Giriş 1950’lerden önce evsel ve endüstriyel atıksular hiç bir arıtım işlemine tabi tutulmadan dere ve nehirlere bırakılmaktaydı

. Şehir nüfusu arttıkça dere ve nehirlerin doğal arıtma kapasitesi aşıldı ve su kalitesinin bozulmasına neden oldu. Su kalitesinin bozulmasını önlemek için bu tarihten itibaren atıksu arıtma tesisleri kurulmaya başlandı. Bu şekilde dere ve nehirlerin su kalitesi artırıldı fakat, uğraşılması gereken diğer bir madde “arıtma çamuru” ortaya çıktı. Arıtma tesislerine gelen atıksuyun yaklaşık % 99’ı temizlenmiş olarak dışarıya bırakılmaktadır. Geri kalan ve arıtma tesislerinde kalan diğer madde seyreltik katı süspansiyondur. Bu atıksu arıtma katısı genel olarak arıtma çamuru olarak adlandırılmaktadır. Biyosolid kavramı ise atıksu arıtma endüstrisine yeni girmiş bir kavramdır. Endüstri “Biyosolid” kavramını belediye arıtma çamurunun, stabilizasyon ve patojen azaltılması gibi işlemlere tabi tutulmasından sonra araziye uygulanabilecek hale gelmiş kaliteli madde olarak tanımlamaktadır. Bu kavram yüksek kaliteli arıtılmış, stabilize edilmiş atık çamuru, ham çamur ve fazla miktarda çevre kirletici içeren çamurdan ayırt etmek için kullanılmaya başlanmıştır. Biyosolid kavramı aynı zamanda biyolojik proseslerle üretilen arıtma çamurunun endüstriyel kaynaklı çamurdan ayırt etmek için de kullanılmaktadır. Bu şekilde arıtma çamurunun kötü imajı da silinmeye çalışılmaktadır. Atıksuların arıtılmasından arta kalan arıtma çamuru bütün dünyada giderek artmakta ve alternatif bertaraf yolları aranmaktadır. Arıtma çamurları halen büyük ölçüde derin arazi dolgusu depolama alanlarında, yakılarak ve giderek artan oranlarda tarımsal alanlarda bertaraf edilmektedir. Eskiden uygulanan okyanuslara deşarj ise 1992 yılında ABD’de, 1998 yılından itibaren ise Avrupa ülkelerinde yasaklanmıştır. Halk sağlığı ve çevre açısından risk taşıyan arıtma çamurunun tekrar kullanımı ancak bitki yetiştirilen alanlarda kullanımı ile olabilmektedir. Arıtma çamuru bertarafında hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın arıtma çamurunun o yöntem için yönetmeliklerle standartları belirlenmiş özellikleri taşıyor olması gerekir. Özellikle araziye uygulanacağında, çevreye etkisi, bitki, hayvan ve insan sağlığına olabilecek potansiyel riskler nedeniyle sınırlar çok daha daraltılmış ve kontrol altına alınmıştır.

Arıtma çamuru

Atıksuların arıtılması sırasında, kendiliğinden çöken katı maddeler ile biyolojik veya kimyasal işlemler sonucunda çökebilir veya yüzebilir hale getirilen katı maddeler çökeltilerek veya yüzdürülerek atık sulardan ayrılır arıtma çamuru konsantre hale gelir. Arıtma çamuru evsel veya evsel nitelikli sanayi çamurları, endüstriyel kaynaklı arıtma çamurları veya karışım halinde olabilir. Evsel atıksular, bazı parametreler ve bunlara ilişkin limit değerleri dikkate alınarak ön arıtmadan geçmesi gereken veya gerekmeyen bazı endüstriyel atık sularla birlikte arıtılabilir. Evsel nitelikli atıksı arıtılmasında a) primer ve b) sekonder olmak üzere iki temel yöntem kullanılır. Primer arıtımda yer çekimiyle belli bir zaman süresinde çökebilen katılar uzaklaştırılır ve bu arada kısmi organik madde giderimi sağlanır. Primer çamurda % 3-7 arasında kuru madde bulunur ve bunun % 60-80’i organik maddedir. Sekonder arıtma olarak biyolojik arıtmada ise (aktif çamur sistemi, damlatmalı filtre vb.) mikroorganizmalar aracılığı ile organik maddenin parçalanarak arıtılması ve mikrobiyal çamur oluşumu sağlanır. Bu işlemlerle organik madde % 90 oranında giderilir ve tipik olarak % 0.6-2.0 arası kuru madde içeren sulu çamur oluşur. Kuru madde % 50-60 arasında organik 1

madde içerir. Bu çamurdaki suyun giderilmesi primer çamura göre çok daha zordur. İleri arıtma teknikleri; kimyasal çöktürme, filtrasyon vb. yöntemlerle çıkan çamur da karıştırıldığında, ham çamurun % 93-99,5 arasında su bulunur. Ham çamurun hacminin azaltılması için çamur yoğunlaştırma, çamur susuzlaştırma ve alkali (kireç) ilavesi ile stabil hale getirilir.

Stabilize Çamur

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurlarda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek bakteri, Salmonella (tifo), Vibrio (kolera), Basili dizanteri (Shigella), mide barsak hastalıklarına neden olan (E.koli) vb., virüsler, sarılık (Hebatit A), çocuk felci (Poliovirus), Menenjit (Echovirus) vb., Protozoa, akut diyare (Entamoeba histolytica), barsak solucanları, kancalı kurt, tenya parazitleri ve bunların yumurtaları çok fazla bulunur. Çevre Kanununa göre çıkartılan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde, ham çamurun tarımda ve ormanda, sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaklanmıştır. Arıtma çamurunun organik madde oranının düşürülmesi, sağlıkla ilgili tehlikeli patojenleri yok etmek için biyolojik, kimyasal, sıcaklık ve diğer uygun yöntemler kullanılarak stabilize edilir. Yoğunlaştırılan çamurun kimyasal olarak stabilizasyonu kimyasal madde ilavesiyle (kireç, CaO), biyolojik olarak stabilizasyon aerobik veya anaerobik stabilizasyon ya da kompostlaştırma işlemi ile yapılır. Çamur stabilize edildikten sonra, doğal ya da mekanik metodlar kullanılarak nem alma işlemi yapılır. Doğal nem alma; çakıl ve kum yatak üstüne ortalama 20 cm’lik tabaka halinde verilen sulu çamurun, suyunu kum tabakada drenajla ve kısmen de buharlaşma ile kaybetmesi işlemidir. Su alma işlemi 20-30 günde tamamlanır ve bu süre sonunda oluşan çamur keki kürek veya makineyle küreyerek uzaklaştırılır. Nem alma amacıyla çamur lagünleri de kullanılabilir. Çamur lagünlerinde küreme yapılmaz, lagün doluncaya kadar işletmeye devam edilir. Dolunca terk edilir veya çamur keki boşaltılarak başka yere taşınır. Koku sorunu ve fazla alan gereksinmesi nedeniyle doğal su alma yerine mekanik nem alma metodları kullanılabilir. Mekanik nem atma metodlarında; - Santrifüjler - Filtrepres - Belt filtre (Bant filtre) - Torba filtre üniteleri kullanılmaktadır. Arıtma Çamurlarının Genel Özellikleri Fiziksel Özellikleri Birçok çamur örneğinin özgül ağırlığı takriben suyun özgül ağırlığına yakın olup pratik hesaplamalarda 1.0 olarak alınabilir. Arıtma sistemi içerisinde ön çökeltim çamurları genellikle gri-kahverenkli ve kötü kokuludur. Havalandırma havuzlarında meydana gelen aktif çamur ise kahverenkli ve flok (belediye atıksu çamuru) görünümlüdür. Rengin koyuluğu septik koşulların başladığını, açık renk ise yeterince havalanmadığını gösterir. Çamurun katı ve sıvı kısımları arasındaki ilişki katı madde konsantrasyonu olarak tanımlanmakta ve mg/lt veya % katı madde olarak belirtilmektedir. Örneğin özgül ağırlığı 1.0 olan bir çamur için 10.000 mg/lt katı madde konsantrasyonu % 1 kuru maddeyi (105 0C’de 24 saat kurutma) ifade eder. 2

Arıtma Çamurlarının Kimyasal Özellikleri Arıtma sistemlerinde üretilen arıtma çamurlarında; günümüz modern toplumlarının kullandığı bir çok organik ve inorganik madde, mutfak, bulaşık, banyo ve tuvalet atıkları, endüstriyel atıksular, solventler, mikro organik kirletici kimyasallar, pestisitler, yol ve kaldırımlardan akan yüzey suları vb. içinde bulunan her türlü kirletici madde bulunabilir. Yeni sınırlamalarla endüstriyel atıksular ancak ön arıtmaya tabi tutulduktan sonra ve limit değerlere uyuyor ise şehir atıksu şebekesine deşarj edilebilmektedir. Bu maddelerden bir kısmı insan, hayvan ve bitki sağlığını tehdit edici maddelerdir ve sıkı kontrolleri gerekmektedir. Kimyasallar hariç arıtma çamurlarında biriken organik ve mineral maddeler çoğunlukla topraktan gelmektedir. Endüstriyel prosesler ve evlerde kullanılan sentetik maddelerle arıtma çamurlarına gelen metaller toksik düzeye ulaşabilmektedir. Özellikle arıtma sistemine gelen ağır metallerin % 60-90’ı arıtma çamurunda konsantre olmaktadır. Ham çamur ve anaerobik parçalanmaya uğramış atıksu arıtma çamurlarına ait bazı kimyasal özellikler Tablo 1’de verilmiştir. Arıtma çamurları istenmeyen kimyasal ve ağır metaller dışında yararlı olarak değerlendirilen azot, fosfor, organik madde yönünden zengindir ve tarım alanlarında geri dönüşüm sağlaması amacıyla değerlendirilmesi gerekmektedir şeklinde değerlendirilirler.

Tablo 1. Ham ve anaerobik arıtılmış çamurların tipik kimyasal özellikleri Madde
Toplam Kuru Madde 2.0-8.0 Uçucu katılar % KM Gres, Yağ vb.%KM Protein % KM Azot N %KM Fosfor P2O5 %KM Selüloz % KM Demir (sülfit hariç) PH değeri 60.0-80.0 6.0-30.0 20.0-30.0 1.5-6.0 08-3.0 8.0-15.0 2.0-4.0 5.0-8.0

Ham Çamur
Değişim Ortalama 5.0 65.0 25.0 4.0 2.0 0.4 10.0 2.5 6.0

Arıtılmış Çamur
Değişim 6.0-12.0 30.0-60.0 5.0-20.0 15.0-20.0 1.6-6.0 1.5-4.0 0.0-3.0 8.0-15.0 3.0-8.0 6.5-7.5 Ortalama 10.0 40.0 18.0 4.0 2.5 1.0 10.0 4.0 7.0

Potasyum K2O %KM 0.0-1.0

Arıtma Çamurlarının Mikrobiyolojik Özellikleri

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek, bakteri, virüs, protozoa ve helmint gibi parazitler ve parazitlerin kist ve yumurtaları bulunabilir (Tablo 2). 3

Bazıları değişen olumsuz çevre koşullarına dayanıklılık gösteren organlar olan kist ve yumurta oluşturabilirler. Canlı hücre dışında varlıklarını uzun süre devam ettiremezler. Parazitlerde büyüme ve çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. Belediye Arıtma Çamurlarını Arıtma Metodları Çamurun bertaraf edilebilmesi için yapılması gereken işlemler şu şekilde şematize edilebilir. otlayan hayvanlar açısından risk oluşturur (WHO. Virüsler çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. Bunların arıtma çamurundaki sayısı çamur stabilizasyonu işlemi sırasında azaltılır veya yok edilir. Hücre dışında yaşama süreleri yaklaşık 3 aydır. 4 .coli Leptospira spp Shigella Pseudomonas Yersinia Clostridium Listeria Mycobacterium Streptococcus Camphylobacter Poliovirus Echovirus Adnovirus Reovirus Rotavirus Astrovirus Calcivirus Parvovirus Entamoeba Giardia Par azit Helmint Ascaris Taenia Bakterilerden en önemli ve izlenmesi gereken Salmonelladır. Escherichia coli doğal olarak insan ve hayvanların sindirim sistemlerinde bulunur. Atık ve arıtma çamurlarında HIV virüsü görüldüğünü rapor eden çalışma bulunmamaktadır. 1981). virus ve parazit patojenleri Bakteri Virüs Protozoa Salmonella spp E.Tablo 2. Arıtma çamurlarında tespit edilen bazı bakteri.

direk arazi dolgusu veya yeniden değerlendirmeye gider. suspanse katı ve biyolojik oksijen ihtiyacını düşürmek için ileri arıtım sistemi olarak tersiyer arıtım basamağı da bulunur. Sekonder arıtım kontrollü ve hızlandırılmış biyolojik prosestir ve atıksudaki askıda erimiş organik materyali parçalamak için doğal mikroorganizmalar kullanılır. kumaş parçaları ile suda kolayca çöken inorganik katılar kum.) primer arıtma sisteminde yüzeyden toplanır ve primer arıtma çamuruna karıştırılmaz. Ayrılan bu maddeler arıtma çamurunun içine karıştırılmaz. Organik materyal atmosfere verilen karbondioksite ve mikrobiyal hücreye çevrilir. gres. Sekonder sedimentasyon havuzlarında mikrobiyal hücreler dibe çöktürülür ve ayrılır. Suyun altına çöken inorganik ve organik katı materyal sistemden ayrılır ve primer arıtma çamurunu oluşturur. fosfor). kağıtlar. yün ve bitkisel maddeler vb. şişeler. Bazı arıtım sistemlerinde bitki nutrientleri (azot. Fosforun kimyasal çökeltimi ve filtrasyon ile tersiyer arıtma çamuru meydana gelir. Bir çok arıtma sisteminde yüzen maddeler (yağ.Ham atık suyun ön arıtılmasında atıksu içindeki ağaç parçaları. Primer arıtmada gravite sedimentasyonu ve flotasyon prosesi ile sisteme gelen katıların yarısı ayrılır. cüruf gibi maddeler ayrılır. Çoğunlukla organik materyal olan bu maddeye sekonder çamur denir. çakıl. 5 .

6 . mekanik sıyırma kollarına sahip dairesel planlı derin havuzlardır ve genelde yüksek çökelme hızına sahip ön ve aktif çamur süreci çamurlarının yoğunlaştırılmasında kullanılırlar. Fiziksel ve işletimsel anlamda çökeltme havuzu gibi işlev görürler. Taban sıyırıcılar yoğun çamuru toplarken. Bu nedenle bu akım biyolojik arıtma ünitesine geri çevrilmelidir. Mekanik ünitelerde yerçekimi kuvvetleri oluşturulur. Anyonik veya katyonik organik polimerlerin kullanımı da günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. Çamur Şartlandırması Çamur kurutma yataklarına alma işleminin haricinde kalan susuzlaştırma uygulamaları için çamurun şartlandırılması gerekir. arıtma tesisinin biyolojik arıtma sürecine gelecek organik yük artacağından tasarım ve işletimde bu uygulamaya dikkat edilmelidir. atıksuyun özelliklerine. dönen tambur veya gravite belt gibi mekanik ünitelerde gerçekleştirilir. ÇHY genelde atık aktif çamura ve yağ. Çamur sterilize edilir. Yoğunlaşan çamurun hacmi bu sayede azalır ve susuzlaştırma maliyeti azaltılabilir. gravite yoğunlaştırıcılarda. kokusuzlaştırılır ve vakum filtre. jel yapılar kırılır ve katıların suya karşı duydukları "ilgileri" azaltılır. Santrifüjler santrifüj kuvvet ile su alma. Yoğunlaştırma işlemi çöktürme ve yüzdürme gibi metotlarla yapılabilmektedir. Kimyasal şartlandırma : En yaygın kullanılan yöntem demir (+3) klorür veya kireç ilavesidir. yüzey sıyırıcılar köpüğü uzaklaştırır. Bu işlem ile katılar koagüle edilir. dönen tamburlar katı süzme işlemi ile yoğunlaştırma. İçinde bulunan yüksek miktarda patojen ve stabil olmayan. Isıl işlem ile şartlandırılmış çamurun süzüntü suyu yüksek konsantrasyonlarda kısa zincirli ve suda çözünebilir organik maddeler içerir. ayrışabilir organik madde nedeniyle ham çamurun potansiyel sağlık ve çevre problemi vardır. sekonder ve tersiyer arıtma çamurları genellikle birleştirilir ve sonuçta % 1-4 katı madde oranına sahip ham arıtma çamuru oluşur. Çok ince hava kabarcıkları çamur yumaklarına yapışır ve onların yukarıya doğru yükselmesini sağlar. yüzdürme tanklarında veya santrifüj.Primer. Ön çökeltme ve damlatmalı filtre çamurlarına uygulanmazlar. su içeriğinin azaltılarak daha sonraki bertaraf ünitelerine daha düşük hacime sahip çamurun verilmesine yöneliktir. askıda katı maddeleri hava ile yüzebilir maddeler haline dönüştürür. Yoğunlaştırma işlemi. Yüzdürme ünitesi. Isıl şartlandırma : Isıl şartlandırma çamurun ısıtılması ve kısa bir süre için basınç altında tutulması işlemidir. belt filtreler ise yatay filtre üzerinde filtreleme ile katıları konsantre etme özelliklerine sahiptir. Bu inorganik maddelerin yanında diğer demir bileşikleri ile alüminyum tuzları da kullanılmaktadır. belt filtre veya pres filtrede herhangi bir kimyasal madde ilavesi yapılmaksızın susuzlaştırılır. Gravite yoğunlaştırıcılar. Çamurun Yoğunlaştırılması Çamurun yoğunlaştırılması. Ancak. Diğer işlemler : Çamurun şartlandırılması için dondurma veya radyasyona tabi tutma işlemleri halen araştırma fazındadır. patojen oranının azaltılmasında kullanılan yöntemler Tablo 3’de kısaca özetlenmiştir. Kullanılacak madde tipi ve dozu laboratuvar deneyleri ile saptanmalıdır. gres içeren bazı endüstriyel atıksu arıtma çamurlarına uygulanır. Çamurların katı içeriği. uygulanan arıtma yöntemine bağlıdır. Yapılan çalışmalar sonucunda. Ham çamurun stabilize edilmesinde. Bunun için ya kimyasal ya da fiziksel (ısıl) işlemler uygulanır.

Kritik değişkenler ise. Çamurun şartlandırılması amacı ile ilave edilen kimyasal maddelere ek olarak. vakum. Doğal veya mekanik yöntemler ile gerçekleştirilen susuzlaştırma işlemi. Şartlandırma işleminin işletme maliyetinin en önemli bileşenleri işçilik. özellikle polimerler yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. vakum filtre. kapiler hareket veya bunların kombinasyonlarını gerektirir. Kimyasal şartlandırmadan ve gravite drenajdan sonra çamur aralıkları 7 . Bu işlem sonrası çamur bir sıvı görünümünden bir "kek" görünümüne bürünür. tambur hızı. santrifüj filtre. Çamur pompaları 155x104 Pa ve daha yüksek basınç üretebilecek kapasitededirler. santrifüj kuvvet. Belt Filtre Pres Basınçlı filtrelerin tersine bu işlem süreklidir. belt filtre. Bu basınç ile çamur yan yana dizilmiş olan plakalara gönderilir ve aralarındaki filtre bezleri sayesinde süzme işlemi gerçekleştirilir. Çamur ve kullanılan mekanik aksam ile ilgili bir çok değişken santrifüjleme işlemini etkiler. kimyasal şartlandırma ve filtre ortamıdır. İşlem verimi şartlandırma kalitesine bağlıdır. yoğunlaştırılmış çamurunki ise çok daha düşüktür. tambur batıklığı. Vakum filtre ile olan diğer bir ayrıcalığı ise basınçlı filtrelerin kesikli işletilmesidir. çamur besleme hızı ve sıcaklıktır. Suyu alınmış çamurun katı içeriği minimum % 15 oranında iken. Basınçlı Filtre Basınçlı filtrelerin işletme prensibi vakum filtre ile aynıdır. tank derinliği ve diferansiyel hızdır. Radyasyona tabi tutma genelde evsel atıksu arıtma çamurlarına uygulanmaktadır. ancak vakum yerine basınç uygulanmaktadır. Susuzlaştırma işlemi ile çamurun bünyesindeki serbest su uzaklaştırılır. basınç. pres filtre veya su alma yataklarıdır. bakım ve filtre bezlerinin değiştirilmesidir. katı özellikleri. Vakum Filtre Vakum filtre ile. Katı kazanım verimini arttırmak amacı ile birçok kimyasal madde. yerçekimi kuvveti. kimyasal madde. yaşı ve konsantrasyonudur. Bu yöntem özellikle soğuk iklimler için oldukça caziptir. Bunun için fiziksel (mekanik) yöntemler kullanılır. İşletim ve verimi etkileyen değişkenler ya çamur ya da kullanılan ekipman özellikleri ile ilgilidir. Değişkenler. çamurun yapısı. Kullanılan üniteler. buharlaştırma. Basınçlı filtrede kullanılan diğer mekanik aksam kimyasal madde besleme sistemi ve kek uzaklaştırımı için konveyördür. genelde yakma tesisi külleri veya diatomat toprağıdır. Kullanılan pompa tipi pozitif yer değiştirmeli çamur pompalarıdır. Mekanik değişkenler. çamurun bünyesindeki serbest su bir poroz ortam vasıtası ile çekilir ve kek oluşumu gerçekleştirilir.çamurun filtre edilebilirliği kimyasal madde ilavesi ile şartlandırma işlemine kıyasla dondurma işlemi ile düzeye çıktığı saptanmıştır. Belt filtrede daha önce kimyasal olarak şartlandırılmış çamurların suyu alınır. Bunlar. Mekanik aksam değişkenleri ise. çamurun filtre bezine yapışmaması ve oluşan kekin filtre ortamından kolayca sıyrılabilmesi için ön kaplayıcı maddeler ilave edilmelidir. vakum. Susuzlaştırma işleminin özellikleri uygulanan yöntem yerine kullanılan mekanik aksam ile ilgilidir. Çamurların Susuzlaştırılması Arıtma çamurları genellikle yoğunlaştırma işlemi sonrasında susuzlaştırma işlemine tabi tutulurlar. Santrifüj Filtre Santrifüjleme işlemi ile kekin nem içeriği düşürülürken katılar daha konsantre hale getirilir.

5 arasında tutulur ve çamurun stabil hale getirilmesi ve patojen organizmaların bertarafı sağlanır. Kompostlaştırma işlemi. İstenen katı madde oranı sağlandıktan sonra çamur yataktan sıyırılır ve uygun bir şekilde bertaraf edilir. Uygun bir kompostlaştırma işlemi sonunda. Stabilizasyon yönteminin seçilmesi kullanılacak nihai bertaraf işlemine bağlıdır. (4) kür ve (5) kaba maddelerin geri kazanımı basamaklarını içerir. Olumlu yanları. biyolojik olarak kararlı ve kokusuz bir malzeme elde edilir. kolay ve elastik işletme. Bir taraftan organik katıların araziye verilmesi ile doğal kaynakların korunumu sağlanırken. Isı İle Kurutma Isı ile kurutma. Olumsuz yanları ise. kurutma yatakları doldur-boşalt şeklinde işletilmektedir. deneyimli operatör gerektirmemesi ve düşük bakım masrafıdır. çamurun organik madde içeriğinin azaltılması. Diğer süreçler kompostlaştırma ve kireç ilavesidir. iklim koşulları. (3) uçucu katıların aerobik ayrışımı. diğer taraftan çamurun hacminin azaltılması. Kompostun satışı ile elde edilen gelir işletme masraflarının azalmasına neden olacaktır. (2) kompost yığınlarının oluşturulması. Bu işlemlerden görüleceği üzere. Kireç uygulanmış çamur doğrudan kurutma yataklarına alınabilir ve bu durumda herhangi bir koku sorunu oluşmaz. Kompostlaştırılmış çamurun bakteriyolojik kalitesini ve sonuçta pazarlanmasını etkileyen en önemli unsurlar. Gerekli sıcaklık organik maddeyi tahrip etmeyecek mertebede olmalıdır. Stabilizasyon Çamur stabilizasyon işlemi ile çürüyemez niteliğe kavuşturulur ve içerdiği patojen organizmalar bertaraf edilir.0 ila 12. Çünkü çamurun pH'ı kuruma öncesi 7'ye düşecek olursa organizmaların yeniden aktive olmaları koku sorunu yaratabilir. nispeten kuru. çamurun katı madde içeriğini önemli ölçüde azaltır. kimyasal şartlandırma ve çamurun bekletme süresidir. Birçok stabilizasyon süreci. Drenaj ve buharlaşmayı etkileyen faktörler. nutrientlerin kazanımı ve patojenlerin bertarafına yöneliktir. Az miktarda organik madde ayrışımı da söz konusudur. zaman. stabilizasyon işlemine gerek yoktur.gittikçe azalan hareketli iki filtre bezi arasına alınır ve uygulanan basınç ile su alma işlemi gerçekleştirilir. sinek ve koku sorunu oluşturmaksızın açıkta depolanabilir. Çamurun nihai kullanımı söz konusu ise stabilizasyon gereklidir. Bu durumda nihai ürün gübre veya toprak şartlandırıcısı olarak kullanılabilir. yüksek arazi gerektirmesi ve iyi çürütülmemiş çamurların koku ve sinek sorunu oluşturmasıdır. sıcaklık ve oksijen gereksinimidir. özellikle aerobik veya anaerobik çürütme. Yoğunlaştırma. sistem tasarımı. İşçilik maliyeti oldukça düşük olup özellikle arazi birim fiyatının az olduğu bölgelerde tercih edilmektedir. Kireç ile stabilize edilmiş çamurun arazide bertarafı dikkat gerektirir. Kireç İlavesi Yeterli miktarda kireç ilavesi ile çamurun pH değeri 2 saat süre ile 12. kokusuz ürün eldesi ve 8 . (1) kaba madde ilavesi. Kompostlaştırma Kompostlaştırma. Bu nedenle. çürütme veya şartlandırma işleminden sonra çamur kum yataklara serilir ve doğal süzülme ve buharlaşma ile suyunun uzaklaştırılması sağlanır. Kurutma Yatağı En basit su alma yöntemidir. Eğer çamurun susuzlaştırılması ve sonra yakılması gerekiyorsa. çamur özellikleri. termal anlamda çamurun suyunun buharlaştırılması işlemidir. İklime ve koku kısıtlamalarına bağlı olarak üzerleri kapatılabilir.

nutrientler ve toksik maddeler) çürüme sürecinin verimini etkiler. karışım derecesi. kontrol ve bakım problemleri ve potansiyel hava kirliliğidir.) ile karıştırılır. çok değişik anaerobik ve fakültatif bakteri organik maddenin ayrıştırılmasını sağlar. pH’nın 2 saat boyunca 12 ve üstünde ve bundan sonra 22 saat 11. Tablo 3. Çamura su kaybettirilerek katı oranı % 20’ye çıkarılır. alkalinite. Çamur hava veya oksijenle karıştırılarak 4060 gün 15-20 0C’de bekletilir. Belediye atık çamurlarını stabilize etme yöntemleri Yöntem Tanım Koyulaştırma Kurutma Arıtma çamuru katıları ya gravite ile çökeltilerek ya da hava flotasyonu ile yüzdürülür Birkaç yöntem kullanılabilir Kum yatakları üzerinde kurutma Santrifüj Belt Pres (Filtrasyon) Çamur arıtmada en fazla kullanılan yöntemdir. Aerobik çürütme. Anaerobik bakteriler çamurla beslenir. Genelde yüksek ve düşük hızlı anaerobik çürütücüler uygulanmaktadır. metan ve CO2 üretir. hava ile kurutma işleminden önce su alma için uygulanan mekanik aksamın tipine ve kurutma işlemi süresince çamurun su içeriği az bir malzemeye dönüştürülmesine bağlıdır. katı yükleme hızı ve katı dağıtımı) ve kimyasal faktörler (pH. Çamur havasız ortamda 15-60 gün 20-55 0C’de bekletilir. koku sorununun ortadan kaldırılması için işleme tabi tutulmalıdır. Fiziksel (alıkonma süresi. Bununla birlikte.5’in üzerinde kalması gereklidir. uçucu asit konsantrasyonu. Diğer bir kurutma yöntemi olan mekanik hava kurutma işlemi günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır.patojen organizmaların bertarafı da söz konusudur. (2) bu bileşiklerin asit bakterileri tarafından uçucu asitlere dönüştürülmesi ve (3) uçucu asitlerin metan bakterileri tarafından metan ve karbon dioksite dönüştürülmesi. fazla biyolojik çamurun veya bunların karışımının açık bir tank 9 . saman vb. sonra karbon oranı yüksek organik materyal (ağaç talaşı. kurutma işlemi sırasında açığa çıkan gazlar. yüksek enerji maliyeti. Bu yöntemin başarısı. Anaerobik çürütme süreci üç kademede gerçekleşir. sıcaklık. ön çökeltme çamurunun. (1) karmaşık organik maddelerin basit bileşiklere hidrolizi. katı konsantrasyonu. Karışım aerobik şartlarda kompostlanır ve kompost süresince sıcaklığın birkaç gün en az 55 0C’de olması gerekir Arıtma Çamuruna etkisi Çamur sıvı özelliğini devam ettirir fakat katı oranı % 5-6’ya çıkarılır Katı oranı % 15-30’a çıkarılır Açıkta kurutma patojenleri azaltır Santrifüj ve filtrasyon yöntemleri bazı nutrientlerin kaybolmasına neden olur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Bitki nutrientleri korunur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Azot oranında kaybolma olur Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Amonyak kaybolur Fosfor bitkilerin alamayacağı forma çevrilebilir Çamurun hacmi azalır Koku azalır Uçucu katılar azalır Organik madde stabilize olur Bir çok patojenler yok edilir Bitki nutrientleri azalır Anaerobik çürütme Aerobik çürütme Alkali stabilizasyon Kompost Çürütme Karmaşık bir biyolojik süreç olan anaerobik çürütme işleminde. çoğunlukla kireç (CaO) çamura eklenir. Yeterli miktarda alkali materyal. Bu yöntemin olumsuz yanları. Bazı tesislerde metan toplanır ve sistemi ısıtmak için kullanılır. Çamurla beslenen aerobik bakteriler CO2 üretir.

Arazi dolgusu ile aynı zamanda değerli sahalar kullanılmakta ve potansiyel yararı bulunan organik madde ve bitki nutrientleri kaybedilmektedir. Mikrobiyal kütlenin ayrıştırılması işlemi iç solunum olarak tanımlanır ve bu süreç baskın süreç özelliği taşır. Arazi dolgusunda izolasyon malzemesinin yırtılması veya sızıntı suyu toplayan sistemde arıza gerçekleştiğinde bu elementler yer altı ve yüzey sularını kirletebilir. denizlere boşaltılmaktaydı. eski maden ocakları. Avrupa Birliğinde 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. Eğer çamur tehlikeli madde özelliği gösteriyorsa muhtemel yeraltı suyu ve toprak kirliliği nedeniyle bu yöntem seçilmemelidir. Çamur bertaraf etme yöntemlerinden biri 10 . Biyolojik olarak ayrışabilir maddeler oksitlenir ve mikrobiyal kütle aerobik organizmalar tarafından parçalanır. Her seçeneğin ekonomik ve çevresel faydaları. Derin dolgu tekniğine uygun şekilde yapılandırıldığında ve yönetildiğinde çevre riski minimum düzeydedir. Düzenli depolama alanları ile ilgili tercihler yapılırken en iyi yerleşim koşullarında ve en iyi işletme koşullarında bile toprak kirliliği olması muhtemeldir. boşaltılır. Diğer taraftan arıtma çamurlarının derin çukurlara boşaltılmasının riskleri de vardır. Derin Arazi Dolgusu Yönetim ve kontrol altında tutma bakımından derin arazi dolgusu belki en basit çözümdür. Evsel ve evsel nitelikli endüstriyel çamurlarda su muhtevası %65 ve altında tutulmalıdır. Diğer olumlu yanları. anaerobik çürütücülere kıyasla düşük ilk yatırım masrafı. üst yüzey suyunda düşük BOİ konsantrasyonu ve nispeten basit ve kolay işletmedir. Metan global ısınmaya neden olan sera etkisi olan gazlardandır. kokusuz son ürün eldesi. 1990’lardan önce arıtma çamurlarının çoğu okyanuslara. Arazi dolgularında organik atıklar anaerobik dekomposyana uğrar ve metan üretir. tarım alanları. problemleri ve riskleri bulunmaktadır. Aerobik çürütücülerin işletme masrafları (oksijen temini için) daha yüksektir. Fazla miktarda elementin arazi dolgusuyla dar alanda yoğunlaşması. Şu anda arıtma çamurları yeterli bir şekilde arıtılmakta ve kaliteli ürün biyosolid olarak sınıflandırılmaktadır. metan atmosfere karışır. peyzaj alanları ve meyve bahçelerinde geri dönüşüm olarak değerlendirilmektedir. Ekonomik bakımdan diğer yöntemlerden daha avantajlı görülmekle birlikte. Isıtma işlemi uygulanan anaerobik çürütücülerin tersine. Günümüzde belediye arıtma çamurlarının çoğu. Arıtma Çamurları Nasıl Değerlendirilir Arıtma çamuru ya organik madde ve nutrient kaynağı olarak faydalı bir şekilde değerlendirilir veya atık materyal olarak görülüp atılır. Yakma Evsel ve endüstriyel atıksuların arıtılmasıyla oluşan çamurların hacimleri mümkün mertebe az olmalıdır. Çevre bakımından derin dolgu ile arıtma çamuru kirletici ve patojenleri tek bir lokasyonda konsantre hale getirilmektedir. Arazi dolgularından çıkan diğer gazlar kötü kokuya neden olur. Geri kalan çamur ise derin arazi dolgusu veya yakma şeklinde yok edilmektedir. Diğer olumsuz yanı ise soğuk mevsimlerde susuzlaştırma ve bertaraf işleminin veriminin azalması ve istenen kalitede çamur eldesinin mümkün olmamasıdır. aerobik çürütücülerde ısıtma uygulanmaksızın uzun havalandırma işlemi yürütülür.içerisinde havalandırılması ile gerçekleştirilir. derin dolgu için uygun araziler gittikçe azalmakta ve arazi maliyeti artmaktadır. Fazla miktarda nutrient yüklemesi nedeniyle okyanuslara deşarj ABD’de 1991. bazı çevre riskleri oluşturur.

Bu arıtma çamurunun kontolünü pahalı bir seçenek haline getirmektedir. golf. Yakma işlemi baca gazlarından uçucu toz ve volatilize kirleticileri ayırabilecek kompleks sistemler gerektirir. arıtma çamurlarının yakılarak bertaraf yönteminin giderek daha fazla kullanılacağı beklenmektedir. Dünyada biyosolidler daha çok tarım alanları. Bu nedenle yakma sistemlerindeki yatırım maliyetlerinin yüksek olmasına. Arazi dolgusunda olduğu gibi arıtma çamurundaki potansiyel faydası olabilecek organik madde ve bitki nutrientleri kaybolmaktadır. toprak kalitesi. yakma kriterlerinin sıkılığına. Biyosolid içindeki bitki besin elementlerinin çoğu yavaş salınan organik madde içinde olduğundan. Özellikle toprak işlemeli tarım alanlarında. Biyosolidler aynı zamanda çiftçilere direk ekonomik fayda sağlar. kurşun. Arıtma çamurlarının yakılması ile boşaltılacak materyalin volümü azalmaktadır. patojenler tamamen yok edilmekte. Çimento. ısıyla kurutularak. terk edilmiş maden ocakları ve ıslah edilmesi gereken marjinal alanlara verilmektedir. arıtma çamurlarının araziye verilmesi. Araziye Verme Arazi dolgusu ve yakma. derinlere sızma ve yüzey akışlarıyla kayıp aynı miktardaki inorganik gübrelerden daha azdır. alanlarda da değerlendirilebilir. bitki büyümesi ve su kalitesini olumsuz etkiler. pelet haline getirme veya pastorizasyon işlemi ile kalitesi artırılan biyosolidler sebze ve çiçek üretim alanları. emisyon gazlarının işlenmesi ile ilgili maliyetlerin artmasına ve uçucu küllerle yanma ürünü olarak ortaya çıkan küllerin bertarafı işlemlerinin zorlaşmasına rağmen. park. bahçe vb. Arıtma çamurunun bertaraf yöntemlerinden bir diğeri araziye sermedir. Biyosolidlerin araziye verilmesi ile bu materyaller diğer ürünün kullanımına geri verilmektedir. civa.yakmadır. Çamur ya ayrı olarak ya da çöple birlikte yakılarak depolama hacmi azaltılmaktadır. Araziye uygulama İsrail. Arıtma çamurlarının doğrudan zirai amaçlı olarak kullanılması ya da düzenli depolama sahasına gönderilerek bertaraf edilmesi giderek artan yasal kontrollere tabi olmaktadır. dioksin) atmosfere karışır. insan ve hayvan hayatı. çok az veya hiç toprak bulunmayan eski maden alanlarında. Yakma da belli oranda CO2 üretir (diğer sera etkisi gazı) ve bazı uçucu kirleticiler (kadmiyum. üretimden tüketime tek yönlü enerji ve madde akışının olduğu sistemlerdir. Uygun şekilde izlenip yönetilmezse bu. Kompost yapılarak. Arta kalan kül stabildir. çim alanları. çünkü içerdikleri maddeler inorganik gübrelerin yerine geçer. organik kimyasalların çoğu bozulmakta ve yakılma ile az da olsa ısı enerjisi elde edilmektedir. Akdeniz ülkelerinin toprakları humus yönü ile fakir olduklarından üretim verimini artırmaktadır. inert inorganik materyal orijinal çamur miktarının % 10-20’si kadardır. Organik madde ve bitki besin elementleri yanında toprağa biyosolid içinde bulunan her türlü kirletici madde ve patojen de verilmektedir. Arıtma çamurları (biyosolid) içindeki organik madde ve nutrientlerin çoğu tarım alanlarında yetiştirilen bitkilerden gelmektedir. tuğla. beton yapımında kullanılabilir. Mısır gibi Akdeniz iklimi etkisinde olan ülkelerde yaygın olarak uygulanmaktadır. sıraya ekilen bitkilerin yetiştirildiği topraklarda. Bu materyal genellikle araziye gömülür. Organik maddelerin toprağa bir çık faydası vardır. yapı malzemesi olarak da kullanılabilme potansiyeli vardır. biyosolid içerisindeki organik madde ve bitki nutrientlerinin yararlı bir şekilde tekrar kullanılmasını amaçlamaktadır. Arıtma çamurundaki iz elementlerin çoğu külde konsantre hale gelir (konsantrasyon 5-10 kat artar). Gübrelerde olduğu gibi yanlış veya fazla 11 .

İngiltere’de 1. Avrupa’da 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. Kuru madde olarak. patojen organizma içermediği. Almanya’da 2. (3) araziye taşıma maliyeti. Tablo 4. koku yaratmayacağı ve yeraltı suyunu kirletmeyeceği anlatılmalıdır. (2) ön taşıma ve depolama maliyeti. Sadece çok iyi stabilize edilmiş çamurun koku ve sinek sorunu yaratmayacağı açıktır. Farklı Ülkelerde Arıtma Çamurunun Değerlendirilme Oranları Bertaraf Yöntemi (%) Derin Arazi Dolgusu Deniz Deşarjı Tarım Diğer Yararlı Yakma Diğer Bertaraf ABD 34 6. her opsiyonun yarar ve taşıdığı risk birlikte değerlendirilmelidir. 2010 yılında % 70’ini (5. Almanya'da yılda 50 milyon ton arıtma çamuru oluşmakta. Seçenekler arasında karar verirken. Arıtma çamurlarının tarım alanlarında kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır. bunun % 60'ı araziye serilmekte. Arıtma Çamurlarının Farklı Ülkelerde Değerlendirme Şekilleri Arıtma çamuru.3 33 10 16 Avrupa 40 6 37 2 11 4 Arıtma çamurlarının denize atılarak bertarafı ABD’de 1992. 2005 yılında Almanya'da çamurun depo edilmesi yasaklanacağı için çamurun yakılmasına ağırlık verilmektedir. Avrupa genelinde 6 x106 ton çamur ortaya çıkmakta ve bu her geçen yıl artmaktadır. (4) arazide depolama maliyeti.2 x106 ton. % 9'u yakılmakta ve % 3'ü de kompost yapılmaktadır. (1) bertaraf için gerekli çamur yapısının oluşturulması maliyeti. Bu nedenle.7 milyon ton kuru madde) tarım alanlarında kullanımını hedeflemektedir. Toplum genelde stabilize edilmiş çamurun doğasını bilmediği için bu uygulamaya karşıdır. Açık olarak arıtma çamurlarının nasıl değerlendirileceği sorusu hakkında en iyi çözüm yolu bulunmamaktadır. 12 . Etkin bir tanıtım programı ile çamurun kararlı bir ürün olduğu. Toplam maliyet. insan kaynaklı atık. Almanya'da evsel suların arıtılmasından oluşan çamurların yaklaşık %15'i yakılmaktadır.4x106 ton.1 x106 ton. çevresel ve toplum değerleri bazında değerlendirmeler yapılmalıdır. Günümüzün en önemli atık ürünüdür ve bütün dünyada üretilen miktar gittikçe artmaktadır. Fizibilite çalışması yanında çevresel etki değerlendirmesi raporları da hazırlanmalıdır. endüstriyel atık ve yollardan akan yüzey sularından kaynaklanan kompleks organik materyaldir. USEPA arıtma çamurlarının 2000 yılında % 63’ünü (4.5 milyon ton kuru madde). (5) araziye uygulama maliyeti ve (6) çevre koruma ve kirlenmeye karşı izleme maliyetlerinden oluşur.miktarda biyosolid uygulaması kimyasal element sızması ve yüzeyden akışı hızlandırır. evsel atık. Üretilen bu çamurun bertaraf yöntemleri Tablo 4’de verilmiştir. İngiltere’de halen % 42’si tarım alanlarında kullanılmakta ve oranı artırmayı hedeflemektedir. Çamurların arazide bertarafında en önemli unsur bu uygulamanın toplum tarafından kabul edilebilirliğidir. böyle bir uygulamanın bir entegre parçası olarak toplumun eğitilmesi önem taşır. Tüm bertaraf yöntemleri için ekonomik. Birleşik Amerika’da yılda 5.

kompost. patojen ve organik mikro kirleticiler de içerir.Türkiye’de kanalizasyon sularının arıtılmaksızın çevreye gelişi güzel bırakılmaması yasa ve yönetmelikler gereği yasaktır. Ağır metal düzeyleri orijinal atık su tarafından belirlenir. bitki ve insanlar etkilenir. Toprak yenilenemez ve sınırlı doğal kaynaktır. tarımsal olmayan atıklarla birlikte geri dönüşümü sağlamak için artmaktadır. Tarımsal üretimin uzun dönem sürdürülebilirliğini sağlamak için organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı ve kullanım tekniklerinin düzenli bir şekilde dengelenmesi ve kontrol edilmesi gereklidir. Bu organik iyileştiricilerin toprak kalitesi ve daha geniş perspektifte çevreye olan etkilerinin anlaşılması ve bu maddelerin kullanımının düzenlenmesi gereklidir. Organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı. tarım alanı ve çevresindeki su kaynakları yüzey akışı ve direk kontaminasyonla organik madde aldığında önemli bir kirlilik oluşturur. Biyosolidlerin bitki besin elementi içerikleri ve bunların bitkilere yarayışlılıkları birçok faktör tarafından etkilenir. atıksu arıtma yöntemi ve biyosolidlerin üretildiği atık çamur yöntemidir. mezbaha atıkları vb. kimyasal ve biyolojik özelliklerine hem yararlı hem de istenmeyen etkileri vardır. bitki besin elementi miktarı (özellikle azot ve fosfor) ve patojen kapsamlarını etkiler. Bu çoğunlukla organik madde ve onu verildiği toprak karakterine bağlıdır. % 20-50 katı içeren toprak görünümü ve % 90 katı içeren uru materyale kadar değişebilir. 13 . tarım dışı atıklar ağır metal. Farklı tip biyosolidlerin üretiminde kullanılan arıtma prosesleri. • Tarımsal üretimde oluşan organik atıklar (ahır gübresi vb. çamurun ağır metal kapsamına arıtma sisteminin etkisi yoktur. Büyük şehirlerde dahil henüz bir çok belediyenin atıksu arıtma tesisi bulunmamakta. Örneğin tarım kökenli atıklarla. Özellikle azot. biyosolitin alkalinite. organik madde kapsamı. Tarımsal üretim sistemlerinin en önemli bileşenidir. Biyosolidlerin Bitki Yetiştiriciliğinde Değerlendirilmesi Biyosolidler bitki beslenmesi için gerekli olan birçok elementi değişik oranlarda içerir. fosfor ve organik madde ile iz elementler yönünden zengindir. Organik toprak iyileştiricileri kaynağına göre temelde iki gruba ayrılabilir. uzun dönem sürdürülebilirliği ve kalitesi açısından sadece anlık üretim miktarlarına (verim) bakılması doğru değildir. atıksuyun kaynağı. Arıtma tesisi bulunmayan küçük ve orta ölçekli sanayilerin atıksuları ön arıtmaya tabi tutulmadan direk belediye atıksularına bırakılmaktadır. Büyük sanayi tesislerinin arıtma çamurları yakılarak veya derin çukurlara gömülerek bertaraf edilmektedir. Fiziksel özellik ve görünümleri % 4 katı içeren siyah sıvı suspansiyondan. Toprak florası ve faunası.) • Tarım dışı üretilen atıklar (arıtma çamuru. Atık içinde ağır metal. Tarımsal kaynaklı atıklar yüksek oranda karbon ve bitki besin elementi içerirken. Tarımsal olmayan organik maddelerin kirletici etkisi çok değişik şekillerde olabilir. patojen ve sentetik kirletici kimyasallar (örneğin poliaromatik hidrokarbonlar) bulunuyor ise agroekosistemin tamamını etkileyebilir. atıksu arıtım tesis bulunan belediyelerin arıtma çamurları standartların üzerinde metal içerdiğinden halen sadece düzenli çöp depolama alanlarında gömülerek bertaraf edilmektedir. Bu ise belediye atık çamurlarının ağır metal ve kimyasal kirletici düzeyini yükseltmektedir. Bunlar.) Bu bölümde sadece tarım dışı organik maddeler (arıtma çamuru) üzerinde durulacaktır. Biyosolidlerin Tarım Topraklarına Etkisi Organik toprak iyileştiricilerinin toprağın fiziksel.

toprak rahat işlenebilir • Su infiltrasyonu. Arıtma çamurunun toprağa ilavesinin toprağın fiziksel özellikleri üzerine de yararlı etkisi vardır. Arıtma çamuru aynı zamanda. mısır. Çamur uygulanmış parsellerden.4 meq 100/g’a çıktığı tespit edilmiştir. bitki ihtiyacını karşılayacak kadar yeterli miktarda inorganik gübre verilen parsellere kıyasla daha yüksek verim alınması toprak yapısına olan yararlı etkiden kaynaklanmaktadır. Organik madde toprak partiküllerini bir araya bağlayarak agregat oluşumu ve stabilitesini artırır ve bu da granüler yapıyı oluşturarak toprak içinde su ve hava hareketini kolaylaştırır. Arıtma çamurlarının toprak yapısına olan faydalı etkisine ilave olarak bu maddenin geri dönüşüm olarak toprağa verilmesi. Toprak yapısı ve verimliliğine olan yararlı etki sonuçta bitkisel üretim ve verimini iyileştirir. eski çöp dolgu alanlarında. Artan organik maddenin tarım topraklarına faydası şu şekilde özetlenebilir. kil ocaklarının ıslahında ve tekrar bitkilendirilmesinde kullanılabilecek bir potansiyeldir. Katyon değiştirme kapasitesi (KDK) toplam negatif elektrik yükü (100 g/miliekivalan) solusyondaki pozitif yüklü iyonları tutma özelliğidir.Arıtma çamuru ortalama % 30 karbon içerir ve toprağa verildiğinde organik madde nedeniyle toprağı iyileştirici özelliği gösterir. uygulanmamış alanlara kıyasla bir çok bitkinin verimi artmaktadır. elementler yavaş salınır. patates ve pancar verimi. Örneğin lahana. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda. KDK toprağın indirek verimlilik ölçü parametresi olarak bilinir. Bununla birlikte bu etki geçicidir ve zaman ilerledikçe organik maddelerin ayrışması ve mineralizasyonu sonucu KDK azalır. Arıtma çamurunun kalitesini iyileştiren teknolojik gelişmeler ve Pazar çamurun toprak iyileştirici olarak kullanımını destekleyen süreçlerdir. arazi dolgusu ve yakma uzun dönemde tarım alanlarında kullanımından daha az sürdürülebilir seçeneklerdir. • Bitki besin elementi tutumu artar. Bir çalışmada hektara 240 ton anaerobik çürütülmüş arıtma çamuru verildiğinde 1 ay sonra KDK’nın 5. Bu olumlu etki kil oranı ve organik madde oranı düşük topraklarda daha belirgindir. çevre açısından en uygun uygulama olarak değerlendirilmektedir. Toprağın volüm ağırlığı (bulk density) arıtma çamuru uygulanmasıyla düşer ve toprağın su tutma kapasitesi ile su iletkenliği artar. iyileştirici olarak kirletilmiş veya bozulmuş alanların tekrar bitkilendirilmesi ve ağaçlandırılmasında kullanılan bir maddedir. Bu etki toprağın katyon tutma özelliğinde olan etkisinden kaynaklanır. Metalle kirletilmiş eski maden ocakları ve çevresinin ıslahında. Biyosolidler tipik olarak % 50-70 arasında organik madde içerir ve bir kaç yıl devamlı uygulama sonunda toprak organik maddesi artar. Arıtma çamurlarının stabilize edilmesi ve patojen giderimi için kireç kullanılmış ise bu tip biyosolidler toprak asitliğini nötralize eder ve tarımsal kireç uygulamasına benzer fayda sağlar. tutumu ve yararlılığı artar • Toprak yapısı iyileşir. yem bitkileri ve orman plantasyonlarının verimi çamur uygulaması ile iyileşmektedir. • Toprak işleme direnci azalır. fasulye. Arıtma çamurlarının bertarafında diğer yöntemler. agregat stabilitesi artar • Katyon değişim kapasitesi artar • Mikrobiyal aktivite ve çeşitliliği artar 14 .5’ten 15.

Araziye Verilebilecek Arıtma Çamuru Miktarını Belirleyen Faktörler Bütün dünya ülkelerinde arıtma çamurunun verilebileceği alanlar. Toprağa arıtma çamuru verilmesi ile maya. Örneğin. toprak özellikleri.8 30 AT 50-300 1-3 50-140 30-75 1 150-300 İsveç 100 2 100 600 50 2. Bazı ülkelerde toprakta müsaade edilen maksimum ağır metal yükleri Tablo 5’de verilmiştir. normal derinlikteki toprakta belirlenen limit değerleri geçmemesi önşarttır. üzerinde yetiştirilecek ürün. toprakta ağır metal düzeyleri. jeolojik özellikler. sayıları azalmaktadır. Tablo 5. istenen kalite özelliklerini taşıyan çamurlar verilebilmektedir.Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak verimliliği esas olarak toprak mikroorganizma populasyonunun çeşitliliği ve sağlığına bağlıdır. toprak Zn ve Cd konsantrasyonunun sırasıyla 300 ve 5 mg/kg’ın üzerinde olduğunda toprakta Rhizobium bakterileri olumsuz etkilenmekte. Arıtma çamuru toprak mikroorganizmalarına karbon ve gıda maddesi sağlar. Toprakta Müsaade Edilen Maksimum Ağır Metal Yükleri Madde Sınır Değerler Kurşun Kadmiyum Krom Bakır Nikel Civa Çinko Arsenik Molibden Selenyum Kobalt Türkiye 100 3 100 100 50 2 300 ABD 300 39 3000 1500 420 17 2800 41 18 100 Kanada 100 4 36 1 370 15 4 2. • Arıtma çamuru uygulanacak arazinin sahibinin yazılı izninin olması gerekir • Korunması gereken alan ve türlerin yaşadığı habitatlara. arıtma çamurunun kalite parametreleri yönetmeliklerle belirlenmiş ve ancak belirli standartlara uyan alanlara. ağır metal ve mikro organik kirleticilerin mikroorganizma populasyonuna etkisi uzun dönem sonra ortaya çıkabilir. arıtma çamuru verilemez • Su göllenmiş. olabilecek olumsuz etki nedeniyle. orman. Hangi Topraklara Arıtma Çamuru Verilebilir Toprağın orijinal yapısında var olan ve arıtma çamuru uygulandıktan sonra potansiyel toksik elementlerin topraktaki konsantrasyonunun. tarım alanı. donmuş veya karla kaplı. mevsimsel özellikler. aerobik bakteri ve aktinomisetler gibi heterotrof toprak mikroorganizmaları populasyonunun arttığı gözlenmektedir.5 800 İngiltere (pH 6-7) 300 3 400 135 75 1 300 50 4 3 Arıtma çamuru uygulamasının sınırlandırıldığı alanlar. Bir veya birkaç elementin limit değerleri geçtiği topraklara arıtma çamuru verilemez. yerleşim merkezlerine yakınlık. park-bahçe ve ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez 15 . Bazı çalışmalarda ise alg gibi ototrof toprak bakterilerinin sayısının azaldığı tespit edilmiştir. Son çalışmalarda toprak mikroorganizmalarının. aynı toprakta yaşayan toprak hayvanları ve bitkilerine kıyasla ağır metallere daha duyarlı oldukları tespit edilmiştir. yeraltı ve yüzey su kaynaklarına yakınlık. mantar.

Yönetmelikler dahilinde üretilen ve hatta satılan arıtma çamuru kaynaklı biyosolidler ise uygun olarak kullanıldığında sebze yetiştiriciliğinde bile her hangi bir sağlık problemi oluşturmadan kullanılmaktadır. bitki yaşadığı sürece kullanılması yasaktır. orman. yem bitkileri. Yumuşak meyveler ve sebzeler gibi çiğ olarak yenilen ve toprağa temas eden ürünlere verileceğinde ise uygulamadan hasada kadar en az 10 ay geçmesi gerekmektedir. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda artan ağır metal konsantrasyonu sonucu. Avrupa birliği yönetmeliklerinde arıtma çamuru tarım alanlarında kullanılacak ise şu şekilde değerlendirilmektedir: Arıtma çamuru yumuşak meyve ve sebzelere verilemez. Toprak ıslah alanlarına daha fazlası verilebilir. Genel olarak arıtma çamurları bitki yetiştiriciliğinde değerlendirilecek ise direk insan gıdası olarak kullanılan ürünlere değil hayvan yemi olarak hasad edilen ürünlere verilmektedir. Epidemik olarak kusursuz olmayan çamurun mera ve otlaklarda. Arıtılmış arıtma çamurunun tahıl bitkilerine verilmesinde bir sınırlama yoktur. Stabilize edilmiş çamur ekimden önce tahıllar. • Bitki besin maddesi isteğini karşılayacak Agronomik oran üstünde arıtma çamuru verilemez. orman ve ıslah alanlarına verilemez − Devamlı akan derelere 30 metre mesafe. ıslah alanı. • Arıtma çamuru uygulanan alanda yönetmelikte belirtilen herhangi bir kirletici yönünden sınır değerlere ulaşılmış ise bu tür tarım. Cu ve Zn gibi ağır metal 16 . Ni. su sahibi yazılı izin verirse mesafe kısalabilir − Sulak alanlara 30 metre mesafeye kadar − Mevsimsel yüksek toprak altı su seviyesine 30 cm. toprak altı su seviyesine 1 m mesafe • % 25 eğim ve üstünde tarım alanları ile % 35 eğimli ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez • Toprak pH’sı 6. çamur toprak içine enjekte edilmedikçe yasaklamaktadır.• Arıtma çamurları aşağıda belirtilen tarım alanı. bitki yetiştirme.0 ve üzerine çıkmıyor ise bu alana arıtma çamuru verilemez • İlk uygulamadan önce arıtma çamuru uygulanacak toprağın. bitkilerin yenilen bölümlerinde Cd. hiç bir sınırlama olmadan uygulanabilir. yönetmelikte belirtilen kirleticiler yönünden analiz edilmesi gereklidir. yerleşimci yazılı izin verirse mesafe azaltılabilir − Erozyon kontrolü programı olmayan alanlar − Su kaynaklarına en az 100 metre mesafe. sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaktır. ve serada yetiştirilen bitkilere de asla arıtma çamuru verilemez. ham çamurun mera alanlarına uygulanmasını ise. Avrupa birliği yönetmeliği stabilize arıtma çamuru uygulanmış meralarda otlatmayı 3 haftalık periyod içinde yasaklamakta. şeker pancarı. Hangi Bitkilere Arıtma Çamuru Verilebilir İnsan. meyve ağaçları vb. − Doğal kaynak sularının aktığı yere 30 metre mesafe − İkamet edilen alanlara 100 metre mesafe. yazın kuruyan derelere 10 metre mesafeye kadar.0 ve üzerinde değilse veya arıtma çamuru uygulandığında 6. Türkiye’de yasal olarak ham çamurun tarımda ve ormanda. fakat çim bitkilerine hasada 3 ay kala ve meyve ağaçlarına hasada 10 ay kala arıtma çamuru verilmesi yasaklanmaktadır. otlatma ve hasat işlemleri ile koordine edilmesi gereklidir. park ve bahçelere arıtma çamuru verilemez. hayvan ve bitki sağlığına potansiyel riski minimize etmek için çamur uygulama zamanının.

Atıksuların metal yükünün yaklaşık % 60-90’ının çamurda biriktiği tahmin edilmektedir.düzeylerinin arttığı bilinmektedir.5 35-65 51 7. sıvı olarak uygulanan çamurlarda ise daha yüksektir.8 7.3-<19.16 120 24 375 1600 <1-176 1-135 1.6-4. Tipik değerlerin bazıları Tablo 6’da verilmiştir.43-4.2-26.1-11 170-2090 7.0-97 0.0 2. Bitkilerin alabileceği metal formları toprağa karıştırılan kuru çamur keklerinde daha az.4 82 2323 500 500 20-40 0-8.1-61 9. Arıtım sistemlerinde dışarı temiz su verilirken kirleticiler arıtma çamurunda konsantre olur.0 375 970 51 2.1-230 1-250 3-3410 1-18 10-99000 84-10400 <1-153 0.7-190 1-42 200-1280 260-2570 14-110 0.6 44 5-260 1.7 0.04-0.7 4.0 500 850 11 5 3 4. Arıtma Çamurlarının Tipik Komposyonu Madde Katı Madde % Uçucu katı % PH Alkalinite mg/l CaCO3 Toplam N (g/kg) Al (g/kg) As (mg/kg) Ca (g/kg) Cd (mg/kg) Cl (g/kg) Co (mg/kg) Cr (mg/kg) Cu (mg/kg) Fe (g/kg) Hg (µg/kg) K (g/kg) Mg (g/kg) Mn (mg/kg) Mo (mg/kg) Na (g/kg) Ni (mg/kg) P (g/kg) Pb (mg/kg) Zn (mg/kg) Ham Primer Çamur Dağılım Tipik 2-7 4 60-80 65 5-8 6 500-1500 600 15-40 25 Arıtma Çamuru Genel Dağılım Tipik Çürütülmüş Çamur Dağılım Tipik 2-6 3. Arıtma çamurunun komposyonu endüstriyel aktivite ve uygulanan arıtma çamuru yöntemi ve zamana göre büyük farklılık gösterir. Topraktaki kurşun düzeyi ile bitki dokularında tespit edilen kurşun düzeyi arasında arıtma çamuru ile doğrudan bir ilişki bulunmaması.1 0. topraktaki kurşunun bitkiler için alınabilir formda olmadığını göstermektedir. patates.1-30. Atık suların arıtılmasında normal olarak. Arıtma çamurunun anaerobik çürütülmesiyle arıtma çamurunun metal yükü tekrar % 20-40 artmaktadır.07-0.5 200-7600 4800 1.2-10600 0.4 0. Eğer arıtma çamuru yüksek konsantrasyonda toksik metal ve organik kirletici içeriyor ise tehlikeli atık olarak değerlendirilir ve bertarafı daha sıkı kontrol altına alınır.7 18-7100 5-39 0. marul.09 6.1 9.2 7 17 .8 320 12 0.3 25 4 3.42 23-410 14-57 200-1280 500-5130 26-67 10 7.2-7. Buğday. bozulabilir kirletici yükün çoğu ayrıştırılır ve normal olarak KOİ ve BOİ şeklinde ölçülür.5-12. lahana ve çim bitkilerinde ağır metal artışı tespit edilmiştir.5 260 30 2.16 3. Bununla birlikte biyolojik olarak ayrıştırılmayan atıklar atık sudan arıtma çamuruna transfer edilir. kırmızı pancar. Tablo 6. Arıtma Çamurlarının Kimyasal Komposyonu Toksik ve bioakumule olan metaller ve bitki besin elementleri arıtma çamurlarında dikkat edilen en önemli bileşenlerdir.7 2-3520 <1-143 13-19700 101-27800 33 4 10 39 16 4.

300 1000-1750 600 40 60 Kurşun 840 500 750-1200 100 40 100 Civa 57 5 16-25 2. sivrisinek vb. • Arıtma çamurundaki kirletici konsantrasyonu (Ağır metal ve kimyasallar) • Arıtma çamurunun patojen giderim prosesi ve patojen giderim oranı • Hastalık taşıyıcı vektörleri çekici (fare. Helmint. toplam (% kuru madde) PH Nikel (mg/kg kuru madde) Bakır (mg/kg kuru madde) Çinko (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Kurşun (mg/kg kuru madde) Civa (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Azot Fosfor Potasyum Kalsiyum Magnezyum Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Krom Azot Toplam katı madde Uçucu katı Koliform.) maddeleri giderim oranı 18 . toplam ve amonyak (% kuru madde) Fosfor.5 Krom 3000 1000-1750 100 Bakır 4.Tablo 10 – Tarımda kullanılacak Arıtma çamurlarında müsaade edilen maksimum değerler Kirletici Üst limit (mg/kg)* ABD Kanada AT İsveç Danimarka Almanya Arsenik 75 75 Kadmium 85 20 20-40 2 0.6 *Kuru ağırlık Türkiye 20 1200 1200 1200 25 1200 3000 Türkiyede bir yılda araziye verilmesine müsaade edilen ağır metal yükü Ağır metal sınır yük değeri (gram/hektar/yıl) Kurşun 2000 Kadmiyum 33 Krom 2000 Bakır 2000 Nikel 330 Civa 42 Çinko 5000 Arıtma çamurlarında incelenen parametreler Avrupa Birliği Türkiye ABD Kuru Madde (%) Organik Madde (% kuru) Azot.500 1850 2500-4000 800 100 200 PCB 8.5 1. Virüs Spesifik Oksijen İhtiyacı Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Arsenik Molibden Selenyum PCB Araziye Uygulanacak Arıtma Çamurlarında Kalite kriterleri Araziye uygulanacak arıtma çamurlarında aranan kalite kriterleri üç başlık altında toplanabilir. sinek.5 Molibden 75 20 Nikel 420 180 300-400 50 15 50 Selenyum 100 14 Çinko 7. Salmonella.

........ .. = ...............Kirletici Konsantrasyonu Arıtma çamurlarında izlenen kirletici konsantrasyonlarının yönetmeliklerde belirtilen limit değerleri (Tablo 10) geçmemesi gerekir...................0025 + x 0................. = ....... ....................... Kümülatif Yükleme Oranının Hesaplanması Uygulama Önceden1 x Oranı x 0........ Kirletici KKYO (ton/hektar) Arıtma 100% Çamurunda Kirletici (mg)kg) 2 Uygulama Miktarı Kuru ağırlık ton/hektar ........ Uygulanan Yıl .................... Kümülatif kirletici yükleme oranı her kirletici için Tablo 5’de verilmiştir... 19 ... Böge Adı.....................................0025 + Uygulanan Kuru madde (kg/ton) Kirletici ton/ha) (kg/ha) x ... Arıtma Çamuru Verilmiş Alanda Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı 1...... 100 ........0025 x Önceden Verilen Kirletici Oranı (mg/kg) (KM ton/hektar) (kg/hektar) Tablo. Bu değerler kümülatif yüklerin hesaplanmasında başlangıç değerlerini oluşturur. Tablo 12’de bakır için kümülatif yükleme oranının hesaplanması örnek olarak verilmiştir.. x ......................................... = ........ 13............................ x ..... Çamurda izlenen her element için her çamur uygulanışında bu hesaplamaların yapılması gerekir.. Kümülatif yükleme oranı şu formülle hesaplanır....... Bu güne = kadar Verilen (kg/ha) = ....... İzlenen herhangi bir kirleticinin limit değerleri geçmesi arıtma çamurlarının tarım alanlarına verilmesini engeller..... 100 ................. 3 .. x .. Toprak analizleri mg/kg (ppm) şeklinde verilmiş ise mg/kg/x 2......... Bu maddelerden herhangi birinin kümülatif yükleme oranı sınır değerleri geçtiğinde bu alana bir daha arıtma çamuru verilemez... ..............0025 + x 0........ Kümülatif Yükleme = Çamurdaki kirletici x Uygulanan miktar x 0.............. x 0.......... Belirli bir alana her çamur uygulanışında kirletici miktarı önceki uygulamalarda verilmiş toplam miktara eklenir......0025 + ................ Arıtma çamuru uygulanacak alanın toprak analizleri önceden yapılır ve tabloda verilen kirleticilerin topraktaki miktarı belirlenir..... ...5= kg/ha şeklinde kg/hektar’a dönüştürülebilir................................. 3......... Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı Arıtma çamuru verilen alanlarda kirletici konsantrasyonunun limit değerleri geçmemesi gerekir (Tablo 5). Kurşun Kadmiyum Krom Bakır 100 ...0025 + x 0. Tarla...

... .......00252 10.. aerobik koşulları sağlamak için hava veya oksijenle karıştırılır.Fekal koliform sayısı 1 gr kuru maddede 1000 adetten az olmalıdır. 2 ............. Patojen giderimi için de değişik opsiyonlar vardır fakat..... x ..........0025 + .................... x ............. Patojen Giderimi ABD’de arıtma çamurları patojen giderim oranına göre A ve B grubuna ayrılır......... Bakır için Kümülatif Yükleme oranının hesaplanışı A B C Toprak veya Çamurdaki Çamur Hektara Konsantrasyon Uygulama Oranı Çevirme (mg/kg) (Ton/hektar) Katsayısı Topraktaki Miktar İlk Çamur Uygulaması İkinci Çamur Uygulaması Üçüncü Çamur Uygulaması 50 Ax2. 300 ... B grubu Arıtma Çamuru ..0025 + ..51 D E Toprak ve Çamurdaki Topraktaki Bakır Miktarı Kümülatif Yük (kg/ha) (kg/ha) 125 125 850 5 AxBx0... x . x 0..........0025 + x 0....0025 ppm'i kg/ha'a çevirmektedir.. . = ..Nikel Cıva Çinko 1 50 . = .... bütün opsiyonlarda aşağıda verilen değerlerin elde edilmesi gereklidir..625 1250 8 AxBx0........0025 25 160.....0025 31...Enterik virüs 4 gr kuru ağırlıkta 1 plak (küme) oluşturan üniteden az olmalıdır......625 135........ x 0.. A grubu Arıtma Çamuru . 20 ..........625 2500 5 AxBx0... Alınan örneklerde fekal koliform sayısının geometrik ortalamasının 1 gr kuru ağırlıkta ya 2 milyonun altında ya da oluşan kolonilerin 2 milyonun altında olması gerekir.25 191... Aerobik Çürütme: Arıtma çamuru........ Topraktaki kirletici oranı ilave edilmelidir. 2 Dönüştürme katsayısı 0..... = ...875 1 Hektarda 2500000 kg toprak olduğu varsayılmıştır.. ..... ..... Bu değerleri sağlamak için arıtma çamurunun patojen giderimi proseslerinin birinden geçmesi gerekir. Çürümenin gerçekleşebilmesi için sıcaklığın 40 gün 20 0C’de ve 60 gün 15 0C’de tutulur.....Canlı Helmint yumurtaları (ova) 4 gr kuru ağırlıkta 1’den az olmalıdır.....Salmonella bakterisi 4 gram kuru maddede 3 adetten az olmalıdır.... Patojen Giderim Yöntemleri 1. Tablo 14..Araziye verilmeden hemen önce arıtma çamurundan 7 örnek alınır ve analiz edilir........

3. 7. 21 . Genel olarak uygulanan yöntemlerde araziye verilen miktarlar Tablo 15’de verilmiştir. Sezyum 137 gibi izotoplarla ışınlanır. yıllar boyunca toplam uygulama miktarı arıtma çamurunda izlenen ağır metallerin kümülatif yükleme oranına göre belirlenir. 4. 6. Çamur uygulanacak alan gereksinimi uygulama miktarına göre değişir. Araziye uygulama şeklinde de vektör çekiciliği azaltılabilir. sivrisinek. 5.0 megarad dozda beta ışınlarıyla ışınlanır. 3. statik havalandırılmalı yığın veya yığın kompostlama metodlarının her hangi birinde çamur sıcaklığı 40 0C veya üzerine çıkarılır ve en az 5 gün bu şekilde kalması gerekir. Beta Işınlarıyla Işınlama: Arıtma çamuru oda sıcaklığında (20 0C) en az 1. Yığın kompostlama metodunda 15 gün veya daha uzun süre çamur sıcaklığının 55 0C veya üzerinde olması gerekir. bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenirken.2. Sıcaklık Uygulaması: Likit arıtma çamuru 30 dakika boyunca 180 0C’de ısıtılır. Anaerobik Çürütme: Arıtma çamuru havasız koşullarda 15 gün boyunca 35-55 0C sıcaklıkta ve sonra 60 gün boyunca 20 0C’de tutulur. 5. İleri Patojen Giderim Yöntemleri 1. Kompost: Konteyner veya statik havalandırmalı yığın kompostlama yöntemlerinde çamurdaki sıcaklığın 3 gün boyunca 55 0C veya üstünde olması gerekir. Kireçle Stabilizasyon: Çamura yeteri miktarda kireç ilave edilerek pH’nın en az 2 saat boyunca 12’nin üzerine çıkması sağlanır. Başka bir değerlendirme yöntemi aerobik çürütülmüş çamurun spesifik oksijen kullanım oranının 20 0C’de 1 gr arıtma çamuru (kuru madde) için 1 saatte 1. arıtma çamurlarının hastalık taşıyan sinek. Termofilik-Aerobik Çürütme: Likit arıtma çamuru hava veya oksijenle karıştırılarak çamur sıcaklığı 10 gün boyunca 55-60 0C’de tutulur. Açık Havada Kurutma: Arıtma çamuru beton veya kum yataklarda en az 3 ay süreyle kurumaya bırakılır. Bu sırada çamur sıcaklığının veya çamur içine verilen gazın sıcaklığının 80 0C olması gerekir. Arıtma çamurlarının araziye verilmeden önce veya verilme anında bu özelliğini kazanmış olması gerekir. Bu 5 günlük süre içinde en az 4 saatin 55 0C ve üzerinde geçmesi gerekir. Patojen giderimi işlemi uygulanmış arıtma çamurları direk toprağın içine enjekte edilebilir veya önce toprağın yüzeyine serilip 6 saat içinde toprağa karıştırılır. 2. kuşlar vb. Arıtma çamurundaki uçucu katıların % 38 oranında indirilmesi gerekir. Isı ile Kurutma: Çamur direk veya indirek olarak sıcaklıkla muamele edilerek su oranının % 10’un altına düşmesi sağlanır. 3 ay boyunca en az 2 ayın ortalama sıcaklığının 0 0C’nin üstünde olması gerekir. Bu süre içinde yığın 5 kez aktarılmalıdır. 4. organizmalar tarafından besin kaynağı olarak kullanılmasının azaltılmasıdır. kemirgen.5 miligram oksijenden düşük olması gerekir. Vektör Çekiciliğinin Azaltılması Vektör çekiciliğinin azaltılması. Arıtma Çamuru Uygulama Miktarları Arıtma çamurlarının yıllık uygulama miktarı. Pastorizasyon: Arıtma çamuru 30 dakika veya daha uzun süre 70 0C’de tutulur. Kompost yapımı: Konteyner. Gama Işınlarıyla Işınlama: Çamur oda sıcaklığında Kobalt 60. Vektör çekiciliğinin azaltılması aerobik veya anaerobik çürütme ya da alkali stabilizasyonu ile sağlanabilir.

alana verilebilecek çamur miktarını belirler. Seçim yerinin belirlenmesinde halk katılımının sağlanmasıda önemlidir. İzin verilebilen uygulama miktarı en düşük metal üzerinden alınır. Çamur verilecek alanda yetiştirilecek bitkinin veya alanın bitki örtüsünün besin elementi gereksinimi dikkate alınır.4 156 30 118 19 Yonca 9 278 19 160 22 Pancar 34 179 17 120 21 Patates 34 252 29 303 24 Keten 1. ve besin elementi ihtiyacı. Tablo 16’da bazı bitkilerin besin maddesi ihtiyacı örnek olarak verilmiştir. Bu miktar agronomik yükleme oranı olarak bilinir ve bu oran şu faktörlere bakılarak belirlenir: . içerdiği azot miktarı ve bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenmesi gerekir. lif bitkisi. KcL AT=--------------C (ppm) Bu formül izlenen her ağır metale uygulanır. Toprağın ağır metal içeriklerinin belirlenmesi.0 112 15 72 15 Mısır 13.2 101 12 52 9 Yulaf 3.1 61 8 41 3. Çamurun uygulama alanına faydalarından birisi de gübre değeridir. meyve veya alanda var olan bitki örtüsünün azot ihtiyacı . bitki çeşidi. Tablo 16. yetiştirme koşulları ve hasad sıklığına göre değişir. Maksimum uygulama miktarı şu formülle belirlenir. ağaç.7 95 12 47 8 Arpa 3.Alanda yetiştirilen.4 Kolza 1.7 96 17 139 9 Azot. Bu nedenle arıtma çamurunun.Ekim nöbetinde.Tablo 15. yemeklik bitki.8 Çim 6. arıtma çamurunda en fazla bulunan besin elementidir ve yüksek uygulama oranları toprak altı ve yüzey sularında nitrat kirlenmesine neden olabilir. Araziye verilebilecek arıtma çamuru miktarı (kuru ağırlık ton/hektar) Arazi Uygulama Sayısı Arıtma çamuru miktarı Değişim Genel Uygulama Tarım alanı Yıllık 2-70 11 Orman Yılda 1 veya 3-5 yıl 10-220 44 ara ile Islah alanı Bir defa 7-450 112 Alan belirlenmesi arıtma çamurunun araziye verilmesinde ilk aşamadır.7 133 18 67 7. önceki baklagil bitkisinin bıraktığı azot miktarı 22 AT: arıtma çamuru uygulama miktarı ton/ha L: Metal limiti kg/ha Kc: Dönüştürme katsayısı (1000) C: Arıtma çamurunun metal konsantrasyonu mg/kg .Verim hedefi . Bitkilerin topraktan kaldırdığı bitki besin elementi miktarı (kg/ha) Bitki Verim (ton/ha) N (kg/ha) P (kg/ha) K S (kg/ha) (kg/ha) Buğday 2. Optimum uygulama zamanı. örtü bitkisi. yem bitkisi.

- Önceki çamur veya ahır gübresi uygulamasından kalan azot Mamur verme yöntemi ve toprağa karıştırılmaya kadar geçen süre Verilen azotlu gübre miktarı Çamurun inorganik ve organik azot kapsamı Çamurdaki azot mineralizasyon oranı Agronomik yükleme oranı kuru ağırlık/hektar olarak ifade edilir. bir sonraki uygulamalar için önceki verilen çamurun son iki yıldaki mineralizasyon oranı dikkate alınır. Organik azotun mineralizasyon katsayısı (Tablo 17) No. çamur araziye uygulandıktan sonra bir kaç yıl devam eder.50 çamur yüzeye uygulanmış ise. çamurdaki amonyum miktarı (NH3 N/g kuru ağırlık) fm. çamurdaki organik azot miktarı (Organik N/g kuru ağırlık) Arıtma çamuru uygulanışından sonraki yıllarda alınabilir azot miktarı Nan= kcfmn (Nn-1 – fmn-1Nn-1) Nan. bitkilerin alabileceği NO3 formuna dönüşür. Mineralizasyon oranı üç yıl boyunca Tablo 17’de verilmiştir. Tablo 17. Arıtma çamurunda nitrat çok az olduğu için hesaplamalarda dikkate alınmaz. Bitkiler mineralize olmuş inorganik azot kaynakları NH4 ve NO3 kullanabilir. Çamurdaki organik azot mikrobiyal aktivite ile zamanla mineralize olur. Çamur uygulandıktan sonra n.0 yüzeye verilmiş sıvı çamur) NH3 . organik azot oranı ve amonyum oranının bilinmesi gerekir. Dönüştürme katsayısı (1000 kg/ton) kv. Toprak pH’sı 7.5’in üzerinde ise bu topraklarda alkali stabilize edilmiş arıtma çamurunun kullanılması doğru olmaz. topraklarda oluşturulacak alkalilik problemine de dikkat edilmesi gerekir. Mineralizasyon oranı. Agronomik yükün hesaplanmasında. Çamurdaki nitrat miktarı (NO3 N/g kuru ağırlık) kc. Arıtma çamurundaki organik azotun Mineralizasyon oranı Çamur Ham AerobikAnaerob Kompost uygulamasından Çamur Alkali ik Sonra geçen zaman Stabilize Çamur (yıl) çamur 0-1 40 30 20 10 1-2 20 15 10 5 2-3 10 8 5 3 Kireçle stabilize edilmiş alkali çamuru tarım alanlarında kullanırken. Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo] Na1 . PH’nın 8’in üzerinde olduğu topraklarda bir çok bitki özellikle mikro besin elementlerini alamaz bunun sonucunda verimlilik geriler ve ayrıca toprağa uygulanan herbisidlerin etkinliği azalır. Sürekli azot yüküne göre yapılan hesaplamalar sonucu fazla kireç uygulaması ile toprak pH’sı yükselebilir. ilk uygulamadan sonra birinci yıl alınabilir N (kg/ton) NO3. yılda alınabilir azot (kg/ton) 23 . Azot İçin Agronomik Yükün Hesaplanması Arıtma çamuru uygulandıktan sonra birinci yıl bitkiler tarafından alınabilir azot miktarı şu eşitlikle bulunabilir. Volatilizasyon katsayısı (0. Bu nedenle agronomik yükün hesaplanmasında çamur işleme yöntemi. Mineralizasyon oranı çamurun işlenmesine bağlı olarak da değişir. 1.

40(0.56 ton Na1 + ΣNai 18 kg/ton Birinci yıldan sonra kalan organik azot No1= No – f1No = (1000) [0. Bitkinin ihtiyaç duyduğu azot (kg/ha/yıl) ΣNai. fmn-1.20(12 kg/ton)= 2.20(0. Azot kapsamı NO3-N.= ----------------------. UN AN=-------------------Na1 + ΣNai AN. 20 g/kg). n ve n-1. Bitkinin azot ihtiyacı 100 kg/ha.40(0. 0.020)]= 12 kg/ton Birinci yıl verilen arıtma çamurunda ikinci yıl kullanılabilen azot miktarı Na2=f2No1= 0.012)]= 9.4 İlk çamur uygulamasından kalan azot miktarı şimdi No2= N1 – f2N1 = (1000) [0.6 kg/ton Bu çamurun alınabilir azot miktarı Na3=f3No2= 0. NO3.90 ton/ha Na1 + ΣNai 18+2. NH3.012-0.= 5.020-0.6 kg/ton)= 0.N= 10g/1000g= 0. Yılda alınabilir azot katsayısı (Tablo 17) Bu eşitlik her yıl için ayrı ayrı hesaplanır Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı şu formülle hesaplanabilir.96 kg/ton 24 . Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı (ton/hektar/yıl) UN.010+0.= 4.020 Arıtma çamurundan birinci yıl alınabilir azot miktarı Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo]= (1000)[0.10(9.020)]= 18 kg/ton UN= 100 kg/ha Birinci yıl UN 100 (kg/ha) AN=-------------------. Volumetrik uygulama oranını hesaplayınız.= --------------------. önceki uygulamalarda mineralize olan azotların toplamı kg/ton i= 2’den n’e kadar Agronomik yükleme oranı çamurun kuru ağırlığı üzerinden hesaplanır ve sonra çamurun kuru madde oranına göre volumetrik birime çevrilir. Örnek: Ham çamurun 3 yıllık uygulama oranını azot ihtiyacına göre hesaplayınız. ve No.4 kg/ton İkinci yıl uygulanabilecek arıtma çamuru miktarı UN 100 AN2=-------------------. Çamurun kuru madde 0ranı % 10.fmn.010 No= 20 g/1000 g= 0. Çamur toprak içine uygulanacaktır. 10 g/kg).

organik maddenin mikrobiyal oksidasyonu tamamlanmaz ve azot çözünmüş amonyak veya çözünmez organik formda bulunur (çoğunluk mikrobiyal hücre yapısında). Çürütülmüş arıtma çamurundaki azot organik ve bitkilerin alabileceği inorganik formlarda bulunur. Genellikle azot oranına göre yapılan hesaplamalarla verile çamur ile bitki tüketiminden daha fazla fosfor toprağa verilmiş olur. kurutma esnasında amonyak azotu nitrata oksitlenir ve kaybolur.90/5. Aynı kayıp anaerobik çamur içinde geçerlidir. Organik azotu bitkilerin alabilmesi için onun önce inorganik forma mineralize olması gerekir. Arıtma çamurundaki fosfor da azot gibi organik ve inorganik formlarda bulunur. Aerobik çürütülmüş çamurda mikrobiyal oksidasyon daha fazladır ve organik azot oranı daha azdır. Ticari gübrelerin azot oranı ise % 11-82 arasındadır. Aerobik çürütülmüş çamurda. çamur tipi.= 4. sıvı çamur ve çamur kekinden daha düşüktür. fazla gübreleme ve azot yıkanması ile sonuçlanabilir.8-6.12 kg/ton 100 AN3= ----------------------. Bu miktar pek çok bitki ve toprakta ihtiyacın üstündedir. Birikimini söz konusu olduğu durumda çamur hesaplamaları azot ihtiyacına göre değil. çamur ve toprağın karbon/azot oranı.4 kg/ton)= 2. iklim. Örneğin %1. bitkinin fosfor ihtiyacına göre yapılmalıdır. azot uygulama oranının. Aerobik çamurda toplam azot içinde amonyak azotunun oranı % 10. FOSFOR: Arıtma çamuru tipik olarak % 0.96 Arıtma Çamurunda Bitki Besin Elementleri AZOT: Çürütülmüş arıtma çamurları kuru ağırlık olarak % 1-6 azot içerir. Çamur azot kaynağı olarak kullanıldığında. anaerobik çamurda ise amonyak toplam azotun % 30’u kadardır (Linden. Na2=(4. Organik azotun mineralizasyon oranı dikkate alınmadan. Yalnız fosforun inorganik formu yıkanmaz ve toprakta birikir.12+0. Bunların oranı arıtma çamurunun ne tip işlemden geçtiğine bağlı olarak değişir. Azot oranına göre uygulanacak çamur miktarında. Araziye verilen çamurun birinci yılda mineralizasyon aranı % 100 ile % 12 arasında değişir. takip eden yıllarda mineralize olur fakat. Bu nedenle sürekli çamur uygulamalarında toprağın fosfor kapsamının takip edilmesi gereklidir. organik ve inorganik azot miktarlarının bilinmesi gerekir.56)(2. 1983). Genel olarak kompost ve kurutulmuş çamurun mineralizasyon oranı. efektif salım oranının bulunması gerekir ve bu şu şekilde bulunur. Anaerobik çürütülmüş sıvı çamurda.İkinci yılda arıtma çamuru az miktarda uygulanmıştır ve bu nedenle azot salım oranı uygulama oranına bağlı olarak gerilemiştir.5 fosfor içeren çamur 10 ton olarak hektara verildiğinde 150 kg/ha fosfor verilmiş olur. Yüksek fosfor oranı yüzey sularının kirlenme riskini artırır. 25 . çamur uygulaması.74 ton/ha 18+2. Fazla azot bitki kök bölgesinden yıkanarak yer altı sularını kirletebilir. Mineralizasyon oranını pek çok faktör etkiler. diğer gübrelerle toprağa verilen azot miktarını (agronomik yük) geçmemesi gerekir. toprak tipi ve su miktarı. Birinci yıl mineralize olmayan organik azot. oran gittikçe azalır.1 arasında fosfor içerir.

toprak partiküllerini bir araya bağlayarak büyük agregat oluşumunu sağlar ve toprakta boşluk oranı artar. Strüktür ve Agregat Oluşumu Arıtma çamuru toprağın mineral bölümünden daha az yoğundur ve toprağın volüm ağırlığını azaltarak. (Martes ve Franken-Berger. ürünün kalitesini bozar. toprak agregatlarının stabilitesi bozulur. Arıtma çamurunda ortalama olarak % 50 oranında bulunan organik madde agregat oluşumu ve stabilitesini sağlayarak toprağın yapısını iyileştirir. su kaynağı ve arıtma tekniğine bağlı olarak değişir. Şehir arıtma çamurları tipik olarak litrede 10-40 mg azot. toprak havası azalır. potasyum. ahır gübresi uygulamasında %22. bitki ihtiyacından daha fazla azot ve fosforun toprağa verilme ihtimali yüksektir (özellikle kurak bölgelerde). demir. Agregat oluşumu kimyasal ve mikrobiyal aktivitelerin sonucunda gerçekleşir. Yalnız toprağın fiziksel özelliğini önemli ölçüde değiştirmek için bitki ihtiyacını karşılayacak agronomik miktarın üzerinde çamur verilmesi gereklidir (Chaney ve ark.. bu elementlerin çoğu.Diğer Elementler: Azot ve fosfora ilave olarak çamur. Agregat stabilizasyonun araştırıldığı bir çalışmada Agregat stabilizasyonu çamur uygulamasında %24. Toprak işlendikçe organik maddesi zamanla azalır ve toprağın fiziksel yapısı bozulur. Bu sayede toprak içinde hava ve su hareketi kolaylaşır. Çamurun Toprağın Fiziksel Yapısına Etkisi Organik Madde: Toprak organik maddesi. patates. Arıtma Çamurlarının Sulama Suyu Olarak Kullanılması Su oranı yüksek arıtma çamurları genellikle sulama suyu olarak kullanılırken aynı zamanda besin elementleri de toprağa verilmektedir. 1987). Organik madde ya direk olarak suyu bünyesinde tutar veya toprakta poroziteyi artırarak indirek olarak suyun tutulmasını sağlar. 1-30 mg fosfor içerir (Asano ve ark. Organik maddenin yetersiz olduğu durumda. mangan ve çinko da içerir. 1985). Arıtma çamurunun içinde bulunan tuzlar ve iz elementlerinde potansiyel zararının dikkate alınması gerekir. Sürekli toprak işlemeli tarım altındaki toprakların organik maddesi çok düşüktür. Bununla birlikte düşük miktarlar bile (27 ton/ha) toprağın yapısını agregat oluşumu ve poroziteyi attırarak düzeltmektedir. poroziteyi artırarak toprak yapısını iyileştirir..1981). Bitkilerin su ihtiyacına göre yapılan hesaplamalarda.1992) Anaerobik çürütülmüş çamur diğer çamurlara göre en iyi stabilizasyonu sağlamaktadır (Paglia ve ark. Su Tutma Kapasitesi: Genellikle arıtma çamuru uygulaması toprağın su tutma kapasitesini artırır. yoncada %40 ve saman uygulamasında %59 artmıştır. su hareketi azalır. bitki ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. bitki büyümesi için gerekli diğer elementler olan kalsiyum. Arıtma çamurlarının besin elementi konsantrasyonu. Örneğin domates. mikrobiyal parçalanma ile uzaklaşan organik maddeden daha azdır. büyük porlar kaybolur. Bitki artıklarıyla toprağa gelen organik madde. potasyum hariç. Bitkinin gübre ihtiyacının olmadığı zamanlarda sıvı çamurun verilmesi. yabancı otlanmaya neden olur. turunçgil ve üzümün kalitesi yüksek azottan olumsuz etkilenmektedir (Bouer ve Idelovitch. ya sızma kayıplarına neden olur veya fazla azot hızlı bitki büyümesine neden olarak verimi düşürür. Arıtma çamuru azotun agronomik oranına göre verildiğinde. 1983). 26 . toprak sıkılaşır ve volüm ağırlığı artar. yağış veya sulamayla agregatlar parçalanır. magnezyum.

bikarbonat. selenat ve bor (borik asit. borat)’dır. 2. klor.. zayıf olarak tutulur. KDK (Katyon Değişim Kapasitesi) toprağın katyonları tutma kapasitesinin ölçüsüdür. 27 . selenyum. İz Elementler Organik maddelerin ayrışması sonucu. Çözünür Katyon. Sürekli çamur uygulamalarında bu elementler toksik olacak seviyede birikebilir (Chang ve ark. 1992. kadmiyum. Yağışlı bölgelerde tuz topraktan yıkanır. molibden ve diğerleri toprak solusyonuna geçer.Zehirli inorganik kimyasallar. arsenik. nikel. Dayanıklı bitki pamuk ise sulama suyundaki 10 mg/litre konsantrasyona kadar dayanır (Maas. magnezyum. Bu maddelerin hepsini bitkiler absorbe eder ve bunlar arıtma çamurunun bir bakıma gübre değerini gösterir. Yukarıda belirtilen organik maddelerin agregasyona etkisiyle toprak yapısını düzeltmesi sonucu topraktaki su hareketi. Çamur toprağa verildiğinde ayrışır. sülfat. 1990). Borun sulama suyundaki 0.Su Hareketi: Organik madde çamurdaki toprak yüzeyini tıkayarak geçici süre infiltrasyonu ve havalanmayı bozabilmektedir. nitrat. İz elementler.kalsiyum ve magnezyumun yüksek olduğu durumda toprak yapısı bozulmakta. Borik asitin enerji yükü yoktur. potasyum. arıtma çamurlarındaki iz elementler. Arıtma Çamurunun Toprağın Kimyasal Yapısına Etkisi: Biyolojik stabilize çamurunun ortalama kuru ağırlığının %50’si organik maddedir. Çözünür katyon. infiltrasyonu attırmakta ve bazı durumlarda erozyonu azaltmaktadır. Arıtma çamurundaki. Humus toprağın negatif enerji yükünü ve böylece KDK’yı arttırır. çamurdaki sodyum konsantrasyonuna Mg ve Ca konsantrasyonu oranına ve tuzluluğa bağlıdır. kobalt. Arıtma çamurları ve atık sular aynı zamanda tuz da içerir. tarımsal yönden önemli katyon.. Sodyumun toprak yapısı ve infiltrasyona etkisi Sodyum adsobsiyon oranı (SAR) ile belirlenebilir. 4. Zehirli organikler. infiltrasyon ve agregat oluşumunu olumsuz etkilemektedir. fazla sulama yapıldığında topraktan yıkanıp uzaklaşır. düşük tuzluluk toprağı disperse eder. su ve düşük maddeler. Atık sular sulama suyu olarak kullanılacağında duyarlı bitkilerde bor konsantrasyonuna dikkat edilmesi gerekir. yapılı organik asit. Yüksek SAR. Anyon ve Moleküller Arıtma çamurlarındaki. organik madde ve inorganik maddeye dönüşür. Arıtma çamurundaki bileşikler dört grup altında toplanabilir: 1. kalsiyum.sodyum. Bu elementler bitkiler tarafından fazla kullanılmadığı için üst toprak katlarında birikir. kurşun. Organik maddelerin çoğu CO2 ve suya dönüşür ve birlikte bir kısmı humus olarak toprağın yapısına katılırlar. Yüksek KDK istenir. 3. Tuzluluk ayrıca bitki gelişimini de olumsuz etkiler. Bu özellikle kurak bölgelerde sürekli sulama sonucunda ortaya çıkar. Sodyumun toprak yapısına etkisi. Tuz bitki kök bölgesinden uzaklaştırılamazsa toksik etki yapacak düzeyde birikebilir.7 mg/litre’nin üzerindeki konsantrasyonu duyarlı bitkilere toksik etkide bulunur. çünkü elementlerin topraktan sızmasını engeller. anyon ve moleküller. karbondioksit. 1994). Bunlar iyon değiştirme dengesine girer ve tutunamayanlar drenaj suyuyla yıkanır. sodyum. bakır. McGrath ve ark.anyon ve moleküller.

molibden ve çinko bitki beslenmesi için gereklidir ve arıtma çamuru bu elementlerin eksikliğini giderebilir. Mo ve Se kritik düzeyin üstünde tüketildiğinde hayvanlara toksiktir (Mill ve Davis. Genellikle arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin metal alımı çok yüksek değildir. Pb vb. cıva ve selenyumun ise alımının artmadığı tespit edilmiştir (Bray ve ark. çiftlik hayvanı ve yaban hayvanlarında zehirli olacak düzeyde birikebilir (Logan ve Chaney.. Üç yıl boyunca hektara 15-90 ton arıtma çamurunun verildiği topraklarda yetiştirilen silaj ürününde kadmiyum. Sonuçta belediye arıtma çamuru ve atık sularının tarım alanlarında kullanılması problem oluşturmaz. 1985).32 Turp 0. çinko oranının arttığı fakat.40 0. molibdeni özellikle baklagil bitkilerini fazla aldığı tespit edilmiştir. Kadmiyum uzun yıllar boyunca insan diyetine fazla miktarda var olduğunda kronik toksik etkide bulunur (Kostial. kurşun. Bitkiler tarafından alınan bazı metaller bitkiler için gerekli olmakla birlikte.74 0.21 Mısır 0. cıva ve nikelin bitkiler tarafından az miktarda alındığı. Asit topraklarda yetişen bitkilere arıtma çamuru verildiği durumda bitki dokularında fazla miktarda. 1986). kadmiyum. Arıtma çamuru uygulanmış ve uygulanmamış alanda yetiştirilen farklı bitkilerin yenilen bölünlerinde Cd consantrasyonu (mg/kg) Ürün Çamur Çamur uygulanmamış uygulanmış Marul 8. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin element alımı Zn>Cd>Ni>Cu>Pb>Hg>Cr.) bitkilerde birikebilir. Arıtma çamuru ile uzun yıllar bitki yetiştiriciliğinin yapıldığı çalışmalarda. bakır. Tablo 7.08 Yulaf 0. krom. onları yiyen insan.18 0. bakır.1 0. Zehirli İnorganik Kimyasalların Toprak ve Bitkide Birikimi Endüstriyel atıksular etkin olarak ön arıtmadan geçtikten sonra şehir kanalizasyonlarına verildiğinde.21 Domates 0.08 28 . Levander. kadmiyum ve nikel biriktiği ve toksik belirtilerin görüldüğü değişik çalışmalarda ortaya koyulmuştur.27 Arpa 0.97 0. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerde ağır metal konsantrasyonu genellikle uygulanmamış topraklardan daha yüksektir (Tablo 7). Yönetmeliklerde belirtildiği şekliyle tarım alanlarına arıtma çamuru verildiğinde toprakta biriken ağır metaller kolaylıkla hesaplanabilir. çinko. 1983). 1986. Nötral ve alkali topraklardaki zarar fazla olmaz. belediye arıtma çamuru ve arıtılmış kentsel atık su çok az miktarda inorganik kimyasal içerir. Genel olarak asit karakterli topraklarda büyüyen bitki dokularında yüksek konsantrasyonlarda iz element birikir ve bitkiler bundan zarar görürler. arsenik. 1986). artışın sınır değerleri geçmediği.7 Lahana 0.31 0. kurşun.Bitkilerde biriken bu elementler. Fazla miktarda metal alımı fitotoksik simptomlar oluşturabilir ve sonuçta verim ve ürün kalitesi düşer. diğer elementler arsenik. büyümeye olumlu etkisi olmayan metaller de (Cd. çinko ve selenyum alım oranının bir çok bitkide fazla olduğu.13 0. Bakır.

Pb ve Cd konsantrasyonu böbrek ve karaciğerde. Bununla birlikte fitotoksik simptom ve verim düşüklüğünün olmaması metallerin bitki dokularında birikmediği anlamına gelmez. biyolojik azot fiksasyonu. Arıtma çamurlarının Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak mikroorganizmaları. domates yapraklarındaki Cd oranının havuç yapraklarındakinden 70 kat daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. kükürt gibi bitki besin elementlerinin doğal döngüsünde onemli rol oynar. Birikim bitki tür ve çeşitlerine de bağlıdır. Cd.0 mg/kg taze ağırlık/sakatat EEC). bitkiye fosfor ve çinko elementlerini verir. mantar ve algler toprağın organik maddesini ayrıştırması. çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi veya çamur bulaşmış bitkilerin yenmesinden kaynaklanır. Uzun dönem çamur uygulaması ile toprakta metal birikiminin mikrobial aktivite ve mikroorganizma miktarı. 1994). fakat bu bitkiyi yiyen hayvan ve insanlarda birikim yapacak kadar yüksektir. Cd hayvanlardan insanlara besin zinciri ile geçişte çok küçük risk oluşturmakta.. gövde ve yapraklarda. • Çamur uygulanmış topraklardan kaynaklanan kirleticileri biriktirmiş otları yemeleri • Üzerine çamur bulaşmış otları yemeleri • Çamur uygulanmış toprakları yemeleri (Toprak koyunların %1-2 diyetini oluşturur) Ağır metallerin hayvanlarda birikimi hayvan türü. Sonuçta volatilize olmayan.. Smith. Kurşun Cd kadar bitkiye alınan ve biriktirilen element değildir. organların fizyolojik fonksiyonuna bağlı olarak. Mikorhiza bitki ile mantar arasındaki simbiyotik yaşamdır. bazı çalışmalarda çamur uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerle otlayan sakatatlarında Cd konsantrasyonunun artışı tespit edilmekle birlikte. Fe ve Mo fitotoksik düzeyin altında bitkide birikebilir. Diğer bir arıtma çamuru çalışmasında bitki dokusunda 474 mg/kg Zn konsantrasyonu tespit edilmesine rağmen fitotoksik etki ve verim düşüklüğü tespit edilmemiştir. aktinomiset. 1991). sakatat ve kemiklerdeki birikim. Bir çok organik bileşik arıtma çamurunda az miktarda bulunur ve toprakta birikimi analitik metotlarla tespit edilemeyecek kadar azdır ( O’Conner ve ark. sıvı arıtma çamuru uygulanmış (228 ton/ha) toprakta yetişen soya bitkisinde gözlenmiştir. ayrışır veya toprağa adsorbe olur.5-1. Normal Zn konsantrasyonu 17-150 mg/kg iken bitki dokularındaki Zn konsantrasyonu 963 mg/kg olarak tespit edilmiştir.. son olarak ta tohum ve yumrularda yüksektir. Zehirli Organiklerin Toprak ve Bitkilerde Birikimi Organik kimyasallar toprağa verildiğinde volatilize olur. Ağır metal birikimi çoğunlukla kök. yaşı ve diyetine bağlıdır. Toprakta biriken kimyasallar da bitkiler tarafından çok az alınır veya hiç alınmaz. Solusyon kültüründe Cd alımının incelendiği bir çalışmada. bakteri. mikorhiza etkinliğini etkilemektedir (Giller ve ark. bu kabul edilebilir sınırlar içindedir (<0. 1989.Fitotoksik simptomlar 2440 mm/kg Zn konsantrasyonunda. ayrışmaya dayanıklı olanlar toprakta birikir. Webber ve ark. Mantar bitkiden karbonhidrat sağlarken. 29 . hayvanlara etkisi de genellikle olmamaktadır. azot. Mikroorganizma Miktarı ve Aktivitesi Otlayan Hayvanlar Ağır metal ve organik mikro kirleticilerin otlayan hayvanlara etkisi. Bununla birlikte. fosfor. 1991. daha yüksektir.

bitki ve hayvansal besinleri tüketerek insanlara geçişi potansiyel risktir.Ağır metallerin birikim yoluyla hayvanlara toksik etkisinin bulunmayışıyla birlikte. organik madde Bitkilerin organik mikro kirletici (OMP) alımı genellikle düşüktür. elementler arasında kompleks antogonistik etki de vardır (Tablo 8). kilo kaybı. Arıtma çamuru uygulanmış merada otlayan hayvanlarda Cd .Pb ve Cu için gıda zincirinde antogonistik etki Eleme nt Cu Temel Antagonist S. Zn. Cd Açıklama Çamurda > %4 Fe. mineral dengesizlik oluşturarak diğer metalin alımı veya birikimini azaltır. P. Mo. İnsan Sağlığı Arıtma çamurlarının tarım topraklarına verilmesi sonucu ağır metal ve OMP’lerin. Cu eksikliğine neden olur Diyetteki fazla Zn Zn (>1000mg/kg)Cu yetersizliği oluşturur Diyetteki 50 mg/kg Cu toksisite problemi oluşturmaz Çamur Cd içeriği < Zn içeriğinden küçüktür Çamurdaki düşük Cd:Zn oranı akumulasyon riskini azaltır Antagonism akumulasyonu azaltır Cd Pb Fe. Zn. Tablo 8. lipofilik OMP’lerin yağ dokusu ve süte transferinin en önemli potansiyel yoludur. 30 . kemik bozukluğu. ve bu şekilde hayvanlara transferi sınırlıdır. Ca. Özel bir ağır metalin alımı. üremede aksaklıklar şeklinde ortaya çıkabilir. Fe. Fakat bunun insan sağlığı için ciddi risk oluşturmadığına inanılmaktadır. Bu bazı üretim kriterlerinin. nadir olarak çamur bulaşık bitkilerin veya çamur uygulanmış toprağın direk yenilerek (çocuklar) yüksek düzeyde madde alımına rağmen. Çamur veya çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi. Ca Fe.