Giriş 1950’lerden önce evsel ve endüstriyel atıksular hiç bir arıtım işlemine tabi tutulmadan dere ve nehirlere bırakılmaktaydı

. Şehir nüfusu arttıkça dere ve nehirlerin doğal arıtma kapasitesi aşıldı ve su kalitesinin bozulmasına neden oldu. Su kalitesinin bozulmasını önlemek için bu tarihten itibaren atıksu arıtma tesisleri kurulmaya başlandı. Bu şekilde dere ve nehirlerin su kalitesi artırıldı fakat, uğraşılması gereken diğer bir madde “arıtma çamuru” ortaya çıktı. Arıtma tesislerine gelen atıksuyun yaklaşık % 99’ı temizlenmiş olarak dışarıya bırakılmaktadır. Geri kalan ve arıtma tesislerinde kalan diğer madde seyreltik katı süspansiyondur. Bu atıksu arıtma katısı genel olarak arıtma çamuru olarak adlandırılmaktadır. Biyosolid kavramı ise atıksu arıtma endüstrisine yeni girmiş bir kavramdır. Endüstri “Biyosolid” kavramını belediye arıtma çamurunun, stabilizasyon ve patojen azaltılması gibi işlemlere tabi tutulmasından sonra araziye uygulanabilecek hale gelmiş kaliteli madde olarak tanımlamaktadır. Bu kavram yüksek kaliteli arıtılmış, stabilize edilmiş atık çamuru, ham çamur ve fazla miktarda çevre kirletici içeren çamurdan ayırt etmek için kullanılmaya başlanmıştır. Biyosolid kavramı aynı zamanda biyolojik proseslerle üretilen arıtma çamurunun endüstriyel kaynaklı çamurdan ayırt etmek için de kullanılmaktadır. Bu şekilde arıtma çamurunun kötü imajı da silinmeye çalışılmaktadır. Atıksuların arıtılmasından arta kalan arıtma çamuru bütün dünyada giderek artmakta ve alternatif bertaraf yolları aranmaktadır. Arıtma çamurları halen büyük ölçüde derin arazi dolgusu depolama alanlarında, yakılarak ve giderek artan oranlarda tarımsal alanlarda bertaraf edilmektedir. Eskiden uygulanan okyanuslara deşarj ise 1992 yılında ABD’de, 1998 yılından itibaren ise Avrupa ülkelerinde yasaklanmıştır. Halk sağlığı ve çevre açısından risk taşıyan arıtma çamurunun tekrar kullanımı ancak bitki yetiştirilen alanlarda kullanımı ile olabilmektedir. Arıtma çamuru bertarafında hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın arıtma çamurunun o yöntem için yönetmeliklerle standartları belirlenmiş özellikleri taşıyor olması gerekir. Özellikle araziye uygulanacağında, çevreye etkisi, bitki, hayvan ve insan sağlığına olabilecek potansiyel riskler nedeniyle sınırlar çok daha daraltılmış ve kontrol altına alınmıştır.

Arıtma çamuru

Atıksuların arıtılması sırasında, kendiliğinden çöken katı maddeler ile biyolojik veya kimyasal işlemler sonucunda çökebilir veya yüzebilir hale getirilen katı maddeler çökeltilerek veya yüzdürülerek atık sulardan ayrılır arıtma çamuru konsantre hale gelir. Arıtma çamuru evsel veya evsel nitelikli sanayi çamurları, endüstriyel kaynaklı arıtma çamurları veya karışım halinde olabilir. Evsel atıksular, bazı parametreler ve bunlara ilişkin limit değerleri dikkate alınarak ön arıtmadan geçmesi gereken veya gerekmeyen bazı endüstriyel atık sularla birlikte arıtılabilir. Evsel nitelikli atıksı arıtılmasında a) primer ve b) sekonder olmak üzere iki temel yöntem kullanılır. Primer arıtımda yer çekimiyle belli bir zaman süresinde çökebilen katılar uzaklaştırılır ve bu arada kısmi organik madde giderimi sağlanır. Primer çamurda % 3-7 arasında kuru madde bulunur ve bunun % 60-80’i organik maddedir. Sekonder arıtma olarak biyolojik arıtmada ise (aktif çamur sistemi, damlatmalı filtre vb.) mikroorganizmalar aracılığı ile organik maddenin parçalanarak arıtılması ve mikrobiyal çamur oluşumu sağlanır. Bu işlemlerle organik madde % 90 oranında giderilir ve tipik olarak % 0.6-2.0 arası kuru madde içeren sulu çamur oluşur. Kuru madde % 50-60 arasında organik 1

madde içerir. Bu çamurdaki suyun giderilmesi primer çamura göre çok daha zordur. İleri arıtma teknikleri; kimyasal çöktürme, filtrasyon vb. yöntemlerle çıkan çamur da karıştırıldığında, ham çamurun % 93-99,5 arasında su bulunur. Ham çamurun hacminin azaltılması için çamur yoğunlaştırma, çamur susuzlaştırma ve alkali (kireç) ilavesi ile stabil hale getirilir.

Stabilize Çamur

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurlarda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek bakteri, Salmonella (tifo), Vibrio (kolera), Basili dizanteri (Shigella), mide barsak hastalıklarına neden olan (E.koli) vb., virüsler, sarılık (Hebatit A), çocuk felci (Poliovirus), Menenjit (Echovirus) vb., Protozoa, akut diyare (Entamoeba histolytica), barsak solucanları, kancalı kurt, tenya parazitleri ve bunların yumurtaları çok fazla bulunur. Çevre Kanununa göre çıkartılan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde, ham çamurun tarımda ve ormanda, sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaklanmıştır. Arıtma çamurunun organik madde oranının düşürülmesi, sağlıkla ilgili tehlikeli patojenleri yok etmek için biyolojik, kimyasal, sıcaklık ve diğer uygun yöntemler kullanılarak stabilize edilir. Yoğunlaştırılan çamurun kimyasal olarak stabilizasyonu kimyasal madde ilavesiyle (kireç, CaO), biyolojik olarak stabilizasyon aerobik veya anaerobik stabilizasyon ya da kompostlaştırma işlemi ile yapılır. Çamur stabilize edildikten sonra, doğal ya da mekanik metodlar kullanılarak nem alma işlemi yapılır. Doğal nem alma; çakıl ve kum yatak üstüne ortalama 20 cm’lik tabaka halinde verilen sulu çamurun, suyunu kum tabakada drenajla ve kısmen de buharlaşma ile kaybetmesi işlemidir. Su alma işlemi 20-30 günde tamamlanır ve bu süre sonunda oluşan çamur keki kürek veya makineyle küreyerek uzaklaştırılır. Nem alma amacıyla çamur lagünleri de kullanılabilir. Çamur lagünlerinde küreme yapılmaz, lagün doluncaya kadar işletmeye devam edilir. Dolunca terk edilir veya çamur keki boşaltılarak başka yere taşınır. Koku sorunu ve fazla alan gereksinmesi nedeniyle doğal su alma yerine mekanik nem alma metodları kullanılabilir. Mekanik nem atma metodlarında; - Santrifüjler - Filtrepres - Belt filtre (Bant filtre) - Torba filtre üniteleri kullanılmaktadır. Arıtma Çamurlarının Genel Özellikleri Fiziksel Özellikleri Birçok çamur örneğinin özgül ağırlığı takriben suyun özgül ağırlığına yakın olup pratik hesaplamalarda 1.0 olarak alınabilir. Arıtma sistemi içerisinde ön çökeltim çamurları genellikle gri-kahverenkli ve kötü kokuludur. Havalandırma havuzlarında meydana gelen aktif çamur ise kahverenkli ve flok (belediye atıksu çamuru) görünümlüdür. Rengin koyuluğu septik koşulların başladığını, açık renk ise yeterince havalanmadığını gösterir. Çamurun katı ve sıvı kısımları arasındaki ilişki katı madde konsantrasyonu olarak tanımlanmakta ve mg/lt veya % katı madde olarak belirtilmektedir. Örneğin özgül ağırlığı 1.0 olan bir çamur için 10.000 mg/lt katı madde konsantrasyonu % 1 kuru maddeyi (105 0C’de 24 saat kurutma) ifade eder. 2

Arıtma Çamurlarının Kimyasal Özellikleri Arıtma sistemlerinde üretilen arıtma çamurlarında; günümüz modern toplumlarının kullandığı bir çok organik ve inorganik madde, mutfak, bulaşık, banyo ve tuvalet atıkları, endüstriyel atıksular, solventler, mikro organik kirletici kimyasallar, pestisitler, yol ve kaldırımlardan akan yüzey suları vb. içinde bulunan her türlü kirletici madde bulunabilir. Yeni sınırlamalarla endüstriyel atıksular ancak ön arıtmaya tabi tutulduktan sonra ve limit değerlere uyuyor ise şehir atıksu şebekesine deşarj edilebilmektedir. Bu maddelerden bir kısmı insan, hayvan ve bitki sağlığını tehdit edici maddelerdir ve sıkı kontrolleri gerekmektedir. Kimyasallar hariç arıtma çamurlarında biriken organik ve mineral maddeler çoğunlukla topraktan gelmektedir. Endüstriyel prosesler ve evlerde kullanılan sentetik maddelerle arıtma çamurlarına gelen metaller toksik düzeye ulaşabilmektedir. Özellikle arıtma sistemine gelen ağır metallerin % 60-90’ı arıtma çamurunda konsantre olmaktadır. Ham çamur ve anaerobik parçalanmaya uğramış atıksu arıtma çamurlarına ait bazı kimyasal özellikler Tablo 1’de verilmiştir. Arıtma çamurları istenmeyen kimyasal ve ağır metaller dışında yararlı olarak değerlendirilen azot, fosfor, organik madde yönünden zengindir ve tarım alanlarında geri dönüşüm sağlaması amacıyla değerlendirilmesi gerekmektedir şeklinde değerlendirilirler.

Tablo 1. Ham ve anaerobik arıtılmış çamurların tipik kimyasal özellikleri Madde
Toplam Kuru Madde 2.0-8.0 Uçucu katılar % KM Gres, Yağ vb.%KM Protein % KM Azot N %KM Fosfor P2O5 %KM Selüloz % KM Demir (sülfit hariç) PH değeri 60.0-80.0 6.0-30.0 20.0-30.0 1.5-6.0 08-3.0 8.0-15.0 2.0-4.0 5.0-8.0

Ham Çamur
Değişim Ortalama 5.0 65.0 25.0 4.0 2.0 0.4 10.0 2.5 6.0

Arıtılmış Çamur
Değişim 6.0-12.0 30.0-60.0 5.0-20.0 15.0-20.0 1.6-6.0 1.5-4.0 0.0-3.0 8.0-15.0 3.0-8.0 6.5-7.5 Ortalama 10.0 40.0 18.0 4.0 2.5 1.0 10.0 4.0 7.0

Potasyum K2O %KM 0.0-1.0

Arıtma Çamurlarının Mikrobiyolojik Özellikleri

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek, bakteri, virüs, protozoa ve helmint gibi parazitler ve parazitlerin kist ve yumurtaları bulunabilir (Tablo 2). 3

Canlı hücre dışında varlıklarını uzun süre devam ettiremezler. Bunların arıtma çamurundaki sayısı çamur stabilizasyonu işlemi sırasında azaltılır veya yok edilir.coli Leptospira spp Shigella Pseudomonas Yersinia Clostridium Listeria Mycobacterium Streptococcus Camphylobacter Poliovirus Echovirus Adnovirus Reovirus Rotavirus Astrovirus Calcivirus Parvovirus Entamoeba Giardia Par azit Helmint Ascaris Taenia Bakterilerden en önemli ve izlenmesi gereken Salmonelladır. Virüsler çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. Bazıları değişen olumsuz çevre koşullarına dayanıklılık gösteren organlar olan kist ve yumurta oluşturabilirler. Arıtma çamurlarında tespit edilen bazı bakteri. Belediye Arıtma Çamurlarını Arıtma Metodları Çamurun bertaraf edilebilmesi için yapılması gereken işlemler şu şekilde şematize edilebilir. otlayan hayvanlar açısından risk oluşturur (WHO. Hücre dışında yaşama süreleri yaklaşık 3 aydır. Parazitlerde büyüme ve çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. 4 .Tablo 2. 1981). Escherichia coli doğal olarak insan ve hayvanların sindirim sistemlerinde bulunur. Atık ve arıtma çamurlarında HIV virüsü görüldüğünü rapor eden çalışma bulunmamaktadır. virus ve parazit patojenleri Bakteri Virüs Protozoa Salmonella spp E.

) primer arıtma sisteminde yüzeyden toplanır ve primer arıtma çamuruna karıştırılmaz. gres. Suyun altına çöken inorganik ve organik katı materyal sistemden ayrılır ve primer arıtma çamurunu oluşturur. direk arazi dolgusu veya yeniden değerlendirmeye gider. Fosforun kimyasal çökeltimi ve filtrasyon ile tersiyer arıtma çamuru meydana gelir. fosfor). kumaş parçaları ile suda kolayca çöken inorganik katılar kum. Ayrılan bu maddeler arıtma çamurunun içine karıştırılmaz. şişeler. Primer arıtmada gravite sedimentasyonu ve flotasyon prosesi ile sisteme gelen katıların yarısı ayrılır. Organik materyal atmosfere verilen karbondioksite ve mikrobiyal hücreye çevrilir. suspanse katı ve biyolojik oksijen ihtiyacını düşürmek için ileri arıtım sistemi olarak tersiyer arıtım basamağı da bulunur. cüruf gibi maddeler ayrılır. çakıl. Sekonder sedimentasyon havuzlarında mikrobiyal hücreler dibe çöktürülür ve ayrılır. Bazı arıtım sistemlerinde bitki nutrientleri (azot. Sekonder arıtım kontrollü ve hızlandırılmış biyolojik prosestir ve atıksudaki askıda erimiş organik materyali parçalamak için doğal mikroorganizmalar kullanılır. 5 .Ham atık suyun ön arıtılmasında atıksu içindeki ağaç parçaları. kağıtlar. Çoğunlukla organik materyal olan bu maddeye sekonder çamur denir. yün ve bitkisel maddeler vb. Bir çok arıtma sisteminde yüzen maddeler (yağ.

Gravite yoğunlaştırıcılar. dönen tamburlar katı süzme işlemi ile yoğunlaştırma. Fiziksel ve işletimsel anlamda çökeltme havuzu gibi işlev görürler. Çamurun Yoğunlaştırılması Çamurun yoğunlaştırılması. su içeriğinin azaltılarak daha sonraki bertaraf ünitelerine daha düşük hacime sahip çamurun verilmesine yöneliktir. belt filtreler ise yatay filtre üzerinde filtreleme ile katıları konsantre etme özelliklerine sahiptir. Bu inorganik maddelerin yanında diğer demir bileşikleri ile alüminyum tuzları da kullanılmaktadır. 6 . Isıl işlem ile şartlandırılmış çamurun süzüntü suyu yüksek konsantrasyonlarda kısa zincirli ve suda çözünebilir organik maddeler içerir. gravite yoğunlaştırıcılarda. İçinde bulunan yüksek miktarda patojen ve stabil olmayan. ÇHY genelde atık aktif çamura ve yağ. Çamurların katı içeriği. Ham çamurun stabilize edilmesinde. dönen tambur veya gravite belt gibi mekanik ünitelerde gerçekleştirilir. Çok ince hava kabarcıkları çamur yumaklarına yapışır ve onların yukarıya doğru yükselmesini sağlar. Ancak.Primer. kokusuzlaştırılır ve vakum filtre. Ön çökeltme ve damlatmalı filtre çamurlarına uygulanmazlar. Yoğunlaştırma işlemi. yüzdürme tanklarında veya santrifüj. Diğer işlemler : Çamurun şartlandırılması için dondurma veya radyasyona tabi tutma işlemleri halen araştırma fazındadır. Taban sıyırıcılar yoğun çamuru toplarken. Isıl şartlandırma : Isıl şartlandırma çamurun ısıtılması ve kısa bir süre için basınç altında tutulması işlemidir. sekonder ve tersiyer arıtma çamurları genellikle birleştirilir ve sonuçta % 1-4 katı madde oranına sahip ham arıtma çamuru oluşur. patojen oranının azaltılmasında kullanılan yöntemler Tablo 3’de kısaca özetlenmiştir. Santrifüjler santrifüj kuvvet ile su alma. uygulanan arıtma yöntemine bağlıdır. Çamur sterilize edilir. yüzey sıyırıcılar köpüğü uzaklaştırır. Mekanik ünitelerde yerçekimi kuvvetleri oluşturulur. askıda katı maddeleri hava ile yüzebilir maddeler haline dönüştürür. Kullanılacak madde tipi ve dozu laboratuvar deneyleri ile saptanmalıdır. jel yapılar kırılır ve katıların suya karşı duydukları "ilgileri" azaltılır. atıksuyun özelliklerine. Çamur Şartlandırması Çamur kurutma yataklarına alma işleminin haricinde kalan susuzlaştırma uygulamaları için çamurun şartlandırılması gerekir. arıtma tesisinin biyolojik arıtma sürecine gelecek organik yük artacağından tasarım ve işletimde bu uygulamaya dikkat edilmelidir. Yapılan çalışmalar sonucunda. mekanik sıyırma kollarına sahip dairesel planlı derin havuzlardır ve genelde yüksek çökelme hızına sahip ön ve aktif çamur süreci çamurlarının yoğunlaştırılmasında kullanılırlar. belt filtre veya pres filtrede herhangi bir kimyasal madde ilavesi yapılmaksızın susuzlaştırılır. Anyonik veya katyonik organik polimerlerin kullanımı da günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. gres içeren bazı endüstriyel atıksu arıtma çamurlarına uygulanır. ayrışabilir organik madde nedeniyle ham çamurun potansiyel sağlık ve çevre problemi vardır. Yüzdürme ünitesi. Kimyasal şartlandırma : En yaygın kullanılan yöntem demir (+3) klorür veya kireç ilavesidir. Yoğunlaşan çamurun hacmi bu sayede azalır ve susuzlaştırma maliyeti azaltılabilir. Bu işlem ile katılar koagüle edilir. Yoğunlaştırma işlemi çöktürme ve yüzdürme gibi metotlarla yapılabilmektedir. Bu nedenle bu akım biyolojik arıtma ünitesine geri çevrilmelidir. Bunun için ya kimyasal ya da fiziksel (ısıl) işlemler uygulanır.

Bu işlem sonrası çamur bir sıvı görünümünden bir "kek" görünümüne bürünür. İşlem verimi şartlandırma kalitesine bağlıdır. kapiler hareket veya bunların kombinasyonlarını gerektirir. buharlaştırma. çamur besleme hızı ve sıcaklıktır. Çamur pompaları 155x104 Pa ve daha yüksek basınç üretebilecek kapasitededirler. Vakum filtre ile olan diğer bir ayrıcalığı ise basınçlı filtrelerin kesikli işletilmesidir. Çamurların Susuzlaştırılması Arıtma çamurları genellikle yoğunlaştırma işlemi sonrasında susuzlaştırma işlemine tabi tutulurlar. Belt Filtre Pres Basınçlı filtrelerin tersine bu işlem süreklidir. tambur hızı. Basınçlı Filtre Basınçlı filtrelerin işletme prensibi vakum filtre ile aynıdır.çamurun filtre edilebilirliği kimyasal madde ilavesi ile şartlandırma işlemine kıyasla dondurma işlemi ile düzeye çıktığı saptanmıştır. çamurun bünyesindeki serbest su bir poroz ortam vasıtası ile çekilir ve kek oluşumu gerçekleştirilir. tank derinliği ve diferansiyel hızdır. pres filtre veya su alma yataklarıdır. Bu basınç ile çamur yan yana dizilmiş olan plakalara gönderilir ve aralarındaki filtre bezleri sayesinde süzme işlemi gerçekleştirilir. santrifüj filtre. Susuzlaştırma işleminin özellikleri uygulanan yöntem yerine kullanılan mekanik aksam ile ilgilidir. yoğunlaştırılmış çamurunki ise çok daha düşüktür. Mekanik değişkenler. genelde yakma tesisi külleri veya diatomat toprağıdır. tambur batıklığı. kimyasal şartlandırma ve filtre ortamıdır. bakım ve filtre bezlerinin değiştirilmesidir. vakum filtre. Kullanılan üniteler. ancak vakum yerine basınç uygulanmaktadır. vakum. çamurun yapısı. Çamurun şartlandırılması amacı ile ilave edilen kimyasal maddelere ek olarak. santrifüj kuvvet. Katı kazanım verimini arttırmak amacı ile birçok kimyasal madde. vakum. Mekanik aksam değişkenleri ise. Kullanılan pompa tipi pozitif yer değiştirmeli çamur pompalarıdır. kimyasal madde. Kritik değişkenler ise. Radyasyona tabi tutma genelde evsel atıksu arıtma çamurlarına uygulanmaktadır. İşletim ve verimi etkileyen değişkenler ya çamur ya da kullanılan ekipman özellikleri ile ilgilidir. Vakum Filtre Vakum filtre ile. Şartlandırma işleminin işletme maliyetinin en önemli bileşenleri işçilik. basınç. Suyu alınmış çamurun katı içeriği minimum % 15 oranında iken. Kimyasal şartlandırmadan ve gravite drenajdan sonra çamur aralıkları 7 . Belt filtrede daha önce kimyasal olarak şartlandırılmış çamurların suyu alınır. Bunlar. Bunun için fiziksel (mekanik) yöntemler kullanılır. çamurun filtre bezine yapışmaması ve oluşan kekin filtre ortamından kolayca sıyrılabilmesi için ön kaplayıcı maddeler ilave edilmelidir. yerçekimi kuvveti. katı özellikleri. Değişkenler. Çamur ve kullanılan mekanik aksam ile ilgili bir çok değişken santrifüjleme işlemini etkiler. Doğal veya mekanik yöntemler ile gerçekleştirilen susuzlaştırma işlemi. Bu yöntem özellikle soğuk iklimler için oldukça caziptir. Susuzlaştırma işlemi ile çamurun bünyesindeki serbest su uzaklaştırılır. Basınçlı filtrede kullanılan diğer mekanik aksam kimyasal madde besleme sistemi ve kek uzaklaştırımı için konveyördür. Santrifüj Filtre Santrifüjleme işlemi ile kekin nem içeriği düşürülürken katılar daha konsantre hale getirilir. özellikle polimerler yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. belt filtre. yaşı ve konsantrasyonudur.

gittikçe azalan hareketli iki filtre bezi arasına alınır ve uygulanan basınç ile su alma işlemi gerçekleştirilir. Olumlu yanları. Kompostlaştırma Kompostlaştırma. nutrientlerin kazanımı ve patojenlerin bertarafına yöneliktir. sinek ve koku sorunu oluşturmaksızın açıkta depolanabilir. Bu nedenle. Stabilizasyon yönteminin seçilmesi kullanılacak nihai bertaraf işlemine bağlıdır. Az miktarda organik madde ayrışımı da söz konusudur. kurutma yatakları doldur-boşalt şeklinde işletilmektedir. Isı İle Kurutma Isı ile kurutma. Uygun bir kompostlaştırma işlemi sonunda. Kireç ile stabilize edilmiş çamurun arazide bertarafı dikkat gerektirir. Çünkü çamurun pH'ı kuruma öncesi 7'ye düşecek olursa organizmaların yeniden aktive olmaları koku sorunu yaratabilir. stabilizasyon işlemine gerek yoktur. Kompostlaştırma işlemi. çamurun katı madde içeriğini önemli ölçüde azaltır. diğer taraftan çamurun hacminin azaltılması. (2) kompost yığınlarının oluşturulması. sistem tasarımı. (4) kür ve (5) kaba maddelerin geri kazanımı basamaklarını içerir. kolay ve elastik işletme. nispeten kuru. çürütme veya şartlandırma işleminden sonra çamur kum yataklara serilir ve doğal süzülme ve buharlaşma ile suyunun uzaklaştırılması sağlanır. Yoğunlaştırma. İstenen katı madde oranı sağlandıktan sonra çamur yataktan sıyırılır ve uygun bir şekilde bertaraf edilir. Drenaj ve buharlaşmayı etkileyen faktörler. Bir taraftan organik katıların araziye verilmesi ile doğal kaynakların korunumu sağlanırken. Kompostun satışı ile elde edilen gelir işletme masraflarının azalmasına neden olacaktır. sıcaklık ve oksijen gereksinimidir. termal anlamda çamurun suyunun buharlaştırılması işlemidir. Gerekli sıcaklık organik maddeyi tahrip etmeyecek mertebede olmalıdır. Kurutma Yatağı En basit su alma yöntemidir. çamurun organik madde içeriğinin azaltılması. özellikle aerobik veya anaerobik çürütme. biyolojik olarak kararlı ve kokusuz bir malzeme elde edilir. Diğer süreçler kompostlaştırma ve kireç ilavesidir.5 arasında tutulur ve çamurun stabil hale getirilmesi ve patojen organizmaların bertarafı sağlanır. Stabilizasyon Çamur stabilizasyon işlemi ile çürüyemez niteliğe kavuşturulur ve içerdiği patojen organizmalar bertaraf edilir. Birçok stabilizasyon süreci. Kireç uygulanmış çamur doğrudan kurutma yataklarına alınabilir ve bu durumda herhangi bir koku sorunu oluşmaz. (1) kaba madde ilavesi. kimyasal şartlandırma ve çamurun bekletme süresidir. Eğer çamurun susuzlaştırılması ve sonra yakılması gerekiyorsa. Olumsuz yanları ise. (3) uçucu katıların aerobik ayrışımı. İşçilik maliyeti oldukça düşük olup özellikle arazi birim fiyatının az olduğu bölgelerde tercih edilmektedir. çamur özellikleri. deneyimli operatör gerektirmemesi ve düşük bakım masrafıdır. Kompostlaştırılmış çamurun bakteriyolojik kalitesini ve sonuçta pazarlanmasını etkileyen en önemli unsurlar. zaman. Çamurun nihai kullanımı söz konusu ise stabilizasyon gereklidir. Bu işlemlerden görüleceği üzere. Kireç İlavesi Yeterli miktarda kireç ilavesi ile çamurun pH değeri 2 saat süre ile 12. Bu durumda nihai ürün gübre veya toprak şartlandırıcısı olarak kullanılabilir. yüksek arazi gerektirmesi ve iyi çürütülmemiş çamurların koku ve sinek sorunu oluşturmasıdır.0 ila 12. İklime ve koku kısıtlamalarına bağlı olarak üzerleri kapatılabilir. iklim koşulları. kokusuz ürün eldesi ve 8 .

Bazı tesislerde metan toplanır ve sistemi ısıtmak için kullanılır. Diğer bir kurutma yöntemi olan mekanik hava kurutma işlemi günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. ön çökeltme çamurunun. metan ve CO2 üretir. hava ile kurutma işleminden önce su alma için uygulanan mekanik aksamın tipine ve kurutma işlemi süresince çamurun su içeriği az bir malzemeye dönüştürülmesine bağlıdır. (2) bu bileşiklerin asit bakterileri tarafından uçucu asitlere dönüştürülmesi ve (3) uçucu asitlerin metan bakterileri tarafından metan ve karbon dioksite dönüştürülmesi. Çamur havasız ortamda 15-60 gün 20-55 0C’de bekletilir. Tablo 3. Bu yöntemin olumsuz yanları. Bu yöntemin başarısı. Genelde yüksek ve düşük hızlı anaerobik çürütücüler uygulanmaktadır. Anaerobik çürütme süreci üç kademede gerçekleşir. koku sorununun ortadan kaldırılması için işleme tabi tutulmalıdır. pH’nın 2 saat boyunca 12 ve üstünde ve bundan sonra 22 saat 11. saman vb. kurutma işlemi sırasında açığa çıkan gazlar. Çamur hava veya oksijenle karıştırılarak 4060 gün 15-20 0C’de bekletilir. çoğunlukla kireç (CaO) çamura eklenir. Yeterli miktarda alkali materyal. karışım derecesi. alkalinite. yüksek enerji maliyeti. sıcaklık.) ile karıştırılır. çok değişik anaerobik ve fakültatif bakteri organik maddenin ayrıştırılmasını sağlar. Karışım aerobik şartlarda kompostlanır ve kompost süresince sıcaklığın birkaç gün en az 55 0C’de olması gerekir Arıtma Çamuruna etkisi Çamur sıvı özelliğini devam ettirir fakat katı oranı % 5-6’ya çıkarılır Katı oranı % 15-30’a çıkarılır Açıkta kurutma patojenleri azaltır Santrifüj ve filtrasyon yöntemleri bazı nutrientlerin kaybolmasına neden olur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Bitki nutrientleri korunur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Azot oranında kaybolma olur Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Amonyak kaybolur Fosfor bitkilerin alamayacağı forma çevrilebilir Çamurun hacmi azalır Koku azalır Uçucu katılar azalır Organik madde stabilize olur Bir çok patojenler yok edilir Bitki nutrientleri azalır Anaerobik çürütme Aerobik çürütme Alkali stabilizasyon Kompost Çürütme Karmaşık bir biyolojik süreç olan anaerobik çürütme işleminde. Bununla birlikte. Aerobik çürütme. katı yükleme hızı ve katı dağıtımı) ve kimyasal faktörler (pH.5’in üzerinde kalması gereklidir. (1) karmaşık organik maddelerin basit bileşiklere hidrolizi. nutrientler ve toksik maddeler) çürüme sürecinin verimini etkiler. sonra karbon oranı yüksek organik materyal (ağaç talaşı. katı konsantrasyonu. Fiziksel (alıkonma süresi. Çamurla beslenen aerobik bakteriler CO2 üretir. fazla biyolojik çamurun veya bunların karışımının açık bir tank 9 . uçucu asit konsantrasyonu. kontrol ve bakım problemleri ve potansiyel hava kirliliğidir.patojen organizmaların bertarafı da söz konusudur. Belediye atık çamurlarını stabilize etme yöntemleri Yöntem Tanım Koyulaştırma Kurutma Arıtma çamuru katıları ya gravite ile çökeltilerek ya da hava flotasyonu ile yüzdürülür Birkaç yöntem kullanılabilir Kum yatakları üzerinde kurutma Santrifüj Belt Pres (Filtrasyon) Çamur arıtmada en fazla kullanılan yöntemdir. Anaerobik bakteriler çamurla beslenir. Çamura su kaybettirilerek katı oranı % 20’ye çıkarılır.

tarım alanları. Çamur bertaraf etme yöntemlerinden biri 10 . Diğer olumsuz yanı ise soğuk mevsimlerde susuzlaştırma ve bertaraf işleminin veriminin azalması ve istenen kalitede çamur eldesinin mümkün olmamasıdır. Şu anda arıtma çamurları yeterli bir şekilde arıtılmakta ve kaliteli ürün biyosolid olarak sınıflandırılmaktadır. Avrupa Birliğinde 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. anaerobik çürütücülere kıyasla düşük ilk yatırım masrafı. Biyolojik olarak ayrışabilir maddeler oksitlenir ve mikrobiyal kütle aerobik organizmalar tarafından parçalanır. Her seçeneğin ekonomik ve çevresel faydaları. problemleri ve riskleri bulunmaktadır. Derin Arazi Dolgusu Yönetim ve kontrol altında tutma bakımından derin arazi dolgusu belki en basit çözümdür. Diğer taraftan arıtma çamurlarının derin çukurlara boşaltılmasının riskleri de vardır. Yakma Evsel ve endüstriyel atıksuların arıtılmasıyla oluşan çamurların hacimleri mümkün mertebe az olmalıdır. Ekonomik bakımdan diğer yöntemlerden daha avantajlı görülmekle birlikte.içerisinde havalandırılması ile gerçekleştirilir. Isıtma işlemi uygulanan anaerobik çürütücülerin tersine. eski maden ocakları. Arazi dolgularından çıkan diğer gazlar kötü kokuya neden olur. kokusuz son ürün eldesi. Eğer çamur tehlikeli madde özelliği gösteriyorsa muhtemel yeraltı suyu ve toprak kirliliği nedeniyle bu yöntem seçilmemelidir. Arazi dolgusunda izolasyon malzemesinin yırtılması veya sızıntı suyu toplayan sistemde arıza gerçekleştiğinde bu elementler yer altı ve yüzey sularını kirletebilir. bazı çevre riskleri oluşturur. Diğer olumlu yanları. Mikrobiyal kütlenin ayrıştırılması işlemi iç solunum olarak tanımlanır ve bu süreç baskın süreç özelliği taşır. metan atmosfere karışır. derin dolgu için uygun araziler gittikçe azalmakta ve arazi maliyeti artmaktadır. Fazla miktarda elementin arazi dolgusuyla dar alanda yoğunlaşması. Geri kalan çamur ise derin arazi dolgusu veya yakma şeklinde yok edilmektedir. Arazi dolgusu ile aynı zamanda değerli sahalar kullanılmakta ve potansiyel yararı bulunan organik madde ve bitki nutrientleri kaybedilmektedir. Düzenli depolama alanları ile ilgili tercihler yapılırken en iyi yerleşim koşullarında ve en iyi işletme koşullarında bile toprak kirliliği olması muhtemeldir. Aerobik çürütücülerin işletme masrafları (oksijen temini için) daha yüksektir. Fazla miktarda nutrient yüklemesi nedeniyle okyanuslara deşarj ABD’de 1991. 1990’lardan önce arıtma çamurlarının çoğu okyanuslara. aerobik çürütücülerde ısıtma uygulanmaksızın uzun havalandırma işlemi yürütülür. Arıtma Çamurları Nasıl Değerlendirilir Arıtma çamuru ya organik madde ve nutrient kaynağı olarak faydalı bir şekilde değerlendirilir veya atık materyal olarak görülüp atılır. peyzaj alanları ve meyve bahçelerinde geri dönüşüm olarak değerlendirilmektedir. Arazi dolgularında organik atıklar anaerobik dekomposyana uğrar ve metan üretir. Günümüzde belediye arıtma çamurlarının çoğu. üst yüzey suyunda düşük BOİ konsantrasyonu ve nispeten basit ve kolay işletmedir. Derin dolgu tekniğine uygun şekilde yapılandırıldığında ve yönetildiğinde çevre riski minimum düzeydedir. Metan global ısınmaya neden olan sera etkisi olan gazlardandır. denizlere boşaltılmaktaydı. Çevre bakımından derin dolgu ile arıtma çamuru kirletici ve patojenleri tek bir lokasyonda konsantre hale getirilmektedir. boşaltılır. Evsel ve evsel nitelikli endüstriyel çamurlarda su muhtevası %65 ve altında tutulmalıdır.

Bu nedenle yakma sistemlerindeki yatırım maliyetlerinin yüksek olmasına. Dünyada biyosolidler daha çok tarım alanları. emisyon gazlarının işlenmesi ile ilgili maliyetlerin artmasına ve uçucu küllerle yanma ürünü olarak ortaya çıkan küllerin bertarafı işlemlerinin zorlaşmasına rağmen. Yakma da belli oranda CO2 üretir (diğer sera etkisi gazı) ve bazı uçucu kirleticiler (kadmiyum. çim alanları. Arıtma çamurunun bertaraf yöntemlerinden bir diğeri araziye sermedir. Yakma işlemi baca gazlarından uçucu toz ve volatilize kirleticileri ayırabilecek kompleks sistemler gerektirir. biyosolid içerisindeki organik madde ve bitki nutrientlerinin yararlı bir şekilde tekrar kullanılmasını amaçlamaktadır. park. beton yapımında kullanılabilir. Çamur ya ayrı olarak ya da çöple birlikte yakılarak depolama hacmi azaltılmaktadır. Bu arıtma çamurunun kontolünü pahalı bir seçenek haline getirmektedir. pelet haline getirme veya pastorizasyon işlemi ile kalitesi artırılan biyosolidler sebze ve çiçek üretim alanları. Akdeniz ülkelerinin toprakları humus yönü ile fakir olduklarından üretim verimini artırmaktadır. üretimden tüketime tek yönlü enerji ve madde akışının olduğu sistemlerdir. Gübrelerde olduğu gibi yanlış veya fazla 11 . Arta kalan kül stabildir. patojenler tamamen yok edilmekte. Biyosolidlerin araziye verilmesi ile bu materyaller diğer ürünün kullanımına geri verilmektedir. civa. toprak kalitesi. Çimento. Arıtma çamurlarının yakılması ile boşaltılacak materyalin volümü azalmaktadır. bitki büyümesi ve su kalitesini olumsuz etkiler. çünkü içerdikleri maddeler inorganik gübrelerin yerine geçer. tuğla. Araziye uygulama İsrail. organik kimyasalların çoğu bozulmakta ve yakılma ile az da olsa ısı enerjisi elde edilmektedir. Araziye Verme Arazi dolgusu ve yakma. dioksin) atmosfere karışır. Arazi dolgusunda olduğu gibi arıtma çamurundaki potansiyel faydası olabilecek organik madde ve bitki nutrientleri kaybolmaktadır. Biyosolidler aynı zamanda çiftçilere direk ekonomik fayda sağlar. Biyosolid içindeki bitki besin elementlerinin çoğu yavaş salınan organik madde içinde olduğundan. Arıtma çamurlarının doğrudan zirai amaçlı olarak kullanılması ya da düzenli depolama sahasına gönderilerek bertaraf edilmesi giderek artan yasal kontrollere tabi olmaktadır. Kompost yapılarak. kurşun. alanlarda da değerlendirilebilir.yakmadır. Mısır gibi Akdeniz iklimi etkisinde olan ülkelerde yaygın olarak uygulanmaktadır. derinlere sızma ve yüzey akışlarıyla kayıp aynı miktardaki inorganik gübrelerden daha azdır. arıtma çamurlarının yakılarak bertaraf yönteminin giderek daha fazla kullanılacağı beklenmektedir. arıtma çamurlarının araziye verilmesi. golf. ısıyla kurutularak. Özellikle toprak işlemeli tarım alanlarında. yakma kriterlerinin sıkılığına. inert inorganik materyal orijinal çamur miktarının % 10-20’si kadardır. Organik maddelerin toprağa bir çık faydası vardır. insan ve hayvan hayatı. terk edilmiş maden ocakları ve ıslah edilmesi gereken marjinal alanlara verilmektedir. Bu materyal genellikle araziye gömülür. sıraya ekilen bitkilerin yetiştirildiği topraklarda. Arıtma çamurları (biyosolid) içindeki organik madde ve nutrientlerin çoğu tarım alanlarında yetiştirilen bitkilerden gelmektedir. Arıtma çamurundaki iz elementlerin çoğu külde konsantre hale gelir (konsantrasyon 5-10 kat artar). çok az veya hiç toprak bulunmayan eski maden alanlarında. bahçe vb. Uygun şekilde izlenip yönetilmezse bu. yapı malzemesi olarak da kullanılabilme potansiyeli vardır. Organik madde ve bitki besin elementleri yanında toprağa biyosolid içinde bulunan her türlü kirletici madde ve patojen de verilmektedir.

Etkin bir tanıtım programı ile çamurun kararlı bir ürün olduğu.5 milyon ton kuru madde). evsel atık. Üretilen bu çamurun bertaraf yöntemleri Tablo 4’de verilmiştir. Toplum genelde stabilize edilmiş çamurun doğasını bilmediği için bu uygulamaya karşıdır. Avrupa genelinde 6 x106 ton çamur ortaya çıkmakta ve bu her geçen yıl artmaktadır. Toplam maliyet. Birleşik Amerika’da yılda 5. İngiltere’de halen % 42’si tarım alanlarında kullanılmakta ve oranı artırmayı hedeflemektedir. Almanya'da evsel suların arıtılmasından oluşan çamurların yaklaşık %15'i yakılmaktadır. (1) bertaraf için gerekli çamur yapısının oluşturulması maliyeti. 2010 yılında % 70’ini (5. USEPA arıtma çamurlarının 2000 yılında % 63’ünü (4.miktarda biyosolid uygulaması kimyasal element sızması ve yüzeyden akışı hızlandırır. 12 . Sadece çok iyi stabilize edilmiş çamurun koku ve sinek sorunu yaratmayacağı açıktır. Farklı Ülkelerde Arıtma Çamurunun Değerlendirilme Oranları Bertaraf Yöntemi (%) Derin Arazi Dolgusu Deniz Deşarjı Tarım Diğer Yararlı Yakma Diğer Bertaraf ABD 34 6. koku yaratmayacağı ve yeraltı suyunu kirletmeyeceği anlatılmalıdır. İngiltere’de 1. Günümüzün en önemli atık ürünüdür ve bütün dünyada üretilen miktar gittikçe artmaktadır. 2005 yılında Almanya'da çamurun depo edilmesi yasaklanacağı için çamurun yakılmasına ağırlık verilmektedir. Almanya’da 2.2 x106 ton. endüstriyel atık ve yollardan akan yüzey sularından kaynaklanan kompleks organik materyaldir. (4) arazide depolama maliyeti. Arıtma Çamurlarının Farklı Ülkelerde Değerlendirme Şekilleri Arıtma çamuru. bunun % 60'ı araziye serilmekte. Fizibilite çalışması yanında çevresel etki değerlendirmesi raporları da hazırlanmalıdır. Açık olarak arıtma çamurlarının nasıl değerlendirileceği sorusu hakkında en iyi çözüm yolu bulunmamaktadır. Avrupa’da 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır.3 33 10 16 Avrupa 40 6 37 2 11 4 Arıtma çamurlarının denize atılarak bertarafı ABD’de 1992. çevresel ve toplum değerleri bazında değerlendirmeler yapılmalıdır.4x106 ton.1 x106 ton. Kuru madde olarak. Seçenekler arasında karar verirken. patojen organizma içermediği. Çamurların arazide bertarafında en önemli unsur bu uygulamanın toplum tarafından kabul edilebilirliğidir. Tablo 4. (5) araziye uygulama maliyeti ve (6) çevre koruma ve kirlenmeye karşı izleme maliyetlerinden oluşur. böyle bir uygulamanın bir entegre parçası olarak toplumun eğitilmesi önem taşır. % 9'u yakılmakta ve % 3'ü de kompost yapılmaktadır. Tüm bertaraf yöntemleri için ekonomik. insan kaynaklı atık. (2) ön taşıma ve depolama maliyeti. her opsiyonun yarar ve taşıdığı risk birlikte değerlendirilmelidir. Almanya'da yılda 50 milyon ton arıtma çamuru oluşmakta. Bu nedenle. (3) araziye taşıma maliyeti. Arıtma çamurlarının tarım alanlarında kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır.7 milyon ton kuru madde) tarım alanlarında kullanımını hedeflemektedir.

tarım dışı atıklar ağır metal. Ağır metal düzeyleri orijinal atık su tarafından belirlenir. Fiziksel özellik ve görünümleri % 4 katı içeren siyah sıvı suspansiyondan. çamurun ağır metal kapsamına arıtma sisteminin etkisi yoktur. uzun dönem sürdürülebilirliği ve kalitesi açısından sadece anlık üretim miktarlarına (verim) bakılması doğru değildir. atıksu arıtma yöntemi ve biyosolidlerin üretildiği atık çamur yöntemidir. bitki besin elementi miktarı (özellikle azot ve fosfor) ve patojen kapsamlarını etkiler. Bunlar. Organik toprak iyileştiricileri kaynağına göre temelde iki gruba ayrılabilir. biyosolitin alkalinite. Biyosolidlerin Bitki Yetiştiriciliğinde Değerlendirilmesi Biyosolidler bitki beslenmesi için gerekli olan birçok elementi değişik oranlarda içerir. Organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı. % 20-50 katı içeren toprak görünümü ve % 90 katı içeren uru materyale kadar değişebilir. Atık içinde ağır metal. Farklı tip biyosolidlerin üretiminde kullanılan arıtma prosesleri. patojen ve organik mikro kirleticiler de içerir. Biyosolidlerin Tarım Topraklarına Etkisi Organik toprak iyileştiricilerinin toprağın fiziksel. Bu organik iyileştiricilerin toprak kalitesi ve daha geniş perspektifte çevreye olan etkilerinin anlaşılması ve bu maddelerin kullanımının düzenlenmesi gereklidir. Büyük sanayi tesislerinin arıtma çamurları yakılarak veya derin çukurlara gömülerek bertaraf edilmektedir. tarımsal olmayan atıklarla birlikte geri dönüşümü sağlamak için artmaktadır. Tarımsal olmayan organik maddelerin kirletici etkisi çok değişik şekillerde olabilir. tarım alanı ve çevresindeki su kaynakları yüzey akışı ve direk kontaminasyonla organik madde aldığında önemli bir kirlilik oluşturur. bitki ve insanlar etkilenir. kimyasal ve biyolojik özelliklerine hem yararlı hem de istenmeyen etkileri vardır. Örneğin tarım kökenli atıklarla. atıksu arıtım tesis bulunan belediyelerin arıtma çamurları standartların üzerinde metal içerdiğinden halen sadece düzenli çöp depolama alanlarında gömülerek bertaraf edilmektedir.Türkiye’de kanalizasyon sularının arıtılmaksızın çevreye gelişi güzel bırakılmaması yasa ve yönetmelikler gereği yasaktır. Toprak florası ve faunası. Tarımsal üretimin uzun dönem sürdürülebilirliğini sağlamak için organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı ve kullanım tekniklerinin düzenli bir şekilde dengelenmesi ve kontrol edilmesi gereklidir. patojen ve sentetik kirletici kimyasallar (örneğin poliaromatik hidrokarbonlar) bulunuyor ise agroekosistemin tamamını etkileyebilir.) • Tarım dışı üretilen atıklar (arıtma çamuru. Özellikle azot. • Tarımsal üretimde oluşan organik atıklar (ahır gübresi vb. Bu ise belediye atık çamurlarının ağır metal ve kimyasal kirletici düzeyini yükseltmektedir. Arıtma tesisi bulunmayan küçük ve orta ölçekli sanayilerin atıksuları ön arıtmaya tabi tutulmadan direk belediye atıksularına bırakılmaktadır. Büyük şehirlerde dahil henüz bir çok belediyenin atıksu arıtma tesisi bulunmamakta. kompost. Tarımsal üretim sistemlerinin en önemli bileşenidir. fosfor ve organik madde ile iz elementler yönünden zengindir. Tarımsal kaynaklı atıklar yüksek oranda karbon ve bitki besin elementi içerirken. 13 . Toprak yenilenemez ve sınırlı doğal kaynaktır. mezbaha atıkları vb. atıksuyun kaynağı. Biyosolidlerin bitki besin elementi içerikleri ve bunların bitkilere yarayışlılıkları birçok faktör tarafından etkilenir. organik madde kapsamı.) Bu bölümde sadece tarım dışı organik maddeler (arıtma çamuru) üzerinde durulacaktır. Bu çoğunlukla organik madde ve onu verildiği toprak karakterine bağlıdır.

Arıtma çamurlarının toprak yapısına olan faydalı etkisine ilave olarak bu maddenin geri dönüşüm olarak toprağa verilmesi.Arıtma çamuru ortalama % 30 karbon içerir ve toprağa verildiğinde organik madde nedeniyle toprağı iyileştirici özelliği gösterir. Toprak yapısı ve verimliliğine olan yararlı etki sonuçta bitkisel üretim ve verimini iyileştirir. Bir çalışmada hektara 240 ton anaerobik çürütülmüş arıtma çamuru verildiğinde 1 ay sonra KDK’nın 5. KDK toprağın indirek verimlilik ölçü parametresi olarak bilinir. Arıtma çamurlarının stabilize edilmesi ve patojen giderimi için kireç kullanılmış ise bu tip biyosolidler toprak asitliğini nötralize eder ve tarımsal kireç uygulamasına benzer fayda sağlar. kil ocaklarının ıslahında ve tekrar bitkilendirilmesinde kullanılabilecek bir potansiyeldir. Bu etki toprağın katyon tutma özelliğinde olan etkisinden kaynaklanır. Örneğin lahana. fasulye. Arıtma çamuru aynı zamanda.5’ten 15. Katyon değiştirme kapasitesi (KDK) toplam negatif elektrik yükü (100 g/miliekivalan) solusyondaki pozitif yüklü iyonları tutma özelliğidir. patates ve pancar verimi. arazi dolgusu ve yakma uzun dönemde tarım alanlarında kullanımından daha az sürdürülebilir seçeneklerdir.4 meq 100/g’a çıktığı tespit edilmiştir. Arıtma çamurunun toprağa ilavesinin toprağın fiziksel özellikleri üzerine de yararlı etkisi vardır. Bununla birlikte bu etki geçicidir ve zaman ilerledikçe organik maddelerin ayrışması ve mineralizasyonu sonucu KDK azalır. Çamur uygulanmış parsellerden. tutumu ve yararlılığı artar • Toprak yapısı iyileşir. agregat stabilitesi artar • Katyon değişim kapasitesi artar • Mikrobiyal aktivite ve çeşitliliği artar 14 . Toprağın volüm ağırlığı (bulk density) arıtma çamuru uygulanmasıyla düşer ve toprağın su tutma kapasitesi ile su iletkenliği artar. eski çöp dolgu alanlarında. çevre açısından en uygun uygulama olarak değerlendirilmektedir. bitki ihtiyacını karşılayacak kadar yeterli miktarda inorganik gübre verilen parsellere kıyasla daha yüksek verim alınması toprak yapısına olan yararlı etkiden kaynaklanmaktadır. toprak rahat işlenebilir • Su infiltrasyonu. Metalle kirletilmiş eski maden ocakları ve çevresinin ıslahında. Artan organik maddenin tarım topraklarına faydası şu şekilde özetlenebilir. Arıtma çamurlarının bertarafında diğer yöntemler. Organik madde toprak partiküllerini bir araya bağlayarak agregat oluşumu ve stabilitesini artırır ve bu da granüler yapıyı oluşturarak toprak içinde su ve hava hareketini kolaylaştırır. • Toprak işleme direnci azalır. Bu olumlu etki kil oranı ve organik madde oranı düşük topraklarda daha belirgindir. yem bitkileri ve orman plantasyonlarının verimi çamur uygulaması ile iyileşmektedir. iyileştirici olarak kirletilmiş veya bozulmuş alanların tekrar bitkilendirilmesi ve ağaçlandırılmasında kullanılan bir maddedir. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda. elementler yavaş salınır. Arıtma çamurunun kalitesini iyileştiren teknolojik gelişmeler ve Pazar çamurun toprak iyileştirici olarak kullanımını destekleyen süreçlerdir. uygulanmamış alanlara kıyasla bir çok bitkinin verimi artmaktadır. mısır. • Bitki besin elementi tutumu artar. Biyosolidler tipik olarak % 50-70 arasında organik madde içerir ve bir kaç yıl devamlı uygulama sonunda toprak organik maddesi artar.

orman. Bazı ülkelerde toprakta müsaade edilen maksimum ağır metal yükleri Tablo 5’de verilmiştir. üzerinde yetiştirilecek ürün. tarım alanı. donmuş veya karla kaplı. Tablo 5. Örneğin. istenen kalite özelliklerini taşıyan çamurlar verilebilmektedir. toprak Zn ve Cd konsantrasyonunun sırasıyla 300 ve 5 mg/kg’ın üzerinde olduğunda toprakta Rhizobium bakterileri olumsuz etkilenmekte. mantar. toprakta ağır metal düzeyleri.5 800 İngiltere (pH 6-7) 300 3 400 135 75 1 300 50 4 3 Arıtma çamuru uygulamasının sınırlandırıldığı alanlar. aerobik bakteri ve aktinomisetler gibi heterotrof toprak mikroorganizmaları populasyonunun arttığı gözlenmektedir. olabilecek olumsuz etki nedeniyle.8 30 AT 50-300 1-3 50-140 30-75 1 150-300 İsveç 100 2 100 600 50 2.Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak verimliliği esas olarak toprak mikroorganizma populasyonunun çeşitliliği ve sağlığına bağlıdır. arıtma çamurunun kalite parametreleri yönetmeliklerle belirlenmiş ve ancak belirli standartlara uyan alanlara. sayıları azalmaktadır. Arıtma çamuru toprak mikroorganizmalarına karbon ve gıda maddesi sağlar. toprak özellikleri. Son çalışmalarda toprak mikroorganizmalarının. ağır metal ve mikro organik kirleticilerin mikroorganizma populasyonuna etkisi uzun dönem sonra ortaya çıkabilir. Bazı çalışmalarda ise alg gibi ototrof toprak bakterilerinin sayısının azaldığı tespit edilmiştir. aynı toprakta yaşayan toprak hayvanları ve bitkilerine kıyasla ağır metallere daha duyarlı oldukları tespit edilmiştir. Hangi Topraklara Arıtma Çamuru Verilebilir Toprağın orijinal yapısında var olan ve arıtma çamuru uygulandıktan sonra potansiyel toksik elementlerin topraktaki konsantrasyonunun. arıtma çamuru verilemez • Su göllenmiş. Bir veya birkaç elementin limit değerleri geçtiği topraklara arıtma çamuru verilemez. park-bahçe ve ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez 15 . jeolojik özellikler. • Arıtma çamuru uygulanacak arazinin sahibinin yazılı izninin olması gerekir • Korunması gereken alan ve türlerin yaşadığı habitatlara. normal derinlikteki toprakta belirlenen limit değerleri geçmemesi önşarttır. mevsimsel özellikler. yeraltı ve yüzey su kaynaklarına yakınlık. Toprakta Müsaade Edilen Maksimum Ağır Metal Yükleri Madde Sınır Değerler Kurşun Kadmiyum Krom Bakır Nikel Civa Çinko Arsenik Molibden Selenyum Kobalt Türkiye 100 3 100 100 50 2 300 ABD 300 39 3000 1500 420 17 2800 41 18 100 Kanada 100 4 36 1 370 15 4 2. Araziye Verilebilecek Arıtma Çamuru Miktarını Belirleyen Faktörler Bütün dünya ülkelerinde arıtma çamurunun verilebileceği alanlar. Toprağa arıtma çamuru verilmesi ile maya. yerleşim merkezlerine yakınlık.

su sahibi yazılı izin verirse mesafe kısalabilir − Sulak alanlara 30 metre mesafeye kadar − Mevsimsel yüksek toprak altı su seviyesine 30 cm. Ni. ve serada yetiştirilen bitkilere de asla arıtma çamuru verilemez. Arıtılmış arıtma çamurunun tahıl bitkilerine verilmesinde bir sınırlama yoktur. fakat çim bitkilerine hasada 3 ay kala ve meyve ağaçlarına hasada 10 ay kala arıtma çamuru verilmesi yasaklanmaktadır. Hangi Bitkilere Arıtma Çamuru Verilebilir İnsan. bitki yaşadığı sürece kullanılması yasaktır. Toprak ıslah alanlarına daha fazlası verilebilir. Avrupa birliği yönetmeliği stabilize arıtma çamuru uygulanmış meralarda otlatmayı 3 haftalık periyod içinde yasaklamakta. bitki yetiştirme. meyve ağaçları vb. • Bitki besin maddesi isteğini karşılayacak Agronomik oran üstünde arıtma çamuru verilemez. Stabilize edilmiş çamur ekimden önce tahıllar. orman. şeker pancarı. orman ve ıslah alanlarına verilemez − Devamlı akan derelere 30 metre mesafe. toprak altı su seviyesine 1 m mesafe • % 25 eğim ve üstünde tarım alanları ile % 35 eğimli ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez • Toprak pH’sı 6. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda artan ağır metal konsantrasyonu sonucu. Epidemik olarak kusursuz olmayan çamurun mera ve otlaklarda.0 ve üzerinde değilse veya arıtma çamuru uygulandığında 6. hayvan ve bitki sağlığına potansiyel riski minimize etmek için çamur uygulama zamanının. park ve bahçelere arıtma çamuru verilemez. Genel olarak arıtma çamurları bitki yetiştiriciliğinde değerlendirilecek ise direk insan gıdası olarak kullanılan ürünlere değil hayvan yemi olarak hasad edilen ürünlere verilmektedir. Yumuşak meyveler ve sebzeler gibi çiğ olarak yenilen ve toprağa temas eden ürünlere verileceğinde ise uygulamadan hasada kadar en az 10 ay geçmesi gerekmektedir. Yönetmelikler dahilinde üretilen ve hatta satılan arıtma çamuru kaynaklı biyosolidler ise uygun olarak kullanıldığında sebze yetiştiriciliğinde bile her hangi bir sağlık problemi oluşturmadan kullanılmaktadır. • Arıtma çamuru uygulanan alanda yönetmelikte belirtilen herhangi bir kirletici yönünden sınır değerlere ulaşılmış ise bu tür tarım. − Doğal kaynak sularının aktığı yere 30 metre mesafe − İkamet edilen alanlara 100 metre mesafe. Cu ve Zn gibi ağır metal 16 . yazın kuruyan derelere 10 metre mesafeye kadar. çamur toprak içine enjekte edilmedikçe yasaklamaktadır.0 ve üzerine çıkmıyor ise bu alana arıtma çamuru verilemez • İlk uygulamadan önce arıtma çamuru uygulanacak toprağın. sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaktır. ıslah alanı. bitkilerin yenilen bölümlerinde Cd. yönetmelikte belirtilen kirleticiler yönünden analiz edilmesi gereklidir.• Arıtma çamurları aşağıda belirtilen tarım alanı. otlatma ve hasat işlemleri ile koordine edilmesi gereklidir. hiç bir sınırlama olmadan uygulanabilir. yem bitkileri. ham çamurun mera alanlarına uygulanmasını ise. Türkiye’de yasal olarak ham çamurun tarımda ve ormanda. yerleşimci yazılı izin verirse mesafe azaltılabilir − Erozyon kontrolü programı olmayan alanlar − Su kaynaklarına en az 100 metre mesafe. Avrupa birliği yönetmeliklerinde arıtma çamuru tarım alanlarında kullanılacak ise şu şekilde değerlendirilmektedir: Arıtma çamuru yumuşak meyve ve sebzelere verilemez.

5-12. Arıtma çamurunun anaerobik çürütülmesiyle arıtma çamurunun metal yükü tekrar % 20-40 artmaktadır.5 200-7600 4800 1.0 375 970 51 2.04-0.43-4. Tipik değerlerin bazıları Tablo 6’da verilmiştir.1 0. Atıksuların metal yükünün yaklaşık % 60-90’ının çamurda biriktiği tahmin edilmektedir. Bitkilerin alabileceği metal formları toprağa karıştırılan kuru çamur keklerinde daha az. Atık suların arıtılmasında normal olarak.8 320 12 0.0 500 850 11 5 3 4. Eğer arıtma çamuru yüksek konsantrasyonda toksik metal ve organik kirletici içeriyor ise tehlikeli atık olarak değerlendirilir ve bertarafı daha sıkı kontrol altına alınır.5 260 30 2. kırmızı pancar.7 18-7100 5-39 0.2-10600 0.0-97 0.0 2. lahana ve çim bitkilerinde ağır metal artışı tespit edilmiştir.1-11 170-2090 7.7 4. Topraktaki kurşun düzeyi ile bitki dokularında tespit edilen kurşun düzeyi arasında arıtma çamuru ile doğrudan bir ilişki bulunmaması.1-61 9.42 23-410 14-57 200-1280 500-5130 26-67 10 7. topraktaki kurşunun bitkiler için alınabilir formda olmadığını göstermektedir.8 7.2-26.1-230 1-250 3-3410 1-18 10-99000 84-10400 <1-153 0.7 0. marul.7 2-3520 <1-143 13-19700 101-27800 33 4 10 39 16 4. Arıtma Çamurlarının Tipik Komposyonu Madde Katı Madde % Uçucu katı % PH Alkalinite mg/l CaCO3 Toplam N (g/kg) Al (g/kg) As (mg/kg) Ca (g/kg) Cd (mg/kg) Cl (g/kg) Co (mg/kg) Cr (mg/kg) Cu (mg/kg) Fe (g/kg) Hg (µg/kg) K (g/kg) Mg (g/kg) Mn (mg/kg) Mo (mg/kg) Na (g/kg) Ni (mg/kg) P (g/kg) Pb (mg/kg) Zn (mg/kg) Ham Primer Çamur Dağılım Tipik 2-7 4 60-80 65 5-8 6 500-1500 600 15-40 25 Arıtma Çamuru Genel Dağılım Tipik Çürütülmüş Çamur Dağılım Tipik 2-6 3.düzeylerinin arttığı bilinmektedir.4 0.3 25 4 3.6 44 5-260 1. Arıtma Çamurlarının Kimyasal Komposyonu Toksik ve bioakumule olan metaller ve bitki besin elementleri arıtma çamurlarında dikkat edilen en önemli bileşenlerdir.1 9.2 7 17 . Arıtım sistemlerinde dışarı temiz su verilirken kirleticiler arıtma çamurunda konsantre olur.09 6. patates. bozulabilir kirletici yükün çoğu ayrıştırılır ve normal olarak KOİ ve BOİ şeklinde ölçülür. Bununla birlikte biyolojik olarak ayrıştırılmayan atıklar atık sudan arıtma çamuruna transfer edilir.7-190 1-42 200-1280 260-2570 14-110 0.16 120 24 375 1600 <1-176 1-135 1.16 3.5 35-65 51 7.4 82 2323 500 500 20-40 0-8.2-7.3-<19. Arıtma çamurunun komposyonu endüstriyel aktivite ve uygulanan arıtma çamuru yöntemi ve zamana göre büyük farklılık gösterir. Buğday.6-4. sıvı olarak uygulanan çamurlarda ise daha yüksektir.07-0. Tablo 6.1-30.

sivrisinek vb.500 1850 2500-4000 800 100 200 PCB 8. Virüs Spesifik Oksijen İhtiyacı Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Arsenik Molibden Selenyum PCB Araziye Uygulanacak Arıtma Çamurlarında Kalite kriterleri Araziye uygulanacak arıtma çamurlarında aranan kalite kriterleri üç başlık altında toplanabilir. Salmonella.300 1000-1750 600 40 60 Kurşun 840 500 750-1200 100 40 100 Civa 57 5 16-25 2.5 Krom 3000 1000-1750 100 Bakır 4. sinek. • Arıtma çamurundaki kirletici konsantrasyonu (Ağır metal ve kimyasallar) • Arıtma çamurunun patojen giderim prosesi ve patojen giderim oranı • Hastalık taşıyıcı vektörleri çekici (fare.5 Molibden 75 20 Nikel 420 180 300-400 50 15 50 Selenyum 100 14 Çinko 7. Helmint.) maddeleri giderim oranı 18 . toplam (% kuru madde) PH Nikel (mg/kg kuru madde) Bakır (mg/kg kuru madde) Çinko (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Kurşun (mg/kg kuru madde) Civa (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Azot Fosfor Potasyum Kalsiyum Magnezyum Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Krom Azot Toplam katı madde Uçucu katı Koliform. toplam ve amonyak (% kuru madde) Fosfor.5 1.6 *Kuru ağırlık Türkiye 20 1200 1200 1200 25 1200 3000 Türkiyede bir yılda araziye verilmesine müsaade edilen ağır metal yükü Ağır metal sınır yük değeri (gram/hektar/yıl) Kurşun 2000 Kadmiyum 33 Krom 2000 Bakır 2000 Nikel 330 Civa 42 Çinko 5000 Arıtma çamurlarında incelenen parametreler Avrupa Birliği Türkiye ABD Kuru Madde (%) Organik Madde (% kuru) Azot.Tablo 10 – Tarımda kullanılacak Arıtma çamurlarında müsaade edilen maksimum değerler Kirletici Üst limit (mg/kg)* ABD Kanada AT İsveç Danimarka Almanya Arsenik 75 75 Kadmium 85 20 20-40 2 0.

.............................. ................ Böge Adı..................................... Belirli bir alana her çamur uygulanışında kirletici miktarı önceki uygulamalarda verilmiş toplam miktara eklenir........ x ............. 13............. Kurşun Kadmiyum Krom Bakır 100 ..... Tarla..... Çamurda izlenen her element için her çamur uygulanışında bu hesaplamaların yapılması gerekir... Bu maddelerden herhangi birinin kümülatif yükleme oranı sınır değerleri geçtiğinde bu alana bir daha arıtma çamuru verilemez....... Tablo 12’de bakır için kümülatif yükleme oranının hesaplanması örnek olarak verilmiştir.5= kg/ha şeklinde kg/hektar’a dönüştürülebilir..... x 0...... 3...0025 + Uygulanan Kuru madde (kg/ton) Kirletici ton/ha) (kg/ha) x .............0025 + x 0..... .. Uygulanan Yıl ...0025 + x 0....... = . 19 .......... Kümülatif yükleme oranı şu formülle hesaplanır.....0025 x Önceden Verilen Kirletici Oranı (mg/kg) (KM ton/hektar) (kg/hektar) Tablo............ = ............. x ................. .................................... Arıtma Çamuru Verilmiş Alanda Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı 1...... Bu güne = kadar Verilen (kg/ha) = ..............0025 + x 0...Kirletici Konsantrasyonu Arıtma çamurlarında izlenen kirletici konsantrasyonlarının yönetmeliklerde belirtilen limit değerleri (Tablo 10) geçmemesi gerekir..................... Kümülatif Yükleme Oranının Hesaplanması Uygulama Önceden1 x Oranı x 0............ Arıtma çamuru uygulanacak alanın toprak analizleri önceden yapılır ve tabloda verilen kirleticilerin topraktaki miktarı belirlenir................................ İzlenen herhangi bir kirleticinin limit değerleri geçmesi arıtma çamurlarının tarım alanlarına verilmesini engeller.......0025 + ......... Kümülatif Yükleme = Çamurdaki kirletici x Uygulanan miktar x 0.... Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı Arıtma çamuru verilen alanlarda kirletici konsantrasyonunun limit değerleri geçmemesi gerekir (Tablo 5).... Kümülatif kirletici yükleme oranı her kirletici için Tablo 5’de verilmiştir.... 100 ..... ................ 100 .. Bu değerler kümülatif yüklerin hesaplanmasında başlangıç değerlerini oluşturur.. Kirletici KKYO (ton/hektar) Arıtma 100% Çamurunda Kirletici (mg)kg) 2 Uygulama Miktarı Kuru ağırlık ton/hektar . Toprak analizleri mg/kg (ppm) şeklinde verilmiş ise mg/kg/x 2.. 3 ... x .................. = ............

....... 20 ....0025 + ...625 135. Patojen giderimi için de değişik opsiyonlar vardır fakat..Canlı Helmint yumurtaları (ova) 4 gr kuru ağırlıkta 1’den az olmalıdır...0025 25 160. Alınan örneklerde fekal koliform sayısının geometrik ortalamasının 1 gr kuru ağırlıkta ya 2 milyonun altında ya da oluşan kolonilerin 2 milyonun altında olması gerekir....... x 0..875 1 Hektarda 2500000 kg toprak olduğu varsayılmıştır. aerobik koşulları sağlamak için hava veya oksijenle karıştırılır... Topraktaki kirletici oranı ilave edilmelidir.Araziye verilmeden hemen önce arıtma çamurundan 7 örnek alınır ve analiz edilir. = ................... x ... 2 Dönüştürme katsayısı 0.... = ............. Tablo 14.0025 + x 0.Enterik virüs 4 gr kuru ağırlıkta 1 plak (küme) oluşturan üniteden az olmalıdır............Fekal koliform sayısı 1 gr kuru maddede 1000 adetten az olmalıdır........... Çürümenin gerçekleşebilmesi için sıcaklığın 40 gün 20 0C’de ve 60 gün 15 0C’de tutulur.. Patojen Giderimi ABD’de arıtma çamurları patojen giderim oranına göre A ve B grubuna ayrılır.. .625 1250 8 AxBx0........... A grubu Arıtma Çamuru . ..0025 ppm'i kg/ha'a çevirmektedir. x ...... Patojen Giderim Yöntemleri 1..51 D E Toprak ve Çamurdaki Topraktaki Bakır Miktarı Kümülatif Yük (kg/ha) (kg/ha) 125 125 850 5 AxBx0......00252 10.................. Bu değerleri sağlamak için arıtma çamurunun patojen giderimi proseslerinin birinden geçmesi gerekir.25 191.... .... x . B grubu Arıtma Çamuru .... Bakır için Kümülatif Yükleme oranının hesaplanışı A B C Toprak veya Çamurdaki Çamur Hektara Konsantrasyon Uygulama Oranı Çevirme (mg/kg) (Ton/hektar) Katsayısı Topraktaki Miktar İlk Çamur Uygulaması İkinci Çamur Uygulaması Üçüncü Çamur Uygulaması 50 Ax2... bütün opsiyonlarda aşağıda verilen değerlerin elde edilmesi gereklidir.0025 + ....Salmonella bakterisi 4 gram kuru maddede 3 adetten az olmalıdır. x 0...Nikel Cıva Çinko 1 50 . Aerobik Çürütme: Arıtma çamuru. = ............... ....... 300 .... 2 ........0025 31........625 2500 5 AxBx0.....

0 megarad dozda beta ışınlarıyla ışınlanır. kuşlar vb. 21 . Arıtma Çamuru Uygulama Miktarları Arıtma çamurlarının yıllık uygulama miktarı. Açık Havada Kurutma: Arıtma çamuru beton veya kum yataklarda en az 3 ay süreyle kurumaya bırakılır. statik havalandırılmalı yığın veya yığın kompostlama metodlarının her hangi birinde çamur sıcaklığı 40 0C veya üzerine çıkarılır ve en az 5 gün bu şekilde kalması gerekir. 3. Genel olarak uygulanan yöntemlerde araziye verilen miktarlar Tablo 15’de verilmiştir. Gama Işınlarıyla Işınlama: Çamur oda sıcaklığında Kobalt 60. 3. 4.5 miligram oksijenden düşük olması gerekir. Kompost: Konteyner veya statik havalandırmalı yığın kompostlama yöntemlerinde çamurdaki sıcaklığın 3 gün boyunca 55 0C veya üstünde olması gerekir. Başka bir değerlendirme yöntemi aerobik çürütülmüş çamurun spesifik oksijen kullanım oranının 20 0C’de 1 gr arıtma çamuru (kuru madde) için 1 saatte 1. Arıtma çamurundaki uçucu katıların % 38 oranında indirilmesi gerekir. 4. 5. 7. Kireçle Stabilizasyon: Çamura yeteri miktarda kireç ilave edilerek pH’nın en az 2 saat boyunca 12’nin üzerine çıkması sağlanır. 3 ay boyunca en az 2 ayın ortalama sıcaklığının 0 0C’nin üstünde olması gerekir. Yığın kompostlama metodunda 15 gün veya daha uzun süre çamur sıcaklığının 55 0C veya üzerinde olması gerekir. Pastorizasyon: Arıtma çamuru 30 dakika veya daha uzun süre 70 0C’de tutulur. 5. Vektör çekiciliğinin azaltılması aerobik veya anaerobik çürütme ya da alkali stabilizasyonu ile sağlanabilir. Beta Işınlarıyla Işınlama: Arıtma çamuru oda sıcaklığında (20 0C) en az 1. bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenirken. Vektör Çekiciliğinin Azaltılması Vektör çekiciliğinin azaltılması. yıllar boyunca toplam uygulama miktarı arıtma çamurunda izlenen ağır metallerin kümülatif yükleme oranına göre belirlenir. Bu 5 günlük süre içinde en az 4 saatin 55 0C ve üzerinde geçmesi gerekir. Arıtma çamurlarının araziye verilmeden önce veya verilme anında bu özelliğini kazanmış olması gerekir. Termofilik-Aerobik Çürütme: Likit arıtma çamuru hava veya oksijenle karıştırılarak çamur sıcaklığı 10 gün boyunca 55-60 0C’de tutulur. Bu süre içinde yığın 5 kez aktarılmalıdır.2. Isı ile Kurutma: Çamur direk veya indirek olarak sıcaklıkla muamele edilerek su oranının % 10’un altına düşmesi sağlanır. Çamur uygulanacak alan gereksinimi uygulama miktarına göre değişir. Anaerobik Çürütme: Arıtma çamuru havasız koşullarda 15 gün boyunca 35-55 0C sıcaklıkta ve sonra 60 gün boyunca 20 0C’de tutulur. Kompost yapımı: Konteyner. İleri Patojen Giderim Yöntemleri 1. 2. Sezyum 137 gibi izotoplarla ışınlanır. arıtma çamurlarının hastalık taşıyan sinek. Bu sırada çamur sıcaklığının veya çamur içine verilen gazın sıcaklığının 80 0C olması gerekir. sivrisinek. kemirgen. organizmalar tarafından besin kaynağı olarak kullanılmasının azaltılmasıdır. Araziye uygulama şeklinde de vektör çekiciliği azaltılabilir. Patojen giderimi işlemi uygulanmış arıtma çamurları direk toprağın içine enjekte edilebilir veya önce toprağın yüzeyine serilip 6 saat içinde toprağa karıştırılır. Sıcaklık Uygulaması: Likit arıtma çamuru 30 dakika boyunca 180 0C’de ısıtılır. 6.

örtü bitkisi.4 Kolza 1. içerdiği azot miktarı ve bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenmesi gerekir. Seçim yerinin belirlenmesinde halk katılımının sağlanmasıda önemlidir. ve besin elementi ihtiyacı. yetiştirme koşulları ve hasad sıklığına göre değişir. yemeklik bitki. arıtma çamurunda en fazla bulunan besin elementidir ve yüksek uygulama oranları toprak altı ve yüzey sularında nitrat kirlenmesine neden olabilir. İzin verilebilen uygulama miktarı en düşük metal üzerinden alınır. meyve veya alanda var olan bitki örtüsünün azot ihtiyacı . Tablo 16. Maksimum uygulama miktarı şu formülle belirlenir.7 133 18 67 7. lif bitkisi. Toprağın ağır metal içeriklerinin belirlenmesi. Optimum uygulama zamanı.4 156 30 118 19 Yonca 9 278 19 160 22 Pancar 34 179 17 120 21 Patates 34 252 29 303 24 Keten 1. KcL AT=--------------C (ppm) Bu formül izlenen her ağır metale uygulanır. Tablo 16’da bazı bitkilerin besin maddesi ihtiyacı örnek olarak verilmiştir.0 112 15 72 15 Mısır 13. Araziye verilebilecek arıtma çamuru miktarı (kuru ağırlık ton/hektar) Arazi Uygulama Sayısı Arıtma çamuru miktarı Değişim Genel Uygulama Tarım alanı Yıllık 2-70 11 Orman Yılda 1 veya 3-5 yıl 10-220 44 ara ile Islah alanı Bir defa 7-450 112 Alan belirlenmesi arıtma çamurunun araziye verilmesinde ilk aşamadır.Tablo 15. ağaç. Bitkilerin topraktan kaldırdığı bitki besin elementi miktarı (kg/ha) Bitki Verim (ton/ha) N (kg/ha) P (kg/ha) K S (kg/ha) (kg/ha) Buğday 2.7 96 17 139 9 Azot. yem bitkisi. Çamurun uygulama alanına faydalarından birisi de gübre değeridir.7 95 12 47 8 Arpa 3.8 Çim 6.2 101 12 52 9 Yulaf 3.Alanda yetiştirilen.1 61 8 41 3. Bu miktar agronomik yükleme oranı olarak bilinir ve bu oran şu faktörlere bakılarak belirlenir: . önceki baklagil bitkisinin bıraktığı azot miktarı 22 AT: arıtma çamuru uygulama miktarı ton/ha L: Metal limiti kg/ha Kc: Dönüştürme katsayısı (1000) C: Arıtma çamurunun metal konsantrasyonu mg/kg . bitki çeşidi.Verim hedefi .Ekim nöbetinde. Bu nedenle arıtma çamurunun. Çamur verilecek alanda yetiştirilecek bitkinin veya alanın bitki örtüsünün besin elementi gereksinimi dikkate alınır. alana verilebilecek çamur miktarını belirler.

Mineralizasyon oranı.50 çamur yüzeye uygulanmış ise. Bu nedenle agronomik yükün hesaplanmasında çamur işleme yöntemi. Çamurdaki organik azot mikrobiyal aktivite ile zamanla mineralize olur. bitkilerin alabileceği NO3 formuna dönüşür. Mineralizasyon oranı çamurun işlenmesine bağlı olarak da değişir.5’in üzerinde ise bu topraklarda alkali stabilize edilmiş arıtma çamurunun kullanılması doğru olmaz. Bitkiler mineralize olmuş inorganik azot kaynakları NH4 ve NO3 kullanabilir.0 yüzeye verilmiş sıvı çamur) NH3 . Mineralizasyon oranı üç yıl boyunca Tablo 17’de verilmiştir. 1. çamurdaki amonyum miktarı (NH3 N/g kuru ağırlık) fm. Tablo 17. Agronomik yükün hesaplanmasında. ilk uygulamadan sonra birinci yıl alınabilir N (kg/ton) NO3. Azot İçin Agronomik Yükün Hesaplanması Arıtma çamuru uygulandıktan sonra birinci yıl bitkiler tarafından alınabilir azot miktarı şu eşitlikle bulunabilir. topraklarda oluşturulacak alkalilik problemine de dikkat edilmesi gerekir. Organik azotun mineralizasyon katsayısı (Tablo 17) No. PH’nın 8’in üzerinde olduğu topraklarda bir çok bitki özellikle mikro besin elementlerini alamaz bunun sonucunda verimlilik geriler ve ayrıca toprağa uygulanan herbisidlerin etkinliği azalır. yılda alınabilir azot (kg/ton) 23 . Toprak pH’sı 7. Arıtma çamurundaki organik azotun Mineralizasyon oranı Çamur Ham AerobikAnaerob Kompost uygulamasından Çamur Alkali ik Sonra geçen zaman Stabilize Çamur (yıl) çamur 0-1 40 30 20 10 1-2 20 15 10 5 2-3 10 8 5 3 Kireçle stabilize edilmiş alkali çamuru tarım alanlarında kullanırken. çamurdaki organik azot miktarı (Organik N/g kuru ağırlık) Arıtma çamuru uygulanışından sonraki yıllarda alınabilir azot miktarı Nan= kcfmn (Nn-1 – fmn-1Nn-1) Nan. çamur araziye uygulandıktan sonra bir kaç yıl devam eder. Arıtma çamurunda nitrat çok az olduğu için hesaplamalarda dikkate alınmaz. Çamurdaki nitrat miktarı (NO3 N/g kuru ağırlık) kc. Çamur uygulandıktan sonra n. Volatilizasyon katsayısı (0.- Önceki çamur veya ahır gübresi uygulamasından kalan azot Mamur verme yöntemi ve toprağa karıştırılmaya kadar geçen süre Verilen azotlu gübre miktarı Çamurun inorganik ve organik azot kapsamı Çamurdaki azot mineralizasyon oranı Agronomik yükleme oranı kuru ağırlık/hektar olarak ifade edilir. Dönüştürme katsayısı (1000 kg/ton) kv. Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo] Na1 . Sürekli azot yüküne göre yapılan hesaplamalar sonucu fazla kireç uygulaması ile toprak pH’sı yükselebilir. bir sonraki uygulamalar için önceki verilen çamurun son iki yıldaki mineralizasyon oranı dikkate alınır. organik azot oranı ve amonyum oranının bilinmesi gerekir.

Bitkinin azot ihtiyacı 100 kg/ha.6 kg/ton)= 0.20(0. Yılda alınabilir azot katsayısı (Tablo 17) Bu eşitlik her yıl için ayrı ayrı hesaplanır Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı şu formülle hesaplanabilir. Azot kapsamı NO3-N. fmn-1. NO3. n ve n-1.= 4.020)]= 12 kg/ton Birinci yıl verilen arıtma çamurunda ikinci yıl kullanılabilen azot miktarı Na2=f2No1= 0. ve No.N= 10g/1000g= 0.010 No= 20 g/1000 g= 0.= --------------------.96 kg/ton 24 .012-0.6 kg/ton Bu çamurun alınabilir azot miktarı Na3=f3No2= 0. UN AN=-------------------Na1 + ΣNai AN.= ----------------------.020-0. Örnek: Ham çamurun 3 yıllık uygulama oranını azot ihtiyacına göre hesaplayınız. 0.4 İlk çamur uygulamasından kalan azot miktarı şimdi No2= N1 – f2N1 = (1000) [0.= 5. Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı (ton/hektar/yıl) UN.012)]= 9. Çamur toprak içine uygulanacaktır. Çamurun kuru madde 0ranı % 10.10(9.40(0. Bitkinin ihtiyaç duyduğu azot (kg/ha/yıl) ΣNai. 20 g/kg).fmn.90 ton/ha Na1 + ΣNai 18+2. önceki uygulamalarda mineralize olan azotların toplamı kg/ton i= 2’den n’e kadar Agronomik yükleme oranı çamurun kuru ağırlığı üzerinden hesaplanır ve sonra çamurun kuru madde oranına göre volumetrik birime çevrilir.020)]= 18 kg/ton UN= 100 kg/ha Birinci yıl UN 100 (kg/ha) AN=-------------------.020 Arıtma çamurundan birinci yıl alınabilir azot miktarı Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo]= (1000)[0.56 ton Na1 + ΣNai 18 kg/ton Birinci yıldan sonra kalan organik azot No1= No – f1No = (1000) [0.4 kg/ton İkinci yıl uygulanabilecek arıtma çamuru miktarı UN 100 AN2=-------------------. NH3.20(12 kg/ton)= 2.010+0.40(0. Volumetrik uygulama oranını hesaplayınız. 10 g/kg).

Aerobik çamurda toplam azot içinde amonyak azotunun oranı % 10. Anaerobik çürütülmüş sıvı çamurda. Arıtma çamurundaki fosfor da azot gibi organik ve inorganik formlarda bulunur. çamur ve toprağın karbon/azot oranı. fazla gübreleme ve azot yıkanması ile sonuçlanabilir. oran gittikçe azalır. FOSFOR: Arıtma çamuru tipik olarak % 0. Birikimini söz konusu olduğu durumda çamur hesaplamaları azot ihtiyacına göre değil.12 kg/ton 100 AN3= ----------------------.İkinci yılda arıtma çamuru az miktarda uygulanmıştır ve bu nedenle azot salım oranı uygulama oranına bağlı olarak gerilemiştir. Çürütülmüş arıtma çamurundaki azot organik ve bitkilerin alabileceği inorganik formlarda bulunur. toprak tipi ve su miktarı. Organik azotu bitkilerin alabilmesi için onun önce inorganik forma mineralize olması gerekir. Yalnız fosforun inorganik formu yıkanmaz ve toprakta birikir. diğer gübrelerle toprağa verilen azot miktarını (agronomik yük) geçmemesi gerekir. Organik azotun mineralizasyon oranı dikkate alınmadan. çamur uygulaması.8-6. Örneğin %1. efektif salım oranının bulunması gerekir ve bu şu şekilde bulunur.5 fosfor içeren çamur 10 ton olarak hektara verildiğinde 150 kg/ha fosfor verilmiş olur. Bu nedenle sürekli çamur uygulamalarında toprağın fosfor kapsamının takip edilmesi gereklidir.1 arasında fosfor içerir. Ticari gübrelerin azot oranı ise % 11-82 arasındadır. 25 . azot uygulama oranının. sıvı çamur ve çamur kekinden daha düşüktür. Genel olarak kompost ve kurutulmuş çamurun mineralizasyon oranı. Araziye verilen çamurun birinci yılda mineralizasyon aranı % 100 ile % 12 arasında değişir. çamur tipi.56)(2. Genellikle azot oranına göre yapılan hesaplamalarla verile çamur ile bitki tüketiminden daha fazla fosfor toprağa verilmiş olur. Aerobik çürütülmüş çamurda mikrobiyal oksidasyon daha fazladır ve organik azot oranı daha azdır. iklim.4 kg/ton)= 2. Mineralizasyon oranını pek çok faktör etkiler.96 Arıtma Çamurunda Bitki Besin Elementleri AZOT: Çürütülmüş arıtma çamurları kuru ağırlık olarak % 1-6 azot içerir.90/5. bitkinin fosfor ihtiyacına göre yapılmalıdır. Çamur azot kaynağı olarak kullanıldığında. Bu miktar pek çok bitki ve toprakta ihtiyacın üstündedir. Yüksek fosfor oranı yüzey sularının kirlenme riskini artırır. organik maddenin mikrobiyal oksidasyonu tamamlanmaz ve azot çözünmüş amonyak veya çözünmez organik formda bulunur (çoğunluk mikrobiyal hücre yapısında). kurutma esnasında amonyak azotu nitrata oksitlenir ve kaybolur.74 ton/ha 18+2.12+0. Aynı kayıp anaerobik çamur içinde geçerlidir. 1983).= 4. Fazla azot bitki kök bölgesinden yıkanarak yer altı sularını kirletebilir. takip eden yıllarda mineralize olur fakat. Aerobik çürütülmüş çamurda. anaerobik çamurda ise amonyak toplam azotun % 30’u kadardır (Linden. Azot oranına göre uygulanacak çamur miktarında. Birinci yıl mineralize olmayan organik azot. Bunların oranı arıtma çamurunun ne tip işlemden geçtiğine bağlı olarak değişir. organik ve inorganik azot miktarlarının bilinmesi gerekir. Na2=(4.

Yalnız toprağın fiziksel özelliğini önemli ölçüde değiştirmek için bitki ihtiyacını karşılayacak agronomik miktarın üzerinde çamur verilmesi gereklidir (Chaney ve ark.1992) Anaerobik çürütülmüş çamur diğer çamurlara göre en iyi stabilizasyonu sağlamaktadır (Paglia ve ark. mikrobiyal parçalanma ile uzaklaşan organik maddeden daha azdır. demir. 1987). Agregat oluşumu kimyasal ve mikrobiyal aktivitelerin sonucunda gerçekleşir. bu elementlerin çoğu. toprak havası azalır. Sürekli toprak işlemeli tarım altındaki toprakların organik maddesi çok düşüktür. Bununla birlikte düşük miktarlar bile (27 ton/ha) toprağın yapısını agregat oluşumu ve poroziteyi attırarak düzeltmektedir. su hareketi azalır. (Martes ve Franken-Berger. 26 . patates. yoncada %40 ve saman uygulamasında %59 artmıştır. ürünün kalitesini bozar. ya sızma kayıplarına neden olur veya fazla azot hızlı bitki büyümesine neden olarak verimi düşürür. Bitkinin gübre ihtiyacının olmadığı zamanlarda sıvı çamurun verilmesi.. potasyum hariç. mangan ve çinko da içerir.. 1985). 1-30 mg fosfor içerir (Asano ve ark. turunçgil ve üzümün kalitesi yüksek azottan olumsuz etkilenmektedir (Bouer ve Idelovitch. Toprak işlendikçe organik maddesi zamanla azalır ve toprağın fiziksel yapısı bozulur.Diğer Elementler: Azot ve fosfora ilave olarak çamur. Bu sayede toprak içinde hava ve su hareketi kolaylaşır. Çamurun Toprağın Fiziksel Yapısına Etkisi Organik Madde: Toprak organik maddesi. Şehir arıtma çamurları tipik olarak litrede 10-40 mg azot. büyük porlar kaybolur. magnezyum. 1983). Arıtma Çamurlarının Sulama Suyu Olarak Kullanılması Su oranı yüksek arıtma çamurları genellikle sulama suyu olarak kullanılırken aynı zamanda besin elementleri de toprağa verilmektedir. Organik maddenin yetersiz olduğu durumda. Örneğin domates. toprak sıkılaşır ve volüm ağırlığı artar. bitki büyümesi için gerekli diğer elementler olan kalsiyum. Arıtma çamuru azotun agronomik oranına göre verildiğinde. poroziteyi artırarak toprak yapısını iyileştirir. Arıtma çamurunda ortalama olarak % 50 oranında bulunan organik madde agregat oluşumu ve stabilitesini sağlayarak toprağın yapısını iyileştirir.1981). Su Tutma Kapasitesi: Genellikle arıtma çamuru uygulaması toprağın su tutma kapasitesini artırır. Strüktür ve Agregat Oluşumu Arıtma çamuru toprağın mineral bölümünden daha az yoğundur ve toprağın volüm ağırlığını azaltarak. bitki ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. potasyum. Arıtma çamurlarının besin elementi konsantrasyonu. Agregat stabilizasyonun araştırıldığı bir çalışmada Agregat stabilizasyonu çamur uygulamasında %24. toprak partiküllerini bir araya bağlayarak büyük agregat oluşumunu sağlar ve toprakta boşluk oranı artar. yağış veya sulamayla agregatlar parçalanır. Organik madde ya direk olarak suyu bünyesinde tutar veya toprakta poroziteyi artırarak indirek olarak suyun tutulmasını sağlar. bitki ihtiyacından daha fazla azot ve fosforun toprağa verilme ihtimali yüksektir (özellikle kurak bölgelerde). ahır gübresi uygulamasında %22. Arıtma çamurunun içinde bulunan tuzlar ve iz elementlerinde potansiyel zararının dikkate alınması gerekir. Bitki artıklarıyla toprağa gelen organik madde. toprak agregatlarının stabilitesi bozulur. yabancı otlanmaya neden olur. su kaynağı ve arıtma tekniğine bağlı olarak değişir. Bitkilerin su ihtiyacına göre yapılan hesaplamalarda.

nikel. anyon ve moleküller. 27 . Yüksek SAR. 3. molibden ve diğerleri toprak solusyonuna geçer. düşük tuzluluk toprağı disperse eder. Zehirli organikler. Organik maddelerin çoğu CO2 ve suya dönüşür ve birlikte bir kısmı humus olarak toprağın yapısına katılırlar. fazla sulama yapıldığında topraktan yıkanıp uzaklaşır. Yüksek KDK istenir. 4. kalsiyum. 1994). Çözünür katyon. Borik asitin enerji yükü yoktur. Tuz bitki kök bölgesinden uzaklaştırılamazsa toksik etki yapacak düzeyde birikebilir. Yağışlı bölgelerde tuz topraktan yıkanır. 2. İz elementler. Arıtma Çamurunun Toprağın Kimyasal Yapısına Etkisi: Biyolojik stabilize çamurunun ortalama kuru ağırlığının %50’si organik maddedir. İz Elementler Organik maddelerin ayrışması sonucu. Arıtma çamurları ve atık sular aynı zamanda tuz da içerir. Sodyumun toprak yapısına etkisi. nitrat.Zehirli inorganik kimyasallar. kobalt. infiltrasyonu attırmakta ve bazı durumlarda erozyonu azaltmaktadır. 1992.anyon ve moleküller.. selenat ve bor (borik asit.7 mg/litre’nin üzerindeki konsantrasyonu duyarlı bitkilere toksik etkide bulunur.Su Hareketi: Organik madde çamurdaki toprak yüzeyini tıkayarak geçici süre infiltrasyonu ve havalanmayı bozabilmektedir. kurşun. Bu özellikle kurak bölgelerde sürekli sulama sonucunda ortaya çıkar. su ve düşük maddeler. potasyum. Atık sular sulama suyu olarak kullanılacağında duyarlı bitkilerde bor konsantrasyonuna dikkat edilmesi gerekir.sodyum. bakır. Humus toprağın negatif enerji yükünü ve böylece KDK’yı arttırır. bikarbonat. KDK (Katyon Değişim Kapasitesi) toprağın katyonları tutma kapasitesinin ölçüsüdür. kadmiyum. Tuzluluk ayrıca bitki gelişimini de olumsuz etkiler. infiltrasyon ve agregat oluşumunu olumsuz etkilemektedir. selenyum. Bunlar iyon değiştirme dengesine girer ve tutunamayanlar drenaj suyuyla yıkanır. Sürekli çamur uygulamalarında bu elementler toksik olacak seviyede birikebilir (Chang ve ark. borat)’dır. Borun sulama suyundaki 0. sodyum. çamurdaki sodyum konsantrasyonuna Mg ve Ca konsantrasyonu oranına ve tuzluluğa bağlıdır. Arıtma çamurundaki bileşikler dört grup altında toplanabilir: 1. Arıtma çamurundaki.. Dayanıklı bitki pamuk ise sulama suyundaki 10 mg/litre konsantrasyona kadar dayanır (Maas. sülfat. magnezyum. Sodyumun toprak yapısı ve infiltrasyona etkisi Sodyum adsobsiyon oranı (SAR) ile belirlenebilir. yapılı organik asit. Anyon ve Moleküller Arıtma çamurlarındaki. Çamur toprağa verildiğinde ayrışır. 1990).kalsiyum ve magnezyumun yüksek olduğu durumda toprak yapısı bozulmakta. organik madde ve inorganik maddeye dönüşür. klor. çünkü elementlerin topraktan sızmasını engeller. karbondioksit. Yukarıda belirtilen organik maddelerin agregasyona etkisiyle toprak yapısını düzeltmesi sonucu topraktaki su hareketi. arsenik. tarımsal yönden önemli katyon. arıtma çamurlarındaki iz elementler. Çözünür Katyon. zayıf olarak tutulur. McGrath ve ark. Bu elementler bitkiler tarafından fazla kullanılmadığı için üst toprak katlarında birikir. Bu maddelerin hepsini bitkiler absorbe eder ve bunlar arıtma çamurunun bir bakıma gübre değerini gösterir.

74 0. belediye arıtma çamuru ve arıtılmış kentsel atık su çok az miktarda inorganik kimyasal içerir. çiftlik hayvanı ve yaban hayvanlarında zehirli olacak düzeyde birikebilir (Logan ve Chaney. çinko ve selenyum alım oranının bir çok bitkide fazla olduğu. Asit topraklarda yetişen bitkilere arıtma çamuru verildiği durumda bitki dokularında fazla miktarda.31 0.21 Domates 0.18 0.97 0.) bitkilerde birikebilir. Kadmiyum uzun yıllar boyunca insan diyetine fazla miktarda var olduğunda kronik toksik etkide bulunur (Kostial. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin element alımı Zn>Cd>Ni>Cu>Pb>Hg>Cr. Genel olarak asit karakterli topraklarda büyüyen bitki dokularında yüksek konsantrasyonlarda iz element birikir ve bitkiler bundan zarar görürler. kurşun. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerde ağır metal konsantrasyonu genellikle uygulanmamış topraklardan daha yüksektir (Tablo 7). 1986). 1985).21 Mısır 0. Bakır. Levander.08 28 . 1983). büyümeye olumlu etkisi olmayan metaller de (Cd. Pb vb.. Mo ve Se kritik düzeyin üstünde tüketildiğinde hayvanlara toksiktir (Mill ve Davis.13 0. onları yiyen insan. Tablo 7. Arıtma çamuru uygulanmış ve uygulanmamış alanda yetiştirilen farklı bitkilerin yenilen bölünlerinde Cd consantrasyonu (mg/kg) Ürün Çamur Çamur uygulanmamış uygulanmış Marul 8.Bitkilerde biriken bu elementler. Genellikle arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin metal alımı çok yüksek değildir. bakır. Nötral ve alkali topraklardaki zarar fazla olmaz.32 Turp 0. Zehirli İnorganik Kimyasalların Toprak ve Bitkide Birikimi Endüstriyel atıksular etkin olarak ön arıtmadan geçtikten sonra şehir kanalizasyonlarına verildiğinde. krom.08 Yulaf 0. Yönetmeliklerde belirtildiği şekliyle tarım alanlarına arıtma çamuru verildiğinde toprakta biriken ağır metaller kolaylıkla hesaplanabilir.40 0. cıva ve nikelin bitkiler tarafından az miktarda alındığı. Bitkiler tarafından alınan bazı metaller bitkiler için gerekli olmakla birlikte. Sonuçta belediye arıtma çamuru ve atık sularının tarım alanlarında kullanılması problem oluşturmaz. artışın sınır değerleri geçmediği. arsenik. cıva ve selenyumun ise alımının artmadığı tespit edilmiştir (Bray ve ark. Fazla miktarda metal alımı fitotoksik simptomlar oluşturabilir ve sonuçta verim ve ürün kalitesi düşer. Üç yıl boyunca hektara 15-90 ton arıtma çamurunun verildiği topraklarda yetiştirilen silaj ürününde kadmiyum. çinko. kadmiyum. molibdeni özellikle baklagil bitkilerini fazla aldığı tespit edilmiştir. kurşun.7 Lahana 0.27 Arpa 0. molibden ve çinko bitki beslenmesi için gereklidir ve arıtma çamuru bu elementlerin eksikliğini giderebilir. kadmiyum ve nikel biriktiği ve toksik belirtilerin görüldüğü değişik çalışmalarda ortaya koyulmuştur. bakır. 1986. Arıtma çamuru ile uzun yıllar bitki yetiştiriciliğinin yapıldığı çalışmalarda. çinko oranının arttığı fakat.1 0. diğer elementler arsenik. 1986).

Normal Zn konsantrasyonu 17-150 mg/kg iken bitki dokularındaki Zn konsantrasyonu 963 mg/kg olarak tespit edilmiştir. Toprakta biriken kimyasallar da bitkiler tarafından çok az alınır veya hiç alınmaz. mikorhiza etkinliğini etkilemektedir (Giller ve ark. Mikroorganizma Miktarı ve Aktivitesi Otlayan Hayvanlar Ağır metal ve organik mikro kirleticilerin otlayan hayvanlara etkisi. 1991.. 1991). Webber ve ark. Cd. sakatat ve kemiklerdeki birikim. Ağır metal birikimi çoğunlukla kök..0 mg/kg taze ağırlık/sakatat EEC). bazı çalışmalarda çamur uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerle otlayan sakatatlarında Cd konsantrasyonunun artışı tespit edilmekle birlikte. aktinomiset. bakteri. ayrışmaya dayanıklı olanlar toprakta birikir. son olarak ta tohum ve yumrularda yüksektir. yaşı ve diyetine bağlıdır. Pb ve Cd konsantrasyonu böbrek ve karaciğerde. bitkiye fosfor ve çinko elementlerini verir. sıvı arıtma çamuru uygulanmış (228 ton/ha) toprakta yetişen soya bitkisinde gözlenmiştir. Bununla birlikte. Arıtma çamurlarının Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak mikroorganizmaları. fosfor. hayvanlara etkisi de genellikle olmamaktadır. mantar ve algler toprağın organik maddesini ayrıştırması. 29 . azot. • Çamur uygulanmış topraklardan kaynaklanan kirleticileri biriktirmiş otları yemeleri • Üzerine çamur bulaşmış otları yemeleri • Çamur uygulanmış toprakları yemeleri (Toprak koyunların %1-2 diyetini oluşturur) Ağır metallerin hayvanlarda birikimi hayvan türü. çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi veya çamur bulaşmış bitkilerin yenmesinden kaynaklanır. Smith. organların fizyolojik fonksiyonuna bağlı olarak. Cd hayvanlardan insanlara besin zinciri ile geçişte çok küçük risk oluşturmakta. ayrışır veya toprağa adsorbe olur. 1989. gövde ve yapraklarda.Fitotoksik simptomlar 2440 mm/kg Zn konsantrasyonunda. Bununla birlikte fitotoksik simptom ve verim düşüklüğünün olmaması metallerin bitki dokularında birikmediği anlamına gelmez. bu kabul edilebilir sınırlar içindedir (<0. Bir çok organik bileşik arıtma çamurunda az miktarda bulunur ve toprakta birikimi analitik metotlarla tespit edilemeyecek kadar azdır ( O’Conner ve ark. Zehirli Organiklerin Toprak ve Bitkilerde Birikimi Organik kimyasallar toprağa verildiğinde volatilize olur. fakat bu bitkiyi yiyen hayvan ve insanlarda birikim yapacak kadar yüksektir. Solusyon kültüründe Cd alımının incelendiği bir çalışmada. biyolojik azot fiksasyonu. Birikim bitki tür ve çeşitlerine de bağlıdır.5-1. daha yüksektir. Sonuçta volatilize olmayan. Kurşun Cd kadar bitkiye alınan ve biriktirilen element değildir.. Fe ve Mo fitotoksik düzeyin altında bitkide birikebilir. 1994). Mikorhiza bitki ile mantar arasındaki simbiyotik yaşamdır. Diğer bir arıtma çamuru çalışmasında bitki dokusunda 474 mg/kg Zn konsantrasyonu tespit edilmesine rağmen fitotoksik etki ve verim düşüklüğü tespit edilmemiştir. Uzun dönem çamur uygulaması ile toprakta metal birikiminin mikrobial aktivite ve mikroorganizma miktarı. Mantar bitkiden karbonhidrat sağlarken. kükürt gibi bitki besin elementlerinin doğal döngüsünde onemli rol oynar. domates yapraklarındaki Cd oranının havuç yapraklarındakinden 70 kat daha yüksek olduğu tespit edilmiştir.

bitki ve hayvansal besinleri tüketerek insanlara geçişi potansiyel risktir. kilo kaybı. Arıtma çamuru uygulanmış merada otlayan hayvanlarda Cd . Mo. üremede aksaklıklar şeklinde ortaya çıkabilir. Zn. elementler arasında kompleks antogonistik etki de vardır (Tablo 8). Fe. ve bu şekilde hayvanlara transferi sınırlıdır. Ca. Ca Fe. 30 . nadir olarak çamur bulaşık bitkilerin veya çamur uygulanmış toprağın direk yenilerek (çocuklar) yüksek düzeyde madde alımına rağmen. Çamur veya çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi. Tablo 8. kemik bozukluğu. organik madde Bitkilerin organik mikro kirletici (OMP) alımı genellikle düşüktür. Özel bir ağır metalin alımı. Fakat bunun insan sağlığı için ciddi risk oluşturmadığına inanılmaktadır. lipofilik OMP’lerin yağ dokusu ve süte transferinin en önemli potansiyel yoludur.Pb ve Cu için gıda zincirinde antogonistik etki Eleme nt Cu Temel Antagonist S. mineral dengesizlik oluşturarak diğer metalin alımı veya birikimini azaltır. İnsan Sağlığı Arıtma çamurlarının tarım topraklarına verilmesi sonucu ağır metal ve OMP’lerin.Ağır metallerin birikim yoluyla hayvanlara toksik etkisinin bulunmayışıyla birlikte. Zn. P. Cu eksikliğine neden olur Diyetteki fazla Zn Zn (>1000mg/kg)Cu yetersizliği oluşturur Diyetteki 50 mg/kg Cu toksisite problemi oluşturmaz Çamur Cd içeriği < Zn içeriğinden küçüktür Çamurdaki düşük Cd:Zn oranı akumulasyon riskini azaltır Antagonism akumulasyonu azaltır Cd Pb Fe. Bu bazı üretim kriterlerinin. Cd Açıklama Çamurda > %4 Fe.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful