar kitab'tn .rlam~ttr. bu guglUgii.v'l. Kitabt.k koymamak m'Uhafaza gayre'ti. mesine de seb'ep olmu~r. iht-iyact. Tasavvuf. [akat muhteoasi gole bilyilk V6 genil) olan bu kitab~. gel. igin. 3 . kar§dayacak durumda olam bu e8en haz1. duym'U§ ve kii.klam.venin kaybolmastna.nkii kaZ-ilnidu§unmek.k duybula- ha8ta zihniyet de.htiyac'I. memteket kadar kalabahkt'tr. ise. kuqi17c. kendi kiiltiir kasmataar«: mtzt ortaya gtkarmak. M::jiJnin alhndan kalkacaiJ1.TAKDtM Ord..-giik gapta biT i.alt. bir ~ defjild-ir. Guniimiizde daM Batuian.

wnsiklopedilerde MQ bingiye rastlamak mumkiln 01madt. ve Eserleri/~ adtndaki kitabtndtm ist'tilade ettik. ir de yazann hal tercumesi i1e eserb lerinin listesim ekledik.· ta ki okuyucu karl1~la~hrma8'£yapuan dU§Unurlere dair tamamlay~c1. okuyucuya kolayl'tk o18un. B.»unun yamnda kitapta tismi ge(. Bu hususta da Oel{j. mr Gayret bizden.klamatt bir f kiiQuk 80zlUgiimu verdik ki. de ollsa tasumak: imkcintna ka't'Ul}sun.§lan hakktnda gayetk1. yard'tm. Ayrwa. bulu§lan~ jelseli anlaYl. Maalesef lzmirrbi hakkmda.n ag1. «t. Allah ~dan. bilgiye sahip olsun ve memleketimizde yay1. Hayri Bolay .na.lan cereyanlan kssmen.~eddintzmirlit'n4n. ktitapta ismi ge(}en batdt filozo/lar ve tiZim adamlannm dogurrli-olum rtarihleri ile. Hakkt Jzm!rU~ Hayatf.e17tetseje cereyanlartn1.sa biVgi verdik. Kitab'lln bQ§1.

dod yasmda okula baslamrstar. bir miiddet sonra da Mliikiyeye Fikih Usfilii hocasi olmustur.n-l Kerim terctimestdir ) Yeni Tlm-I Kelam (2 eilttir) Us01-i FIluh Derslerl Jlm-I Hilaf (iki cllt) Din Dersleri Siyer-i Nebeviyye-i Garb Miitefekkirleri kayese Celile tie §iark . olmus. Daba sonra Universtte te~kilatmda Ord. Kendisi 1285 (1869) yrlrnda izmir'de dUnyaya gehli.klSa blr zaman sonra hIfZl tamamlannstre. Sonra rU§diyetahsilini yapwl§l. Darii'l-Muallimin-i Aliye (Yliksek Ogretmen Okulu) ye imtihanIa girerek talebe olmus ve buradan 1310'da birincilikle mezun olmustur. Hukuk Fakiiltesinde F'ikrh hocahgt da yaprmstrr.iSMAiL HAKKI iZMiRLi'NiN HAYATI VE ESERLERi HAYATI: Babasi Yedek Yiizba§l Izmh-H Hasan Efendi. iIkokuI tahsilinden sonra haflzhga Qah§ml![!. Okumag-a eok hevesli oldugundan. Prof. ESERLERt: 123456789Maani-i Kur'an (Kur'ft. 14 Ocak 1946 Persembe giinii Ankara'da vefat etti. Emrullah Efenili'nin Maarif NaZll'l olmasiyle Dariilfiinftn FeIsefe Pr ofesdrti (Miiderrisi) olmus. anasi da Kandtye'It Hafize Hamm'drr. Bu ar ada medrese derslerine de devam etmtsttr. Bu arada Edebiyat ve llabiyat Fakilltesi mudtirlttklertnde (Dekanhk) bulunmustur.l\'liitefekkirleri Arasmda Bir 1\Iu- Fenn-i MenAbig (Metodolojidir) ~eyh Ebfibekir RAzi 5 . Sonra Merean !dadisinde Din. bu esnada Farsea da ogrennll§tir. Edebiyat F'aktilteslnde islam Felsefesi kfirsiigiinti kurmus ve bu derst derin vukutla okutmustur. Tarih ve Ahlak dersleri okutmus. Rii~diyeyi bitirince bir mliddet Farsea ogretmenligi yapmis ve daha sonra 1308'de Jstanbul'a gelmis.

Ulftm Ihvan-i Safa Felsefesi. dair Bir Arap Filozofu El-Kindi (Bu kltap Abbas Azzavi tarafmdan Arap~a'ya ~evrihni~tir) isliim Felsefesi Tarlhi Mi'yaru'l.10 11 12 13 14 15 16 - Mutasavvtfe Sozleri mi? (~eyh Saffet (Yetkin)'e cevaptar) Gazilere Armagan Angilkan Kilisesine Cevap dort sualine cevaptu) (Angilkan Kilisesinin isJiim'a. 6 . faktiIteleri dergilerinde bircok ilmi makaleleri Bunlarrn yamnda Edebiyat ve ilahiyat yaymlanrmstrr.

ermesinden ve mant'l.e'kAtememleketimizde yaz~lan Felse!i eserlerde bu konular ilhmaZ olwnmamt§) aneak topluca yaz~la.n devam~ (Zeyli) otan. Felsete Ogretmeni rahaneih. Draper'in. Nitekim ujbn-. sezi-§leTi ve ince bulU§ Zan sayesinde haber veriyor. teriyorlar. medeni ilerlemelerin iki kasuui» hukmunde olan du§unce ve tirade bag~mstzhg~ He oniarvn. islitm du§iiniiTlm-inmn akltnyol gos1:. Renam~~n(U}tklad~gt gibi A vrupa'ya ilk idhal ettigi Tulaytula (Toledo) piskoposu Reymond'nun idi'.ONSOZ lsltlm. du§'uneelerini gordum. "Bndiiliis Felsejest'" arac1hiJt ile islam Felseiesi (ve i'ftmi) .n)) dojju§tmda buyilk rol oynuyorlar. Bah /ilozojmr'tndan Once ortaya koyduklan bir takvm. Daha sonra Lyon Oniversitesinde tahsil ettigi Felse!eyi inceleyen Mw~r diiljiiniirlerimden Muhammed Liitji Cumd/mn "Tarih-ii FeMsijet'il-isldm li'l M~nk ve'l Mafjnp Dogu ve Batula1c£ Islam Filozojlan Tar-£hin adh eseri.ibn. yalntz (mile erred) kes1cin zekalaT'l. "A verreos Ru§d ve Jbnru§dcu- tiik" .f. uiT>im ve Din Kavgalarrl" nf.nde ve Hind du§unurlerinden Emir Ali'nin Hls1amr. Islam du§unurleri. bir a1'a§t~rma Va8ltalan yokken.mad~g~ iQin &tntrlt (mahdud) air miktarda kalmf1Jttl". tekJe/esine Ernest Rena~tn1 dair §ark~yatqUartn et A verroisme eserlerini . Derin ara§t1.adIt· eseM ile Baron Carra de Vauxun2 uibn-i Sina ve GazzaU" adh eserirni7 bu lcez Edebiyat Fakulte8~nce terciime olunan '·islam Ansiklopedisi'nin. ibnJ-. bircok: du§unce ve nazar:iyeleri kiQ olmazsa bit' temel Batt dii§Wnurleriniien onlara bir once iz gosat'tyot'lar veya ontarta ilmi bir temasda bulunuyorlm'.i Sina eserlermis» terciimesi ltm-.-i inceTedigim ssrada.n Ruhu/-' terciimesinde gordugiim mukayeseler'den Qok duygulandtm. Sina Felse[esV'ni."nin4 Metafizik kwm~m tektekrar siiediim. Avrupa~ya girmi-§tir. Bu kaynaklarda daha baska du§unee ve na. ve Boer'in islam'da tercumelerini gozden geqirdim.k kanunlanndan baska elleruuie hit. Feleeje" Bn eserde Islam Filozotlartntn. lezets ile Docent Orhan Saadettin'in AImancadan teroiime ettikleri Kart Vorlander'iin UFelseje tarihi" n·i Paul Janet rar ile Gabriel Sealles'nin "Fetsefe Tarihri. Gerr.~ derin.. Batuia yaptttktannt· daha evvel Dofjuda yap~yorlar ve bugunkii Felsefenin (ve ilmi. 7 .rmalanmda pek Qok yuksek §ahsiyetleT meydana (}~k'm!t§hr. eser.zariyelere rasttadsm.

ni ve oradan A vrupaya girdigmi bildiriyor.~n tamkhiJrt i16 islam Felsejesmin bugunku ieiseje'mn dofju. Fe18etesin Avrupa'ya gegU. Jlk once MihaiZ Beottel. Kar§tla§ht'ma stuleoe bu isimlere mahsus degildir... Bu iki §ark~yatg1. Birkag sern:e sonra FarabiS He El-kind·Wniln ba~ eserleri de teroiime olundu. ondan sonra Alman Hermann ire "lOO-i Rii§d. EndulUs. I8mail Hakkt lzmirli 8 .n. azelUkte (toledo) ile Swilya ve Napoli yollan ile devam ediyordu. diger ~arktyatcum' (Miiste§rikFm eserlerincle de buma aykt'N bir 80Z gorUlmuyor. 'I'erciimeler. Arap9a meHnler skolastik felsetesinde yer aldt. U" harfleri b~hjj~ alhnda isimlerini yaztyorum. De Boer. ince~enirse bu rrsimler artabilir.Bina"mn bircok e8erleri Ltttinceye Cevrildi. Yurdumuz genQkritnin ka'r§~'la§ttrma husu8unda bir fikir edinmesi emeli: ile konulara gore ayr~ U(.§undaami? (sebeb) oldugunda §uphe karmtyor. kW1/rndayawiJUAJ B. H/bn-i Rii§d felsefesf''' Paris ile ltalya~daki (Pad-ova tJwiversitesinde) dart as!f devametti. Gazzali'ye kadar detlam eden islam Fetsejesi mekteplerini (Bcoles) yazdtktan sonra lsl4m Felsetesiinin EndUlus'e geQtigi.

1037): 2- a) Ban'da "Kiill] Kavgalan" parlamadan evvel. ve rnantrki krsimlarrna svmvor: Allah'm ilminde metafizik vonden mevcut alan kUIII. lbn-i Sina kulli'vi: akii. Yuzvilda da lbn-i Ru~d\jn eserleri okunurdu. ingiliz filozofu Roger Bacon" ile Alman filozofu BuyUk Albert'in" en cok favdalandrklan eser. esvadan hari<. Saint 9 . SQZ (Iatlz) olarak mevcuttur. Bu tahlil (analyse) XIII. Realistlere gore KUIII (Universe] . b) Sezgi (intuition . Yiizvrlda lbn-l Sina ile lbn-i Ru~d'un eserleri ve XV. Buna gore kUlII. Yalruz ad: vardir. Eflatun'eulann tuttuklan yol (mezhep) buduro Kavramellara gore kull]. Aristo= ve Farabl'nin tuttuklan yol (mezhepleri) buduro Kavramcrhk (conceptualisme) I qercekcilik (realisme) ile isimcilik (nominalisme) arasmdadrr.TUmel).lstidlal) vollanrn birlestlrmlstir. tabi. bilfill var alan kUIII. itibari bir haldir. ORTA{iAGLARDA AVRUPA DU~UNURLERiNiN USTADLARI (HOCALARI) VE SELEFLERiDiR 1XIII. Yuzvrlda Ban'da bUyUk bir etki vaprmstrr.-AiSLAM DU~VNURLERi.olarak aynea mevcuttur. nazar (diisilnce) ve akil vurutme (Raisonnement . aneak drsta fert ztrnrunde (gizli olarak) vardir. Yiizvrlde Batr'da. Cuz'tlerden cikarihp valruz insarun zihninde mevcut alan kUIII. Maddelerde arazlan (ilintileri) ile beraber. akl] clan kulll'dir: (Ante Res). tabii kUIII'dir: (In rebus). XIV. Aristo'nun "Organon" adh kitabi Ozerine Farabl'nin yazdlgl serhdir. mannkl kUlltdir: (Post res).Hads) ile. 3tBN-i stNA (980 . El-Kindi ve Farabl'nin eserleri. Doqu'da reallstlerle kavramcilar (eonceptualistes) arasmda davaYI hallediyor.

) 5iBN-t RtJ~D (1126 -1198)17: a) Roger Bacon lbn-I Rusd'Un eserlerinden isfifade etrnisti.1111). 10 . <.) Farabl ve lbn-i Sina'run degi~tirerek yeniledikleri (tadil ettikleri) "Aristo Felsefesi"ni BUyUk Albert ve Saint Thomas ogrendikten sonra XIII. b) Din felsefesi temsilcisi Saint Thomas" Gazzali've guvenirdi. kotUlUgu (serrt). Bilhassa islam "Messal'Terlne karst katolik imanlnl savunurdu. (haynn) yoklugundan ibaret sayar. Ingiliz Fransisken rahlplerinden Hales'Ii lskender=de gorulUyor. c) Saint Thomas lbn-i Ru~d aleyhine kalkrsincs Paris Universitesinde ve Fransisken rshlplerinden bircoklart lbn-i RU~d'U savunmaya koyuldular. Aristo ve onu yorumlayan Sina'va bilvilk deger veriyor. Cenab-i Hakk'm "Cuz'tleri bilmesi" esaslru kabOI ederek. <.Auoustln='de de nazarl akil ile tasavvufi vecd (coskunluk) biri ile blrlesrnis bir sekildedir. Saint Thomas da "lbn-i RU~d Felsefesi"ne muhallf oldular. bir- iyiligin c) Islam felsefesinin izi ilk defa. c) Saint Thomas. bu mes'eledeki filozoflann menfi iddialariru reddederdi'". Saint Augustin.14: a) Hales'Ii iskender Uzerinde otoritesi vardrr. b) Saint Thomas bir eserinde lbn-i RU~ yolu ve felsefesi uzere yUrUmU~tij. lbn-i Sina ile Gazzali'nin otoriteleri stk sik zikro!unuyor. Bununla beraber sadrk talebelerinden (~akirt) degildi. Roger Bacon. Saint Thomas'in ardmdan giden Raymond Martini" filozoflan. filozof agzl ile yani Gazzall'nin sozleri ile reddetmeyi daha uygun (efdal) gorOrdO. lbn-i Sina gibi.) (~arih) lbn-i d} Buyuk Albert ile Hales'li lskender'in ardrndan giden 13 lbn-i Sina'mn ssdrk talebesi (~akirdi) idi. asir ortalannda BUyuk Albert lbn-i RU~/e. c. Jean de la Rochelle 4GAZzALl (1058 .

" sozUnU sarfetrnistir. talebeleri. bu Mecnun'un. Bu zat. bu sistemi mantikl bir sekilde dUzene koydu. f) Hollandah Rizvik engizisyon iiyelerine karst. Alem ezelidir (onces! voktur) .ogunlugunca tutulan Nominalism (lslrncillk) XI. William'ln dogrudan doqruva talebeleri arasmda en mUhimlerinden biri 1327 tarihinde ParisOniversitesi RektorU olan Jean Buridan20 idi. Blrcok mUtefekkirler bunu kabul ertiler. "Filozoftur. akrlhdrr .d) Abelard'".Iktl. Cehennem vok. MOsa'nm iddia ettigi gibi yaratllml~ degildir. vekarhdir. 11 . 1/ 6 . mUstakbel hayat yoktur. su kadar ki. hu- e) Guillaume de Fren." diver. ve XV.Kelarncrlann birvilk <. asrrlarda Oskham'lt William19 bu sistemi tazeledi. ogretisinin (talim-doktrin) vUzunU karartmrslardrr. asnn ikinci vansrnda Roscelin ile ortaya <. XIV. lbn-i Ru~'den etkilenerek fikir hurriveti sosunda harekete ge~ti.

kesin karar". Yeni felsefe. "cezm . Franstz filozofu Malebranche=tin iki prensibinden biri budur: Hakiki sebep (illet) ancak Allah'drr. Hollanda filozofu Geulincx " bu prensibi kabOI eder. islam filozoflan ile Fransiz ve Hollanda filozofleri esasta tamamiyle birlesmis oluyorlar. Fransiz filozofu Gassendi= ile ingiliz filozofu Boyle'" bu 1tikadl gUduyorlar. a inanrnayr: d "cezrn". "zan" ve "Iman" (taklit) k. bilfiil mevcut olan alerni sonlu gorurler. ingiliz filozofu Hume> ile Fransrzfilozofu Condillac" tabii kulli'vi zihinde ve haricte mevcut gormUyoriar.illet-i muadde" (cause occasionelle)'dir. 12 . Fransrz filozofu Renouvier= sonlu adetleri aleme tatbik ederek. b) Pevqamberler. irade melekelerinin mukernrnelliql sayesinde bedenlerinin dismda harekette bulunabilirler. 2KELAMCILAR: a) a) Eski kelamcrlar tabii kullJ'yi (tiimel L zihni bir ihbar (varsavtm) saymakla. Aristo mantiqtru inkar etrnislerdi. "adl' sebep . b) Eski kelamcrtar Allah'a iman ile beraber maddi aleml inksr etmezler. "zan" ve "takl it" ktstmlannaevnhr. Tabil sebeplerin hepsi onlan yaratan Allah'tn sovle boyle bir tesirine vesiledir. Aristo mantlgl olan sOrl mantlgl· kaldrnvor. Alman filozofu Kant21. c) Kelarncrlar.srrnlanna avmvor. alemi fiilen sonlu sayar. c) Hakiki sebep (illet)! ancak Allah'drr: hadiselerin sebebi.-B- iSLAM Dn~trNURLERiNDEN BiN GRUP tLE YENi 9AG Du~VNVRLERi ARASINDA KAR§ILA§TIRMA 1- FtLoZOFLAR: inanmak (itikat). BugUn beynelmilel Metapisisik (Ruh otesi) enstitilsii tecrubelerinin esasr bu nazariyedir.

tabi\' sebebi. goze zahlrde garunen hadise (eraz phenomene) baki' deqildir: fani'dir.ekle~tirmek Yaradan'a aittir. miimkilndilr ve sabittir. illeti inkar ederler." prensibi (dUsturu) vardrr. "Tabiat kanunlan zarur] degil. mUmkUn (contingent) 'dir. Fransrz filozofu Fenelon30 bu nazariyeyi savunur. qecicidir. ruhla cevher arasmdaki nisbet duzenlenmistir. f) "Kul kazarur. Bundan dolav: cevher ile arsz'rn birlesimi ile meydana gelen bu alem.en yUksek sevgi" del iii Hollandah filozof Huvqens" ve Hernsterhuis+'da gorUlUyor. yUce Varhk) run varllgl hakkinda ileri sUrdUkleri "Kernal-i ask . a ancak Allah'm yaratrnasi ile bakidir. sabittir. Ruh ile beden birlikte isleyen saatler gibidir 13 . Boylece fransrz filetofu ve "lmkan felsefesl . Kar. Gazzal\' bu husOsu lzah ediyor. Bu deIii. Yalruz Halik Teala'nln varatmas: ile bulunur.t. yeni bir feisefe ortaya atar.ogunlugu nezdinde tabi\' sebep ile sebep alan (mUsebbip) arastndaki nisbet. g) MatUridtlerie alimlerin c.Philosophie de contingence" sahibi Boutrcox='vu ve talebesi Berqson'u'" onceden haber veriyorfar. Fransrz filozcfu Descartes=In IIDe_ vamh varatihs" (creation continue .birbiri ardmca varattlma) nazariyesini haber veriyor. "En yUksek iyilik: Hayr-I ala" bahsinde. Araz (bir ~eye sonradan anz olan gelip qecici sev) cevher (substance) ile ayakta durur. hayn gen. Kelamcrlara d) e) Kelsmcilenn Vecip Teal€! (varllQJ zarOrl. h) E~!ar7Ier. gore bu alem bedil (guzel olerak varanlrrus) nr. Kant'ta vardir." diyor. birbiri erdrnca devam eden vardrmr ile. araz'srz bulunamaz. "Biz ancak hayra a~lk oluruz. 3- MUTASA VVIFLAR: I a) Insanlar arasinda sevgi ve birlesme (ltilat) ezelde cevher olan ruh!ar arasmdaki ahenkten doqer. Bu. Fakat daha bedii bir alem yaratmak mumkUndUr. Bu dU~Uncef Alman filozofu Lelbniz=Tn "Ezell ahengjllni hanrlauvor: Yaratanm. ingiliz tecrUbecileri (Empiristes) de bu yolu tutuyorlar. Tann yaranr" dusturu. zarOd (necessaire) degildir.) Kelsmcilsrs gore.c. Klasik kitaplarda. klasik kitaplarda duyum melekesi (ihsas melekesi) dive arulivor. sebep ile sebep olan (mUsebbip) arasmda sabit bir nisbet kabOI etmezler. cevher ise. olamaz. Sani-i Teals (vuce bir s~natk~kr yarancr) dan hal.

Hsdisevi tortuya. e) Hollandah filozof Spinoza= saadeti Allah'l anmakta gorUyor.s. kendisinde bilmevi en yUce (ulvi) bir hikmet (felsefe) sayivor. manasl AlIah'a ait clan hadlsler. ingiliz filozofu Sain41'in. Esyenrn haktkanru bilmek.)'m agzlndan ifade edilen de halkt SQZU (esva ve insenlan) Hz.. (*) (**) "Ben bir gizii hazlne idim.Giz]! hazloe"* kutst hadlsi'** Alman filozofu SchelJing'in40su sozlerini hattrlatrvor: "Nufusun ~oklugur Mutlak'in yani kai"natl tanzim eden asl1 btr prensibin (mebde'}."Manevi ask bUtUn hislerin en ulvisi. esvavi Allah'de gormek. bakiyyeye ireS etmek" metodu'dur.Donu~. 14 .. f} ingiliz filozofu Shaftersburv'" nazarmda yegane hakiki iyilik. g) Mutesavvrftarce yaygln alan "Kenz-i mahf! . iI€lh'ldU§Unceler nOru ile esvavi tema§a etmek (vecd ve havranhk icinde alemi sevretrnek) tiro e) Descartes. e) E~yadaAllah'l gormek Malebranehe'in ikinci prensibidir. kendinden vel kendi iradelerinden birbiri ardmca suur alarak geli§mes~ndenBeri gelir" . her gun var olacak" sozU ile tarbikatrru bulrnustur.. BlIinmekligimi diledirn varattim. en yU~ eesidir" diyor. kendisini Allah'da ve Allah'.Tortu"i Ingiliz fllozoflan Bacon= ve Stuart Mil 143.husn"i hasbl (menfaat ve karsihk gozetmeden) sevmekten iba-rettir.Birlikte degi~iklik" metodu.-FIIiIH UStJLV ALlMLEltt (HulmkMetodolojisi De $8§anl . Peygamber Allah yani soyle- ni~i Peygamberimiz'e. b) Leibniz'in dU~Unce esesi coklukta birliktir: suur birlikteki ~oklugun ifadesidir. b) HUkUmlere €lit iller {gizli ve derindeki sebep)'lerden olan "Deveran . Mill'in ortaya koyduqu "Residu . Allah ruhlann mahallidir (yeridir). Sebr illeti de S. Bunun talebesi WolfPtl ruhla beden arasmda "Ezell ahengi" kabul ediyor. : ) a) Sir sevi hali Uzre brrakmak demek olan "istishab" delili. . evvelce birbirine uygun yapIJml~tlr. BUWn bilgimiz Allah'dan gelir.. JJ~umahalde bugUn var olan sey.ki. d) italyan dU§unUrU Giordano". Deveran illeti Bacon'm ortaya koydugu "Variations concomitantes .dolasma" ile "Sebr .hadiselerin illetlerini tayin husOsunda tatbik ediyorlar. Allah'm bir timsali (sembolu) olan "gUzeHik ..' {a.

("') Sadece gorijnu~leri kabOI eden felsefe cerevaru. "Hayat daiml bir kasrrqadrr.-cFERT FERT KAR~ILA~TIRMA 1HORASANLI DAHHAK (fil. belki vtldizlann dondugu yerdir (vorilnqe) diyor. yani eski . 15 . Hume. bu vuzden II Arezivve _ Hadisecilik" (phenomenisrne) sisternini ortaya koyuyor. madde verine hissolunmakstzm yeni maddeler ortaya cikar" nazariyesi arasinda milnasebet gorUluyor.): ilk defa Batlamyus nazariyesini reddediyor: "Gbk eisim degildir. e) Cisimler iki zamanda bakl' kafmaz. EL-HAKEM (199): Cevheri. arazlann bir yere gelip toplanmast savryor.uk parcalanna) €lit hareket halleridir. BoyIeee Copernic'vin mujdecisi oluyor. Bu dU~unce ile FranSIZ filozofu Covier='nln. 105 H. Alemde hareketten baska hiebir araz yoktur. Buqiinkii nazariyelere gore. Alman du~unuru Feuerbach" indinde tabiatta devamli hareket ve tekamill (kernale errne. yegane bir kuvvetin. madden in gorulmeyen cuz'Ulerine (en kUc. Huxley" ve Stuart Mill hep bu sistemi yUrutUrler. el-Hakem ile beraberdir. ff 2- Hl§AM B. geli~me) vardir: sukOn gorunustedir. 8NAZZAM BELH1: a) Hadisecilik sisteminde Hisarn B. b) Alem hareketten ibarettir. lngiliz filozoflan Berkley". tabil hadiseler en sonunda harekete donusilvor: yeni fizikte butiln tabli kuvvetler.

Asidi (harrnz) kesfeden Cabir-i TOsi'dir. MtJsA EL-HAREZMl (01. Bu gorU~. daha hissi bir alem mUmkUn degildir. yani Salihive'de ilk defa rasathsne (gozleme evi) kurdu. Bacon bundan havranhkla bahseder. 16 .000 mil uzunluQunda olduqunu isbat evlemisler.avolsier'in'? acnklan devir kadar onemlidir. AHMED V£ a) Gilnesin ve diger vtldrzlann bit) ediyor. yeni klmvanm kuruculanndan Boyle ve Bable'ye haberci oluyor. Yeni kesfolunan elektron ve I~Jn veren radyoaktivite.. 0 varhk bizim icin diger varliklann vankrlanrrus (aksetmis) olacaqi bir ayna olur. Avrupa'da ilk rasathane Almanya'da NUrenberg'de kuruldu. Cabir-i Tusi. 7EBtJ MtlsA cABlR-t TtJsl (H. 232/846 civarl): Bagdat'ta. Leibniz ve Shafterbury de Nazzam gibi uz gorU~IUdUr. fakat 0 cUz'ler. 5EL-KlNDl (801 . hareketlerini tayin (ve tes- b) Sincar sahrasrnda meridyen dairesinl (Nrsfunneher dsiresi) r yani arz cevresinln 24. Leibniz'in IJHer monad/ kainatm kendisi gibi guzelce tanzim olunan blr avnasrdrr" g6rO~ijne ne kadar benziyor. kimya ilmi tarihinde olumsiizdilr. Adi. A~tlgl devir Priestlev'" ve l. 6MtJsA oGULLARI HASAN): bovutlarim tayin hususunda bir alet (MUHAMMED (H. daha cok emin olmak husOsunda KOfe civannda bir tecrUbe daha vapmislardrr. 4MUHAMMEDB. Malebranche.878): a) Biz bir varllgl tam bir bilgi ile bildiqirniz vakit. sonsuzdur. !)emmasiye mevkiinde ve Suriye'de Kassiyon daglnda. Nazzam': te'yid eder (doqrular) . 11kdefa Fransiz du~UnUrij Maupertius" 1736 senesinde yer kilresi ol~umUnU idare etmisti. 260/876): Modern kimvarun hakikl babasidrr. 259/875).~) Cisimler fiilen cilz'lerden meydana gelmi~tir. EndUIUs'te lsbiliyve (Sevllle lTe 1190 senesinde rasathane vapildr. d) Yaresik ve uygun olmasi itibariyle daha mUkemmel. b) G6kteki vtldrzlann kad ediyor.

8-

EBtr BEKR

RAzt (864 - 926 yak1a~;Ik olarak):
mektebini kuruyor.

a}

ilk defa tabiat felsefesi

b) Gozlern (observation) ve deney (experience) metodu ile hareket eder. Banda XV. asir tabiat felsefesi, Almanya'da Parecelsus=, italya'da Bruno ile baslar. <;agda~ tabiat ilrni metodu italyan du~unUru Leonardo"; Polonva'h dij~unur Copernic, Alman du~ijnuru Kepler " ve daha sonra italyan alimi Galilee " ile kuruluyor. Bovlece XVII. asrrda qozlern ve deney metodu hakim oluyor. Frensiz du~unuru Gassendi, ingiliz kimvacrs: Boyle, Hollandsh fizik~i Huygens, ingiliz du~unuru Newton"; tabiat ilmi esaslanrun qelismesine (inkisafina) t;ok hizmet errnisierdir, Fransiz du~unUrU Euler" halis tecrube metodu yUruten tabiat alimidir. ingiliz fiiozofuHobbes'" tabiat ilmini tatbike koyulur. c) <;) d) Boslukta cekirn

(cezibe}':
kesfeden

isbat etmekle

Newton'un

ha-

bercisi 01 uyor.

1;;lgm kmlmasiru
Kay tan (fitil)

EbO Bekir Razi'dir. alet

vakrsiru

lead etrnistir.

e) Galsama (boqaz olan sinirleri kesfetrnistir. f) mustur. Cicek ve kizarruk

deliqi ) yi ve sesin hasll olmasma

hakkinda

ilk trbbi

tetkiklerde.

bulun-

g) Kirnvada daha baz: kesitleri vardir. islam felsefesinde kimva ile simve avn avn bilim dallarrdtr. Kimya: Madenl cevherlerin ozelliklerini izale edip ona yeni ve baska iozellikler kazandirrna metodlanndan bahseden bilim dahdir: Simva ise: Algdanamayah hayali rnisalleri meydana getiren gizli bir bilgi dahd.r. Simvav: kimvarun kavnaq: gibi gostermek biivuk bir gafle.ttir.
9EBlJ NASR FARABt (870 - 339/950):

a) insanlar arasmda kavqarun ve iistun gelmenin hakirn 01duqunu beyan etmekle Hobbes'e (milcadeleci cemiyet nazariye5i) 'ni haber veriyor. b) Ayn bir gorU~ olrnak Ozere insanlann arzulan ile sosyal (i<;timal) birlik hasl1 olduqunu bildirmekle, Rousseau59/dan evvel "ic;;timai mukavele" (contrat social) nazariyesini ortaya koyuyor. c) "Sezgiye dayanan bilqi" (Connaissance riyesi Alman dU~UnUru Nicolaus" ve Schelling'de, intuitive) nazaFransrz filozofu

17

Ravalsson= ve Berqson'da, AlmandU~UnUrU yor.

Steine,-s2'de gorUlu-

~) "KU~Uk Alem" (Alern-i Sugra - Microcosmos) ve "Biivilk Alem" (Alem-i KUbra - Macrocosmos) nazariyesmm izleri Nicolaus/ Paracelsus, Leibniz'de ve Spencer=cle gorUlmektedir. Nicolaus: "insan, kainatm avnasr, ku~uk alerndir." diyor. "Yalruz insan alem vasrtasi ile; alem de valmz insan (KU<;ukAlem) vasrtasivle bilinir." diyor. Leibniz, "Monad" (Vahit - Tek bir unsur) In kendisinde yankdanan alemi izah ettigini bildiriyor. Spencer'e gelince, bu nazariyeyi sosyoloji (ictimaivat) nin esaslan arastria kativor: "Hekimlerin sOzlerini bilmek husOsunda alem biiyUk insandrr, ilh ...11 sozlerini sarfediyor. d) Bash basma ve akli birahlak ortaya atmakla Kant'm selef (kendinden once bir sevl yapan) i oluyor. e) Tabil eserler ve fiillerde zarOret gormUyor, valruz imkan gorUyor. Bu du~unee ile "lrnksn Felsefesi"nin temelini anvor.
10 EBU'L-HASAN:

ilk defa teleskopu tcad ediyor. Teleskopu, uclannda mereekler (adeseler) kullarulan bir boru olarak tarif ediyor. Batr'da teleskop ilk defa Hollanda'da kesfolunmus: Kepler, Galilee ve Toricelli'" taraflanndan islah edillp geli~tirilmi~tir. Sonralan Meraga ve Kahire rasethanelerinde kullarulrmstrr. Teleskop bir seri yeni kesiflere sebep olmustur,
11 EBU'L-HASAN EL-AMtRl:

Felsefesini psikolojiye dayandtrmakla lskocva'rnn ilk filozofu Reid 'm ve onun ardmdan giden Dugald ve Stewart'rn selefi oluyor.
85

12 -

EBUtL-VEFA

BUZCANI

(940 - 998):

O~genler Gzerinde ciddi olarak cahsan ilk alimdir. a) Tanjant (MUmas) ile Kotanjant

Sekant A== -_(Kaati) ile Kosekant A= ---(Tamam-: cos A sinus A Kat!') dUsturunu bulrnus ve tanjantlar ile kotanjantlara €lit cetvelleri hesap etmistir. Ban'da XV. asirda Alman du~un(jru Johann

1

(Tamarn-r 1

milmas) ,

18

MLillerm; tanjantlar mustur.

(miimaslar ) nazariyesini ay nazariyesindeki

yeniden

ortaya kovgorerek eski

b)

Batlamius'un

noksaru

qozlemleri (rasatlan) yeniden arasnrrmsnr. Altl asir sonra Tvcho, G Brahe " bu ciheti kuvvetlendiriyor. Daha sonra Ulug BeyGS'inZl~'leri (Gok haritalan ve cetvelleri) dive rneshur olan kozmografya cetvelleri Semerkant'ta vapilrrus, Avrupa'da bu cetveller XVI. yi..izyli sonlanna doqru Tyche Brahe cetvelleri vaprimcava kadar bir-

bucuk

asir kullerulrmstrr.
tex-t YUNUS EL-MONECCIM (399/1009): oi-

13 -

Saat rakkasim lead ediyor ve rakkas.n hareketi He zamaru c;uyor. B6ylece Hollandalt Huygens'e selef oluyor.
14 tHVAN-I SAFA:

Elliden fazla ris€de'yazan EbO Sulevrnan

Busti

(H. 360 vrllan,

11. asrr ) nin su gibi du§unceleri vardir:
dogrudandogruya idra.k eltigi alqrlamelerda hat§ etrnez, valnrz vasrta ile idrak ettig.i alqtlamalarda hata eder. EbO Si..ileyman bu du§Uncesi ile Kant/In selefi oluvor. Farabl"ye uvarak "[nsan ku~uk Slem, €llem-bUyuk insandir." nazariyesini yVrutuyor. a) Duvular

b)

c)

ibrahimNazzam

(777-845, yakla§lk olarak)

dan,

°Su

alemden daha guzef yarahlml§ runu tutuyor.

(Ebda') bir alem olamaz."

dOstU-

ilk defa llim aleminde Tekamul nazarivesi Evrimcilik) ni ilm] bir uslOp ile bevan edivor".

c;)

(Evoiutionisme-

15 -

EB(f SVLEYl\IAN

stotzt

(stctSTAN!)

(H. 890 civil.rl):

Din ile felsefe sahasiru aymvor. kendi tablri ile din "Nazil alan vahiy", felsefe "Zail alan goru~1/ jle bilinir. Yani din AIli3h'm vahyi (Revelation) ile; felsefe deqerini kaybeden gorij~ (Re'y) ile bilinir. Fransiz felsefecisi Fonsqrive'", Auguste Comte='un Pozitivizm sistemini yazdlQl srralarda din ile metafiziqin avn avn sahalan bulunduQunu Fransiz aliml Claude Bemard'vm sozu ile te'vid ediyar.
{*} Bu nazariye hakkmda ilerde bilgi verilecektir.

19

16 - EBU'L-FETH NtJ~ENCAN1: a) Pesimist (Karamsal g6rU~tU) tiro Ahlakstz lnsanlan gormekle insanhktan nefret etmisti. 19 iBN-I stNA (980 . 20 . Leibniz ve Kant'ta gorUIUyor.1087): (TekamUI - Manhk cephesi: a) lbn-i Sinai bilgi nazariyesinin basmda ihsas (duyular) a ve tecrUbeye bir hisse avinvor. e) lhvan-: Safa'dan sonra ikinci olarak evrim evolution) nazariyesini izah ediyor. civfi.kU~lU clan Fransiz du§Unuru Voltalre='in. l.i1dik~e gu~IUkler hasd olur" du~uncesini.I (01.970): a) "Basitten milrekkebe gel_. Alman dU~UnUrU Schopenhauer=. dost kdlgtna bUrUnmij~ bir dusman" gozuyle bakardr. b) Allah'm COd (Comer+ ve ihsan sahibi olma) . 18 - ve orgUsUne tabi'dir. Aleme "Aldanci bir vildrz.): "Huv. Auquste.rJ.Comte ilimleri srmflamek husOsunda tatbik ediyor." demekle Farabl' ile avm goru~ sahip oluyerdu. "lnsan alern bUyUk insandrr" nazariyesini tutuyor.eibniz. yaratllf~. Bati'da yavuz g(. kudret ve hikmet sifatlanru aynca acikhvor. bu O~ srfan II Ahl§kl' srfat" olarak gosteriyor. suslenmis bir put. lnsaru bilen alemin ge~ml~lm (sulalesinl) bilir. ERn ALl MlSKEVEYH (9S2( 1) .in en yilksek ornek (nUmOne-i Imtisal) buluyor. tarnsma buqiin Ban aleminde vasrvor. d) Ohirnden korkmamsrun careleri hakkmdeki dilsiinceleri Franstz du~(_jnUru Guyau75fnun/ "Geleceqin Imam" adh eserinde yer buluyor. Bu diisiince. ~) insan it. 17 ERU HAYYAN ET-TEVHID. b) "lnsan alemin QzOdUr. kU~Ok alem." nazanvesr. c) Farabi ve lhvan-i Saf§'ya uyarak. "Havat hikmeti" (Sagesse de le vie) adh eserinde valruz fert icin bir yUksek ornek vasf gosteriyor. Alman du§unuru Hartmann13'In selefi oluyordu. 390-400 H.

e) lbn-i Sina. lskocva "eclectisme" uvlastrrrna mektebi "ince istikra' (tUmevarim) tabiat kanunlan sabit ve intizamlr. "mutlak. yani krvasm aradan cekilmis bUyUgune . (muttarit) gibi zihrii bir prensibe. problernatique ve apodictique" krsirnlanna avmvor. ve XVIII. bu yoldaki gizli bir ktvasa baqhdrr. bazan da madde otesine taaliOk eden Matematik ilimler (Riyaziyat). C.) Nazar!' ilimleri "vuksek ilimler. d) lbn-i Sina bu yUzden boyut (buud) un sonlu (mutenehi) olmasi husOsunda Aristo'cu filozoflarla kelamcrlar arasmda hakim olan delili (burham) tatbik etrnistir. Buise.induction) 21 . A~agl ilimler: Maddeye has olan Tabiat ilimleri etrafmda toplaruvor.Fizikotesi) : Orta ilimler: Bazan maddeve. g) lbn-i Slna. Matematik alimleri uzun rmiddet sonsuz kavramma deqer vermediler. asrrlerda sezi Imeye basladi. orta ilimler ve a~agl ilimlerfle avmvor.modlar) ac.b) ihsas ve tecrubenin kesinlik (vakin . Nihayet Leibniz sonsuz'un degerine dayanan sonsuz kU~Uk'U isbat etmekle ibn-i Slna'YI tasdik etmis oldu.certain) ifade etrnesini. Kant da avrn sekilde "assertorique. sonsuzun (nerniltenahlnin) nisbetce cok farkh olmasi (tefeziilt) esasma davsndrgmdan. buqun "SOrl Mantrk=da tamamiyle degerini muhafaza eden sarth krvas': ortaya kovmustur.propositions) madde ve cihetlerini (modelites .kubra) davaruyor. (majeur .klavan miiveccehleri (rnodales) . onerrnelerde konunun (subjet) nlcellqinl (quantite . yuklem (predicat . "Cuz'iler (particuliers ) ve duyu!abilen esvada (sensibles) da gordugumuz kiill] (universel) duzenlilik (ittirat) olmasavdr. lbn-i Sina'nm Matematik ilimlerle (Riyaziyat) Metafizik (Mabs'de'tTabla) ilmi arasmda vakmhk qostermesi Garp €deminde XVII. Yiiksek ilimler: Madde ile alakasi olmayan (Metafizik . f) Onermelerin (kaziyyeler .kemmiyet) a~lkladrgl gibi. mllmkiln ve zarOri" ofmak iizere U~e aymyor. sonsuzun degerini sabit tutmuyordu. c) Sofizm (safsatacihk) ve septisizm (~uphecilik) sisternlerini son asrrlann zihniyetine tamamiyle uygun bir goru~le tenkid ediyor. kiill] ve vakin] (kesinlik icinde) olrnasr. Bu taksimde maddenin derece derece keldmlrnasrru hedef ediniyor.mahIn fI T Tecrlibe ve tUmevanm (istikra . bu gordUklerimiz bu kadar kuvvetli olrnazdi" seklinde gizli bir "sarth krvas" (syllogisme conditionel) a baqlarrustrr. ahenklidir.

mOl) in niceligini acrklevenlara "milnharif". ten sapan onermeler" admi verrnlstir. bu dU~unceye apriori (tecrUbeye dayanmadan.in ortaya anlan tecrObeciler (empiristes) Leibniz ve Kant'm nazariyelerini bize hetrrlatrvorlar. Akil kanunlan ile tabiat kanunlan arasmdakl ahenk meselesini izah ic. asirda kesf haber verilen su ve hava basmct olavrru. (Deduction . hareket sistemini buqiinki) edilgi) nazariyesine gore izah eder. bilhassa iki Ingiliz filozofu Hamilton ve S. Fransiz du§unurU Mariotte ise 1679'da hava basmci kanununu tayin etmlstlr. kalitelerln silbjektif (enfusi) olrnast Ozerinde durrnustur. infial (passion - b) Gorunu~teki (zahirl) duyulara.Nar-i Merkezl) esas amil (sebep) oldugunu ilk defa ilim alemine bildlrmistir. b) Hareketi. ortacaqlarda haklm olan "sonuc crkarrna" (Istintac) ile faraziyenin. 0. Tabiiyat cephesi: a) Tabii ilimlerde.aglardahaklm olan gozlem ve deneyin ahenkli olduQunu gordu. bugunkU psikoloji bu ilaveyi te'yid ediyor. hem akil sahesmde yurOterek. 22 . <. Bu ahenk mes'elesi. ROhiyat (psikoloji) cephesi: Tecriibi psikoloji: a) lbn-i Sina. yeni <. Hava basmci konulanru italyan fizikclsl Toricelli'den evvel ortaya kovmustur. yeni filozoflan dU~unduruyordu. d) Zelzelede merkezi sicakhgm (Magma . bugOnkO "zinde kuvvetler" nazariyesini andrran bir gorO~ ile tarif ediyor kif dinamizm prensibine uygundur. yani "tablt vaziyet- Hamilton= "yuklem'in kemivetlesrnesi" (quantification du predicat) prensibi ile lbn-l Slna'run ardmdan gitmi~tjr. bo~lugu doldurdu.lstintac) ile rnusahedeve dayanan tecrUbe arasmt buldu. gozleme dayanan tecrObeyi uygulamak: Tabiat ilimlerini hem gozlem. c) XVII. mukavemeti ve adell duyumlan da ilave ediyor. tecrUbeden once akil yUrOtmek) sOretiyle ulasn. yedi asir once lbn-i S'i'na"Necst" adh kitabmda haber veriyor. Mill tarafindan munakasa edilen asll ve tali kaliteler (keyfiyetler) meselelerinde.) lbn-i S'i'nayeni filozoflan me§gul eden.

Descartes bu delili ahvor. d) lbn-l Sina'run nazari ve pratik (erneli) akh Kant'ta gorDli. lbn-i Slna'run du~uncelerine benzeyen dU~Uncelerini lbn-i Sina'dan alrrusnr.erek Saint Anselme'" delilini beyan etmekle Descartes ve Leibniz'in habercisi. > . b) IJDu§Unuyorum 0 halde vanm" dUstOrunu onceden haber veriyor. Bu mertebe. e) Duyulardan gelen. c) Limmi.ir. Akll (rationel) psikoloji: a) ilk once rOhu. perdahh bir levha halindedir.. Eski filozoflar rOhu mannkla isbat ederlerdi. Valios ve Guilaume d'Auvergne'in acrkladtklen gibi Descartes. Descartes. sinirleri gevsetmek yani bilfiil hareketten ibarettir.iyor. I c) irade unsurlan. rOhiyat tecrUbesi lie isbat ediyor. [bn-i Sl'na daha once onun gibi d(j~ijnmu~ti.Fourlanie.Bos levha) 'srru andrnr. c) vardir.. dU$Uncesini lbn-l Sl'na'dan almarrus olsa bile. "zihnin kat ettigi yapma tasavvurlar" (Idees Factices) iru ve "Kazarulrrus tasavvurlar" (Idees Adventives) rru andmvor. b) ROhu isbat i~in getirdigi birlik (Vahdet .c) Akhn ilk mertebesi once "hevulanl akll"dlr ve bu mutlak bir kabiliyettir (istidat) mutlak bir lmkan mertebesidir.Unite). aynilik (ldentlte) delilleri bugUn spritUalistler (felsefl ruhcular) tarafrndan maddecilere (rnaterialistes) kars: sllah olarak kullarulryor. azim. Kant en vilksek-mefhum (kavram) olan "Allah" ile IIRuh"a pratik akil ile ulasivor: lbn-i Sins ise nazari akltn en yUksek derecesi clan kutsal (Saintete) mertebesi ile ulasivor. yani etkenden etkilenene (mUessirden esere) ge<. haysi gUcUnden gelen tasavvurlan ve tecrubeden hasil olan tasavvurlan Descartes'rn "Doqustan gelen tasavvurlar" (Idees lnnee) 'iru. dilpediiz. sevk. Hegel79'in de selefi oluyor. 23 . Klasik kitaplarda fazla olarak bir de tereddUt vardrr. Psikolojide dinamizme dayanan "paralelizm" srzmnsi Metafizik: a) lbn-l Sins/va gore varhk tasavvuru bedihi (epacik evidenre) olup klasik kitaplarda da bu boyledir. cuz'i tasavvur. Budu~Unce Lockevun (Table rase .

tU. iyi!igi .~) ilk illet (Cause Premiere) alan Allah He tabii kuvvetlerin baglmslz olduQunu beyan ediyor. KotUlUgu. f) Ezell insvet (Allah'm ezell' IOtfu. 24 . c) Ahlakl' srfatlan. cismant (elem) ve rnanevt (gUnah) dive krsrmlara avinvor. ilk once ~Upheye dU. "Noksan. Hicbir yolu tu~ Bu hususta Descartes'e selef oldu. "ilimlerin maddelerini tedsrlk eden denev. "Yalruz his ve valruz akrl yolu He elde edilemez. Ut. Leibniz tabiat ilmini an'anevi bir din ile buyuk ol~ude baristmvor. Miskeveyh gibi. b) tamadr. I Su halde lbn-i Slna'nm: Manti k yonU Tabiiyat yonU Tecrubi psikoloji yonu Akh psiko!oji yonU Metafizik yonU Toplam onceligi var.e avrrdi ve Leibniz'den cok evvel onlan acrklamis oldu. disardan geldigini ve drsa temas etrnediqini ortaya koydu. lbnu'f-Hevsern. belki madde ve unsurla ilgili hisler sOreti (gorUnu~U) ile. d) G6z sisteminin gorme merkezi olduqunu ve onun Ozerinde meydana gelen izlenimlerin gorme sinirleri ile beyne intikal ettigini isbat etti. elem ve gUnah" dive kisrmlara avrrtyor. Kant da.. Leibniz de kotUlUgU. akla dayanan du~Unceler" yolundan giderek elde edilir. metafizik.Misericorde preetablie ) Leibniz'in "ezeli ahenklfini andinvor. ~) ilk defa qoz ismlanmn gozden yaydmayarak. d) "lnsan biiyilk alemdir" nazariyesini yvrutUyoL e) Hayir ve ~er (iyilik ve kotUlUk) nazariyesinde uz gorU~lildiir. 20 tBNV"'L-HEYSEM (965 -1051): 8 5 6 3 7 29 noktada Batt dU~Unijrlerine a) Hak. ona sekil veren akildrr" derdi.

f) MUmkUnler arasmda tayin (belirleme) ve tahsis prensibini koyuyor. bir kuvvet olarak isbat etmekle Newton'a selef oldu.iren kuvvetlerin esaslanrn (prensiplerini) eseledi. S. g) Cisimlerin dusmesi kanunlenrn kesfetmekle Galilee'nin de selefi oldu.1111): a) If~Uphe Hakk'a iletir" Descartes'in selefi oluyor. c) Delilin vokluqundan delalet ettigi mananJn. g) C. "yeter sebep prensibi"ni yGrUtOyor.e) Havarun yogunluQunun (kesafetinin) 1~lgln kmlrnasr ile dogru orannh olduqunu ve hava yoQunlugunun yOkseklik ile degi~tigini de kesfetti. Hobbes.1049 I H. Bu dU$Unce Kant'ta gorUlUyor. yeni mannk kuruculan clan Bacon ve Descartes'in selefi oluvor. kusatma husOsunda baglmslz olmadlQIm ve bUtUn mU~k{jllerden perdeyi kaldrramadrqrru ortaya koyu-' yor. Locke. hiss! idrakin veya muhayyilenin allstlrrus sart: buluvor: bu bakimdan zaman ve mekarun. neticesinin vokluqu gerektigini inkar etmesi. Hume.ekim (cazibe) esasrru arasttrarak ~ekimi. 25 . gOvenmekle Pasg) Akla ve tabiata gUvenmeyip vahye kal'rn da selef oluyor.Uncu olarak tekamOI nazariyesini belirtti. dlisturu ile lbnii'l-Hevsem gibi b) Felsefeyi tetkik ederek aklm biltiln doktrin (Metalip) ve problemleri (Mesaili}. Kant da bu yalu tutuyor. Leibniz de milmkilnler arasmda tayini zarurt gormekle. d) Sevgi (muhabbet) nazariyesini egoizm (bencillik) esasma dayandmvor. haricl mefhumu kalrruyor. 21 EBtJ SAID EBU'L-HAYR (967 . 440): ilk defa kivasa ve birinci sekle itiraz etmekle. Mill zaman ve rnekarun harict mefhumunu kabOI elmiyorlar. c) Zaman ve mekaru. buqiin klasik kitaplarda uygu- lenmaktadrr. f) Harekete gec. Bentham= ve Stuart Mill ile Schopenhaver egoizmi yUrOtUyorlar. h) O<. 22 EBtr HAMiD MUHAMMED GAZzALl (1058 . g) lmanla ilmi avirmakla Hamilton'un selefi oluyor.

OL SU/112S - a) Pozitivisttir. 24 lBN-l BACCE (1082 . Adet oldugu Uzere sebep gorOJen ~ey ile mUsebbip (sebep olan) §ey arasmda valruz yakrnhk gorOyor. Auguste-Comte. hiss! ve kUlII krsrmlenna avmvor.. Bain. Nitekim Islam Ansiklepedisi'nin EI-Gazzafi maddesinde aynen sovle vaztlmrsnr. astronomi (hey'et) yi "gayr-i halls" olan zihni. i) Ihvan-I Saf€! (Safa Kardeslerijne uyarak. tabii ilimleri hisst. Bu rslah Gregor'dan 600 sene oncedir. Orner Havvarn yolunda frkht atmis. Medent Kanunu tutmustur. 26 .. I) Hususi bir pragmatizm kurmak husOsunda mantik ve akh kullaruvor. Maarrl gibi Schopenhauer'in selefidir. prensip ilimlerini (il§hiyat. "Alemin ba~1 ve sonu akrl ile idrak olunamaz" der. mantlgl matematig'in ustOne koyuyor. c) Ilk defa Yunan Medenl Kanununu IOzumlu gormO~tUr. "Pour eteblire un svsteme pragmatique particuliere . tabil ilimleri matematik ilimler arasma. astronomivi. gibi. 429/10S8-440/I048 . j) IlIiyet ve sebeplik prensibini inkar ediyor. Spencer de ilimleri U~e avmvor: Fonsgrive astronomiyi kansik "hslis-olmavan ilimler" arasmda zikrediyor. 25 EB11'L-BEREKAT BAGDADl (1076 -1152) : a) Nazarl ilimleri.Ozel bir pragmatik sistem kurmak i($in . 2S OMER HAYYAM 529/1186): (D. c. zihni.) Abdurrahman et-Hazini ile kendisinin kontrolu altmda iera edilen gokyOzU rasatlan takviminin Islahlna sebep olmustur. "Bu alemden daha gUzel (bedit) varenlrrus bir alem milmkun degildir" nazariyesini ileri sUrUyor. Metafizik gibi) "Killll" ilimler sirasrna koyuyor. Amerikan dU~UnOrU William Jarnes'e= blr yol a($lyor.1138) : EndUlUs'te ilk Me~~1 (Aristo felsefesini devam ettiren) filozoftur. "llirnlerin ilmi" adrru verdigi msntrk ve matematigi "halls"." Buqilnkil pragmatizmin temelini anvor.h) Farab. Batl dU~Onurlerine sezgiye dayanan bilgiyi haber veriyor. b) Yavuz gorU~IUdUr.

27 . Bovlece Nicolaus. Gok cisimlerinin hareketleri i<. Copernic ve Kepler'in selefi oldu... lI§hiyatta goru§ler uvusamaz. BugUnkU metodoloji (usOI ilmi) kanunlan da bovledir. Aristo ve lbn-i Slna'run karsilarma ~Ikml~tlr. ~) ilk defa boyut (bOud) un sonsuz olduqunu bildiriyor. bu nazariyeyi yUrutmU~ oluyor. Almanya'da Nicolaus. b) lefidir. tBN-i Rtr~D (1126-1198)! da se- a) dir. _c) Matematik ilimler mutlak kesin (yakin). ·26 TALEBESt HARZEMLt TVRK FlLoZOFU MAHMUD: Ostadmtn ilmini sarkta vaviyor. Aristo mantiqrmn muhtelif boIOmlerinde vanhshklar buldu: boylece yeni felsefeyi ortaya kovan Bacon ve Descartes'in selefi oldu. Ebu'l-Bereksr mUstakil bir filozoftur.b) Ilahiyatm isbatlan esittir (avrudrr}. Comte felsefesini bu esas Uzerine bina etmistir. c) so - Uz gorU§1U olmakla ad: ge~en yeni filozoflann Rasyonalistleri siddetle reddeder. A. tabii ilimler nisbl (relatif) kesin. ilahiyat ise tabii i1imlerden ziyade nisbi kesinlik ifade eder. 28 TALEBESt PETRUCci: Osfadtntn nazariyelerini yUruttU. 27 ENDtJLt)S FiLozOFU tBN -t TUFEYL (' . 29 ~EllABtrDDtN SliHREVERDI (1158-1191): a) i~raki felsefesi Ostadldlr. Dahili ve harid' dalrelerde hatava dilsmekslzin vrldizlann hareketlerini tesblt etti: (tahakkuk ettirdi). Fransa'da Pascal bunu ortaya koymakla yeni felsefe. italya'da Bruno.inyeni nizam koydu.1180): ilk defa Batlamyos nazariyesini kaldmp verine yeni nazariyeyi koymak istedi. b) SOrekli yaratma nazariyesinde Descartes'in seleflerinden- Beserin "Akrllar birligi" nazariyesi ile Leibniz'in Monadlar birligi (Mono-psychisme) yani daha fazla bolilnemeven ve maddi olmayan "Monatlar birligi" nazariyesinde benzerlik var.

Ersovlilvor: bovlece feminist* B. Atomda hayat ve ekh kabul eder. gorUlmeyen psrcalannrn hareketleri He izah olunur" nazariyesinin izidir. d) "Bilqi. Abbas'm mesane (idrar torbasr) deki ta~1 cikarmak husOsunda cerrahi ame. "BuqiinkG esva uvusuk bir faaliyet sahibi olan atomlardan tesekkill etrnistir". ("*) Notlar kismma bak. HALEF B. van. ~aglmlzln en. 31 EBtftL-USIM c) "Nilfus birligi" olmaz dO~Oncesi Dugualt fazla saJahiyet veriyor. Bu mutalsa. "En yuksek varlrk. Kant'm. 28 .) Cisman! dirili~i (ha~r'l) isbat husOsunda getirdigi delil. "Fizlk kuvvetler. Spinoze'run "Hak. bir mananrn konusuna uygun olmak gerekir" tarzmdaki tarifine temas ediyor. 32 FABRt RAZt (1149 -1210) : a) ROh'u isbat husOsunda U~UncU delil ile. d) Hareketsiz hi~bir ~y vaki' Stewart'rn dO~uncesine benziyor. apacrkhk veya dellie dayanan kararli bir itikaddir" yolundaki tarifi. Elden geldigi kadar yeni fikirlerin temeli olan bir kardeslik tavsiye ediyor. Comte. Hamilton ile Stewart mtlnakasalanndan c. ABBAS: EndulUstabiplerinden EbO'I-Kaslm B. b) .nazariyesi ile insanhgln ebedl hay§tml bildiriyor. insanlrgrn en buyOk varhgldlr" diyerek insanhk dinini ortaya koyuyor. rOhun bekasi hususunda getirdigi fazilet delillnin avmdrr. e) FilozofJar arasrnda kadmlara kekler gibi harpte bulunabileceklerini oluyor. ileri gelen operatorlerinln veptrklan ameliyatm avru idi. c) lbn-i Sins gibi bahsediyor. BugunkU "~gaVe sebep" delilini izah ediyor. ~) Islam Dini'ni ustOn gormekle beraber semavt dinler hakkmda pek zivade mUsamaha gosteriyor. Halef B. bedenin daims degi~ip "ben"in degi~medigi tarzmde getirdigi delil ile fe:sefi ruhcular maddecileri reddederler. A.' livan.

Kant'm tenkidci mezhebi bundan basks bir ~y b) Hakikatlar ya maddi veya manevi olur. has" e) "Cansrzlar. rnusterek aklm tabii nOru acik ve secik fikirlerle. (Nature. bu dustur ile ~agda§ kimya kurucusu Lavosier'nin "Hicbir sev yokluktan yaratdmaz ve hicbir ~ey mahvolmaz" prensibi. Nihayet Leibniz. Spinoza.i kesif ve ilham ile hasll alan i1ahi bilgilerdir. a) Esvarun hakikatrru bilmek mUmkUn degildir. olum. Maddi ilimler his ve aktl. Alman du~Unuru Helmholtz='de. Drs alemin i~yUzi. naturante . HAkim ezeli nOru bize fazllet ogretebilir" yolunda fikir ileri sUrUyor. (Tabiat ne artar ne eksilir) nazariyesi. Campanellev'run ve Alman dU~UnOrO Fechnerss'in selefi oluyor. Huygens'de yer buluyor. Nature naturee . Locke. mahiyet itibariyle birdir.inU ileri sUrUyor. ne tamamiyle mahvolmak. olarak isbat iddiasmda bulunan herhangi bir felsefe Spinoza felsefesi olmahdrr" goru§i. yani Allah ile §Iem. Tabiat nurlari dl~ alemin dl~ yUzUnden istidla! ile hasl! alan haklkatlerdrr." dU§Oncesini ortaya atan Leibniz'e bir iz gosteriyor._ mrzin tabii nOru vasrtasivle ahlak bilgisine _ erisebilirlz' diyor. leibniz'de. Helmholtz.88 - MUHYtDDtN-t ARABI (1165 . ne yeniden olmak vsrdrr. Alman dU§UnUrU JakobiS2. Descartes her insanda . "Degum. "Kat'. tamamiyie Descartes'in acrk ve seclk bilgi ve aklm "Tabii nur" olc. zahir ve edilgen (mUteessir) olrnasi bekrrmndan da mUmkUn tabiatlardir" dustOrunu Muhyiddin-i Arabi'den alrrusnr. cansrz maddelerde haklm otan kanunlann. 29 . Tabiat nurlan Descartes'da. desinden aynlmayan vasrflan bilmek mUmkUndUr. canlrdrr" nazariyesi ile Alman Paracelsus'un.638/1240): yalruz maddegildir. Huygens ise hareket miktannm. msnevi ilimler kesif ve ilham vollan ile idrak olunur. "hicbir sevin hakl'katt mahvolmaz". Locke'da. "Perception clair et distincte" ile bilinir. Italyan Bruno'nun. zatve miiessir (etken) olrnasr itibariyle fail.Olerinden hareket eder. "Akl. Bell'de gorUIUyor.. His ve akil yolu ile idrak olunan maddi hakikatlara "Tabiat nurIan" denir. esasen sirf bir isimden ibarettir. "Enerjinin sakrrru" kanununu bildiriyor. ener]i toplarmrun daimi olduquna inaruvor.Yaratrct tabiat. Bell ve Bayle. c) c) d) Canlr.Yaratrlrms tabiat) "Tabiat-i tabia ve tabiat-I matbua.

Schelling'de gorUlUyor. ~) Batlamyus nazariyesini tenkid etmekle Copernic'in habercisi oluyor. Allah'm tecelli'si dalmldlr. b) Ilk defa. "Olgun insan (lnsan-: karnil}. kelamcrlar ve lbn-i RU~ gibi silrekli yaratlh~ nazariyesini bildiriyor. Alman dU~OnUrO Steiner ile temasta bulunuyor." nazariyesi ile. ~) Vine bir beytinde. 36 . c) Tekarnul sistemini tzah ediyor. c) Bir rrusramda. h) "lnsanm cisrnani ve manev! mahiyeti Allah'ln hilvivetidir" dU~UncesiAugusto Comte'da. ilah7 ve kozmik alemi kendinde toplar"du~ijncesi. b) Cocuk terbiyesinden uzun uzadiva bahsetmekle terbiye meselesiyle uzun uzadrva rnesqul olan Locke'un habercisi oluyor. "0. "Su gordUgUmuz sevlerin haktkatlan vardir._ CELALEDDlN-t fl RtrMt (1206 -1274) : a) "Havat rUyadlr goru~ijnU Schopenhauer'den evvel haber veriyor. manzum olarak.. "Elektrik atomlanndan yapJlan kainat tertibi" Newton'un cazibesinden zivade bugUnkU atom ve elektron nazariyesini bildiriyor. sensin. araz toplamrdrr. "lnsanivet mabudu . tekamlll slsteminden ve hayat kavgalanndan bahsediyor. g) . Fars dili ile. Paul Janet'nin beyan ettigi OzereSchopenhauer. 34 . Husrevi $ahi (672) ve lbn-l Vasil-I Hamevi (697) son zamanlarda ~Upheye du~tUklerinden Bovle'in selefi oluyorlar. onlar da ilimle sabit olur" nazariyesi ile bu- 30 .lnsanhk tannsi" seklinde gorUlUyor. TecrUbe ile bu alemin fena bir rUya olduquna inaruvor. 87 BURHANt)"DDtN-l NESEFI veya NEOMVDDtN -1 t)MESV'N- . Schellinq: "lki Zit bir yuksek prensiptencikar" diver.NESEFl (682/1284): "Nesefi akaidi"nin bas tarafrnda. varllglnl kendinde ara" demekle. 35 NASlR-t TtIst (1201 -1274) : a) Yavuz goru~IU olmakla Hartrnann'rn selefidir.f) /I Alem."VarIlk drsarde ger~~kle~n iradeden basks bir ~ey degildir" diyor.Efdaluddin Hunci (641 -).

Ibn-i HaldOn'un ltalyan Machiavel=.timar. her varliktan zivsde milkernmelliqe (kemale) laYlktlr.rklfga kavusturuvor. "Ilk Krvas" delili ile Descartes'in kernel (mGkemmellik) deIIli arasmda benzerlik gorulUyor. c) Sosyal nizamm gene I kanunlanndan bahsederek sosvolojivi (ic. 41 IBN-! HALDtJN (1882 -1406/808): "Hayvanlann (Terihll'l-felaslfeti'l-lslam fi'l-Mesrik ve'I-Magrib . Avrupahlar henUz uykuda iken ic." yolundaki Izahl. Sosyolojide bGtOn sosval olaylar kanunlara baghdlr. daha cok miistehaknr. Bu hususta lbn-i RU~ ile blrleslvor.i{i husOsunun safsata olduguna dikkati cekmekle Kant'in habercisi oluyor.Doguda ve Banda islam Fllozoflan Tarihi) adh eserde M. dellli ile isbat b) "Allah en yUksek ornek ve idealdir (rnesel-i a'ladrr}. ingiltere. sivasl. b) Sosyal varhklarm c. 88 MUHAMMED sistemini lskocva filozoflanndan once KAZV1NI (682/1284): Tekarnul sisteminden 39 IBN-! TEYMttYE bahsediyor. a) ic. LOtfi Cum'a. Varhgm ve milkemmelliqin kavnaqrdir. (728/1268 -1829): a) Cenab-i Hakk't bugGnkG gaVe .sebep ediyor. sosyal iktisat gibi ilim dallan ile T~rih Felsefesi ve "Genel Kanun" hakkmda yeni bahisler vazmrsnr.lkl~ noktalan hakkmdaki goruii1eri hukuk ilminin tarihl' ve tatbtkl metoduna uygundur. siyasl iktisat. Montesquieu= bu postUla (mevzua) yl ortaya sUrmekle sosyolojiyi kurrnus saytlabilir.timaiyat ilmini) ac.gGnkG "tabil hektkatcrlrk" haber veriyor. ingiliz Gibbon'". 40 KEMALEDDtN DEMiRl (808): Hayvanlar tarihini Fransiz dG~GnUrG Buffon'un tarihi"nden yedi asir once vazrrusnr. 31 . Alman Haeckel'<in ustadl olduqunu silpheve yer kalmayacak sekilde gosteriyor.timM Felsefe (Sosyolojik Felsefe) nin kurucusudur. Fransa ve Avusturya'da bu tarzdaki halier ve vak'alar avru ~ekilde ecrklanryor. c) Zihni varllktan dis varhga gec.

j) "Urnran ve medeniyetin medeni ve dlnl ilerlemeleri ancak mOtedii iklimlerde mUmki. Son zamanlarda bu hususta fikir Heri sUrenlerin en bUyUkleri William James He Spencer ve Frobel ilh . vani <. h) Kainattn monist (Vahdetci.in olur. monizm sisteminde Haeckel'in Ostadl oluyor. Roma Devletinin <. Machiavel.. e) Siyasl ve i~timai' iktisat ilimleri konusunda zikrettlqi prensiplerin Karl Marks'in "Sermave . i) Siddetli steak. kedtsi (Hakimi) olan lbn-i HaldOn. I) Avru zamanda bir Malik.isi Buckle'rn selefi olur. insanlar hayvan zUmresini idare eden genel kanuna tabi'dir.Das Kapital"inde tohumlan vardir. hayatl ogrenmek" seklinde gorUyor. soQuk ve mOtedii derecelerin. g) Cevrenln insanlann rengi ve huyu Uzerindeki etkisinden. "i~tima. bu yUzden ingiliz tarih<. Bu du~unMontesquieu.'dir.~) Gayesini cesi ile Auguste Tarihin bash basina bir Him olduqunu ortaya koyuyor.Geometri" He vakindan ilgilidir. f) [Iimlerin bolumlerini ve metodlanm ogretmek husOsunda. medeniyet ile munasebetleri ve ilmin tarihleri hakkindaki du~unce pedagojik mahiyettedir.evreye intibak kanunlanndan bahsederek Lamarck ve Darwin sistemlerini haber veriyor. Rousseau ve Condercet'nin. k) Sosyal kanunlan tarihi vak'alardan alnus ve hOkOmetlere birtakrm tavsiyelerde bulunrnus olmakla. d) Sir nevi' ilrni ve siyasl ilimler arasmda umum devletlerden bahsederek devletlerin istikrar ve dU~{j~ (sukut) sebeplerini ortaya koyuyor." Bu mutalsa aymyla Montesquieu'da gorUiGr." nazariyesi ile. daha sonra Comte ile Durkheim='m selefleri oluyor. Omrenlen (kalkrnrrus ve ilerlernis olmalan) husOsundaki gorU~leri Askeri hendese .. insan varsnhs: ve organlannda tesirli olduqunu ecrkler. I) Devletlerin medenlvetleri. ingiliz tarih~isi Gibbon. tek bir varllga. "Sosyal olaylarda tabiatta gorUlen kanunlar tatbik edilir. tek bir prensibe baglamak) Izah seklini kabOI etmekle. "HUkUmdar" adh eserinde Roma tarihindeki hadiseleri arastmrken Gst€ldlrun yolunda yUrOmU~ ve hUkOmetlere avru tavsiyelerde bulunmustur. ilk defa cemsat icin dlnl zarOri Qormekle beraber r devlet ve IJ 32 .oku~u sebeplerini ararken ayru hat Uzere yurUmU~Wr.

ruh sOretlerinin birikip kesafet peyda etmesi seklinde goruyor. lnsarnn hakikatmdan ibaret oldI. 45 KINALIZADE ALt EFENDt (979/15'15): a) "En zahlr olan e~yal kendi zatl' hakikatrdrr. Fouillee ile temasta bulunuyor. l c) Cocuk terbiyesine.e§itlaik hU~Ometi calz goruyor. Bir siirinde Celeleddin-i "Bilrnek ROml gibi. feylesofun istidlali. Alman dU~UnUrU Steiner de "Ben" sozUnU.863}1459) : "Hakk'tn hakikati akla sigmaz" diyerek Spencer ile Littre'nin "Bilinernez" (Inconnaissable .. 8u . ovlevse vanrn" nustOrunu basks bir UslOpta beyan ediyor. 44 HACI BAYRAM VELI (888/1429): "Kaside-i N. Cevrenin terbiyesini de gozonUne ahvor. sirf akil onermelerini erasnrmeve mahsustur.memleket kurmak i~in dtnin ve peygamoer'in zcrrOri' olmadlQma kanaat getiriyor. Bovlece. Madde rOha donU§Uyor. Terbiyeyi muhtelif safhalara aymyor.. insan nef. sinin zarf olarak gosteriyor. Yani hakirnin gidi~i.sozlerle Descartes'in IIDu_ ~UnUyorum. istersen seni fl Can icinde ara cam demekle. "Her sevden ~Uphe olunur. 43 HlZm BEY (1407 . Ravaisson ve A. b) Filozofun tutumu ve akil yUrUtmesi saf aklm sirf onermelerini arastirmava mahsustur. valrnz dU~ijnceden ~Uphe olunmaz.l§yu'kal) 'ini haber verivor. 33 . Bu sebeple bir <.. Herkes kendi nefsinin varllQlndan vasrtasrz haberdar olur. leibniz." sozlerini soylUyor. "Ben" sozunun.J9unu bildiriyor. onern veriyor. 8u SQZ Kant'm "Saf Akhn Tenkidi" eserine yol actvorvKsnt'tan evveJ saf akh arasttrmarun onemini bildiriyor.Oni'ye . En acrk ~y kendi zati haklkatrdrr. Bu husus deille muhtac olmavan bir bedshet (evidente) tir. Bu babda Nasl'r-I TOsl ile beraberyUrUyor. DU~Unce de rOha delalet eder.NOniu Kaslde"sinin basinda." (Descartes). 42 stMAVNALI BEDRtJDDtN (821/1420): Bedeni.

"KUC.Uk ve bUyUk alem" sistemini yurutUr." sozO· ile lbn-I Sina'ya uyuyor. 34 . c. Leibniz ile Wolff'un "Ezell ahenk"ini andmvor."Ezell in~lYetl alemln nlzamrru te'yit eder.) d) e) 46 - iradenin unsurlanru lbn-i Sl'na gibi tahlil ediyor. KELtM-i HEMEDANI: Orner Havyam gibi pozitivlsttlr. 47 ERZURUMLU 1BMHtM baslava" sozu He Spencer/in HAKKI EFENDt (1186}1768): a) b) 48 - Darwin nazariyesini izah eder. KATip 9ELEBt (1067{1656): "Her ~okluga birlik voniinden felsefe tarifine temas ediyor. TekamUI sistemini bildiriyor.

bunu apacik bir dille beyan edivor: "Bazi yUksek ve derin d(j~Unceler vardrr ki.TEKAMUL StSTEMt . bir nev'i. Allah'a inamyordu. (Evolutionnisme) Degi~me (transformisme) sistemi ilk once Fransiz du~unurU Buffon ile beslarrus. Darwin. blrtakrrn islam dilstinilrler! taraftndan yUrUtUlmu~tUr. Darwin= ile tshavvul (degi~me) sistemi terakki ve geli~me kaydetmekle tekarnill sistemine kalbolunmusrur.869/255) : ilk evvel "El-Havevan" risalesinde bu hususta bazl gozlemler zikrediyor. Degi~me sisterni. Fakat sistemin metod ve kaidelerinden bahsetmiyor. Bundan dolavi Darwin sistemi. "lIirn ve Din Kavgalan" adlr eserinde. 1EL-CAHtZ islam dilsiinurlerinin eserleri ile (776 . diger bir nevi'den yarattlgma inaruvordu. Nitekim Amerikah alim Draper. Darwin sisterni savrlrmsnr. Draper'j tasdik edeceqiz. lsre tekamill sisterni bu cumledendir. 35 . Darwinizm. Bu vilzden tekamul sistemi. Allah/In. bunlarrn islam dershanelerinde okunduqu gorulOyor. rnilslilrnan d(j~Unurlerdjr. eskiden bed Ei-Cezire (Mezopatamya) 'nin din! hurafelerinde tohum olarak vardr. Darwinizmi ilk defa artaya atan. Darwin tarafmdan qenisletilmistir. diger bir Fransiz du~unuru Lamarck ardmdan gitmi~tir." Miihim olan bu dsvade. Avrupa ve Amerikalilann tabiatlartna doqmus zanno!unurken islam eserlerinde gorUlerek hayrete du~Ulijyor. Hatta muslumenlar bu sistemi UZVI (organik) olmayanlara bile ~amil kihvorlar. (Deqisrne) sisteminin asrl kurucusu Larnarck'nr. Bu sistem canh alan Wr (especejlerin sabit olmavip evvelki Wrlerden hasll olabileceqini ileri siiren bir sistemdir. Canh mahlOklann tedrid bir sOrette meydana ge!dikleri asrtrruz kesiflerinden saruh rken.

hayvan ufkunun sonu maymun ve maymuna benzeyen hayvan olur. Rabbsn! inayet ve il§hl' hikmet (Providence) tabirini kullanrvor. Sistemi organik cisimlere hasretmiyor. Her bir mertebenin son mertebesi UstUnde bulunan ilk mertebesi birbirine baglldlr. El-Fevzu'l-Asqar'da. Hayvan ufkundan sonra ufak bir artma ile akil. ruhlar alemini rniisahede ederler. 4: lBN'O'L-HEYSEM (430/1051): Draper/in bevarnna gore. Miskevevh'In Izahl bugunkU nazariyeye daha uygundur. melekler mertebesine erisenlerdir ki. Him ve irfan ile hayat bulmus. srrssrvla bitkiyi ve hayvern gec. nefislerinin cevherleri pak olmakla.. 3EBt. hayvan ufkunun son mertebesi ile baglantl kurrnakla. san'att itibariyle bal ansi insana yakrn oluyor. ate$ ve toprak arasmda da bir tertip gozetiyor: Unsurlarrn cuz'Ilerinolan madenlerden baslayarak. Belki madent cisimlere de mil krhyor. nefsi ahlakl itibariyle at. Nitekim valmz duyulabilenler. temyiz (avrrrna) ve konusma ozelliklerini kabOI eden insan gelir. varhklarm mertebeleri vardrr. tekamul sistemini ~oyle izah edi- . cisrnan! haberleri taruyan ancak bedenin selah bulmasiru aravan ilh . Hayvan mertebelerinin en son mertebesi insaru andrran ve insanlara benzeyen havvanlardrr. rOhanl varhklan. kalb gozleri acilrrus. lnsarun son mertebesi. Tehzibil'l-Ahlak. hava.i hayvanlar gosteriyor. akl? varhklan kalb gozleriyle gormu~ olanlardrr ki. lnsarun ilk mertebesi hayvan ile bag lantrs: olan insandrr. Tabii Seckinlesme (selection naturelle) t€ibirine kar$dlk. ALi MtSKEVEYH (421/970): Risalelerinin ~a- has" Et-Tahare.. Maymundan az farkh olan zenciler de bu cumledendir. tLirlU tOrli. Su.erek insan mertebesine kadar mertebeler silsilesi kovuden yor. lnsanm son mertebesi hakkrnda lhvan-: Safa ile mutabakat vardrr. bUlbUl ve gUvercin. fiili itibariyle havvandrr. lhvan-i Safa kendilerinin son mertebeye erdiklerini beyan ediyorlar. Insan ufkunun ilk mertebesi.2- tHv AN-I SAFA: bircok: yerlerinde sistemden bahsediliyor. Bunlar ilk mertebede alan kuzey ve guneyde medeniyet drsmdaki insanlardrr. Insan mertebesine yakm alan mertebede. cismsnt tesekkill itibariyle maymun. tekamiil sistemini ~oyle izeh ediyor: Cisirnler arasmda birlesme ve aynlmalar. papeqan. fiilde havvandrr.. insanlar surette insan. Bu insarun en a~agl mertebesi sekilce insan. zekas: itibariyle fil.

$eyh Celsleddin-i ROmi'nin kavgalan. Darwin'in hayat mUcadelesinden daha ~UmullUdUr. Fazla bir ~ey yazrruvor. Jnsan maddi aleminden beslaverak blrtakrm mertebeleri geclvor. once csnsrzlar alemine geldi. esek oluyor. bu alemde nebat halini hatrrlemadr. fnsan iken olUr.oldu. meali §U voldadir: "Bencansrz iken oldum . burada da vrllarca kaldi. Mevlana Miskeveyh'in sozUnden fazla bir §ey sovlemivor. hepsinin UstUnde de ilahiyet (lIahhk) vardrr. yani melekler. meleklerden olurum." Mevlsna Celaleddin-i ROm!'nin andlgl kavgalar. uyur iken vine oldUm.. maymun oluyor.AZVtNl: . 7MUHAMMED K. cansizlar alemini ve 0 alemdeki kavgalan anladr. "AcaibU'I-MahIOkat" ad" eserde Ihvan-ISaU3 ve Miskeveyh'e uyarak tekamill sistemini Izah ediyor. Darwin'in "Hayat MUcadelesj" (Concourrence Vital)'ine ne kadar benziyorl ~u kadar ki.h:tOnde srrf rOhanl olan mevcutlar. SOdanlilan hayvana bltislk lnsan gosteriyor. BOylece bir alem-· den diger bir aleme dolasa dolasa simdi akilh ve slim . uyur oldum. 6CELALEDDIN-I Bt1Ml: Ilk defa Mesnevi"sinde. at oluvor. Mevlana Emir Alifnin "Rohu'l-lslam" tercUmesinde Ihvan-I Safa tarzinda blrtekim tzahtan vardrr: Insan mertebesinde kalmaYlp i. maymun mertebeslnfoecirip insan merrebesine vanyor.t TtTst: ilk defa Fars dili ile yazdlQI II Ahlak-I Nasiri" de Miskeveyh'e uyuyor.. Yalruz "ufkunu" ualeme" dogru dondunlvor.vor." Diger bir nazrrurun meali §6yiedir: "Adem aglu. VOce Yaratan onu hayvanlar aleminden insanlar alemine cekti. hayvan oldum. adem oldum. Nebat aleminden hayvan afemine dU~fij. 37 . 8iBN4 HALDtJN: "Kltabti'l-lber ve Dlvanu't-Mubteda' ve el-Haber" mukaddimesinde tekamUi sistemini bildirivor. Fars dill ile manzum olarak ~yle izah ediyor. Hayvan iken de oldum. oradan kelkrp nebat alemine ge~ti. srrastvla okUz oluyor. 5NASJR.

(*) "[nsan rOhu rubobt halinde hadlseleri tarnr ve ilk muharriktir (ilk h&. adem olmadan evvel maymun idi. AlIah'ln ilk muharriki saverler: rnutasavvrllara gore "levh-i MahfOz" ve Kalem-i a'l€ldlf. fil ve papaqan (tutt) 'I g6steriyor. bu beyit dogrudan doqruve Bidil'in midir. lhvan-: Safa ile Miskeveyh'in IIBirle$- me .mavn bir boliim acivor." Yani: "Hie. Sonunda Celalilddin-i ROmi'nin. Ademl." ~u kadar kl. reket ettiren) bu da Allah'm kendisidir.9- KlNALIZADE ALl EFENDt: En evvel Turkce olarak Ahlak-: Alal"sinde tekarnill sisteminden bahsediyor. Maymunun krhndan ve kuyruQundan baska bUtUn orqanlanrun ie. Insan insan-i kamil mertebesine oradan k01l1'akil" mertebesine eriyor. at.H. seklt bi heyOla kabil-i sO ret nesud Adem-i hem Pi!} ez an adem seved pOzlne bOd. insan ·ile hayvan arasma mavmun (Nesnas)'t ve vesak': koyuyor. divanmda tekamUI sistemini tzah ediyor. I 38 . insan ufkuna en vekm olan mavrnun.i ve dl~1 insana benzediqini dU$Unerek bovle hOkmediyor." Aristo'nun bu gorU~unu Islam me~~a·lleri (peripateticiens) kabul etmezler. "KUlli akh". 10 ABDt}'L-KAD1B-t BtDtL (1188/1711): Turkistan Ttlrklerinin edib ve mutasavvrflarmdan olup. ~u bevf ile maymunu resrih ediyor: "Hie.bir sekil maddesiz sorer kabul etmez. 11 ERZURUMLU tBRAHtM HAKKI EFENDt: "Marifetname" adl: ansiklopedik eserinde tekamill sistemi re. . "Ben cansrz iken 61dUm. uyur oldum" rrnsrai ile baslavan krt'asim ilave ediyor.f. "Mertebeler" ve "TekamUI" nazariyesi hakkrndaki sOzlerini hOlasa ediyor: Jnsana en vakrn olan havvam maymun olarak gosteriyor.i.ittisal". Bu hususta ihvan-I Safa'ya uyuyor. yoksa eskiden beri sovlenip geldi~i ~alde Bidil tarefindan iktibas rm edilmistir? Her nasil olursa 01sun insanoqlu ile maymun arasmdekl bag sark dU$Unurleri araSl nda yayg I nd I r.

lkligl ise asia dik acrya ulasarnarmstrr. maymun hlcbir vakit elleri ile yani on ayaklan ile kasrvamaz.lk1l911dik a~1 seklindedir. valrnz arkasim siler. Bu hususta iki delil getiriliyor: 1lnsarun yuz a<. arkasrrn elleri ile kasrr. 2lnsan. 39 .TENKtT Tekamiil sistemi son zaman!arda itibardan d{j~mu~r kifayetsizligi ortaya crkrrusnr. Sekil itibarivle insana vakm olan maymunun yUz a<.

Milstesrik Humbold.UnkU mUslUmanlar eskilerin kaba saba bilgilerinden mtlsbet ilimleri crkerrruslardir. 7MUslUmanlar kimyagerligi teat ve kimvada potas. Keslr ve Ebu'l-Vefa'nm Zl~ (Gok hsritasi) dUsturlan Avrupa'da D'Alembert ve laplace gibi buyOk maternatikcl ve astronomlann dlrnaqlermda yer bulmustur. D'Alembert tara- Islam astronomlannm eskilerinden olan Ma~allah'm Usturlap92 ile gok kiiresi {KUrre-iMu~ebbeke)OO. 4Meshur matematikcilerden EI-KOhl"nin yazm degi~mesi ile sonbaharda gUnlerin mOtedil olusuna dair kesiflerl vardrr. kendilerine mahsus medreseleri verdi. makamlara gore srmflame vaprlrrus ve yeni mosikt aletleri lead olunmustur. <. Bu hususta bircok eserler vaztlmrs. Kadmlar erkekler gibi ilim havanna anhrlerdr. Bu medreselerin en mOhimle6- 9- 40 .Ferganall Ahmet b. Efvah'm nezareti altmda lnsa olunmustur. 5 .1 -' EbO Abdullah el-Harezmi. gokteki vrldrzlann mahiyetleri ve hareketleri hakkmda yazdl~p eserleri bugUn ilim ehli takdir ediyor. Ferganah Ahrnet b.MUslUmanlar mOsikl'yi bir fen seviyesine cikarrmslerdrr. adh eseri.bUyUk maternatikci (riyaziyeci) cabir b. silblime. mOslOmanlarr tabiat ilimlerinin haktkt mucitleri olarak yadeder. 2. sUlfOrik asit gibi birtakim kimyevi maddeleri kesfetrnislerdir. Kesir'in "Kitabii'l-Harekati's-Semaviyye" (Goksel hareketlerin kitabr) frndan derin hurmetle karsilaruvor.Avrupa'da Endiilils'te 1190 senesinde yapdan Seville (Isbillvve] raSathanesi. 8 .

41 .En yUksek ay" adrru verdiqi bir cisim kesfetrnistir. 13 .i~ek a§ISI ilk once Osmanli TUrkleri taraftndan lunmus.rinden biri Kahire'de 684 farihinde hir'in krz: farafmdan kurulmustu.Semerkant Rasarhane MUdUrU GlyasUddin Cemsid tarafmdan kullarulan Ziral A§ar usOIU Avrupa'da XV.ilk nmarhane. ondan sonra Avrupa'ya ge~mi~tir. Kimyagerimiz.Madenlerden kimleri bulmuslardrr. ila~ vaprnak usOlunU ilk once islam hebu- 12 . 11 .c. KanOnl Sultan SUleyman tarafmdan 14 . Brandt'dan evvel fosforu kesfetmis oluyor. fosfordan basks bir §ey deqildir. asrrda kullarulrrustrr. Bu cisim karanllkta 1~lk vermekle. 10 - Turk hUkUmdari Melik Za- islam kimvaqerlerinden Besir "Kamer-i Ala . vaptmlmrsnr.

bu dUstOru diger bir uslOp ile beyan etmlstir. dayanan tabiat ilrni. psikolojik tecrubelerle de. ve Muhyiddin-i Arabi'de vardir.CETVEL FRANSIZ 1DESCARTES: DU~VNtJRLERi a) b) "Suphe metodu" ibnU'I-Heysem ve Gazzali'de vardrr. 90ru:Oyor. aynen vardrr. Nuru" Ask" Muhyiddin-i mutasavvrtlerda Teymiyye'de Seha- d) e) Arabi'de vardrr.. lbn-i g) Dogu~tan gelen fikirler. bulunuyor. beraber. EULER: Halls tecrube metoduna de vardir. 2GASSENDt: itiraz varit olmavacak a) AII§h'a irnen etmekle mesi eski kelamcrlarde vardrr. h) "Anselrne" deillini bes filozof bildiriyor. isban vine lbn-i Sina tarzda acikhyor. g) ROhu. ovlevse vanm" dUstOru. ~) beddin-i "Formel "Tabiat "Menevi lbn-i Ru~dfde He Mantlk'/a itirazr. Kmahzade Ali Efendi. tabiat sistemi EbO Bekir Razi'de vardrr. lbn-i Sl'na'da. fikirler ve f) Kemal delili. EbO Bekir Raz7'- 42 . c) "Siirekli Yarafrhs" nazariyesi kelamctlerla. EbO Said Ebu'I-Havr Suhreverdi'de vardrr. yapma (Mec'Ole) kazarulrrus fikirlerin ashrn lbn-i Slna acikhvor.· maddi alemi kabOI et- b) S- ~agda. "Dilsuniivorurn.

eski kelamcrlar ileri sUrUyorlar. Gazzall ve Uz goru~lu olmasiru Siihreverdi bildiriyorlar. Safe.timai Mukavele Farab7'de yer tutmustur. lhvan-: beyan ediyorlar. Itimat PASCAL: a) lunuyor. '7 - OONDILLA.timai felsefesi tamamiyle lbn-i HaldOn'da vardrr. husOsu kelamcilarda Akla ve tabiata etmemesini c) vardrr. sonsuz olrnasr.4- MAUPEBTIUS: Arzin Ogullannda 5- olt.umu (mesahasr) hakkmdakiincelemeleri MOsa gOruluyor. b) . girsem. nazariyesini fllozoflanrruz Nazzam. alemin bedit olrnasi MALEBRANCHE: a) "Adl sebep" Allah'. ibadethsnemin Sicistanh kapisrru man'da 10 - dU~Uncesinin gorUlUyor. ash Jlh. a) I<.timal' felsefesi lbn-i HaldOn'da vardrr. VOLTER: Yavuz gorU~!U olmasi Nusencarii'de 12 ROUSSEAU: vardir. b) c) esvads gormesi mutasavvrflarda vardir. Zihnl ve harid SOrl' Mantlgl 8- LAVOISIER: "Hicbir Muhyiddin-i 9- sev yoktan Arabi/de var olmaz" vardir. MONTESQUIEU: tamamiyle EbO SUley- Ictirnsivvat 11 - ilmi ve ic.O: inkik kUlliyi etmesini (tUmeli) kabOI etmemesi yiizfinden. b) Boyut'un EbO'I-Berekat Bagdadl"de buGazzal! beyan ediyor. prensibi.Contrat social" nazariyesinin 43 . 6- Fenelon'un. mahiyeti itibariyle CLAUDE BERNARD: "Ne vakit kapatmrn." amelivathaneme ash.

18 AUGUSTE COMTE: a) llmt tasnif tarzi.IS - CONDORCET: i~timal felsefesi. c) ~) d) yor. b} Pozitivizm danl'de bulunuyor. Ebu'l-Berekat veyh'de gor(jfi. hissolunmaksiztn yen. 15 - Hunci ve Husrev ~ahl He ibnU'I-' RAV AISSON: a) b) 16 - "Sezgici bilgi" metodu Farabl ile Gazzali'de vardrr. lbn-i Haldun'de 22 RENOUVIER: vardrr. 44 . maddererin qecmesi" di. 19-20 BUFFON Bagdadl ile lbn-i MiskeHeme& nazarivesi Orner Hayyam ile Kellrn-i Sosvolojisinin insaniyet ash lbn-I HaJdOn'da vardrr. "Eski maddeler yerine. (*) Auguste Comte'a yolu ile alemi sonlu gormenin €lit nota bakmali. 21 DURKHEIM: vukanda zikro- Sosyoloji esaslan. ash lbn-i Rij~d/de vardtr. b) ~upheciligi Vasrl'da vardir. tatbik cilarda vardrr. Miske- OlOmden kurtulma careleri veyh'de yer tutmustur. tamamiyle 14 BAYLE: lbn-i HaldOn'da vardir..jyor. ash Muhyiddin-i insaniyet Dini'nin" Tannsi'mn Arabl'de gorjjlU~ ve LAl\"IARCK: Buffon ve Lamarck/In "Deqisme sistemi"ni lunan islam du~UnUrleri haber vermislerdir.i~Uncesi Belh'f Nazzam'da yer tutmustur. fikri Bednlddin'de Maddenin GUYAU: rOha donusmesi vardrr. 1'7 CUVIER: hakkrndaki buluslan. a) Tabii NOr'u Muhyiddin-i Efdaluddln Arabi'de goruluyor. esaSJ kelam- Savilan .

Maddenin rOha doniisrnesi BedrUddin'de bulunur. 2HERBERT OF CHERBEBI: metodcularda "Deizm"]. metafizik ve pozitif devre sahalanrun avn avn olrnasmm esesi EbO SUleyman Sicizi (Sicistant) 'de gorOlUr. 25 - Sisremi" .. vardrr. Cabir-i TOsi'de vardrr. BOYLE: a) b) c) (:agda~ tabiat felsefesi usOIU EbO Bekir Razi'de "Tabiat NOru" Muhyiddin-i Arabi'de vardir. t N G t L 1Z 1- D tJ5 n N tJ R L E R 1 EbO Said metodu. EbO'I-Berekat'tn stmflarnast tarnndadrr. Yeni Kimyanm esirleri.U: vardrr. MatUridilerde vardir. Tamarm ise Farabi'de BERGSON: a) b) c) 26 - "Sezgici Bilgj" nazariyesi. vardir. 45 . Claude Bernard'a uyarak teolojik. Felsefesinin temeli. HOBBES: a) b} c) 4- <. Farabi He Gazzslt'de lrnkan felsefesi MatUridilerde vardrr. vardir.agda~ tabiat felsefesi usOIU EbO Bekir Razi'de "Cemivet" nazariyesi Farabi'de vardir. Deisme'i Maarri'de vardrr. 24 BOUTBOUX: "lrnkan . S- Maarri'de yer tutar. esasi ve tarnarru Farabi'de FOUII.28 - FONSGR'lV'B: a} b) llim tasnlfl. 2'7 MABIOTTE: husOsundaki dU~uncesi Simevnah 1769'da hava basmci kanununu kesfetmistir.: vardrr. b) "Variations Concomitantes" (usOlilerde) bulunur. EbO'I-Hayr ile BACON: a) Aristo mantlgtnl inkar etmesi ~habeddin Suhreverdl'da gorUIUyor.

d) Terbiyeci anlavrsmm izi.. e) Berklev'in "Olquculuk . Gazzeli'de 10 THOMAS REID: gorUlLiyor. . b) Deisme'i Maarrl'de gorUlUyor.agda~tabiat ilmi felsefesi EbO Bekir Razl'de vardrr. DUGUALD STEWART ve Reid. 9BENTHAM: "Egoisme"i. NEWTON: a) mustur. Burhaneddin Nesef!'de gorU!Gyor. HUME: a) C. C. Felsefesini psikolojiye davandrrrnakla 11 DUGUALD STEWART: Amir'in halefi oluyor.I) - LOCKE: a) "Table Rasellsi lbn-l Sina'da bulunuyor. c.) "Tabiat NOru" Muhyiddin-i Arsbl'de yer buluyor. Hisarn IbnU'I-Hakem'de vardrr.ekimi isbat etmekle lbnu'l-Hevsem'in halefi olmustur. [hvan-: Safar Gezzali ve SUhreverdl"degorUIUr. Tabiat ilminin prensipleri EbO Bekir Razl"de yer tut- b) c) 8- Cekim kanununun izi. Amir'in halefi a) oluyor. 46 . b) Zaman ve mekarun harid bir kavram olmarnast hakkrndaki dU~Uncesi Gazzali'de vardir. 6SHAFTERSBURY: "Alem bedi' olup basks bir alemin miimklln olarruvecaqr" hakkmdaki g6rij~U Nazzarn. EbO Bekir Razl'de vardrr.Phenomenisme" sistemi Hi~am lbnii'l-Hakem'de vardir. lbn-i RU~d'de vardir. c) Zaman ve mekarun harid bir kavram olmasrm inkar etmesi husOsu Gezzali'de yer tutuyor. tsK~YA FiLOZOFLARI HAMtLTON: REID. b) 12 - Felsefesini psikolojiye davandirrnakla Hareket nazariyesinin izi. Duguald Stewart ve Hamilton'un felsefeleri olan Tabii Hektkatcrlrk. c) "Pheenornenisme"]. Nasir-i TOsI ve Kmahzade'de vardir.

rr hakkmdaki dU$Uncesi. b) Tabil sebep ve illeti inkar etmesi. Es'arilerde vardrr. fbn-i Sins ve Erzurumlu Ibrahim Hakki Efendi'de verdir. dUgU yol. Ibn-i HaldOn'un yoludur. yukanda adi qecen Islam du§unUrleri -haber veriyorlar. 18 SPENCER: a) Pedagojisi [bn-i HaldOn'da gorulUyor. Egoisme'j de vine Gazzali'de vardir. Tabit sebep ve illeti inkar etmesi. Phenomenlsme'i Hisarn lbnu'l-Hakem'de vardir. lhvan-i Safe.. usOlcUlerde vardir. - 47 . HAMILTON: "Yuklemlerin 15 - Kemivetlesmesi" sistemi lbn-i Slns'da vardir.Tortu" metodu usulcillerde vardir. Mill'in tartrsrnetan. 22 BUCKLE: \ ~iddetli steak. soquk ve mOtedil derecelerin. Zaman ve mekarun haric'i' bir -kavram olmamast husOdu§vncesi Gazzali'de vardir. b) Sosyolojisinin izi Farabl. 20 LUVES: Tabii sebep ve iHeti inkar etmesi de Es'arilerde vardtr.) d) 14 - "Residu .13 - STUART MILL: a) b) sundaki c) <. Es'artlerde vardrr. lbn-i Sins ve Fahri HAMILTON ve STUART MILL: Hamilton ve Stuart Razl'de yer tutmustur. "Tekarnul Nazariyesi"ni. 16 HUXLEY: "Phenomenisme"! 1'7 DARWIN: Hisam lbnil'l-Hakern'de bulunuyor. 21 amBON: "Roma Devleti Tarihl" hadlselerlni ara~tlrdlgl esnada yurU. insanlann yaranhsrnda ve stmflanndaki tesirleri husOsundaki gorU!jleri lbn-i Haldun'un gorU~leridir. Nusencant. c) Felsefe tikifinin izi Katlp Celebi'de bulunuyor. 19 BAIN: a) JI~u verde bugUn var olan sevin her verde ve her gUn var 0laca91 ilh ..

lbn-i TOfeyl'de gorUIUyor. "KU<. a) b) lslah ettigi teleskopta selefi. Miskeveyh ile lbnii'l-Hevsern'de a) nahzade 1/ vardrr. Sonsuzluk "Sezqici (NamUtenahl) nazanvesr. 48 . rnctasavvrtlarda. E§yanln canlt olduqu meselesi.agda~tabiat felsefesi EbO Bekir Razl"de vardrr. Felsefenin konusunun tabiat bllgisi oldugu husOsundaki dU~Uncesi EbO Bekir R€lzl"de vardrr.ALMAN 1NICOLAUS: DtJ§tJNtJRLERt a) vardrr.oklukta birlik (Kesrette vahdet) dU~Uncesi mutasavvrflarde 90rUIUr. EbO'I-Hasen'dir.UkAlern" nazariyesinin izi. d) Akrl kanunlan ile tabiat kanunlan arasmdaki shenk Vine lbn-I Sina'da vardrr. c) 6- C. NOlbn-i Sins ve Erzurum!u ibrshim Hakki Efendi'de vardrr. LEmNIZ: "Ezell Ahenk"i. PARACELSUS: a) vardir.UkDUnys" nazariyesinin izi (Nicolaus'da gorUlen). Muhyiddin-i Arabi'de b) f/KU<. lbn-i Sl'na'da ve KIAli Efendi'de vardrr. 2- bilqi" nazariyesi Farabl ve Gazzali'de vardrr. c) Ahlak? srfatlan". ~) Tabiat ilmini geleneksel bir din ile birlestirrnesl lbn-l Sina'da yer tutuyor. Muhyiddin-i 5KEPLER: Arebi'de vardir. islam dilsiinilrlerinde vardir. lhvan-i Safa. Spinoza sisternl. b) <. "Yeni Astronomi"deki kesfi. e) JlKU~Uk alem" nazariyesi (Nicolaus'da gorDlen) Islam d{j~UnUrlerinde yer tutmustur. EbO'I-Berekat'da b) c) sencani. c) 3JOHANN MOLLER: "Tanjantlar" 4JACOBI: nazariyesi Ebu'l-Vefe Buzceni'de vardrr. Farabr.

Cansrzlan 10 - cenh gorU~u. g) Zaman ve rneksm harici bir kavram gormemesini. Kmahzsde'de vardir. lhvan-I Safa. Muhyiddin-i vardrr. b) lzSfiye (Gorelilik) sisteminin esasi Muhyiddin-i Arabi'de verdir. d) "Saf Akh Tenkid"in lzi."Tablet Nurlan" Muhyiddin-i Arabi'de vardrr. g) En kuc. g) Akhn bUtun doktrinleri (metalibi) ve probfemleri (mesaili) kavramak husOsundaki yetersizligi Gazzali'de varcftr. Gazzsl? ve Silhreverdl haber veriyorlar. 8- (Leibniz'de zikrolunan) Islam dU~OnOrlerin- HELMHOLTZ: Enerjinin sakirru prensibi. vine Muhyiddin-i Arabi'de vardrr. rnustur. lbn-i Slna'da gorOlUyor. i) "Kati sebep" prensibi Gazzall'de vardir. mesi ibn-i Sina'da vardrr .. lhvan-t Safe ve IbnO'I-Heysem'de gorUlOyor. k) Bilginin baslenqrcmde duyulara ve deneye hisse ver. KANT: a) "En yUksek iyi" (Hayr-I a'la) husOsundaki gorU~U kelamcllarda vardir. Fahr-i Razi'de vardrr.) "Duyulann dogrudan dogruya algllama yapmadlgt" husOsundaki garu~O. c) Onermeleri Modallere (MUveccehlere) evirmasi lbn-i Sina'de bulunuyor. Muhyiddin-i 9FECHNER: Arabi/de Arabi'de vardir. Ibn-i Sina'da vardir. e) "Saf ve Pratik Akrl" nazariyesi lbn-l Sina'da yer tutf) ROhu isbat husOsunda getirdi~i faz'i'let delili. Dogum ve alUmUn srrf bir isimden ibaret olmasi hakkmdaki dU~Uncesinin lzi. h) Kernal Delil'in habercisi (mObe~iri) lbn-i Sina'dlr. Nazzarn. 49 . j) Uz gorU~lu olmasmr. . WOLFF: f) g) "Ezell Ahenk"i de vardrr. I) "Havir ve ser" nazariyesi.. Gazzali haber veriyor. c.Uk sonsuz (Asgar-I namUtenahi) un ash.

NO~nd)nl'de 17 HOLBACH: gorulUyor. Tabiatta devarnh hareket ve tekamulUn varhgl ve sukunun [hareketsizliqin} acrk oldugu hakkmdaki du~uncesi. Maarrl ile Orner Hayvam'dir. 12 HEGEL: Kernel delilinde 18 - ibn-i Sina'mn halefidir. lbn-l Miskeveyh'de vardrr. Akil kanunlan ne lbn-i Sl'na'da vardir. I) 11SCHELLING: ile tabiat kanunlan arasmdaki ahenk yi- a) Niifusun ~oklugu hakkmdekl gi5rU~UnUn esas: mutasav~Iktlgl esasr. "Ben'te zarf demesi. Celaleddin-i ROmi ile 50 . 14 KARL MARKS: Karl Marks'in kaleme aldlgl rzi. Celaleddin-l ROmi/de vardir. lbn-i HaldOn'dur. Muhyid- vrflarda vardir. b) Havata rUyadlr demesi. 19 STEINER: temsi! eden felsefe tarihinin ana harlan lbn-i insan nefsinin Heci Bayram'da verdrr. lbn-l Sina'da vardrr. HARTMANN: Yavuz goru~IUWgu. 15 HAECKEL: "Sermaye" (Das Kapital) sinin "Monisme"inde 16 - dayanagl.h) Baslanqrcta bilgi i~in duvvlara ve deneye bir hisse avrrmas. 18 LESSING: TekamUI fikrini HaldOn'da vardrr. Nazzarn'da vardu. b) Jki zrddrn bir yUksek prensipten din-i Arabi'de bulunuyor. SCHOPENHAUR: a) Yavuz gorU~1U olmasmda selefi. c) Ferd i~in "En vilksek ornek" fikri. lbn-i HaldOn'da vardtr.

Muhyiddin-i Arabi'de vardir. EbO'I-Hasan selefidir. HOLLANDA 1HUYGENS: DU§UNVRLERI a) Rakkast kesif husOsunda. nazariyesi. EbO Bekir Razl'de vardir.: Cansizlann canh olrnast husOsundaki diisilncesi. b) "Yaranci Tabiat" ve "Yaratilrrus Tabiat" Muhyiddin-i Arabi'den almrmstrr. c)Canslzlann canh olmas: hakkmdaki du~uncesi. b) C. Muhviddln-i Arabi'de vardrr. 51 . c) Cisimlerin diismesine dair kanunlan haber veren lbnil'lHeysem'dir. b) Islah ettigi teleskop'ta. sevmesi mutasavvrtlarda gorUIUyar. lbn-i YOnus selefidir.agda~ tabiat ilmi usOIU EbO Bekir Razi'de vardir. tabiat felsefesi. 2SPINOZA: a) Allah'. 5GALILEE: a) C. 2BRUNO: alan lbn-i a) C.tTALYAN 1MACHIAVEL: n n s n x n n t.agda.. 6TORIQELLI: ilk teleskop kesf EbO'I-Hasan'da vardrr. 8LEONARDO: (agda§ 4- tabiat felsefesi. EbO Bekir Razi"de yer tutmusrur .. c) Hareket miktanrun daiml olmasr husOsundaki dU~Uncesi Muhyiddin-i Arabl'de vardir. EbO Bekir R€lzl"de vardir.n n t sirade dayanagl Rama Tarihi otavlanru ara~tlrdlgl HaldOn'un yalunu rutmustur. b) Boyuf'un sonsuz olmasi Ebu'l-Berekat'ta vardrr. CAMPANELLA.agda~ tabiat felsefesi.

n n t a) b) Pragmatizminin izi. AMERtKAN WILLIAM JAMES: n n s u x n n r. ziral a~ar~irade unsurlan.c} 3- Bilgi tarifi. lbn-i HaldOn'da vardir.c.inavnca bir cetvele IOzum gorOlmemi~tir. Fransrz dU~OnOrleri ingiliz Alman itaryan Hollanda Polonya Amerikan 1/ 1/ fl 28 22 19 6 tr 3 1 1 " tr YekOn 80 Fosfor. Gazzali'de gorOIOyor. Fahr-i Razl'nin tarifine uygundur. Dahhak Hakem He Maarrl'de ve Naslr-i lOsl'de gorUlOyor. 52 . HEMSTERHUIS: Allah/In varllgl husOsunda "En Yuksek Iyj"ye alan hasreti kelamcrlarda vardir. atom ve elektron ile huy gibi yeni nazariye ve bilgi sahiplerinin adlan tesbit edilemediginden bunlar i. c) IbnO'Iile Tufevl Cagda~ tabiat felsefesi EbO Bekir Razl'de vardir. Pedagojisinin esaslan. b) Batlamius nazariyesini iptal etmesi. lbn-i Betrucci'de yer ahyor. POLONYA COPERNIC: DV~nNt)RLERt a) Astronomi ile ilgili nazarivesinin izleri.

Anlu Ehl-i Medlneti'l-Fezt!e. It (26) (27) (28) (29) (30) {31} (32) (33) Ebl Usavbia. Tarih Bagdadl. (7) E~'arl. Kimya-i Saadet. Dr. (5) (6) (8) (9) Ebu'l-BerekatBagdadl. ild3mu'l-Avam an ilmi'l-Kelam. Bevne'l-Frrak. el-MOteber. ihyaij/I-UIOmi'd-Din. Tefslr-i Mealim-u el-Muhassal. lzrnlrti. TehatUtu'I-Felasife. Tevhidt. Minhacil'l-Kerarne (34) (35) (36) ismail Hakkr Bursalr. Slvanu'I-Hikme. (24) (25) 1/ Cevahiru'l-Kur'an. Bilgilerde Allah Fikri.YI-Kadir (4) Bevhaki. EbO Havvan Fahr-i Razl. lbn-l Sina. 53 . El-Munktzu mine'd-Dalal. j~arat ve j~Etri3t Serhleri. en-NUket " " min Mesaili'l-Felsefe. Yeni llm-i Kelarn. Vasfi. Tehafutu'f-Tehafut. ( 17) ( 18) ( 19) (20) (21) (22) (23) " I. Mukayesat. " Gazzaii. ibnu'I-Klfti. Razi. UyOnu'i-Mesail. ~ifa.B1BLtYOGRAFYA $ark Kaynaklarl: (1) (3) Adrvar. Tabakatu'l-Ettbba. Adnan.. It Said EbO'I-Hayr ile Mektuplasmalar. Bener. KitabLi'I-Akl ve'n-Nakl. UsOli'd-din. Ahbaru'l-Hukeme. II Ebu lbn-i Teymiye.d. (2) Abdi. Kebir. lbn-i ibn-i Ru. Met81Ib-iAliye. ( 10) (11) " el-Mebahlsii'l-Mesrtkrvve. Haci Bayram ilahllerinin ismail Fesih Havdar i. [small Hekki. Boyunca el-Farku llim ve Din. Serh-i FusOsU'I-Hikem. Serhi. (12) ( 13) (14) ( 15) (16) Farabi. i~arat Serhi. Uyunu'I-Hikme. Makalatij'!-is!amiyyi'n. " Metallb-1 Aliye. Tatbiku'I-Hey'etli/l-Cedide. EbO Bekr Modern Riseie.

Comte. MUsbet Felsefe Dersleri. islam'da Fefsefe Cereyanlen.(37) (38) (39) (40} (41 ) " 'I (42) (43) (44) (45) (46) {47) (48) (49) Kasun Ganl. Muhyiddin-i ArabI. Garp KaynakJarl. Akil Muhtar. Paul. Antouen. ibn-i Ru~d Felsefesi. Draper. ~erhleri. ve istikrai (Inductif) Mantlk. Felsefe Prensipleri. Husevin Danis. . ad: gec. Ferec. Risale. Fonsgrive. ibn-i Katip <. rI (13) (14) Kitebrn rr "ilk (Deductif Prensipler. zo-r. el-Kindi. Aynca: He Misrrh Kitabrn ilgitf maddelerinde adr ge<. Asar-I Baklye. Alfred.itOhaH Mekkiye Naslr-i Fusl. Turk inkllsbma Bakislar. Neviterin Ash (Tercume). Felsefe Derslerinin Mantrk Krsrm. Birinci veikinci Tarih Kurumu Kongresi zabrrlart. Ozden. Terrib-i Saade]. lbn-i Sina Kitabr. (1) (2) (3) (4) (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) Boirac.en kitaplar vezrlmamtstrr. Rabier. Metafizik vePsikoto. Salih Zeki. H" ilimlerin Tasnifi. Emmanuel. J-IeyakllU' n-NOr. Emi Ie. HulOlllerden Sivash lbnu'l-Humsm Hudarl'nin eserleri. Cer ide-i Ilmiye. Saf Aklm Tenkidi. ~ehr-i Nuzhetii'l-Ervah. Tedavi Klinigi. Miskeveyh.elebi. Sins.enler vazrlmamrsnr. Ahlak-: Nasir]. " 'Pratik Akltn Tenktdl. Felsefe Prenslpleri. Felsefe-i ibn-i RU~d Risalesi. 9/9f1944 istintad ilgili maddelerinde Ismail Haklo iZMiRli 54 . Pevami Safa. Descartes. Kant. Metot Hakkmda Nutuk. Eski Edebiyat ve ilahiyat FakUlteleri mecmualart. Suhreverdi .TUrk Ansiklopedisi gibi kitap ve dergiferden istifade edilmistir.jiPrensipleri. BeY€lnu'I-Hak. Felsefe TarihL Janet. Fouillee. Auguste. islam . Spencer. Rubaiyyat-I Hayyam. Fi.

muslumen ve blrcok Yuten- olan "Medtnetu'I-Faztla Savimr" EI-Kindi: . (2) Mudafaanamesi. Oaha sonra Celal Nuri "Edebiyat-i UmOmiye" mecmuesmda bir baska cevap vermlstir. ~imdi Hakkinda Turk "Miliiyet vaktiyle Ziya Somar Fransa'daki talebelerinden Nazariyeleri Coskun verebileceqimiz doktora Degirmencioglu bir tez hezrrlernaktadrr. kanunlar da vardir. Aristo'yu ~all~ml~tlr. 'icadetmi~tir. ile.950 vrllan arasmda en buyuk filozoflardan Aristo ve Eflatun te'lif MOsikfde Matematik ile 200 kadar dilimize yrller: cesitli lslarnlvet'Ie vasarrus olan Farabl.B. Fakat Kemal'in bu cevabi pek tatrninkar degildir.NOTLAR: I (1) E.1939 Villari arastnda Bazi bilginlerimize gore son asrrda filozof dU~unUrdijr. biridir.1899 vrllarr eserleri vardir.'nca Kindt. 70 ve ka- felsefesi etmejie birtakim alarunda eseri Eflstun bUtUn bu felsefeleri dar dil bildi9i denen aleti bilinmektedir. yegane lermsn. faaliyetlerine katdarak Tabiat filozoflanrun kelamcilann 55 . Hamdi ederek Yazrr ve Mezahib" 1341'de adt Tllrkceve istanbul'da minin Yeni (5) Fiiriibi: yeti§tirdigi Efltltunculugu. 870 . Renan: 1823 -1892 dU§unUru. "llmin Geleceqi" Akademisi'nde ~air Narruk villari arasmda vesarrus olan tanmrrus Franadh eseri de meshurdur. (4) rihcisi. Risaleleri adh ve Kanun oldugu - geni~ En onernli eserlerinden bastlmrstrr. hinin "Metalib cevlrrnls Paul Janet: ve Milll Havat" adh eseri rnes- 1823 . Bu arada tercUme vaprrustrr. C. S€ailles vazdiklart ilave felsefe ve ekollere sit kisrruru rneshur tefsir alrmda notlar ve tenkitler basrlrrusnr. maarif cevabi Namlk (ileri). SIZ Franslz llirnler Bunun Uzerine "Renan verdigi Kernal. hur ve degerlidir.873 Kendisi arasrnda ilim dallan vasevan me~~a7 filozofudur. bizzat ilk 801 . Eklektik bir ile. cok islam alefilozoftur. [st. vessmrs srfatrru bir bir dU~unUrUtezi heziryeni Mehmet izzet: 1894 . Kendisi 1883'te bir konferansta bu yersiz iddialara isiamivet'e oldugunu cevap siddetle vermis ve hUbu ve ilerleme dusmaru sovlernisti.E. ilimlerin (6) Kendisinin kesfetrnis bilgisi sarulmaktadrr. Cum etrnis ve lslsm'tn Him. ve "Gazzalt" eserleri ile ranmrrusnr. Be~ ciltlik "islam DU- ~UnUrleri" (3) muzdur. sahada kitap nancadan tercumeler He rnesqul ve ilk olmus vezmrsnr.Faziletli sehir ahalisinin kitaplan cevrilmis fikirleri" ve "lhsau'l-Ularn ve M. €!limi M. de Vaux: Tarunrnrs isimli mlistesriklerdendir. 1327" ad: altrnda vaymlenmtsnr. arasmda ya~aml~ Pransiz felsefe ile t~tari- Felsefl problernler ve bircok G.

tlardandlr.7tlr. 354 . . Kendihinin kiliseye ve S. asrr basmda dogmu~ olup 1245'te olmU§tUr.adan Uitinceye c. Pek cok eser vazrrustrr.agm en geni~ qilgisi ve orijinal filozofudur. R. (11) S.lke. Atinali Saint Thomas talebesidir.lsldlr. Augustin: M. Bu imkana aneak olrneden iki sene evvel kavusabilrnlstlr. (14) Gazzali: 1058 . fizik. Gene.·.1291 yillar: aresmda ya~aml~ bir 'htristiven ila- (8) R. (12) Hales'li iskender (Alexandre): 1170 (1180) . Baton: 1214 . "Organon" adh rnantrk kitabt H.atan "TehafUtU'I-Felasife" ve "Makasrdu'l-Felasife" adh eserlerl ile "EI-ik:isat fi'l-i'tikat" adlt eserleri de en meshurlar arasrndadtr.ml§tlr. sayglsl olmadtQmdan ve islam du~(jnijrlerinin buyuk tesirinde kaldlQmdan ve bunu da ae. llmin her dahnda kitaplar vazrrus ve devrine gore c. trp ve astronomi €!limi olarak tsmnrmsnr.O.evrilmi. (10) Aristo: M. Hales'Il iskender'in Fransisken ilahiyat kilrsUsUnde halefi olmus ve bundan birkac YII sonra olmU§tUr.322 vrllan aresrnda ya~aml~ bir Yunan filozofudur. kimya.ok ileri sayrlan 1zahlarda bulunrnustur. Yeni Eflatunculuk ile Hrristivanhk arasmda bir sentez meydana getirmege <.1280 vrllan arasrnde vasarmsnr. Bu kitaplar Batl 56 . Batih felsefecilere ve rnustesriklere gore.ah~ml. 384 . En bUyuk eseri "lhyau Uloml'd-Dtn'tdlr.Farab1'dir) ve Hrristiven ve islam dU~UnOrleri Uzerinde derin tesirler vapmrsnr. (7) M. (9) Buyuk Albert: 1193 . Mantlgl da ilk defa sisternlestirip ilim haline getirenodur.aifade etmekten ceklnrnernest yuzUnden.r. kelarndan hareket etmekle birlikte.7aml~hr. Gazzali Uzerinde tesiri 01dugu ileri silrillrnektedir.1294 vrllan arasmda ya!?aml~ blr ingiliz filozofu olup. arasm- (13) J. Kendisi Orta~agda yeti~mi~ en onemli hrristlvan filozof ve ilahiyatc.S.YUrUyUcUler" felsefesi adi verilmlstir.1111 vrllar: arasinda ya. Kilise felsefesinin ilk ve en bUyUk temsilcisidir.evrilmi~tir.kidine dair kitaplan bilhassa bahsedilmejie deger. Sir krsrrn kitaplan Arapc. ilk sistemli filozoftur. ilk <. ilk defa clddl bir sekilde Aristo ve Eflatun felsefelerine cephe alrrus. 13. "KltabO'I-Akl ve'I-Ma'kOI"dur.1245 vrllan da vesamis olup skolastik felsefenin UnlU Ostadlanndendtr. Atina'da derslerinl gezinerek verdigi Lise'yi ae.430 villan arastnda vasarrnst. Stotte: hiyatC.OldUgU zaman piskopos idi. takdlri mUdafaa eder. Bu yUzden de felsefesine "Me~~aiyyOn . En meshur kitabr. Thomas gibi kilise babalartna hie. Kendisi Eflatun'un talebesi ve iskender'in hocasrdrr.7tir. Bu yuzden kendisine "Musllim-I Evvel" ilnvaru verilrnis (Muallim-i Sani. felsefeye ragmen bUyuk bir filozof olrnustur. de la Rochelle: Skolastik filozoflardandrr. vesta Aristo ve meshur batUn islam filozoflartru iyice hazmetrnlsti. uzun seneler rnanasttr zindanlannda kalml~ ve tek satrr vazmasma izin verilmemlstlr. Atademir taraftndan Tilrkceve -. 1210 . "Metafizik" ve diger mUhim kltaplermdan hicbirisl +erciime edilmistir. Aynca filozoflara c. matematik. Irade hUrriyeti verine ilah. Gazzalt islam aleminin en orijinal ve en bUyuk filozofudur.

Ockham'h William'm talebesidir. Bunun i-. bu degi§ik ac. en cesuru ve kat't tavrrh olamdtr. Nominalizmin en bOyuk temsilcisidir.in "Ortac. Allah alemi bOWn olarak bilir. Fenomenler alemi. D'Ockham (W. (18) Abelard: 1079'da Nante'da dogdu ve 1142'de oldO. Kant. Felsefede bir inkllap yapan "Tenkitleri: Saf Aklm Tenkidi. "Summa Teologica" en buyUk eseridir.in Ban'da felsefenin haklarrrn en iyi savunan filozoflardan biri olarak bilinmektedir. Kant'm 57 . Kant: 1724 . Skolastigin en bUyUk temsilcilerindendir. Ansik!opedik bir stim olup dogmatizme ve ~i. numenler slemine aneak pratik aktl ile ulastlabllecedinl ileri sUrer.iphecilige kars: modern felsefenin en bUyUk sistemlerinden olan "Tenkltci akilcrhk ve Transen· dant idealizm"] kurrnustur.all§ml~tlr.ok tesir etrnistlr. Eserlerinin bOyOk bir <. Fakat bu kitaplann hlcbirisl dilimize c. Bunun ic. Bilinemez mutlak verhklsr olan numenler de spektllstlf mefafizigin konusudur. Son vrllarda Almanya'da Gazdll'nin "Sofra adab.ogunun ehil olmayan klrnseler taraftndan ve ticari' kazanc."na dair vaprlmrs bir eresnrma. Buridan: 1360 yllma dogru olmU~tOr. of Ockharn}: -1285 . Kendisi bir fenomenler (h&diseler). (21) i. (15) S. asrr maddecillql. Gezzall'nin bircok eseri TUrkc. (16) IIAllAh'ln cUz'iJeri bilmesi meselesi" asrrlar boyunca rnunakasa konusu olrnustur. Sir krsrm filozoflara gore. maAlesef.eye cevrllmls ise de. Nominalizmin kurucusu Roscelin'in talebelerindendir. <. hem izati hem de objektif olan ilmin konusudur.ok istlfsde etrnlstlr. onun uyandlrdlgl alAkayl ve blrakttgl tesirlerin derinligini kismen anlatabilir. Aristocudur. Pratik Akltn Tenkidi ve HOkUm GucunUn Tenkidi" meshurdur. blr de numen'ler alemi avrrrnaktadrr. (17) lbn-l Rii~: 1126 .ogunlugu ban dillerine tercOme edilmis olup.1804 vrllan erasmda ya~aml!i buyuk Alman filozofudur. 19.t1ardan bir tanesini te~kil etmektedir.agda kilisenin resrni felsefesi haline gelmi~tir. Thomas: 1226 . Bu da tercOmelerin c.ogu gOvenilir ve yeterli olmaktan uzaknr. Kendisi GazzA1l'ye muhallf olrnastna ragmen ondan c.esltll dallarda bircok eseri vardir.1349 seneleri arasmda ya~aml~ olan Ingiliz ilahiyat~lsl ve filozofudur. Aristoculuk ile H!ristiyanltgl. "Thomlsme" Ortac. Gazzali'nin TehafOt'One "TehafUtO't-TehafOt" adlt bir eserle cevap vermistir. Aristo'yu tercUme ve serh etmlstlr.agtn en bOyUk Aristo ~arihilJ olarak.dO~Oncesinec.evrilmemi§tir. Modern mekanigin kurucularmdan saYIIJr. Bu gorU~e basta Gazzall olmak Ozere blrcok Islam dO~OniJrleri cephe alrnrslardrr. (19) G. Ozerinde cok degi~ik acrlerdan arasnrmalar yapllml§ ve veprlmaktadrr.1198 vulan arasmda ya~aml~ EndOlOslOfilozof. on planaallnarak vaprlmasmdan ilerl gelmektedir. Aristo'nun kitaplarma blrcok serhler vezmrstrr. fakat cUz'ileri bilrnez. c. Skolastiklerin en serbesti. Gazz~II'nin olOmOnden 16 sene sonra nlhyA" adh kltabtrun lMinceye tercurne edllrnls olmasr. (20) J. Aristo'nun eserlerini serh etmistir. akrl ile imam uzlesnrrnave c. Kurtuba kadtllgl vepmrsnr.1274 yillarl arastnda ya§aml§tlr. bilinmektedir.

Esas meslegi papezhktir. Geulinex: 1625 . Eserlerinin bLiyUk <.· Mureau rahibi oldu. (27) Boyle: lngiliz fizik ve kimya slimi olup '1629 . Serbest bir dil§unurdUr.1699 seneleri arasmda ya~aml~tlr. latun'dan etkilenen bir ahlak felsefesi kurrnustur.Fenelon.1691 yrllar: smda yaserrusnr. Descartes'i devam ettirenlerdendir.lkardlgl Felsefe Mecmuasmda Kant Felsefesine dair yazdlgl makalelerde aynl gayret icinde idi (Bk. (26) Gassendi: 1592 . (30) . ingiltere'de akllclhga kar§1 kovan tecrUbeci fenomenizm mektebinin en buyuk temsilcileri aresrna girmi~ ve fenomenizm ve pozitivizmin mujdecisi olrnustur. Kant'l dogmatik uvkusundan uvandtran ve tenkltcl felsefeye vonelten odur. 58 . Dekert'cilik bunlarm eJinde kisrnan Panteizme kavrmsnr.r.ogunlugu Mehmet Karasan terafmden dilirnize kszandmtrmst. Bolay. Hume: 1711 .1655 vrllan arastnda vasarrustrr.1780 vrllan arasinda ya~adl. S. Modern ~agln en buyuk Fransrz filozefudur. Fransrz filozofu ve jlahiyat~lsl. (25) Condillac: 1715 . ara- Renouvier: 1815 .i ve astronom. (31) 1695 Ylllarl Huygh·ens: Hollandah flzlkci. (23) A. H.eye tercilme edilmlstir. Malebranche: 1638 .1790 seneleri ara- (32) Hemsterhuis: Hollandah bir filozoftur. Ruhc. 1651'de dogup 1715'te olmu§tUr. matematikc. Ahl€tkta mutlak deterministtirler.e$it!i ilim dallarmda keslf ve acrklemalanrun vanmda analitik geometrinin de kurucusu olmak gibi bir srfata sahiptir. Descartes'ci mektebin en bUyuk temsilcilerindendir.1715 vtllan arasmda ya§aml§ bir Fransrz filozofudur.lkml~ ve kendisini Kant felsefesinin ta.allim'~tlr. (29) Descartes: 1596 .u ve Madded GonJ~un MUcadelesi).bit bir devarm gibi gostermege c. Fikirlerimize kaynak olsrak valruz duvulanrnm (lhsaslen] kabOI eder. Boutroux: Ruhcu Franstz filozof lartndandtr.1903 yillar: arasmda ya~aml§ buyuk bir FranYeni Tenkit~lIigi ve Yeni Kant~IIlgl kuran kimsedir.1650 vrllan arasmda vasamrstrr. "Tabiat Kanunlarmm Zorunsuzlujiu Hakkmda" adh eserleri Turkc. Bu maddeciligi memleketimize nakleden BahaTevfik. Idealistlere ve materyalistlere karst §upheciligi ileri sUrmu§. (28) srz filozofudur. (22) N. (24) D. 1910'da C. Yeni C. Egitime €lit fiklrlen ire de terunrnrsnr.1776 villan arastnda vasamrs bir ingiliz filozofudur. Mutlak sansuallzrnln kurucusudur. y€tni cuz'i' iradeyi kabul etmezler. Esas karakteri He materyalisttir. T. smda ya~aml~tlr. 1845'te dogup 1921'de ormu§tUr. (33) E. <. Aristo'ya hucumlan ile meshurdur."Pratik Akh"nln inkan He ortaya C. Daha c. Felsefeye baz! miihirn tesirleri olrnustur. 1629arasmda vasarnrs olup felsefeyi ilgilendiren eserleri vardrr.ok Sokrat ve Ef1720 . Bircok eserleri vardtr. "Din ve llim". Bu filozof da Descartes'ci mektebin ileri gelen temsilcilerindendir.agda metodik ~upheyle lse baslerrus ve buradan acik ve seclk fikirlere ulasmrstrr.

Eserlerinden "Monadolo]!". minin bir lngHiz fi- aniak sisteml (40) Schetling:1775 .1754 Vllian <. C)ptimizMi benitnsemi~tir. 1473 .yUk temsilclsidir. gerc. YahOdi aSlllr Franslz 20. (44) Copernic: arasrnda v~aml~hr. Sekip Tunc. Ortjinal ve cazip fikirledi·le mekanizme.llan romantik devrln son bu.1543 Ylllafl astronomide inkrlAp yapml.1903 vrllan arasinda ya~aml~ttr. Pozitivizmin ingiltere/de en Heri gelen temsilcisidir. materyafizme ve pozitivizrne karst cephe aldl ve kuvvetli akisler uvandrrdr. kalml~ bir ingiliz filozo- (41) 8ain: Utilitarizm ve pezitivizrne bagh fudur.1713 Yillan arasmda ya~aml~ lozofudur. Bacon: 1561 .ok tesiredenlerden arasinda blrldlr. Aymzamends tam bir deterministtir. Alman ldeallzbuyUk mumessiHerindendir. Bruno: 1548· 1600 ytllan arasmde va~aml~ ltalvan aHmi ve Muhyiddin-i Arabi'den etkilenerek Hlristiyanhga aykrr: bir panteizm ortava attlgl i<. sefe (36) rUdur. Wolff: en 1679 . 1646'da dogdu. Panteizmin Banda en bLiyuk temsilcisidir. Aristo mantlglna . (35) Leibniz: Alman filozofudur. (42) mektebinin f. Mill: 1806 . 1818 .ah~ml~tlr.1677.in Vaphgtnl 0.tlr. Ahl€lkta favdacidrr. va~aml~ bir Alman d(j~unu- Kant'a fifozofu. (37) (39) Sh. asrm en buyuk ruhcu (spiritUaHst) fHozofu olarakkabul edilir. ve M.1873 Villari arasmda ya~amf~ bir ingiJiz filozofudur. S... seneleri arasmda vasadr.1854 YIHarl eresmoa ya~ml~ bir Alman filozoKant'la aC. Zeka karsrsmds. enduksivon ic. Ziya Olken farafmdan di limizec. 1716'da oldu.ege ve mutlak'a dogrudandogruya ula~· tlrdlgl icln sezgiyi savunmus ve Sezgidligin kurucusu olmustur. Feltarihinin en buyuk simalan arasmda yer ahr.in de diri diri vakrlerak bu ceza infaz edilmistir. "Mondoloji"nin kurucusudur. Aristo'nun deduksiyon ic.in yapmaga c. G. Felsefesini pslkolojive devendtrmtstrr.e~itli sahalarla ilgUi kitaplan vardir.1626 yillan ve modern i1min erasmda ya~aml~tlr. fudur. 59 . Bu baktmdan utilitarizmin esas kurucusu savrhr.evrHm i~tir. "Etlka" adh meshur eseri H. 1632 ..Yeni Organon"u vazmrsnr.in 1600 vilmda kilise tarafmdsn olume mahkOm edilmis ve karu akrttlmamest ic. (34) filozofudur. Bircok eseri vardir. <. Karasan taraftndan cevrilmistir.ftersbury: 1671. (38) Spinoza: YahOdi asrlh Hollandah bir filozoftur. Polonvah rneshur ve astronomi G5ru~leri buluslan &limidir.Bergson: 1859 -1931 villari arasmda vasadr. . mUjdecilerinden kar~1 tUmevanma (43) davanan "Novum Organum ingiliz tecrubeci olmustur.Duyutar8 dayanan b-ir ku rmaga ~all~t~hf. "Metafizik DzerineKonu~malartl He lIin_ san Zihni Ozerine Yenl Denemeler"in giri~ ve birinci krsimlan Iurkceve terciime edilmistlr. En rnuhirn eserieri dllimize M.

lsl. 1571'de . Newton: Terunmrs Ingiliz metematlkclsl. Kendisl. yavsr (52) crstdrr. vrllan (48) Fransrzdrr. (46) Huxley: 1825 .1895 vrllan alimi ve tabiat filozofudur. Maddl nesneler kavrammm ve mekarnn zihnl vaprlar oldugunu ileri surer. 1832'de olmu~tUr. var olan hi~bfr sev de kaybolmaz. (54) Kepler: Alman astronomi bilgini ve filozofu.yatC.zO bunundur.1759 Cuvier: Mukayese!i astronomi. II~hiyaf!a da me~gul olmusrur.erek dogrulaml§tlr. 1630'da oldU. dogup ·1519'da olmU§tUr.1642 ylilarl arasmde vasarmsttr.1541 villan zamanda tabip ve filozoftur. 1733 . Bununla immateryalizmin kurucusu olmaktadrr. Astronomide kendi radrvle arulan kanunlan vardir. '1698 . Oksijen gazlnln kil§ifi olarak bilinir. 1769'da dogmu§. Anglikan piskoposu olrnustur.. Felsefe ve metot meseleleri He de me§gul olrnustur.ithal etmistir.1 olmakla blrlikte koyu bir materyalist idi. Feorilerinln felsefeye etkileri ton'un vrllan kutuplar hakkmdakl arasmda ya§aml~tlr. klrnva ve astronomi He de me~gul olmus ve birtaklm kesiflerde bulunrnustur.in basta kilise olmak Gzere blrcok du§manflklar kazanrrus ve engizisyon mahkemelerine sevkedllmistir. zoolo]l ve paleontoloji bilginidir. (55) Galilee: Tabiat ilimlerinin metodunu kurrnus ve kainat hakkmdaki yeni enlevrslert ile felsefeye de mlihim tesirler yapml§ olan rneshur ltalyan alimidir. Aynes flzlk. (49) Maupertlus: Fransrz fizlkcisi. 1642 . Modern klmvarun babast sayihr. arasmda ya§aml$ Alman kimya'. NewgorU~lerini olc.1727 vrllen aresmda ya§aml§tlr. (SO) Priestley: ingiliz filozof ve il~h. <. metemetlkctsl ve filozofudur. Meshur "Yoktan hlcblr sev olmaz.1804 villan arasmda ya§aml§tl_r. Aristo fizigini Ylktlgl ic. olrnustur.dogdu.ok cepheli bir ve alimdir.Fizik ve kimya ile. fngiltere'de ruhcu idealizm okulunun bashca temsilcisidir. Neticede uzun seneler sGrgunde ve hapishsnede ge~irmek zorunda kalrmstrr. Karl Marks maddeci unsurlan felsefesini bu filozoftan . (47) Feuerbach: 1804 . astronomu ve filozofudur. Avru (53) Paracelsus: 1493 . Kendisi ilaniyatC. (51) Lavoisier: Fransiz kimvscrst of up 1743 . de ugra~ml~tlr. (57) Euler: isvi!.1794 yiller: arasmda samtsnr.1872 arasmda ya~aml~ olan lngiliz biyoloji arasmda ya§aml~ meshur Alman filozofudur. ceklrn (cflzibe) kanunlartru kesfetrnlstlr .reli rnatematlkcl ve filozof. 1707'de dogup 1783'te olmU§tUr.(45) Berkley: 1685·1753 yillarl arasmda ya$sml$ meshur [ngUiz filezofudur. (56) 60 ." sc. sanatkar 1452'de Leonardo! Meshur halyan ressam ve heykeltrasr. 1564 . Ona gore maddenin varllglnt kabOI etmek bile maddeciliktlr.

Kant'a en <. 1861 ..1679 ve ylllar! onu arasmda Yeni ya§aml§ kimse bir ingiliz filozoAhlakta Leviathan adh eseri rneshurdur.iligi dilimize bunlarm mudafaa birbirlerini eder.1647 seneleri Galilee'nin talebesidir.1903 viller: arasmda yasavan tanmrrus ingiJiz Evrimciligin kurucusudur. Yillarl Reid: 1704 . Kendisi Timur'un Ulug Bey'in llml torunu cahsmalar: ve bunlarm nomu ve devlet TUrk astroolup uzun rnuddet devlet degeri vaprmstrr.. taraftan olrnustur. Fonsegrive: eski duro Psikolojisi "llmu'n-Nefs" harflerle 1852 ." savunucusu kuvvetiendiren olrnustur. D. c.1449 vrllan arasmda ya$aml$ buyuk aderrudrr .uk kitabma bekrnshdrr. "Her Cesit Oc.1476 villar: arasmda vasarrusnr. (60) (61) zofudur. Aynl zamanda matema- tikr. Bir kistm eserleri dilirnize cevrilmlstlr. 1608 . filozo- (62) fudur.agm baslanqrcmda materyalizkurdudur. Salih Zeki'nin "Asar-I Bakiye"sine "Ulug Bey" adl: kuc. Kendine gore spiritilalisttir.. i<. esasmda rerkedilrnis clan ve tekrar dcntilmesini istedigi tabiattir. "lnsan insanm (59) Rousseau: 1712 .1917 villan arastnda ya~aml~ Fransiz filozofuadt alnnda Ahmet Naim taraftndan Turkceve basurrusnr..ok tesir eden u<. bilir leri Iadtklanru Spencer: 1820. Hume'un §uphecilibasrdrr.e~itli milsahedelerl gezegenler hakkrndaki kanunlanrun kesflne yol acrnrstrr.1796 crkan felsefl £line karst ortaya hareketin arasmda vasarrusnr. (65) besidir.1900 vtllen arasmda vasarrus eseri bir Fransiz file- "Arlsto Steiner: Antropozofi Metafizigi Ozerine Deneme" arasmda adh meshurdur. Stewart da kendi tale- (66) J. favdact. Nicolaus: Alman ilahiyatr. (63) fjJozofudur. 1436 . "ilk Prensipler". (64) Tori~elli: arasmda ya~aml§tlr. T.evrjlmi~ ve 61 .1464 vrllar] erasmda vasarnrstrr.isi.1601 vrllan Kepler/in arasmda ya~aml~ttj.!sl ve filozofu. (67) midir. (68) reisli9i Ulug Bey: 1393 .i ve papaz. Ravaisson: 1813 .1925 yrllan felscfe teorisinin yasarrus olan Alman kurucusudur. Egitimci fikirleri ile de tarunmrstrr. siyasette SOZU rneshurdur.(58) fudur. 1401 . Betide "Sinus" terimini ilk ortaya atan kimsedir.timal mukavele fikrinin sahibldir. italyan flzlkci ve matematikcisi. Sosyalizme Bunlardan aytrdederek fert<. Braha: 1546 .evrilen!er arasrndadrr. min en Hobbes: koyu 1588 .1773 villan aresmda vasemrsnr. Barometrenin de kasifidir. Astronomi &11- <. c. despotizm s. fa kat Tanrrst da. tamameserileri karst Bircok ile dinln vardir. hakkrnda ve ~kir fazla bilgi Olkjjta~lr'm (69) edinmek isteyenler..gen OstUne" adh kitabmde tanjantlarm kullarulrnasrna oncUIUk errnistir. kisiden blridlr. llmin ve felsefenin alaru clan bilinealam olan bilinernez'i surer. Muller: Alman astronomu ve matematikc.

Bu devirde insanltk efsane ve i1ahlardan kurtulmustur. Htristivanhk hindeki yazllanndan dolavi kilisenin husumetini kazanmrs.uncu devir ise. Ivilesip ciknktan sonra da bir dlnin li. Bu goru~e gOre insanllkdu§uncesi u~ mtihim devredenge\. Bu kitap "Pozitivizmin ilmihali" adiyle dilimize t.Musbet' devirdir: Artrk bu devirde din ve metafizik anlavislan geride kalrnrs. Felsefede bir yenilik meyip Locke'a sadik kalrmsnr. Pozitivizmin kurucusudur.ibl trbbrn babasi savihr.'nca 1934'te basurmsnr. "Pozitif . Comte bu kitapta insanl191 temsilen 30 vasmda (Clotll'In olurn vast) bir kadma taprnanrn esaslarmt acrklar. cinnet getirmi§. mutlakm yerine de izafi (Goreli r'nln elmrnasiru ister. Felsefi dU-$unce i. Abdullah Cevdet TOrk~eye ~evirmi§tir.inenin gerisinde bir mahiyet aresnrmasma girmez ve bunu da IUzumsuz gorur. (71) C. fakat dlnlere donemedigi icln "lnsanhk Dini . "Gelecejrin Dinsizligi" ve "Terbiye ve Veraset" ad" kltaplartru Dr. gori.1888 seneleri arasrnda ya§aml§ olan Fransrz fllozofudur.1860 yllian arasrnda ya§aml~ bir filozofudur.Pozitif Din" adryla yeni bir din kurmus ve bu dinin ilmihallnl de vezmrsnr.1878 vtllan arasmda ya~aml~ tarunmrs Fransiz fizyolojisti ve filozofu. "Tipta tecrube usOIOni.E.izerine buyuk tesirler yapan bir ilirn ve metot anlavtsmm sahibidir. Comte onceleri hicbir din] kabOI etmezken ve dinleri lnsanhjim ~ocukluk devirlerine €lit inanrslar olarak kabOI ederken. Vine bu sebepten metafizigin brrakilrnasiru.lTeolojik" devirdir.ni di.in tetkikine giri§" adlt metot kitabt cok meshurdur. V.(70)A. Alman .B. "~uursuzlugun Felsefesi" adh eseri cok meshurdur. Hartmann: 1842 . "Metafizik" devirdir.1906 Yillar! erasmda ya§aml$ bir Alman filozofudur. taraftndan basilrrusnr. kurtarrldrktan sonra nmarhanede tedavi gormu~. Avru zamanda "Volonterlzm decilik" felsefeslnln esas kurucusudvr. 62 . (74) Schopenhauer: 1788 . fakat muhtelif metafizik prensiplere baglanml§lardlr.i ve ansiklopedisti. kendisini Sein nehrine atmrs.i~ §unerek u\. sonradan da telMi lcln islam Peygamberi aleyhine bir piyes vazrrustrr..mi~tir. Galip Ata~ tarafmdan dilirnize kazandmlrrus ve M. blrtakim mitoslara ve ilahlara baglamp kalml§~lr.ocuk<.vardir.izumuna kanaat getirmi§. SIZ (72) Voltaire: 1694 .E. Bu devir <. "DarWinizm" ad" eseri de Memduh SOreyyatarafrndan TOrk~eye cevrltmls ve 1329'da basllml§tlr. Frangetiraleybunu (73) E. Tecri.ok vOlgarizatordi. Bunlardan biri "llahiyat\. insanhk <. Bundan Him her veri kaplayacak ve inanclarm yerini alacaktrr. Ahlakl ve siyasi enerslnin fikrl anarslden ileri geldigj.lre- (75) Guyau: 1854 . Clotil de Vaux adh kadina tutulduktan ve bu kadrru kaybettikten sonra. Comte: 1798'de dogmu§ ve 1857'de olmU~tUr. Him ve isbat devri a~rlml§trr. Karamsar bir gorU§e sahiptir. hal kanunu ve pozitivist aniaYI~1 ileri surer.ocuklar gibi bir hayaller pesinde kosmus. . ikinci devre. Bu kitap Dr. Bu bakrmdan pozitivizm isbata davarur.B. Kendisi deisttir. Bernard: 1813 . Daha \.1778 vrllan arasmda vasamrs alan meshur du§unOri. Bununla blrlikre insanhk bir ilerleme ketetrnistir.ir.a bir devir olup. O<.evrilmi§ ve M. Comte'a gore bu ilim esas itibariy!e sosyolojidir. Schopenhauer'den far~1I Schelling'e vakm blr kotOmserlik sistemi .

. ve tenkitci (85) vaserrusnr. 1834 . Ya§adlgl devirde italya siyasl kar rsrkhklar icinde idi ve devlet adamlan papalarrn oyuncagl idi. arasmda vasarrus bir Alman filozofudur. "Hukumdar" ar asmda Gibbon: 1737 . ve filozofu. 1842 .1832 villan vasarrusnr.ulugun (spitualisme pluraliste) bashes ternsilcisidir.tUr.i- "Roma imparatorlugunun (88) Gerilemesi tabiat i3iimi ve Yikrhsr" ve adh eserl tarunmrsnr. 1801 . Haeckel: Alman asrm adh filozofu. Marks daha sonra bu metodu alnus. Bunlardan bir kisrm dilirnize c.ik Amerikan filozofudur. gayeye eseri iki sozu ile dini.evrilmi~tjr.1910 seneleri W. devlet Papalarrn bu nufuz ve ihtirasim gorerek onleyebilmek li3ikligin icin din temellerini degerleri adh ingiliz isler i ile isler lnin .1894 vdlan c.1819 villar: tabil suuruna tamamlyle guvenmeyi. Mantikla metafizigi birlestirrnejje c. Gecen silcilerindendir.1887 yt1!art arasrnda bir €llem anlavrsme sahiptir. iktisatcrsi. anlavrs: (86) Machiavel: italyan siyaset felsefecisi ve sivasetcisi. Ona gore dogu.. James: En buyi.Upheciligine ulasrnaktadrr. Terbiyeye dair fikirleri ile de tanmmrst..inU ifade eden diyalektiktir: K. ~eli§ikliklerden uzlasmaya dogru du§i..1831 vtllar: arasinda vasadr. Metodu.. Bircok eserleri vardir.. avrtlrnasma "Gaye vasttavi mesrO krlar" ulasmak icin defa dilimize (87) sidir. memleketimize bu taraftndan Baha Tevfik ve arksdaslen "Vahdet-i Mevcut" 63 .mi$tir.1919 en buyuk maddeclliqi vtllar: ternyer- E. (77) Locke: inglliz ampirist filozofudur.. ve tersine cevirrnis ve kendi ahlakt sistemini Mill/den izahta kullanrms (80) ve diyalektik materyalizmi filozofu kurrnustur.r. ahlak: ve cesit!i birer €llet derecesine cevrltmlsrtr. Din psikolojisi lie ciddi olarak mesqul olanlardandir. aresmda once kuran (81) 1748 . insarun zihinli ger<. (79) Hegel: Mutlak idealizmin kurucularmdan.1856 yillarl arasmda vasamts ingiliz filozofu- duro Felsefesinde Hume'un . Pragmatizmin kurucusu olup cokcu ruhc. 1770 .1639 villan 27 senesi zindanda sahlptir. Helmoltz: Fizikteki Omrunun 1821 .tan bilgi yoktur ve insan zihni "Bos bir levhadrr".e§itli kesifleri ile arasrnda vasarrus meshordur.ekligi arasmda bir ezell €thenk bulunduQunu savunmustur.aJI. flzikclsi Alman Esas itibariyle.i§i. du~i. Allah'm varllglnl isbat i~in llerl slirdUgu deliller ve "Anlamak i~in iman ediyorum" sozil rneshurdur. (83) fizyolojisti.1794 yillan ya~aml~· olan tarih<. 1469'da dogup 1527'de oldil. ar asmda yasarrus ge<. lnserun esva ve fi· Alman olan fizikcisl italyan Campanella: 1568. tabisn ile (82) Jacobi: 1743 .(76) Hamilton: 1788 .1109 villar: arasmda vasarrus olup Hu istivan i!ahiyat~ilarlnln en bUyUklerindendir. arasmda vasarmsnr. arasmda vaserrusnr. Faydact Bentham:ingiliz kimsedir. (78) S. (84) lozofudur.ml§tlr. yi3hut papalar bizzat devlet idare edivorlardr.incenin yUrGyi. Anselme: 1033 .irmu. IUzum atmrsnr. §upheci bir felseflgoruiie Fechner: Monist bir Tanr: JlGune$ Sitesi' ile cokcu adh eseri meshurdur. "Monizrn" lestirrnek isteyen kaba ilirnci maddeclliqinin eseri. 1632'de dogup 1704'te o\mU~tUr...

i~un Bolay. ist.isidir. ayakta erasnrmalarle tutma~a rafiarme tevdi' Fakat baZI mater- solcu gruplar. lnsan. Her sevden once rnanevi degerlerden sovulmus nesiller yetismesinl onlemek gerekir. 64 . BugUnku bu yana) bizim kullarulan tarzm aynl- Kure-j Mutebbeke: Gok beri kUresidir.eye c. M. "Hayat rnilcadelesinde ancak kuvvetlisahip oldugunu" ileri surrnesi. Comte'un Din sosyolojisi ile de ciddi Tlirkr. Kenan C:.'nca liselere (89) Ian dilimize Montesquieu: ya~aml~tlr. yuzYII!mlzln gerini yalist. lesi. Hayri II " Varhk TUrkiye'de ve Olus. ingiliz somurgeciliginin teskil ve etmistir. Fransrz hukuk "Kanunlarm ve siyaset ROhu" filozofu. TarihiMaddecilige Reddiye.oi< kullarulrnrstrr. 180) ytllan elvarrnda ilk defa kullarulmrs blr alet. Aynes "Kainatln Muammalart" vardrmci admdaki kiiap ola- eseri de ~evrilrni~ vavmlenrnrsnr. m€lIumat meveuttur. srdtr. de cevrllmlsttr. cok geni~ tenkit 23- 456- Arnold Gehten. Ruhcu Madded Milcade- (92) Usfurlap: Batlamyus tarafmdan (Ptolemy. islam aleminde geli~tirilerek c. Ytldizlann nerede ve ne zaman olaeagml blldlrir. C. lizme en buyuk destejji nin vasarna resmi c. Ank. Sosyolojinin esas kurucusu sayrhr. /I Felsefeye Giri~ II. gina inanmakla birlikte. lsln garip taraf terkedllrnis boyle bir nazariyenin "Modern Biyoloji" adi altmda hicbir tenkide ve kontrole tabi' tutulmadan ragbet gormesidir.evrilmi§tir. i<.1755 yllve arasmda adl: c. vitlrrnis ateist hakkrna Darwin €!iemi mekanik bir tarzda izah ettigi ic. ve 1968.ok rneshurdur (90) 1917 villen E. 1858ys§adl. lnancler.B. 1967. Belli bash eserleri dilirnize bilhassa biyolojik.unku bu sOrette hayvan derekesine indirmek insaru manevi ve kutsal degerlerden srytrar ak miimkiln olmaktadtr. Durkheim: arasmda YahOdi asrlh Frensrz sosyolopu ve filozofu. Dolayrsryla bu seviyedeki insarun havvant cephesine hitapla ana tesir etmek cok kolavdrr.in Salih Zeki'nin geni$ "KamUS-1 Riyaziyat"lrun usturlap (93) maddesine Orada. 1954. su 1971 kitaplara (Burada bakilmahdrr: Dr.S. Hilmi Ziya Olken.ok <. Tekamu!culugun esas kurucusu seckinlesrne insarun ileri nazariyesini surmu§tUr. Bu da cok eskiden (Yunanlilardan bir alettir. Eserlerlnin bir krsmi daki sosyoloji (91) mrsnr. 1st. Okullar- takipc. var) . Gort.1882 sayrhr. Darwin 1nazariyesinin tenkidi hususunda Ank. 11 11 " S. ve bir oze} halinde M. 1963.adivla rak dilimize terelime edilmistir.e$itli sekillerl vardir. Ank. 1809 . 1957. Cemiyeti Tann yerine koymustur. felsefesini ve dayanagml nazariyesi beri tarihinin insarun maymundan ge1digi fikri de- basindan ve ilim ve asin yapllan antropolojik edilrnlstir. eseri 1689 . olarak rnesqul olrnustur. Usturlap hakkmda geni$ bilgi bakmah. iddia etrnis derslerine ingiliz bu sosyoloji tabiat esas olarak almmrsnr.evrilmi§tir.in materyasaglaml§tIr.E.:lgman. bu nazariyeyi cahsmak- tadirlar. <. Yillarl arasmda Allah'rn ya~avarllmaymundan geldigini Darwin: ve tabit alimi. ist.

(3) Conceptualisme (Kavramcrhk}: Kiill ilerin yani hayvan ve insan gibi cins ve nev'e §amil olan soyut mana!ann. (5) Dynamisme (Dinamizm): Meydana gelen ve inkisaf eden esvada (nesnelerde) dahil alan bir esas veya zenberek gibi bir i~ kuvvet kabOI eden ve gelj~meyi bununla izah eden mezheptir. gec. Bu felsefe ana karakteri ile Aristocudur. fert ve sahrslarda degil. J. (7) Existensialisme (Varolusculuk}: Genel olarak insarun varllgml ele alan. 0. dlni. (4) Deisme: Vahyi.en bbl (1) Ateisme: akrmlaru inkar eden felsefi' meslek. dogu~tan gelen fikirleri ve kategorileri inkar ile lse _ bastar ve sadece teerubeye davarur. onlan dU!iunen zihinde tasavvurlar halinde varilga sahip olduklarth ileri stiren felsefe cerevaru. kavramlardan (czlerden) .. sadece Allah'ln varhgrna inananlarrn mezhebidir. Rousseau bu mezhebe inananlarrn basmda gelir. musahhas ve ferdi realitelerin ustUnlUgunden siynlarak konusunu sadece varolusta goren felsefe akirru. Voltaire de J. peygamberi kabul' etmeyip. asrtn bunaltrci maddecilijii karstsmda sonsuz ve olUm onUnde korku ve titremeden hareket ediyordu. Bu mezhebin ztddi mekanizmdir. kGII. Bu mezhep Nominalizm ile Realizm arastnda orfa bir mezheptir.l filozoftur. Oaha sonra bu akim inkarc: nihilist ve askin bir v arllga inanan varolusculuk tarzmda ikiye avnldr.J NOTLAR: II felsefe Kitapta ad.ibenin eseri ve verileri oldugunu ileri silren ve "Zihinde olan hicbir sev yoktur ki i!kin duyularda bulunrnasm" diyen mezhep. 19. Su akim maddeyi Md kabOI etmeyip onda harekete indirgenemeyen birtaktrn enerjilerin varllglnl ileri surer. Buna mensup olanlart Tabii Din adivla strf felsefi bir din kabul ederler. 8u mezhep denemeden avn bilk. Allah'ln varllglnl (2) Averroisme: lbn-l Ru~d'e Ban'da Averreoscdenildiqi i~in ibn-i Ru~d felsefesine de bu ad verllrnlstlr ki Ban'da birkac asrr taraftar bulrnus ve hOkum surmu~tUr. Esas kurucusu 1855'te olen Kierkegaard admdakl Danirnarkah i1ahiyatl. soyut fikirlerden. (6) Emprisime (Tecrubecllik . prensipleri olarak aksiyomlari. Din- 65 .Ampirizm): SOtUn bilqilerimizin dayandlgl prensipJerin duyulabilir tecri.

aneak disardan gelen kuvvetlerin tesiri ile degi~meye tabi' ctabllecejilnl iddia eder.) (9) feminisme: Kadinlann e~it muarnele gormediklerini iddia ile her alanda kadrn haklarmm geni~letilmesini ve kadmltgm OstUnlOgOnO savunan meslek.) irea eden felsefi anlavis.) (15) Mecanisme (Mekanizm): E~yanm tabiatJ leabr a-tll oldugunu. lnsanm hOrriyeti aneak Tanrr'run yoklugu veva inksn ile mumkOndOr. Ruhcu ve Madded GorO~un MOeadelesi. (8) Evolutionnisme (Evrimcilik): Evrirni bOtOn slemin. (Kitapta bu konu geni~~e ele almmisnr. T. ahireti inkar ediyor.Iktlgtnr ileri surer. 66 . lnsan ozunO kendi yaratmak zorundedrr. (10) idealisme (12) Monadoloji: Alman filozofu Leibniz'in monadlar (rOha sahlp en kOc. maddenin. sekilsiz. Tarih boyunea bircok degi~iklikler gec. Ruhcu ve maddeci ~e~it[eri vardrr. ezeli ve ebedldirler.Ok parcelar) dan tesekktll ettigini ileri sOrdOgu felsef'i anlayrsma ve nazariyeyi a~lktadlgl eserine verilen isimdir. Paul Sartre ge1ir. zlhnln bir tasavvuru ve mahsOHinden baska bir ~ey olmadlgml i1eri sOren felsefe cereyaru. (11) intuitionnisme (Sezgicilik): llmin iilet. verhklartn. Sartre'a gore varolus. (14) Materialisme (MaddeciJik): ROhun ve rOh. Aynea maddenin kuvvetten ayr. Bolay. zekadan avrt bir biliJe dogrudan dogruya erisebileceqlni. zihnin ve cemiyetlerin genel kanunu kabOI eden mezhep. E~yanm bOtUn gerc. Varolusculuk hakkmda Olkemizcle ciddi bir kitap yaymlanmadlQI halde. 0. 1967.dar ekzistansiyalistlerin basmda Karl Jaspers gelir. ruh vs. heyatm. boylebuyuk temsileisi H.in ger~egin maddeden ~Iktlgmr kabOI eder.ekligini maddeye indirger (irea eder). S. Sartre ve benzeri dO~OnOrlerin bOWn vUlgarize kltaplan terciime edilrnis ve bunlarla koklO aklde!er Ylkflmaga ~ah~!lml~tlr.irmi~tir. olan me gueu oldugunu ve felsefenin metodu alan sezgi bOtOn e~yaYI. botunmez. (13) Monisme (Bircilik): Nesnelerin ozO baktmmdan alemdeki her ~eyi bir tek prensibe (madde.ok degi~ik seklllerl vardir. Bu akrm maddecllldln en bOyOk destekcllerlndendir. 1st. Mutlak'a ce metafizigin me~rOlugunu ileri sOren meslek. nesnelerin varllQI baktrnmdan tek bir asrldan «. insanda azden oncedir. C. Ona gore monadlar yer tutmaz. ozlerin varliglOl inkar ederek bOti. (Fazla bilgi icin bk. Monadlsnn monadr Allah'drr. Dolavrsrvla bOtOn manevi degerleri ve rOhu. (OlkOcOlOk): DO~Oneenin biricik ger~ek olduQunu ve bOWn ger~eklerin ash oldugunu. H. En Bergson'dur. oldugunu iteri sOrer ve hadiseleri hep hareketle acrklemek ister. Kar~1 anlevrsrn basinda da J. Allah'l. ger~egin 6z0nO bllebileceqlni.

Her seyln bir gorunu~ ve kuruntudan ret o!dugunu ileri stirer ve hic. Boylece gorerek.l).). Fakat anlaYI$ farklthklar gostermektedir. Kurucusu W. aksiyonun icaplarrna gore haktllerl sUrer.er her sevi. Nefsimi Sevdim gormeden dinime Allah'l kaldt lrnan ettim.Olgueuluk): Her tUriU maddi veya roht ozun ve her sebebin varilgtnl reddedip srfatlan ve kanunlar geregince birbirine bagll olavlan kabOI eder. ettim. bunlarrn d09u~tangeldigjni.i1ik).. eklt ve mannkt prensiplerin bulundugunu.ok c.e~itleri vardrr.ekle~rnemis alan her ~eyi inksr edenlerin goru. Dolavrsivla metafizigi reddeder. (20) Positivisme (Pozitivizm . Bu akrrnrn esas oneusu Hume'dur.(16) Nihilisme (Hi~c. hays! ve kelimelerden ibaret olduklanru iddia eden felsefe anlaYI§I.. BoyIeee bu meslek bilgimizin objektifligini de reddetmis olmaktadtr. James'tir. filozofu Nietzche (Nice) dir. Olaylarrn gerisinde bir sebep ve mahlyet arasttrmasma giri~mez. 67 . Comte'tur (Comte'a €lit nota bk. Bu akrm. Bu akrm tecrUbeciligin kar~lh ofmu~ oluyor. olaylar arasrndaki birtakrm sablt munasebetlerden hareket ederek duvulertmtzla algtlanamayacak hicbir bilgi konusu kabul etmez. de geride.lklanabilecegini iddia eder. (18)' (19) Phenomenisme (Fenomenizm . lbaHk- Her sevin lbtldasi Nihilizrnin en buyuk temsilcisi HiC. Boylece tecrObe oncesi blrtakrm killli ve apactk haklkatlarm varltgtnl ve bunlarrn akrl ile al. Biitlin gerc. esit. kurban bugUn da Peygamberi hep o alay (21) Pragmatisme: Haklkann rir. bunlann saYIS1Z blrtakrm nesnelere verilen isimlerden. Ona gore tecrObe bize aneak olavlen bildirir ve olaylardan baska bir sev yoktur. teerUbeden once ve tecrUbeden mOstakii olarak var olduklanrn Heri sOrer. her saadet ahiri Alman piC..egi ve bilgiyi olaylara davandmr. Bizde Tevfik ret'in "Tarih-i Kadim"indeki su beyti bu tesirle vazrlrmsnr: Her seref vapma. C. (17) Nominalisme (isimeilik): Killlilerin (tUmellerin) ozde ve zihinde mevcut olmadiklanru. Tevfik Fikret'in iU rrusrar pozitivist bir anlaYI$ tastrnektadrr: Bilmeden. bizzat bir metafiziktir.e§it ~olabilecedin! Fransa'daki anlavtsla Amerika'daki olc.bir deged kabul etmez. Tatbikattaki verimlilige.usU olarak pratige ve fiile deger veve basariya gore olt.isbatiyecilik): Tecriibe ile gerc. Fakat bu goru$ de. fayda ilimde blr aksiyon ve alet degeri kann da ~e~it c. (22) Rationalisme (Rasyonalizm • Akrlcihk}: Herkeste degi§mez. Kurucusu A. Mesela psiko-fizikte her cisman! olaya karsrlik ruhi blr olavm varllglnln kabul edilmesi muvaztliktir. Paralellisme (Muvazllik): lkl veya daha fazla olaylar sensrrun paralel (muvazi) olusudur.

olmezligini. aksiyona ait desevier olduguna iyilik olarak kaoluyor.ek oldugunu. rOhun bOlUnmezligini. fikirlerimizin duyumlarla elde edildijiinl iddia eder.e~it izafiyeciliktir. Bentham 68 .uluk): ROhun.en kitabtrruza bakrlabilir. ol~ulerimize gore degi~ken oldugunu ve bizim kesin bilgiye erisemiyecegimizi. (24) Relatlvisme (Izafilik . maddeye hskim bulunduQunu. Du~Onceden veya bilen sujeden mustakil olarak dl~ alemin ve esyanrn var"llgtnl. <. aneak hadiseler arasmdaki rnilnasebetleri bilebilecejilrnlzl iddia eder. Boylece bu akrm.lkmadlgml. Bu bakrrndan.~uphecilik): Hektkann yoklugunu.Gorecilik}: Biigimizin duvulanmrza. Bu mezhebe gore lyilikle fayda aym ~ey olmus ve Stuart Mill en buyuk temsilcileridir. zihnimize.Faydacrhk}: Bilgi ve gerlerin hepsinin hayata ve saadete hizmet eden faydall inarur. §uphecilik. (26) Spiritualisme (Splrlnlallzm .Duyumculuk): BOtUn bilgilerimizin ashnda duyumdan ibaret oldugunu. isbatiyeeilik ve bilinemezcilik (Agnostisizm) bir c. akrl ve zihni dl~ tecrUbe ve duyarltga irea etrnls oluyor.ekten C.bir kesln bilgi elde edemivecejilni. kendi kendine veterll ve biricik gerc. objektif bilgisini kabul eder. Fayda ve menfaatl faziletlerin gayesi ve en bOyOk hOI eder.(23) Realisme (Realizm .e~itleri vardrr. akhn hic. tenkitcllik.e~itleri c. i~in vukanda adr get. akll prensiplerimizin. maddeden milstakll olarak mevcut oldugunu. (28) Uttlitarisme «Otilitarizm .) (27) Sensualisme (Sensuellzm . (Septisizm . (Fazla bilgi. ferdi varhklann drsmda ve onlardan once var oldugunu ileri surer.Gercekcllik}: Fikirlerin ve kOll1lerin kendllerini kavrayan zihinden mOstakll olarak. (25) Scepticism.Ruhc. e§yanm ozilne ve mutlak olarak bir seve erisilemiyecejiin] iddia eder.oktur. hicbir hakikata. Bunun da muhtelif c. Allah'ln ve ahiretin varllgtnl kabOI eder. baska hicbir gerc.

.... Islam Du~Unurlerinden Arasmda Karstlastrrrne Fert Fert Ka~lla~t1rma TekamUi Sistemi Tenkit flaveler Cetvel ·.. DU~unUrlerinin 05........ 7 9 12 Islam Du~unUrleri Orta~aglarda Avrupa tadlan ve Selefleridir ...Takdim Ismail Hakki izmirWnin Hayatl ve Eserleri 3 5 Onsoz .ag DU~UnUrleri 15 35 39 40 42 Fransrz Du~iinOrleri lngiliz DO~iinOrleri Alman Dii~OnOrleri ltalvan Du~{jnUrleri Hollanda Fifozoflan Amerikan DO~nOrleri Polonya Dij~Un{jrleri Bibl iyografya Notlar: I (Filozoflar ve Afimler Notlar: II (Kitapta Adl ~en Hakkrnda Kisa BHgi) 45.r • Sir Grup lie Yeni C..-... 48 51 51 42 52 52 53 55 65 Sazl Felsefe Akimlen) 69 .

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->