Giriş 1950’lerden önce evsel ve endüstriyel atıksular hiç bir arıtım işlemine tabi tutulmadan dere ve nehirlere bırakılmaktaydı

. Şehir nüfusu arttıkça dere ve nehirlerin doğal arıtma kapasitesi aşıldı ve su kalitesinin bozulmasına neden oldu. Su kalitesinin bozulmasını önlemek için bu tarihten itibaren atıksu arıtma tesisleri kurulmaya başlandı. Bu şekilde dere ve nehirlerin su kalitesi artırıldı fakat, uğraşılması gereken diğer bir madde “arıtma çamuru” ortaya çıktı. Arıtma tesislerine gelen atıksuyun yaklaşık % 99’ı temizlenmiş olarak dışarıya bırakılmaktadır. Geri kalan ve arıtma tesislerinde kalan diğer madde seyreltik katı süspansiyondur. Bu atıksu arıtma katısı genel olarak arıtma çamuru olarak adlandırılmaktadır. Biyosolid kavramı ise atıksu arıtma endüstrisine yeni girmiş bir kavramdır. Endüstri “Biyosolid” kavramını belediye arıtma çamurunun, stabilizasyon ve patojen azaltılması gibi işlemlere tabi tutulmasından sonra araziye uygulanabilecek hale gelmiş kaliteli madde olarak tanımlamaktadır. Bu kavram yüksek kaliteli arıtılmış, stabilize edilmiş atık çamuru, ham çamur ve fazla miktarda çevre kirletici içeren çamurdan ayırt etmek için kullanılmaya başlanmıştır. Biyosolid kavramı aynı zamanda biyolojik proseslerle üretilen arıtma çamurunun endüstriyel kaynaklı çamurdan ayırt etmek için de kullanılmaktadır. Bu şekilde arıtma çamurunun kötü imajı da silinmeye çalışılmaktadır. Atıksuların arıtılmasından arta kalan arıtma çamuru bütün dünyada giderek artmakta ve alternatif bertaraf yolları aranmaktadır. Arıtma çamurları halen büyük ölçüde derin arazi dolgusu depolama alanlarında, yakılarak ve giderek artan oranlarda tarımsal alanlarda bertaraf edilmektedir. Eskiden uygulanan okyanuslara deşarj ise 1992 yılında ABD’de, 1998 yılından itibaren ise Avrupa ülkelerinde yasaklanmıştır. Halk sağlığı ve çevre açısından risk taşıyan arıtma çamurunun tekrar kullanımı ancak bitki yetiştirilen alanlarda kullanımı ile olabilmektedir. Arıtma çamuru bertarafında hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın arıtma çamurunun o yöntem için yönetmeliklerle standartları belirlenmiş özellikleri taşıyor olması gerekir. Özellikle araziye uygulanacağında, çevreye etkisi, bitki, hayvan ve insan sağlığına olabilecek potansiyel riskler nedeniyle sınırlar çok daha daraltılmış ve kontrol altına alınmıştır.

Arıtma çamuru

Atıksuların arıtılması sırasında, kendiliğinden çöken katı maddeler ile biyolojik veya kimyasal işlemler sonucunda çökebilir veya yüzebilir hale getirilen katı maddeler çökeltilerek veya yüzdürülerek atık sulardan ayrılır arıtma çamuru konsantre hale gelir. Arıtma çamuru evsel veya evsel nitelikli sanayi çamurları, endüstriyel kaynaklı arıtma çamurları veya karışım halinde olabilir. Evsel atıksular, bazı parametreler ve bunlara ilişkin limit değerleri dikkate alınarak ön arıtmadan geçmesi gereken veya gerekmeyen bazı endüstriyel atık sularla birlikte arıtılabilir. Evsel nitelikli atıksı arıtılmasında a) primer ve b) sekonder olmak üzere iki temel yöntem kullanılır. Primer arıtımda yer çekimiyle belli bir zaman süresinde çökebilen katılar uzaklaştırılır ve bu arada kısmi organik madde giderimi sağlanır. Primer çamurda % 3-7 arasında kuru madde bulunur ve bunun % 60-80’i organik maddedir. Sekonder arıtma olarak biyolojik arıtmada ise (aktif çamur sistemi, damlatmalı filtre vb.) mikroorganizmalar aracılığı ile organik maddenin parçalanarak arıtılması ve mikrobiyal çamur oluşumu sağlanır. Bu işlemlerle organik madde % 90 oranında giderilir ve tipik olarak % 0.6-2.0 arası kuru madde içeren sulu çamur oluşur. Kuru madde % 50-60 arasında organik 1

madde içerir. Bu çamurdaki suyun giderilmesi primer çamura göre çok daha zordur. İleri arıtma teknikleri; kimyasal çöktürme, filtrasyon vb. yöntemlerle çıkan çamur da karıştırıldığında, ham çamurun % 93-99,5 arasında su bulunur. Ham çamurun hacminin azaltılması için çamur yoğunlaştırma, çamur susuzlaştırma ve alkali (kireç) ilavesi ile stabil hale getirilir.

Stabilize Çamur

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurlarda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek bakteri, Salmonella (tifo), Vibrio (kolera), Basili dizanteri (Shigella), mide barsak hastalıklarına neden olan (E.koli) vb., virüsler, sarılık (Hebatit A), çocuk felci (Poliovirus), Menenjit (Echovirus) vb., Protozoa, akut diyare (Entamoeba histolytica), barsak solucanları, kancalı kurt, tenya parazitleri ve bunların yumurtaları çok fazla bulunur. Çevre Kanununa göre çıkartılan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde, ham çamurun tarımda ve ormanda, sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaklanmıştır. Arıtma çamurunun organik madde oranının düşürülmesi, sağlıkla ilgili tehlikeli patojenleri yok etmek için biyolojik, kimyasal, sıcaklık ve diğer uygun yöntemler kullanılarak stabilize edilir. Yoğunlaştırılan çamurun kimyasal olarak stabilizasyonu kimyasal madde ilavesiyle (kireç, CaO), biyolojik olarak stabilizasyon aerobik veya anaerobik stabilizasyon ya da kompostlaştırma işlemi ile yapılır. Çamur stabilize edildikten sonra, doğal ya da mekanik metodlar kullanılarak nem alma işlemi yapılır. Doğal nem alma; çakıl ve kum yatak üstüne ortalama 20 cm’lik tabaka halinde verilen sulu çamurun, suyunu kum tabakada drenajla ve kısmen de buharlaşma ile kaybetmesi işlemidir. Su alma işlemi 20-30 günde tamamlanır ve bu süre sonunda oluşan çamur keki kürek veya makineyle küreyerek uzaklaştırılır. Nem alma amacıyla çamur lagünleri de kullanılabilir. Çamur lagünlerinde küreme yapılmaz, lagün doluncaya kadar işletmeye devam edilir. Dolunca terk edilir veya çamur keki boşaltılarak başka yere taşınır. Koku sorunu ve fazla alan gereksinmesi nedeniyle doğal su alma yerine mekanik nem alma metodları kullanılabilir. Mekanik nem atma metodlarında; - Santrifüjler - Filtrepres - Belt filtre (Bant filtre) - Torba filtre üniteleri kullanılmaktadır. Arıtma Çamurlarının Genel Özellikleri Fiziksel Özellikleri Birçok çamur örneğinin özgül ağırlığı takriben suyun özgül ağırlığına yakın olup pratik hesaplamalarda 1.0 olarak alınabilir. Arıtma sistemi içerisinde ön çökeltim çamurları genellikle gri-kahverenkli ve kötü kokuludur. Havalandırma havuzlarında meydana gelen aktif çamur ise kahverenkli ve flok (belediye atıksu çamuru) görünümlüdür. Rengin koyuluğu septik koşulların başladığını, açık renk ise yeterince havalanmadığını gösterir. Çamurun katı ve sıvı kısımları arasındaki ilişki katı madde konsantrasyonu olarak tanımlanmakta ve mg/lt veya % katı madde olarak belirtilmektedir. Örneğin özgül ağırlığı 1.0 olan bir çamur için 10.000 mg/lt katı madde konsantrasyonu % 1 kuru maddeyi (105 0C’de 24 saat kurutma) ifade eder. 2

Arıtma Çamurlarının Kimyasal Özellikleri Arıtma sistemlerinde üretilen arıtma çamurlarında; günümüz modern toplumlarının kullandığı bir çok organik ve inorganik madde, mutfak, bulaşık, banyo ve tuvalet atıkları, endüstriyel atıksular, solventler, mikro organik kirletici kimyasallar, pestisitler, yol ve kaldırımlardan akan yüzey suları vb. içinde bulunan her türlü kirletici madde bulunabilir. Yeni sınırlamalarla endüstriyel atıksular ancak ön arıtmaya tabi tutulduktan sonra ve limit değerlere uyuyor ise şehir atıksu şebekesine deşarj edilebilmektedir. Bu maddelerden bir kısmı insan, hayvan ve bitki sağlığını tehdit edici maddelerdir ve sıkı kontrolleri gerekmektedir. Kimyasallar hariç arıtma çamurlarında biriken organik ve mineral maddeler çoğunlukla topraktan gelmektedir. Endüstriyel prosesler ve evlerde kullanılan sentetik maddelerle arıtma çamurlarına gelen metaller toksik düzeye ulaşabilmektedir. Özellikle arıtma sistemine gelen ağır metallerin % 60-90’ı arıtma çamurunda konsantre olmaktadır. Ham çamur ve anaerobik parçalanmaya uğramış atıksu arıtma çamurlarına ait bazı kimyasal özellikler Tablo 1’de verilmiştir. Arıtma çamurları istenmeyen kimyasal ve ağır metaller dışında yararlı olarak değerlendirilen azot, fosfor, organik madde yönünden zengindir ve tarım alanlarında geri dönüşüm sağlaması amacıyla değerlendirilmesi gerekmektedir şeklinde değerlendirilirler.

Tablo 1. Ham ve anaerobik arıtılmış çamurların tipik kimyasal özellikleri Madde
Toplam Kuru Madde 2.0-8.0 Uçucu katılar % KM Gres, Yağ vb.%KM Protein % KM Azot N %KM Fosfor P2O5 %KM Selüloz % KM Demir (sülfit hariç) PH değeri 60.0-80.0 6.0-30.0 20.0-30.0 1.5-6.0 08-3.0 8.0-15.0 2.0-4.0 5.0-8.0

Ham Çamur
Değişim Ortalama 5.0 65.0 25.0 4.0 2.0 0.4 10.0 2.5 6.0

Arıtılmış Çamur
Değişim 6.0-12.0 30.0-60.0 5.0-20.0 15.0-20.0 1.6-6.0 1.5-4.0 0.0-3.0 8.0-15.0 3.0-8.0 6.5-7.5 Ortalama 10.0 40.0 18.0 4.0 2.5 1.0 10.0 4.0 7.0

Potasyum K2O %KM 0.0-1.0

Arıtma Çamurlarının Mikrobiyolojik Özellikleri

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek, bakteri, virüs, protozoa ve helmint gibi parazitler ve parazitlerin kist ve yumurtaları bulunabilir (Tablo 2). 3

virus ve parazit patojenleri Bakteri Virüs Protozoa Salmonella spp E. Parazitlerde büyüme ve çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. 4 .coli Leptospira spp Shigella Pseudomonas Yersinia Clostridium Listeria Mycobacterium Streptococcus Camphylobacter Poliovirus Echovirus Adnovirus Reovirus Rotavirus Astrovirus Calcivirus Parvovirus Entamoeba Giardia Par azit Helmint Ascaris Taenia Bakterilerden en önemli ve izlenmesi gereken Salmonelladır. Bazıları değişen olumsuz çevre koşullarına dayanıklılık gösteren organlar olan kist ve yumurta oluşturabilirler. otlayan hayvanlar açısından risk oluşturur (WHO.Tablo 2. Canlı hücre dışında varlıklarını uzun süre devam ettiremezler. Belediye Arıtma Çamurlarını Arıtma Metodları Çamurun bertaraf edilebilmesi için yapılması gereken işlemler şu şekilde şematize edilebilir. Atık ve arıtma çamurlarında HIV virüsü görüldüğünü rapor eden çalışma bulunmamaktadır. Bunların arıtma çamurundaki sayısı çamur stabilizasyonu işlemi sırasında azaltılır veya yok edilir. Hücre dışında yaşama süreleri yaklaşık 3 aydır. 1981). Escherichia coli doğal olarak insan ve hayvanların sindirim sistemlerinde bulunur. Virüsler çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. Arıtma çamurlarında tespit edilen bazı bakteri.

kağıtlar. kumaş parçaları ile suda kolayca çöken inorganik katılar kum. yün ve bitkisel maddeler vb. Sekonder arıtım kontrollü ve hızlandırılmış biyolojik prosestir ve atıksudaki askıda erimiş organik materyali parçalamak için doğal mikroorganizmalar kullanılır. Bazı arıtım sistemlerinde bitki nutrientleri (azot. 5 . cüruf gibi maddeler ayrılır.) primer arıtma sisteminde yüzeyden toplanır ve primer arıtma çamuruna karıştırılmaz. Suyun altına çöken inorganik ve organik katı materyal sistemden ayrılır ve primer arıtma çamurunu oluşturur. Fosforun kimyasal çökeltimi ve filtrasyon ile tersiyer arıtma çamuru meydana gelir. Organik materyal atmosfere verilen karbondioksite ve mikrobiyal hücreye çevrilir. şişeler. Bir çok arıtma sisteminde yüzen maddeler (yağ. Primer arıtmada gravite sedimentasyonu ve flotasyon prosesi ile sisteme gelen katıların yarısı ayrılır. Ayrılan bu maddeler arıtma çamurunun içine karıştırılmaz. Çoğunlukla organik materyal olan bu maddeye sekonder çamur denir. direk arazi dolgusu veya yeniden değerlendirmeye gider. çakıl. Sekonder sedimentasyon havuzlarında mikrobiyal hücreler dibe çöktürülür ve ayrılır.Ham atık suyun ön arıtılmasında atıksu içindeki ağaç parçaları. gres. fosfor). suspanse katı ve biyolojik oksijen ihtiyacını düşürmek için ileri arıtım sistemi olarak tersiyer arıtım basamağı da bulunur.

patojen oranının azaltılmasında kullanılan yöntemler Tablo 3’de kısaca özetlenmiştir. Bu inorganik maddelerin yanında diğer demir bileşikleri ile alüminyum tuzları da kullanılmaktadır. Fiziksel ve işletimsel anlamda çökeltme havuzu gibi işlev görürler. ayrışabilir organik madde nedeniyle ham çamurun potansiyel sağlık ve çevre problemi vardır. yüzdürme tanklarında veya santrifüj. Çok ince hava kabarcıkları çamur yumaklarına yapışır ve onların yukarıya doğru yükselmesini sağlar. Çamurların katı içeriği. İçinde bulunan yüksek miktarda patojen ve stabil olmayan. Kimyasal şartlandırma : En yaygın kullanılan yöntem demir (+3) klorür veya kireç ilavesidir.Primer. arıtma tesisinin biyolojik arıtma sürecine gelecek organik yük artacağından tasarım ve işletimde bu uygulamaya dikkat edilmelidir. Isıl şartlandırma : Isıl şartlandırma çamurun ısıtılması ve kısa bir süre için basınç altında tutulması işlemidir. Kullanılacak madde tipi ve dozu laboratuvar deneyleri ile saptanmalıdır. Bu nedenle bu akım biyolojik arıtma ünitesine geri çevrilmelidir. Yapılan çalışmalar sonucunda. Ancak. uygulanan arıtma yöntemine bağlıdır. Çamur sterilize edilir. Çamur Şartlandırması Çamur kurutma yataklarına alma işleminin haricinde kalan susuzlaştırma uygulamaları için çamurun şartlandırılması gerekir. sekonder ve tersiyer arıtma çamurları genellikle birleştirilir ve sonuçta % 1-4 katı madde oranına sahip ham arıtma çamuru oluşur. jel yapılar kırılır ve katıların suya karşı duydukları "ilgileri" azaltılır. Bu işlem ile katılar koagüle edilir. ÇHY genelde atık aktif çamura ve yağ. Ön çökeltme ve damlatmalı filtre çamurlarına uygulanmazlar. belt filtre veya pres filtrede herhangi bir kimyasal madde ilavesi yapılmaksızın susuzlaştırılır. Mekanik ünitelerde yerçekimi kuvvetleri oluşturulur. su içeriğinin azaltılarak daha sonraki bertaraf ünitelerine daha düşük hacime sahip çamurun verilmesine yöneliktir. dönen tambur veya gravite belt gibi mekanik ünitelerde gerçekleştirilir. dönen tamburlar katı süzme işlemi ile yoğunlaştırma. askıda katı maddeleri hava ile yüzebilir maddeler haline dönüştürür. Isıl işlem ile şartlandırılmış çamurun süzüntü suyu yüksek konsantrasyonlarda kısa zincirli ve suda çözünebilir organik maddeler içerir. belt filtreler ise yatay filtre üzerinde filtreleme ile katıları konsantre etme özelliklerine sahiptir. yüzey sıyırıcılar köpüğü uzaklaştırır. Ham çamurun stabilize edilmesinde. Diğer işlemler : Çamurun şartlandırılması için dondurma veya radyasyona tabi tutma işlemleri halen araştırma fazındadır. Yoğunlaştırma işlemi çöktürme ve yüzdürme gibi metotlarla yapılabilmektedir. Bunun için ya kimyasal ya da fiziksel (ısıl) işlemler uygulanır. Anyonik veya katyonik organik polimerlerin kullanımı da günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. atıksuyun özelliklerine. mekanik sıyırma kollarına sahip dairesel planlı derin havuzlardır ve genelde yüksek çökelme hızına sahip ön ve aktif çamur süreci çamurlarının yoğunlaştırılmasında kullanılırlar. Yoğunlaşan çamurun hacmi bu sayede azalır ve susuzlaştırma maliyeti azaltılabilir. gres içeren bazı endüstriyel atıksu arıtma çamurlarına uygulanır. kokusuzlaştırılır ve vakum filtre. gravite yoğunlaştırıcılarda. Yüzdürme ünitesi. Santrifüjler santrifüj kuvvet ile su alma. 6 . Yoğunlaştırma işlemi. Çamurun Yoğunlaştırılması Çamurun yoğunlaştırılması. Taban sıyırıcılar yoğun çamuru toplarken. Gravite yoğunlaştırıcılar.

tambur hızı. Basınçlı filtrede kullanılan diğer mekanik aksam kimyasal madde besleme sistemi ve kek uzaklaştırımı için konveyördür. Katı kazanım verimini arttırmak amacı ile birçok kimyasal madde. Bu işlem sonrası çamur bir sıvı görünümünden bir "kek" görünümüne bürünür. vakum filtre. Bu yöntem özellikle soğuk iklimler için oldukça caziptir. Değişkenler. basınç. genelde yakma tesisi külleri veya diatomat toprağıdır. Şartlandırma işleminin işletme maliyetinin en önemli bileşenleri işçilik. Mekanik değişkenler. buharlaştırma. Mekanik aksam değişkenleri ise. vakum. Bunun için fiziksel (mekanik) yöntemler kullanılır. Vakum filtre ile olan diğer bir ayrıcalığı ise basınçlı filtrelerin kesikli işletilmesidir. santrifüj kuvvet. Çamur ve kullanılan mekanik aksam ile ilgili bir çok değişken santrifüjleme işlemini etkiler. Çamurların Susuzlaştırılması Arıtma çamurları genellikle yoğunlaştırma işlemi sonrasında susuzlaştırma işlemine tabi tutulurlar.çamurun filtre edilebilirliği kimyasal madde ilavesi ile şartlandırma işlemine kıyasla dondurma işlemi ile düzeye çıktığı saptanmıştır. yoğunlaştırılmış çamurunki ise çok daha düşüktür. Bu basınç ile çamur yan yana dizilmiş olan plakalara gönderilir ve aralarındaki filtre bezleri sayesinde süzme işlemi gerçekleştirilir. pres filtre veya su alma yataklarıdır. İşlem verimi şartlandırma kalitesine bağlıdır. İşletim ve verimi etkileyen değişkenler ya çamur ya da kullanılan ekipman özellikleri ile ilgilidir. kimyasal madde. Susuzlaştırma işlemi ile çamurun bünyesindeki serbest su uzaklaştırılır. Suyu alınmış çamurun katı içeriği minimum % 15 oranında iken. Kullanılan üniteler. Kritik değişkenler ise. Kimyasal şartlandırmadan ve gravite drenajdan sonra çamur aralıkları 7 . bakım ve filtre bezlerinin değiştirilmesidir. çamurun yapısı. Vakum Filtre Vakum filtre ile. Belt Filtre Pres Basınçlı filtrelerin tersine bu işlem süreklidir. Belt filtrede daha önce kimyasal olarak şartlandırılmış çamurların suyu alınır. tambur batıklığı. çamurun bünyesindeki serbest su bir poroz ortam vasıtası ile çekilir ve kek oluşumu gerçekleştirilir. Santrifüj Filtre Santrifüjleme işlemi ile kekin nem içeriği düşürülürken katılar daha konsantre hale getirilir. kimyasal şartlandırma ve filtre ortamıdır. çamur besleme hızı ve sıcaklıktır. yerçekimi kuvveti. Radyasyona tabi tutma genelde evsel atıksu arıtma çamurlarına uygulanmaktadır. Susuzlaştırma işleminin özellikleri uygulanan yöntem yerine kullanılan mekanik aksam ile ilgilidir. Çamurun şartlandırılması amacı ile ilave edilen kimyasal maddelere ek olarak. tank derinliği ve diferansiyel hızdır. Kullanılan pompa tipi pozitif yer değiştirmeli çamur pompalarıdır. ancak vakum yerine basınç uygulanmaktadır. belt filtre. yaşı ve konsantrasyonudur. vakum. katı özellikleri. çamurun filtre bezine yapışmaması ve oluşan kekin filtre ortamından kolayca sıyrılabilmesi için ön kaplayıcı maddeler ilave edilmelidir. santrifüj filtre. özellikle polimerler yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. Doğal veya mekanik yöntemler ile gerçekleştirilen susuzlaştırma işlemi. Çamur pompaları 155x104 Pa ve daha yüksek basınç üretebilecek kapasitededirler. kapiler hareket veya bunların kombinasyonlarını gerektirir. Bunlar. Basınçlı Filtre Basınçlı filtrelerin işletme prensibi vakum filtre ile aynıdır.

Uygun bir kompostlaştırma işlemi sonunda. kimyasal şartlandırma ve çamurun bekletme süresidir. Gerekli sıcaklık organik maddeyi tahrip etmeyecek mertebede olmalıdır. Yoğunlaştırma. İstenen katı madde oranı sağlandıktan sonra çamur yataktan sıyırılır ve uygun bir şekilde bertaraf edilir. (2) kompost yığınlarının oluşturulması. Bu işlemlerden görüleceği üzere. sıcaklık ve oksijen gereksinimidir. Kompostlaştırma Kompostlaştırma. İklime ve koku kısıtlamalarına bağlı olarak üzerleri kapatılabilir. zaman. sistem tasarımı. nispeten kuru. Eğer çamurun susuzlaştırılması ve sonra yakılması gerekiyorsa. çamur özellikleri. (1) kaba madde ilavesi. Az miktarda organik madde ayrışımı da söz konusudur. kolay ve elastik işletme. yüksek arazi gerektirmesi ve iyi çürütülmemiş çamurların koku ve sinek sorunu oluşturmasıdır. çürütme veya şartlandırma işleminden sonra çamur kum yataklara serilir ve doğal süzülme ve buharlaşma ile suyunun uzaklaştırılması sağlanır. Isı İle Kurutma Isı ile kurutma. Stabilizasyon Çamur stabilizasyon işlemi ile çürüyemez niteliğe kavuşturulur ve içerdiği patojen organizmalar bertaraf edilir. Çamurun nihai kullanımı söz konusu ise stabilizasyon gereklidir. Kireç uygulanmış çamur doğrudan kurutma yataklarına alınabilir ve bu durumda herhangi bir koku sorunu oluşmaz. stabilizasyon işlemine gerek yoktur. çamurun organik madde içeriğinin azaltılması. Diğer süreçler kompostlaştırma ve kireç ilavesidir. nutrientlerin kazanımı ve patojenlerin bertarafına yöneliktir. Bu nedenle. deneyimli operatör gerektirmemesi ve düşük bakım masrafıdır. (3) uçucu katıların aerobik ayrışımı. Bir taraftan organik katıların araziye verilmesi ile doğal kaynakların korunumu sağlanırken. Olumlu yanları. Bu durumda nihai ürün gübre veya toprak şartlandırıcısı olarak kullanılabilir. Olumsuz yanları ise. Kompostlaştırılmış çamurun bakteriyolojik kalitesini ve sonuçta pazarlanmasını etkileyen en önemli unsurlar. diğer taraftan çamurun hacminin azaltılması. İşçilik maliyeti oldukça düşük olup özellikle arazi birim fiyatının az olduğu bölgelerde tercih edilmektedir. biyolojik olarak kararlı ve kokusuz bir malzeme elde edilir. Kompostlaştırma işlemi. kokusuz ürün eldesi ve 8 . Birçok stabilizasyon süreci. çamurun katı madde içeriğini önemli ölçüde azaltır. Kireç ile stabilize edilmiş çamurun arazide bertarafı dikkat gerektirir.0 ila 12. sinek ve koku sorunu oluşturmaksızın açıkta depolanabilir. Kompostun satışı ile elde edilen gelir işletme masraflarının azalmasına neden olacaktır. Kurutma Yatağı En basit su alma yöntemidir. Drenaj ve buharlaşmayı etkileyen faktörler. Stabilizasyon yönteminin seçilmesi kullanılacak nihai bertaraf işlemine bağlıdır.gittikçe azalan hareketli iki filtre bezi arasına alınır ve uygulanan basınç ile su alma işlemi gerçekleştirilir. (4) kür ve (5) kaba maddelerin geri kazanımı basamaklarını içerir. kurutma yatakları doldur-boşalt şeklinde işletilmektedir.5 arasında tutulur ve çamurun stabil hale getirilmesi ve patojen organizmaların bertarafı sağlanır. iklim koşulları. Kireç İlavesi Yeterli miktarda kireç ilavesi ile çamurun pH değeri 2 saat süre ile 12. Çünkü çamurun pH'ı kuruma öncesi 7'ye düşecek olursa organizmaların yeniden aktive olmaları koku sorunu yaratabilir. termal anlamda çamurun suyunun buharlaştırılması işlemidir. özellikle aerobik veya anaerobik çürütme.

kurutma işlemi sırasında açığa çıkan gazlar. fazla biyolojik çamurun veya bunların karışımının açık bir tank 9 . katı yükleme hızı ve katı dağıtımı) ve kimyasal faktörler (pH. Yeterli miktarda alkali materyal. Belediye atık çamurlarını stabilize etme yöntemleri Yöntem Tanım Koyulaştırma Kurutma Arıtma çamuru katıları ya gravite ile çökeltilerek ya da hava flotasyonu ile yüzdürülür Birkaç yöntem kullanılabilir Kum yatakları üzerinde kurutma Santrifüj Belt Pres (Filtrasyon) Çamur arıtmada en fazla kullanılan yöntemdir. Çamurla beslenen aerobik bakteriler CO2 üretir. Aerobik çürütme. ön çökeltme çamurunun. Genelde yüksek ve düşük hızlı anaerobik çürütücüler uygulanmaktadır.5’in üzerinde kalması gereklidir. Fiziksel (alıkonma süresi. Diğer bir kurutma yöntemi olan mekanik hava kurutma işlemi günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. katı konsantrasyonu. metan ve CO2 üretir. sonra karbon oranı yüksek organik materyal (ağaç talaşı.) ile karıştırılır. (2) bu bileşiklerin asit bakterileri tarafından uçucu asitlere dönüştürülmesi ve (3) uçucu asitlerin metan bakterileri tarafından metan ve karbon dioksite dönüştürülmesi. yüksek enerji maliyeti. nutrientler ve toksik maddeler) çürüme sürecinin verimini etkiler. Tablo 3. Bu yöntemin olumsuz yanları. Anaerobik çürütme süreci üç kademede gerçekleşir. (1) karmaşık organik maddelerin basit bileşiklere hidrolizi. kontrol ve bakım problemleri ve potansiyel hava kirliliğidir. çok değişik anaerobik ve fakültatif bakteri organik maddenin ayrıştırılmasını sağlar. sıcaklık. uçucu asit konsantrasyonu. saman vb. pH’nın 2 saat boyunca 12 ve üstünde ve bundan sonra 22 saat 11. alkalinite. Karışım aerobik şartlarda kompostlanır ve kompost süresince sıcaklığın birkaç gün en az 55 0C’de olması gerekir Arıtma Çamuruna etkisi Çamur sıvı özelliğini devam ettirir fakat katı oranı % 5-6’ya çıkarılır Katı oranı % 15-30’a çıkarılır Açıkta kurutma patojenleri azaltır Santrifüj ve filtrasyon yöntemleri bazı nutrientlerin kaybolmasına neden olur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Bitki nutrientleri korunur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Azot oranında kaybolma olur Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Amonyak kaybolur Fosfor bitkilerin alamayacağı forma çevrilebilir Çamurun hacmi azalır Koku azalır Uçucu katılar azalır Organik madde stabilize olur Bir çok patojenler yok edilir Bitki nutrientleri azalır Anaerobik çürütme Aerobik çürütme Alkali stabilizasyon Kompost Çürütme Karmaşık bir biyolojik süreç olan anaerobik çürütme işleminde. Çamura su kaybettirilerek katı oranı % 20’ye çıkarılır. karışım derecesi. Bununla birlikte. Çamur hava veya oksijenle karıştırılarak 4060 gün 15-20 0C’de bekletilir. koku sorununun ortadan kaldırılması için işleme tabi tutulmalıdır. Anaerobik bakteriler çamurla beslenir. hava ile kurutma işleminden önce su alma için uygulanan mekanik aksamın tipine ve kurutma işlemi süresince çamurun su içeriği az bir malzemeye dönüştürülmesine bağlıdır. Çamur havasız ortamda 15-60 gün 20-55 0C’de bekletilir.patojen organizmaların bertarafı da söz konusudur. çoğunlukla kireç (CaO) çamura eklenir. Bazı tesislerde metan toplanır ve sistemi ısıtmak için kullanılır. Bu yöntemin başarısı.

Mikrobiyal kütlenin ayrıştırılması işlemi iç solunum olarak tanımlanır ve bu süreç baskın süreç özelliği taşır. kokusuz son ürün eldesi. eski maden ocakları. Geri kalan çamur ise derin arazi dolgusu veya yakma şeklinde yok edilmektedir. Diğer taraftan arıtma çamurlarının derin çukurlara boşaltılmasının riskleri de vardır. 1990’lardan önce arıtma çamurlarının çoğu okyanuslara. üst yüzey suyunda düşük BOİ konsantrasyonu ve nispeten basit ve kolay işletmedir. problemleri ve riskleri bulunmaktadır. aerobik çürütücülerde ısıtma uygulanmaksızın uzun havalandırma işlemi yürütülür. Çamur bertaraf etme yöntemlerinden biri 10 .içerisinde havalandırılması ile gerçekleştirilir. denizlere boşaltılmaktaydı. Diğer olumlu yanları. Arazi dolgularından çıkan diğer gazlar kötü kokuya neden olur. Fazla miktarda elementin arazi dolgusuyla dar alanda yoğunlaşması. Arazi dolgusunda izolasyon malzemesinin yırtılması veya sızıntı suyu toplayan sistemde arıza gerçekleştiğinde bu elementler yer altı ve yüzey sularını kirletebilir. Yakma Evsel ve endüstriyel atıksuların arıtılmasıyla oluşan çamurların hacimleri mümkün mertebe az olmalıdır. Evsel ve evsel nitelikli endüstriyel çamurlarda su muhtevası %65 ve altında tutulmalıdır. metan atmosfere karışır. Isıtma işlemi uygulanan anaerobik çürütücülerin tersine. Arazi dolgularında organik atıklar anaerobik dekomposyana uğrar ve metan üretir. derin dolgu için uygun araziler gittikçe azalmakta ve arazi maliyeti artmaktadır. Şu anda arıtma çamurları yeterli bir şekilde arıtılmakta ve kaliteli ürün biyosolid olarak sınıflandırılmaktadır. Günümüzde belediye arıtma çamurlarının çoğu. tarım alanları. boşaltılır. Metan global ısınmaya neden olan sera etkisi olan gazlardandır. Biyolojik olarak ayrışabilir maddeler oksitlenir ve mikrobiyal kütle aerobik organizmalar tarafından parçalanır. Her seçeneğin ekonomik ve çevresel faydaları. Düzenli depolama alanları ile ilgili tercihler yapılırken en iyi yerleşim koşullarında ve en iyi işletme koşullarında bile toprak kirliliği olması muhtemeldir. Fazla miktarda nutrient yüklemesi nedeniyle okyanuslara deşarj ABD’de 1991. Derin dolgu tekniğine uygun şekilde yapılandırıldığında ve yönetildiğinde çevre riski minimum düzeydedir. Derin Arazi Dolgusu Yönetim ve kontrol altında tutma bakımından derin arazi dolgusu belki en basit çözümdür. Arıtma Çamurları Nasıl Değerlendirilir Arıtma çamuru ya organik madde ve nutrient kaynağı olarak faydalı bir şekilde değerlendirilir veya atık materyal olarak görülüp atılır. peyzaj alanları ve meyve bahçelerinde geri dönüşüm olarak değerlendirilmektedir. Diğer olumsuz yanı ise soğuk mevsimlerde susuzlaştırma ve bertaraf işleminin veriminin azalması ve istenen kalitede çamur eldesinin mümkün olmamasıdır. Ekonomik bakımdan diğer yöntemlerden daha avantajlı görülmekle birlikte. anaerobik çürütücülere kıyasla düşük ilk yatırım masrafı. Eğer çamur tehlikeli madde özelliği gösteriyorsa muhtemel yeraltı suyu ve toprak kirliliği nedeniyle bu yöntem seçilmemelidir. Çevre bakımından derin dolgu ile arıtma çamuru kirletici ve patojenleri tek bir lokasyonda konsantre hale getirilmektedir. Arazi dolgusu ile aynı zamanda değerli sahalar kullanılmakta ve potansiyel yararı bulunan organik madde ve bitki nutrientleri kaybedilmektedir. Avrupa Birliğinde 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. bazı çevre riskleri oluşturur. Aerobik çürütücülerin işletme masrafları (oksijen temini için) daha yüksektir.

Bu arıtma çamurunun kontolünü pahalı bir seçenek haline getirmektedir. Özellikle toprak işlemeli tarım alanlarında. Uygun şekilde izlenip yönetilmezse bu. bahçe vb. pelet haline getirme veya pastorizasyon işlemi ile kalitesi artırılan biyosolidler sebze ve çiçek üretim alanları. yakma kriterlerinin sıkılığına. Arıtma çamurunun bertaraf yöntemlerinden bir diğeri araziye sermedir. biyosolid içerisindeki organik madde ve bitki nutrientlerinin yararlı bir şekilde tekrar kullanılmasını amaçlamaktadır. Arıtma çamurları (biyosolid) içindeki organik madde ve nutrientlerin çoğu tarım alanlarında yetiştirilen bitkilerden gelmektedir. Bu materyal genellikle araziye gömülür. çünkü içerdikleri maddeler inorganik gübrelerin yerine geçer. kurşun. beton yapımında kullanılabilir. emisyon gazlarının işlenmesi ile ilgili maliyetlerin artmasına ve uçucu küllerle yanma ürünü olarak ortaya çıkan küllerin bertarafı işlemlerinin zorlaşmasına rağmen. Biyosolidler aynı zamanda çiftçilere direk ekonomik fayda sağlar. Dünyada biyosolidler daha çok tarım alanları. Yakma işlemi baca gazlarından uçucu toz ve volatilize kirleticileri ayırabilecek kompleks sistemler gerektirir. Gübrelerde olduğu gibi yanlış veya fazla 11 . Araziye Verme Arazi dolgusu ve yakma. Kompost yapılarak. park. patojenler tamamen yok edilmekte. Biyosolid içindeki bitki besin elementlerinin çoğu yavaş salınan organik madde içinde olduğundan. insan ve hayvan hayatı.yakmadır. çok az veya hiç toprak bulunmayan eski maden alanlarında. derinlere sızma ve yüzey akışlarıyla kayıp aynı miktardaki inorganik gübrelerden daha azdır. Arıtma çamurundaki iz elementlerin çoğu külde konsantre hale gelir (konsantrasyon 5-10 kat artar). yapı malzemesi olarak da kullanılabilme potansiyeli vardır. civa. golf. Çamur ya ayrı olarak ya da çöple birlikte yakılarak depolama hacmi azaltılmaktadır. Arıtma çamurlarının doğrudan zirai amaçlı olarak kullanılması ya da düzenli depolama sahasına gönderilerek bertaraf edilmesi giderek artan yasal kontrollere tabi olmaktadır. Araziye uygulama İsrail. Bu nedenle yakma sistemlerindeki yatırım maliyetlerinin yüksek olmasına. Organik madde ve bitki besin elementleri yanında toprağa biyosolid içinde bulunan her türlü kirletici madde ve patojen de verilmektedir. Organik maddelerin toprağa bir çık faydası vardır. toprak kalitesi. Biyosolidlerin araziye verilmesi ile bu materyaller diğer ürünün kullanımına geri verilmektedir. alanlarda da değerlendirilebilir. Arazi dolgusunda olduğu gibi arıtma çamurundaki potansiyel faydası olabilecek organik madde ve bitki nutrientleri kaybolmaktadır. organik kimyasalların çoğu bozulmakta ve yakılma ile az da olsa ısı enerjisi elde edilmektedir. Çimento. bitki büyümesi ve su kalitesini olumsuz etkiler. Arta kalan kül stabildir. dioksin) atmosfere karışır. arıtma çamurlarının araziye verilmesi. terk edilmiş maden ocakları ve ıslah edilmesi gereken marjinal alanlara verilmektedir. Mısır gibi Akdeniz iklimi etkisinde olan ülkelerde yaygın olarak uygulanmaktadır. üretimden tüketime tek yönlü enerji ve madde akışının olduğu sistemlerdir. ısıyla kurutularak. Akdeniz ülkelerinin toprakları humus yönü ile fakir olduklarından üretim verimini artırmaktadır. inert inorganik materyal orijinal çamur miktarının % 10-20’si kadardır. sıraya ekilen bitkilerin yetiştirildiği topraklarda. Arıtma çamurlarının yakılması ile boşaltılacak materyalin volümü azalmaktadır. çim alanları. Yakma da belli oranda CO2 üretir (diğer sera etkisi gazı) ve bazı uçucu kirleticiler (kadmiyum. tuğla. arıtma çamurlarının yakılarak bertaraf yönteminin giderek daha fazla kullanılacağı beklenmektedir.

İngiltere’de 1. endüstriyel atık ve yollardan akan yüzey sularından kaynaklanan kompleks organik materyaldir. İngiltere’de halen % 42’si tarım alanlarında kullanılmakta ve oranı artırmayı hedeflemektedir. (3) araziye taşıma maliyeti. Toplum genelde stabilize edilmiş çamurun doğasını bilmediği için bu uygulamaya karşıdır. her opsiyonun yarar ve taşıdığı risk birlikte değerlendirilmelidir. Açık olarak arıtma çamurlarının nasıl değerlendirileceği sorusu hakkında en iyi çözüm yolu bulunmamaktadır.3 33 10 16 Avrupa 40 6 37 2 11 4 Arıtma çamurlarının denize atılarak bertarafı ABD’de 1992. patojen organizma içermediği. Tablo 4. Avrupa’da 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. Arıtma Çamurlarının Farklı Ülkelerde Değerlendirme Şekilleri Arıtma çamuru. Farklı Ülkelerde Arıtma Çamurunun Değerlendirilme Oranları Bertaraf Yöntemi (%) Derin Arazi Dolgusu Deniz Deşarjı Tarım Diğer Yararlı Yakma Diğer Bertaraf ABD 34 6. Günümüzün en önemli atık ürünüdür ve bütün dünyada üretilen miktar gittikçe artmaktadır. 12 . Etkin bir tanıtım programı ile çamurun kararlı bir ürün olduğu. USEPA arıtma çamurlarının 2000 yılında % 63’ünü (4. Avrupa genelinde 6 x106 ton çamur ortaya çıkmakta ve bu her geçen yıl artmaktadır. Fizibilite çalışması yanında çevresel etki değerlendirmesi raporları da hazırlanmalıdır. Sadece çok iyi stabilize edilmiş çamurun koku ve sinek sorunu yaratmayacağı açıktır. çevresel ve toplum değerleri bazında değerlendirmeler yapılmalıdır. % 9'u yakılmakta ve % 3'ü de kompost yapılmaktadır. koku yaratmayacağı ve yeraltı suyunu kirletmeyeceği anlatılmalıdır. Tüm bertaraf yöntemleri için ekonomik. 2010 yılında % 70’ini (5. Üretilen bu çamurun bertaraf yöntemleri Tablo 4’de verilmiştir. Bu nedenle.4x106 ton. Seçenekler arasında karar verirken. Toplam maliyet. Almanya'da yılda 50 milyon ton arıtma çamuru oluşmakta. Çamurların arazide bertarafında en önemli unsur bu uygulamanın toplum tarafından kabul edilebilirliğidir.miktarda biyosolid uygulaması kimyasal element sızması ve yüzeyden akışı hızlandırır. 2005 yılında Almanya'da çamurun depo edilmesi yasaklanacağı için çamurun yakılmasına ağırlık verilmektedir. (4) arazide depolama maliyeti. (1) bertaraf için gerekli çamur yapısının oluşturulması maliyeti. evsel atık. (5) araziye uygulama maliyeti ve (6) çevre koruma ve kirlenmeye karşı izleme maliyetlerinden oluşur. bunun % 60'ı araziye serilmekte. (2) ön taşıma ve depolama maliyeti.2 x106 ton. böyle bir uygulamanın bir entegre parçası olarak toplumun eğitilmesi önem taşır.1 x106 ton. Almanya’da 2. Almanya'da evsel suların arıtılmasından oluşan çamurların yaklaşık %15'i yakılmaktadır. Arıtma çamurlarının tarım alanlarında kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır. Kuru madde olarak.5 milyon ton kuru madde). Birleşik Amerika’da yılda 5.7 milyon ton kuru madde) tarım alanlarında kullanımını hedeflemektedir. insan kaynaklı atık.

• Tarımsal üretimde oluşan organik atıklar (ahır gübresi vb. Biyosolidlerin Tarım Topraklarına Etkisi Organik toprak iyileştiricilerinin toprağın fiziksel. Tarımsal kaynaklı atıklar yüksek oranda karbon ve bitki besin elementi içerirken. bitki besin elementi miktarı (özellikle azot ve fosfor) ve patojen kapsamlarını etkiler. kompost. Bunlar. Biyosolidlerin Bitki Yetiştiriciliğinde Değerlendirilmesi Biyosolidler bitki beslenmesi için gerekli olan birçok elementi değişik oranlarda içerir. atıksu arıtma yöntemi ve biyosolidlerin üretildiği atık çamur yöntemidir. Özellikle azot. çamurun ağır metal kapsamına arıtma sisteminin etkisi yoktur. uzun dönem sürdürülebilirliği ve kalitesi açısından sadece anlık üretim miktarlarına (verim) bakılması doğru değildir. patojen ve organik mikro kirleticiler de içerir.) • Tarım dışı üretilen atıklar (arıtma çamuru. Bu ise belediye atık çamurlarının ağır metal ve kimyasal kirletici düzeyini yükseltmektedir. tarımsal olmayan atıklarla birlikte geri dönüşümü sağlamak için artmaktadır. Toprak florası ve faunası. Tarımsal üretim sistemlerinin en önemli bileşenidir.Türkiye’de kanalizasyon sularının arıtılmaksızın çevreye gelişi güzel bırakılmaması yasa ve yönetmelikler gereği yasaktır. Tarımsal üretimin uzun dönem sürdürülebilirliğini sağlamak için organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı ve kullanım tekniklerinin düzenli bir şekilde dengelenmesi ve kontrol edilmesi gereklidir. Atık içinde ağır metal. Fiziksel özellik ve görünümleri % 4 katı içeren siyah sıvı suspansiyondan. fosfor ve organik madde ile iz elementler yönünden zengindir. atıksu arıtım tesis bulunan belediyelerin arıtma çamurları standartların üzerinde metal içerdiğinden halen sadece düzenli çöp depolama alanlarında gömülerek bertaraf edilmektedir. Büyük şehirlerde dahil henüz bir çok belediyenin atıksu arıtma tesisi bulunmamakta. bitki ve insanlar etkilenir. Büyük sanayi tesislerinin arıtma çamurları yakılarak veya derin çukurlara gömülerek bertaraf edilmektedir. Organik toprak iyileştiricileri kaynağına göre temelde iki gruba ayrılabilir. organik madde kapsamı.) Bu bölümde sadece tarım dışı organik maddeler (arıtma çamuru) üzerinde durulacaktır. tarım dışı atıklar ağır metal. 13 . Toprak yenilenemez ve sınırlı doğal kaynaktır. Farklı tip biyosolidlerin üretiminde kullanılan arıtma prosesleri. atıksuyun kaynağı. tarım alanı ve çevresindeki su kaynakları yüzey akışı ve direk kontaminasyonla organik madde aldığında önemli bir kirlilik oluşturur. Organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı. mezbaha atıkları vb. biyosolitin alkalinite. Ağır metal düzeyleri orijinal atık su tarafından belirlenir. Bu organik iyileştiricilerin toprak kalitesi ve daha geniş perspektifte çevreye olan etkilerinin anlaşılması ve bu maddelerin kullanımının düzenlenmesi gereklidir. patojen ve sentetik kirletici kimyasallar (örneğin poliaromatik hidrokarbonlar) bulunuyor ise agroekosistemin tamamını etkileyebilir. % 20-50 katı içeren toprak görünümü ve % 90 katı içeren uru materyale kadar değişebilir. kimyasal ve biyolojik özelliklerine hem yararlı hem de istenmeyen etkileri vardır. Bu çoğunlukla organik madde ve onu verildiği toprak karakterine bağlıdır. Örneğin tarım kökenli atıklarla. Arıtma tesisi bulunmayan küçük ve orta ölçekli sanayilerin atıksuları ön arıtmaya tabi tutulmadan direk belediye atıksularına bırakılmaktadır. Biyosolidlerin bitki besin elementi içerikleri ve bunların bitkilere yarayışlılıkları birçok faktör tarafından etkilenir. Tarımsal olmayan organik maddelerin kirletici etkisi çok değişik şekillerde olabilir.

Biyosolidler tipik olarak % 50-70 arasında organik madde içerir ve bir kaç yıl devamlı uygulama sonunda toprak organik maddesi artar. • Toprak işleme direnci azalır. patates ve pancar verimi. Metalle kirletilmiş eski maden ocakları ve çevresinin ıslahında. iyileştirici olarak kirletilmiş veya bozulmuş alanların tekrar bitkilendirilmesi ve ağaçlandırılmasında kullanılan bir maddedir. Bununla birlikte bu etki geçicidir ve zaman ilerledikçe organik maddelerin ayrışması ve mineralizasyonu sonucu KDK azalır. Arıtma çamuru aynı zamanda. Arıtma çamurlarının toprak yapısına olan faydalı etkisine ilave olarak bu maddenin geri dönüşüm olarak toprağa verilmesi. Arıtma çamurlarının bertarafında diğer yöntemler. bitki ihtiyacını karşılayacak kadar yeterli miktarda inorganik gübre verilen parsellere kıyasla daha yüksek verim alınması toprak yapısına olan yararlı etkiden kaynaklanmaktadır. Bu olumlu etki kil oranı ve organik madde oranı düşük topraklarda daha belirgindir. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda. Arıtma çamurunun kalitesini iyileştiren teknolojik gelişmeler ve Pazar çamurun toprak iyileştirici olarak kullanımını destekleyen süreçlerdir. tutumu ve yararlılığı artar • Toprak yapısı iyileşir. Arıtma çamurunun toprağa ilavesinin toprağın fiziksel özellikleri üzerine de yararlı etkisi vardır. fasulye.5’ten 15.Arıtma çamuru ortalama % 30 karbon içerir ve toprağa verildiğinde organik madde nedeniyle toprağı iyileştirici özelliği gösterir. Organik madde toprak partiküllerini bir araya bağlayarak agregat oluşumu ve stabilitesini artırır ve bu da granüler yapıyı oluşturarak toprak içinde su ve hava hareketini kolaylaştırır. yem bitkileri ve orman plantasyonlarının verimi çamur uygulaması ile iyileşmektedir. Örneğin lahana. Arıtma çamurlarının stabilize edilmesi ve patojen giderimi için kireç kullanılmış ise bu tip biyosolidler toprak asitliğini nötralize eder ve tarımsal kireç uygulamasına benzer fayda sağlar. Artan organik maddenin tarım topraklarına faydası şu şekilde özetlenebilir.4 meq 100/g’a çıktığı tespit edilmiştir. agregat stabilitesi artar • Katyon değişim kapasitesi artar • Mikrobiyal aktivite ve çeşitliliği artar 14 . • Bitki besin elementi tutumu artar. uygulanmamış alanlara kıyasla bir çok bitkinin verimi artmaktadır. Çamur uygulanmış parsellerden. Bir çalışmada hektara 240 ton anaerobik çürütülmüş arıtma çamuru verildiğinde 1 ay sonra KDK’nın 5. Toprak yapısı ve verimliliğine olan yararlı etki sonuçta bitkisel üretim ve verimini iyileştirir. mısır. Katyon değiştirme kapasitesi (KDK) toplam negatif elektrik yükü (100 g/miliekivalan) solusyondaki pozitif yüklü iyonları tutma özelliğidir. eski çöp dolgu alanlarında. kil ocaklarının ıslahında ve tekrar bitkilendirilmesinde kullanılabilecek bir potansiyeldir. elementler yavaş salınır. KDK toprağın indirek verimlilik ölçü parametresi olarak bilinir. Bu etki toprağın katyon tutma özelliğinde olan etkisinden kaynaklanır. toprak rahat işlenebilir • Su infiltrasyonu. Toprağın volüm ağırlığı (bulk density) arıtma çamuru uygulanmasıyla düşer ve toprağın su tutma kapasitesi ile su iletkenliği artar. arazi dolgusu ve yakma uzun dönemde tarım alanlarında kullanımından daha az sürdürülebilir seçeneklerdir. çevre açısından en uygun uygulama olarak değerlendirilmektedir.

Son çalışmalarda toprak mikroorganizmalarının. yeraltı ve yüzey su kaynaklarına yakınlık. normal derinlikteki toprakta belirlenen limit değerleri geçmemesi önşarttır. Örneğin. mantar. park-bahçe ve ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez 15 . toprak Zn ve Cd konsantrasyonunun sırasıyla 300 ve 5 mg/kg’ın üzerinde olduğunda toprakta Rhizobium bakterileri olumsuz etkilenmekte. toprak özellikleri.5 800 İngiltere (pH 6-7) 300 3 400 135 75 1 300 50 4 3 Arıtma çamuru uygulamasının sınırlandırıldığı alanlar. Hangi Topraklara Arıtma Çamuru Verilebilir Toprağın orijinal yapısında var olan ve arıtma çamuru uygulandıktan sonra potansiyel toksik elementlerin topraktaki konsantrasyonunun. Arıtma çamuru toprak mikroorganizmalarına karbon ve gıda maddesi sağlar. Bazı çalışmalarda ise alg gibi ototrof toprak bakterilerinin sayısının azaldığı tespit edilmiştir. Toprağa arıtma çamuru verilmesi ile maya. jeolojik özellikler. tarım alanı. aynı toprakta yaşayan toprak hayvanları ve bitkilerine kıyasla ağır metallere daha duyarlı oldukları tespit edilmiştir. donmuş veya karla kaplı. orman. yerleşim merkezlerine yakınlık. toprakta ağır metal düzeyleri. üzerinde yetiştirilecek ürün. Tablo 5.Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak verimliliği esas olarak toprak mikroorganizma populasyonunun çeşitliliği ve sağlığına bağlıdır. istenen kalite özelliklerini taşıyan çamurlar verilebilmektedir. mevsimsel özellikler. Araziye Verilebilecek Arıtma Çamuru Miktarını Belirleyen Faktörler Bütün dünya ülkelerinde arıtma çamurunun verilebileceği alanlar. sayıları azalmaktadır. arıtma çamuru verilemez • Su göllenmiş. Bazı ülkelerde toprakta müsaade edilen maksimum ağır metal yükleri Tablo 5’de verilmiştir. aerobik bakteri ve aktinomisetler gibi heterotrof toprak mikroorganizmaları populasyonunun arttığı gözlenmektedir.8 30 AT 50-300 1-3 50-140 30-75 1 150-300 İsveç 100 2 100 600 50 2. • Arıtma çamuru uygulanacak arazinin sahibinin yazılı izninin olması gerekir • Korunması gereken alan ve türlerin yaşadığı habitatlara. arıtma çamurunun kalite parametreleri yönetmeliklerle belirlenmiş ve ancak belirli standartlara uyan alanlara. Bir veya birkaç elementin limit değerleri geçtiği topraklara arıtma çamuru verilemez. olabilecek olumsuz etki nedeniyle. ağır metal ve mikro organik kirleticilerin mikroorganizma populasyonuna etkisi uzun dönem sonra ortaya çıkabilir. Toprakta Müsaade Edilen Maksimum Ağır Metal Yükleri Madde Sınır Değerler Kurşun Kadmiyum Krom Bakır Nikel Civa Çinko Arsenik Molibden Selenyum Kobalt Türkiye 100 3 100 100 50 2 300 ABD 300 39 3000 1500 420 17 2800 41 18 100 Kanada 100 4 36 1 370 15 4 2.

Avrupa birliği yönetmeliği stabilize arıtma çamuru uygulanmış meralarda otlatmayı 3 haftalık periyod içinde yasaklamakta. bitkilerin yenilen bölümlerinde Cd. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda artan ağır metal konsantrasyonu sonucu. hiç bir sınırlama olmadan uygulanabilir. Stabilize edilmiş çamur ekimden önce tahıllar. bitki yetiştirme. Yönetmelikler dahilinde üretilen ve hatta satılan arıtma çamuru kaynaklı biyosolidler ise uygun olarak kullanıldığında sebze yetiştiriciliğinde bile her hangi bir sağlık problemi oluşturmadan kullanılmaktadır. bitki yaşadığı sürece kullanılması yasaktır. Ni. sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaktır. − Doğal kaynak sularının aktığı yere 30 metre mesafe − İkamet edilen alanlara 100 metre mesafe. yazın kuruyan derelere 10 metre mesafeye kadar.0 ve üzerinde değilse veya arıtma çamuru uygulandığında 6. Cu ve Zn gibi ağır metal 16 . park ve bahçelere arıtma çamuru verilemez. Toprak ıslah alanlarına daha fazlası verilebilir. toprak altı su seviyesine 1 m mesafe • % 25 eğim ve üstünde tarım alanları ile % 35 eğimli ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez • Toprak pH’sı 6. hayvan ve bitki sağlığına potansiyel riski minimize etmek için çamur uygulama zamanının. çamur toprak içine enjekte edilmedikçe yasaklamaktadır. Arıtılmış arıtma çamurunun tahıl bitkilerine verilmesinde bir sınırlama yoktur. ham çamurun mera alanlarına uygulanmasını ise. yerleşimci yazılı izin verirse mesafe azaltılabilir − Erozyon kontrolü programı olmayan alanlar − Su kaynaklarına en az 100 metre mesafe. şeker pancarı. otlatma ve hasat işlemleri ile koordine edilmesi gereklidir. • Arıtma çamuru uygulanan alanda yönetmelikte belirtilen herhangi bir kirletici yönünden sınır değerlere ulaşılmış ise bu tür tarım. • Bitki besin maddesi isteğini karşılayacak Agronomik oran üstünde arıtma çamuru verilemez. orman. Genel olarak arıtma çamurları bitki yetiştiriciliğinde değerlendirilecek ise direk insan gıdası olarak kullanılan ürünlere değil hayvan yemi olarak hasad edilen ürünlere verilmektedir.0 ve üzerine çıkmıyor ise bu alana arıtma çamuru verilemez • İlk uygulamadan önce arıtma çamuru uygulanacak toprağın. yönetmelikte belirtilen kirleticiler yönünden analiz edilmesi gereklidir. Hangi Bitkilere Arıtma Çamuru Verilebilir İnsan. fakat çim bitkilerine hasada 3 ay kala ve meyve ağaçlarına hasada 10 ay kala arıtma çamuru verilmesi yasaklanmaktadır.• Arıtma çamurları aşağıda belirtilen tarım alanı. Avrupa birliği yönetmeliklerinde arıtma çamuru tarım alanlarında kullanılacak ise şu şekilde değerlendirilmektedir: Arıtma çamuru yumuşak meyve ve sebzelere verilemez. su sahibi yazılı izin verirse mesafe kısalabilir − Sulak alanlara 30 metre mesafeye kadar − Mevsimsel yüksek toprak altı su seviyesine 30 cm. yem bitkileri. meyve ağaçları vb. orman ve ıslah alanlarına verilemez − Devamlı akan derelere 30 metre mesafe. Yumuşak meyveler ve sebzeler gibi çiğ olarak yenilen ve toprağa temas eden ürünlere verileceğinde ise uygulamadan hasada kadar en az 10 ay geçmesi gerekmektedir. Epidemik olarak kusursuz olmayan çamurun mera ve otlaklarda. ıslah alanı. ve serada yetiştirilen bitkilere de asla arıtma çamuru verilemez. Türkiye’de yasal olarak ham çamurun tarımda ve ormanda.

4 82 2323 500 500 20-40 0-8. Arıtım sistemlerinde dışarı temiz su verilirken kirleticiler arıtma çamurunda konsantre olur.8 320 12 0. Arıtma Çamurlarının Tipik Komposyonu Madde Katı Madde % Uçucu katı % PH Alkalinite mg/l CaCO3 Toplam N (g/kg) Al (g/kg) As (mg/kg) Ca (g/kg) Cd (mg/kg) Cl (g/kg) Co (mg/kg) Cr (mg/kg) Cu (mg/kg) Fe (g/kg) Hg (µg/kg) K (g/kg) Mg (g/kg) Mn (mg/kg) Mo (mg/kg) Na (g/kg) Ni (mg/kg) P (g/kg) Pb (mg/kg) Zn (mg/kg) Ham Primer Çamur Dağılım Tipik 2-7 4 60-80 65 5-8 6 500-1500 600 15-40 25 Arıtma Çamuru Genel Dağılım Tipik Çürütülmüş Çamur Dağılım Tipik 2-6 3.6 44 5-260 1.0-97 0. Eğer arıtma çamuru yüksek konsantrasyonda toksik metal ve organik kirletici içeriyor ise tehlikeli atık olarak değerlendirilir ve bertarafı daha sıkı kontrol altına alınır.42 23-410 14-57 200-1280 500-5130 26-67 10 7.4 0. kırmızı pancar.0 2. Arıtma çamurunun anaerobik çürütülmesiyle arıtma çamurunun metal yükü tekrar % 20-40 artmaktadır.5 200-7600 4800 1.düzeylerinin arttığı bilinmektedir. Arıtma Çamurlarının Kimyasal Komposyonu Toksik ve bioakumule olan metaller ve bitki besin elementleri arıtma çamurlarında dikkat edilen en önemli bileşenlerdir.16 120 24 375 1600 <1-176 1-135 1.1 0.7-190 1-42 200-1280 260-2570 14-110 0.2-7. patates.43-4.16 3.2-26.2 7 17 .0 375 970 51 2.5 260 30 2. Atık suların arıtılmasında normal olarak.09 6.1-11 170-2090 7. Tablo 6.7 2-3520 <1-143 13-19700 101-27800 33 4 10 39 16 4.5 35-65 51 7. Topraktaki kurşun düzeyi ile bitki dokularında tespit edilen kurşun düzeyi arasında arıtma çamuru ile doğrudan bir ilişki bulunmaması. Atıksuların metal yükünün yaklaşık % 60-90’ının çamurda biriktiği tahmin edilmektedir.7 4.8 7.7 0. Buğday.1-230 1-250 3-3410 1-18 10-99000 84-10400 <1-153 0. sıvı olarak uygulanan çamurlarda ise daha yüksektir.1-61 9. bozulabilir kirletici yükün çoğu ayrıştırılır ve normal olarak KOİ ve BOİ şeklinde ölçülür.3 25 4 3.04-0. Tipik değerlerin bazıları Tablo 6’da verilmiştir.0 500 850 11 5 3 4. topraktaki kurşunun bitkiler için alınabilir formda olmadığını göstermektedir. Arıtma çamurunun komposyonu endüstriyel aktivite ve uygulanan arıtma çamuru yöntemi ve zamana göre büyük farklılık gösterir. marul.1-30.5-12. lahana ve çim bitkilerinde ağır metal artışı tespit edilmiştir.7 18-7100 5-39 0.1 9.2-10600 0.07-0. Bununla birlikte biyolojik olarak ayrıştırılmayan atıklar atık sudan arıtma çamuruna transfer edilir.3-<19.6-4. Bitkilerin alabileceği metal formları toprağa karıştırılan kuru çamur keklerinde daha az.

Helmint.500 1850 2500-4000 800 100 200 PCB 8.300 1000-1750 600 40 60 Kurşun 840 500 750-1200 100 40 100 Civa 57 5 16-25 2. toplam (% kuru madde) PH Nikel (mg/kg kuru madde) Bakır (mg/kg kuru madde) Çinko (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Kurşun (mg/kg kuru madde) Civa (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Azot Fosfor Potasyum Kalsiyum Magnezyum Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Krom Azot Toplam katı madde Uçucu katı Koliform.Tablo 10 – Tarımda kullanılacak Arıtma çamurlarında müsaade edilen maksimum değerler Kirletici Üst limit (mg/kg)* ABD Kanada AT İsveç Danimarka Almanya Arsenik 75 75 Kadmium 85 20 20-40 2 0.5 Krom 3000 1000-1750 100 Bakır 4. sinek.6 *Kuru ağırlık Türkiye 20 1200 1200 1200 25 1200 3000 Türkiyede bir yılda araziye verilmesine müsaade edilen ağır metal yükü Ağır metal sınır yük değeri (gram/hektar/yıl) Kurşun 2000 Kadmiyum 33 Krom 2000 Bakır 2000 Nikel 330 Civa 42 Çinko 5000 Arıtma çamurlarında incelenen parametreler Avrupa Birliği Türkiye ABD Kuru Madde (%) Organik Madde (% kuru) Azot.5 Molibden 75 20 Nikel 420 180 300-400 50 15 50 Selenyum 100 14 Çinko 7. Salmonella. sivrisinek vb. Virüs Spesifik Oksijen İhtiyacı Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Arsenik Molibden Selenyum PCB Araziye Uygulanacak Arıtma Çamurlarında Kalite kriterleri Araziye uygulanacak arıtma çamurlarında aranan kalite kriterleri üç başlık altında toplanabilir.) maddeleri giderim oranı 18 . • Arıtma çamurundaki kirletici konsantrasyonu (Ağır metal ve kimyasallar) • Arıtma çamurunun patojen giderim prosesi ve patojen giderim oranı • Hastalık taşıyıcı vektörleri çekici (fare. toplam ve amonyak (% kuru madde) Fosfor.5 1.

....... İzlenen herhangi bir kirleticinin limit değerleri geçmesi arıtma çamurlarının tarım alanlarına verilmesini engeller. Arıtma çamuru uygulanacak alanın toprak analizleri önceden yapılır ve tabloda verilen kirleticilerin topraktaki miktarı belirlenir................ 19 . Tablo 12’de bakır için kümülatif yükleme oranının hesaplanması örnek olarak verilmiştir................ x .. Kümülatif Yükleme = Çamurdaki kirletici x Uygulanan miktar x 0................ = .. ..0025 + x 0.... 13.............0025 x Önceden Verilen Kirletici Oranı (mg/kg) (KM ton/hektar) (kg/hektar) Tablo..... Tarla........ x 0.... Uygulanan Yıl ... Arıtma Çamuru Verilmiş Alanda Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı 1... x .0025 + x 0..... Kümülatif Yükleme Oranının Hesaplanması Uygulama Önceden1 x Oranı x 0.................... 100 ....... 3........ .... .0025 + Uygulanan Kuru madde (kg/ton) Kirletici ton/ha) (kg/ha) x .................5= kg/ha şeklinde kg/hektar’a dönüştürülebilir........ Bu güne = kadar Verilen (kg/ha) = ...................... x ........................................... = ..... 100 .............. = .... Kurşun Kadmiyum Krom Bakır 100 ................. Böge Adı........ 3 ........... Kümülatif kirletici yükleme oranı her kirletici için Tablo 5’de verilmiştir.. Belirli bir alana her çamur uygulanışında kirletici miktarı önceki uygulamalarda verilmiş toplam miktara eklenir................ ............. Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı Arıtma çamuru verilen alanlarda kirletici konsantrasyonunun limit değerleri geçmemesi gerekir (Tablo 5)........Kirletici Konsantrasyonu Arıtma çamurlarında izlenen kirletici konsantrasyonlarının yönetmeliklerde belirtilen limit değerleri (Tablo 10) geçmemesi gerekir.................... Bu maddelerden herhangi birinin kümülatif yükleme oranı sınır değerleri geçtiğinde bu alana bir daha arıtma çamuru verilemez...... Toprak analizleri mg/kg (ppm) şeklinde verilmiş ise mg/kg/x 2.......................0025 + x 0............................... Kirletici KKYO (ton/hektar) Arıtma 100% Çamurunda Kirletici (mg)kg) 2 Uygulama Miktarı Kuru ağırlık ton/hektar ....................0025 + ... Çamurda izlenen her element için her çamur uygulanışında bu hesaplamaların yapılması gerekir.... Kümülatif yükleme oranı şu formülle hesaplanır....... Bu değerler kümülatif yüklerin hesaplanmasında başlangıç değerlerini oluşturur..

. B grubu Arıtma Çamuru .. bütün opsiyonlarda aşağıda verilen değerlerin elde edilmesi gereklidir. ..... aerobik koşulları sağlamak için hava veya oksijenle karıştırılır..625 2500 5 AxBx0....0025 + x 0....Enterik virüs 4 gr kuru ağırlıkta 1 plak (küme) oluşturan üniteden az olmalıdır............. ... 20 ... Patojen Giderim Yöntemleri 1.625 1250 8 AxBx0. Alınan örneklerde fekal koliform sayısının geometrik ortalamasının 1 gr kuru ağırlıkta ya 2 milyonun altında ya da oluşan kolonilerin 2 milyonun altında olması gerekir... .. x .51 D E Toprak ve Çamurdaki Topraktaki Bakır Miktarı Kümülatif Yük (kg/ha) (kg/ha) 125 125 850 5 AxBx0...875 1 Hektarda 2500000 kg toprak olduğu varsayılmıştır...... Tablo 14............. x .......Nikel Cıva Çinko 1 50 .....0025 31.....Fekal koliform sayısı 1 gr kuru maddede 1000 adetten az olmalıdır......0025 + ....Canlı Helmint yumurtaları (ova) 4 gr kuru ağırlıkta 1’den az olmalıdır... A grubu Arıtma Çamuru .... = ...Araziye verilmeden hemen önce arıtma çamurundan 7 örnek alınır ve analiz edilir........ x ................ Bakır için Kümülatif Yükleme oranının hesaplanışı A B C Toprak veya Çamurdaki Çamur Hektara Konsantrasyon Uygulama Oranı Çevirme (mg/kg) (Ton/hektar) Katsayısı Topraktaki Miktar İlk Çamur Uygulaması İkinci Çamur Uygulaması Üçüncü Çamur Uygulaması 50 Ax2.... x 0. Aerobik Çürütme: Arıtma çamuru....625 135.. 2 Dönüştürme katsayısı 0.... Çürümenin gerçekleşebilmesi için sıcaklığın 40 gün 20 0C’de ve 60 gün 15 0C’de tutulur.. 2 . Patojen Giderimi ABD’de arıtma çamurları patojen giderim oranına göre A ve B grubuna ayrılır...... x 0........ Topraktaki kirletici oranı ilave edilmelidir...25 191. = .0025 ppm'i kg/ha'a çevirmektedir........ = ... Bu değerleri sağlamak için arıtma çamurunun patojen giderimi proseslerinin birinden geçmesi gerekir.........0025 + ............ ...0025 25 160... Patojen giderimi için de değişik opsiyonlar vardır fakat......00252 10...........Salmonella bakterisi 4 gram kuru maddede 3 adetten az olmalıdır. 300 .....

Arıtma çamurundaki uçucu katıların % 38 oranında indirilmesi gerekir. Bu 5 günlük süre içinde en az 4 saatin 55 0C ve üzerinde geçmesi gerekir. 3. Termofilik-Aerobik Çürütme: Likit arıtma çamuru hava veya oksijenle karıştırılarak çamur sıcaklığı 10 gün boyunca 55-60 0C’de tutulur. Çamur uygulanacak alan gereksinimi uygulama miktarına göre değişir. 21 . Arıtma çamurlarının araziye verilmeden önce veya verilme anında bu özelliğini kazanmış olması gerekir. Araziye uygulama şeklinde de vektör çekiciliği azaltılabilir. Isı ile Kurutma: Çamur direk veya indirek olarak sıcaklıkla muamele edilerek su oranının % 10’un altına düşmesi sağlanır. statik havalandırılmalı yığın veya yığın kompostlama metodlarının her hangi birinde çamur sıcaklığı 40 0C veya üzerine çıkarılır ve en az 5 gün bu şekilde kalması gerekir. arıtma çamurlarının hastalık taşıyan sinek. Sıcaklık Uygulaması: Likit arıtma çamuru 30 dakika boyunca 180 0C’de ısıtılır. 3. 4. Kompost: Konteyner veya statik havalandırmalı yığın kompostlama yöntemlerinde çamurdaki sıcaklığın 3 gün boyunca 55 0C veya üstünde olması gerekir. 7. Kompost yapımı: Konteyner. 3 ay boyunca en az 2 ayın ortalama sıcaklığının 0 0C’nin üstünde olması gerekir. Genel olarak uygulanan yöntemlerde araziye verilen miktarlar Tablo 15’de verilmiştir. 2. bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenirken. sivrisinek.0 megarad dozda beta ışınlarıyla ışınlanır. Açık Havada Kurutma: Arıtma çamuru beton veya kum yataklarda en az 3 ay süreyle kurumaya bırakılır. Arıtma Çamuru Uygulama Miktarları Arıtma çamurlarının yıllık uygulama miktarı. 6. Vektör Çekiciliğinin Azaltılması Vektör çekiciliğinin azaltılması. Başka bir değerlendirme yöntemi aerobik çürütülmüş çamurun spesifik oksijen kullanım oranının 20 0C’de 1 gr arıtma çamuru (kuru madde) için 1 saatte 1. kuşlar vb. Bu sırada çamur sıcaklığının veya çamur içine verilen gazın sıcaklığının 80 0C olması gerekir. 5. kemirgen. Pastorizasyon: Arıtma çamuru 30 dakika veya daha uzun süre 70 0C’de tutulur. Vektör çekiciliğinin azaltılması aerobik veya anaerobik çürütme ya da alkali stabilizasyonu ile sağlanabilir. 4. Yığın kompostlama metodunda 15 gün veya daha uzun süre çamur sıcaklığının 55 0C veya üzerinde olması gerekir. Gama Işınlarıyla Işınlama: Çamur oda sıcaklığında Kobalt 60. Sezyum 137 gibi izotoplarla ışınlanır. organizmalar tarafından besin kaynağı olarak kullanılmasının azaltılmasıdır. Patojen giderimi işlemi uygulanmış arıtma çamurları direk toprağın içine enjekte edilebilir veya önce toprağın yüzeyine serilip 6 saat içinde toprağa karıştırılır. Kireçle Stabilizasyon: Çamura yeteri miktarda kireç ilave edilerek pH’nın en az 2 saat boyunca 12’nin üzerine çıkması sağlanır. Beta Işınlarıyla Işınlama: Arıtma çamuru oda sıcaklığında (20 0C) en az 1. İleri Patojen Giderim Yöntemleri 1. yıllar boyunca toplam uygulama miktarı arıtma çamurunda izlenen ağır metallerin kümülatif yükleme oranına göre belirlenir.2. Bu süre içinde yığın 5 kez aktarılmalıdır. 5.5 miligram oksijenden düşük olması gerekir. Anaerobik Çürütme: Arıtma çamuru havasız koşullarda 15 gün boyunca 35-55 0C sıcaklıkta ve sonra 60 gün boyunca 20 0C’de tutulur.

4 Kolza 1. örtü bitkisi. Çamur verilecek alanda yetiştirilecek bitkinin veya alanın bitki örtüsünün besin elementi gereksinimi dikkate alınır.Tablo 15. Tablo 16.Verim hedefi .7 96 17 139 9 Azot. ve besin elementi ihtiyacı. Çamurun uygulama alanına faydalarından birisi de gübre değeridir.8 Çim 6.Alanda yetiştirilen. Bu miktar agronomik yükleme oranı olarak bilinir ve bu oran şu faktörlere bakılarak belirlenir: . Seçim yerinin belirlenmesinde halk katılımının sağlanmasıda önemlidir. yemeklik bitki.7 133 18 67 7. meyve veya alanda var olan bitki örtüsünün azot ihtiyacı .7 95 12 47 8 Arpa 3. içerdiği azot miktarı ve bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenmesi gerekir. önceki baklagil bitkisinin bıraktığı azot miktarı 22 AT: arıtma çamuru uygulama miktarı ton/ha L: Metal limiti kg/ha Kc: Dönüştürme katsayısı (1000) C: Arıtma çamurunun metal konsantrasyonu mg/kg .2 101 12 52 9 Yulaf 3. Tablo 16’da bazı bitkilerin besin maddesi ihtiyacı örnek olarak verilmiştir. lif bitkisi. Araziye verilebilecek arıtma çamuru miktarı (kuru ağırlık ton/hektar) Arazi Uygulama Sayısı Arıtma çamuru miktarı Değişim Genel Uygulama Tarım alanı Yıllık 2-70 11 Orman Yılda 1 veya 3-5 yıl 10-220 44 ara ile Islah alanı Bir defa 7-450 112 Alan belirlenmesi arıtma çamurunun araziye verilmesinde ilk aşamadır. arıtma çamurunda en fazla bulunan besin elementidir ve yüksek uygulama oranları toprak altı ve yüzey sularında nitrat kirlenmesine neden olabilir.Ekim nöbetinde. İzin verilebilen uygulama miktarı en düşük metal üzerinden alınır.1 61 8 41 3. Maksimum uygulama miktarı şu formülle belirlenir. Bitkilerin topraktan kaldırdığı bitki besin elementi miktarı (kg/ha) Bitki Verim (ton/ha) N (kg/ha) P (kg/ha) K S (kg/ha) (kg/ha) Buğday 2. alana verilebilecek çamur miktarını belirler. Toprağın ağır metal içeriklerinin belirlenmesi. Bu nedenle arıtma çamurunun. yem bitkisi. Optimum uygulama zamanı. bitki çeşidi. yetiştirme koşulları ve hasad sıklığına göre değişir.4 156 30 118 19 Yonca 9 278 19 160 22 Pancar 34 179 17 120 21 Patates 34 252 29 303 24 Keten 1. ağaç.0 112 15 72 15 Mısır 13. KcL AT=--------------C (ppm) Bu formül izlenen her ağır metale uygulanır.

PH’nın 8’in üzerinde olduğu topraklarda bir çok bitki özellikle mikro besin elementlerini alamaz bunun sonucunda verimlilik geriler ve ayrıca toprağa uygulanan herbisidlerin etkinliği azalır. çamurdaki amonyum miktarı (NH3 N/g kuru ağırlık) fm.0 yüzeye verilmiş sıvı çamur) NH3 . Arıtma çamurunda nitrat çok az olduğu için hesaplamalarda dikkate alınmaz. Toprak pH’sı 7. topraklarda oluşturulacak alkalilik problemine de dikkat edilmesi gerekir. Organik azotun mineralizasyon katsayısı (Tablo 17) No. Azot İçin Agronomik Yükün Hesaplanması Arıtma çamuru uygulandıktan sonra birinci yıl bitkiler tarafından alınabilir azot miktarı şu eşitlikle bulunabilir. Agronomik yükün hesaplanmasında. çamur araziye uygulandıktan sonra bir kaç yıl devam eder. organik azot oranı ve amonyum oranının bilinmesi gerekir. Bitkiler mineralize olmuş inorganik azot kaynakları NH4 ve NO3 kullanabilir. bir sonraki uygulamalar için önceki verilen çamurun son iki yıldaki mineralizasyon oranı dikkate alınır. Mineralizasyon oranı. Çamurdaki organik azot mikrobiyal aktivite ile zamanla mineralize olur.- Önceki çamur veya ahır gübresi uygulamasından kalan azot Mamur verme yöntemi ve toprağa karıştırılmaya kadar geçen süre Verilen azotlu gübre miktarı Çamurun inorganik ve organik azot kapsamı Çamurdaki azot mineralizasyon oranı Agronomik yükleme oranı kuru ağırlık/hektar olarak ifade edilir. bitkilerin alabileceği NO3 formuna dönüşür. Dönüştürme katsayısı (1000 kg/ton) kv. Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo] Na1 . Bu nedenle agronomik yükün hesaplanmasında çamur işleme yöntemi. Çamurdaki nitrat miktarı (NO3 N/g kuru ağırlık) kc. ilk uygulamadan sonra birinci yıl alınabilir N (kg/ton) NO3. Volatilizasyon katsayısı (0. Mineralizasyon oranı çamurun işlenmesine bağlı olarak da değişir. yılda alınabilir azot (kg/ton) 23 . Sürekli azot yüküne göre yapılan hesaplamalar sonucu fazla kireç uygulaması ile toprak pH’sı yükselebilir. Tablo 17.50 çamur yüzeye uygulanmış ise. Arıtma çamurundaki organik azotun Mineralizasyon oranı Çamur Ham AerobikAnaerob Kompost uygulamasından Çamur Alkali ik Sonra geçen zaman Stabilize Çamur (yıl) çamur 0-1 40 30 20 10 1-2 20 15 10 5 2-3 10 8 5 3 Kireçle stabilize edilmiş alkali çamuru tarım alanlarında kullanırken. Çamur uygulandıktan sonra n. çamurdaki organik azot miktarı (Organik N/g kuru ağırlık) Arıtma çamuru uygulanışından sonraki yıllarda alınabilir azot miktarı Nan= kcfmn (Nn-1 – fmn-1Nn-1) Nan.5’in üzerinde ise bu topraklarda alkali stabilize edilmiş arıtma çamurunun kullanılması doğru olmaz. Mineralizasyon oranı üç yıl boyunca Tablo 17’de verilmiştir. 1.

020)]= 12 kg/ton Birinci yıl verilen arıtma çamurunda ikinci yıl kullanılabilen azot miktarı Na2=f2No1= 0.96 kg/ton 24 . n ve n-1.20(12 kg/ton)= 2. Çamur toprak içine uygulanacaktır.10(9.= 4.20(0.= --------------------.020 Arıtma çamurundan birinci yıl alınabilir azot miktarı Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo]= (1000)[0. NO3.N= 10g/1000g= 0. Yılda alınabilir azot katsayısı (Tablo 17) Bu eşitlik her yıl için ayrı ayrı hesaplanır Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı şu formülle hesaplanabilir.012-0. NH3.010+0.6 kg/ton)= 0. Bitkinin azot ihtiyacı 100 kg/ha.40(0.40(0. Volumetrik uygulama oranını hesaplayınız. önceki uygulamalarda mineralize olan azotların toplamı kg/ton i= 2’den n’e kadar Agronomik yükleme oranı çamurun kuru ağırlığı üzerinden hesaplanır ve sonra çamurun kuru madde oranına göre volumetrik birime çevrilir. UN AN=-------------------Na1 + ΣNai AN. Bitkinin ihtiyaç duyduğu azot (kg/ha/yıl) ΣNai. 20 g/kg).4 kg/ton İkinci yıl uygulanabilecek arıtma çamuru miktarı UN 100 AN2=-------------------.020)]= 18 kg/ton UN= 100 kg/ha Birinci yıl UN 100 (kg/ha) AN=-------------------.4 İlk çamur uygulamasından kalan azot miktarı şimdi No2= N1 – f2N1 = (1000) [0.fmn.010 No= 20 g/1000 g= 0.6 kg/ton Bu çamurun alınabilir azot miktarı Na3=f3No2= 0.020-0. Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı (ton/hektar/yıl) UN.= ----------------------.56 ton Na1 + ΣNai 18 kg/ton Birinci yıldan sonra kalan organik azot No1= No – f1No = (1000) [0. 10 g/kg). Azot kapsamı NO3-N. ve No. Çamurun kuru madde 0ranı % 10. Örnek: Ham çamurun 3 yıllık uygulama oranını azot ihtiyacına göre hesaplayınız.= 5.012)]= 9. fmn-1.90 ton/ha Na1 + ΣNai 18+2. 0.

çamur ve toprağın karbon/azot oranı. FOSFOR: Arıtma çamuru tipik olarak % 0. Yalnız fosforun inorganik formu yıkanmaz ve toprakta birikir. Bu miktar pek çok bitki ve toprakta ihtiyacın üstündedir.12+0. Bu nedenle sürekli çamur uygulamalarında toprağın fosfor kapsamının takip edilmesi gereklidir. Aynı kayıp anaerobik çamur içinde geçerlidir. Yüksek fosfor oranı yüzey sularının kirlenme riskini artırır. Çamur azot kaynağı olarak kullanıldığında. Bunların oranı arıtma çamurunun ne tip işlemden geçtiğine bağlı olarak değişir. Birikimini söz konusu olduğu durumda çamur hesaplamaları azot ihtiyacına göre değil. çamur tipi.İkinci yılda arıtma çamuru az miktarda uygulanmıştır ve bu nedenle azot salım oranı uygulama oranına bağlı olarak gerilemiştir.96 Arıtma Çamurunda Bitki Besin Elementleri AZOT: Çürütülmüş arıtma çamurları kuru ağırlık olarak % 1-6 azot içerir.12 kg/ton 100 AN3= ----------------------. Arıtma çamurundaki fosfor da azot gibi organik ve inorganik formlarda bulunur. Organik azotu bitkilerin alabilmesi için onun önce inorganik forma mineralize olması gerekir. Fazla azot bitki kök bölgesinden yıkanarak yer altı sularını kirletebilir. bitkinin fosfor ihtiyacına göre yapılmalıdır. Organik azotun mineralizasyon oranı dikkate alınmadan. Genel olarak kompost ve kurutulmuş çamurun mineralizasyon oranı. sıvı çamur ve çamur kekinden daha düşüktür. organik maddenin mikrobiyal oksidasyonu tamamlanmaz ve azot çözünmüş amonyak veya çözünmez organik formda bulunur (çoğunluk mikrobiyal hücre yapısında).74 ton/ha 18+2. azot uygulama oranının.1 arasında fosfor içerir. 25 . Örneğin %1. Aerobik çamurda toplam azot içinde amonyak azotunun oranı % 10. Araziye verilen çamurun birinci yılda mineralizasyon aranı % 100 ile % 12 arasında değişir. Aerobik çürütülmüş çamurda. 1983). anaerobik çamurda ise amonyak toplam azotun % 30’u kadardır (Linden. iklim. Azot oranına göre uygulanacak çamur miktarında. toprak tipi ve su miktarı. Na2=(4. Ticari gübrelerin azot oranı ise % 11-82 arasındadır. oran gittikçe azalır. diğer gübrelerle toprağa verilen azot miktarını (agronomik yük) geçmemesi gerekir. efektif salım oranının bulunması gerekir ve bu şu şekilde bulunur.56)(2. Aerobik çürütülmüş çamurda mikrobiyal oksidasyon daha fazladır ve organik azot oranı daha azdır. takip eden yıllarda mineralize olur fakat. Çürütülmüş arıtma çamurundaki azot organik ve bitkilerin alabileceği inorganik formlarda bulunur.8-6.5 fosfor içeren çamur 10 ton olarak hektara verildiğinde 150 kg/ha fosfor verilmiş olur.4 kg/ton)= 2. organik ve inorganik azot miktarlarının bilinmesi gerekir. çamur uygulaması. Birinci yıl mineralize olmayan organik azot. Genellikle azot oranına göre yapılan hesaplamalarla verile çamur ile bitki tüketiminden daha fazla fosfor toprağa verilmiş olur.90/5. fazla gübreleme ve azot yıkanması ile sonuçlanabilir.= 4. Anaerobik çürütülmüş sıvı çamurda. Mineralizasyon oranını pek çok faktör etkiler. kurutma esnasında amonyak azotu nitrata oksitlenir ve kaybolur.

su kaynağı ve arıtma tekniğine bağlı olarak değişir. Strüktür ve Agregat Oluşumu Arıtma çamuru toprağın mineral bölümünden daha az yoğundur ve toprağın volüm ağırlığını azaltarak. 1985). Agregat stabilizasyonun araştırıldığı bir çalışmada Agregat stabilizasyonu çamur uygulamasında %24.1981). Bitkilerin su ihtiyacına göre yapılan hesaplamalarda. su hareketi azalır. Çamurun Toprağın Fiziksel Yapısına Etkisi Organik Madde: Toprak organik maddesi.1992) Anaerobik çürütülmüş çamur diğer çamurlara göre en iyi stabilizasyonu sağlamaktadır (Paglia ve ark. 26 . Toprak işlendikçe organik maddesi zamanla azalır ve toprağın fiziksel yapısı bozulur. ürünün kalitesini bozar. Şehir arıtma çamurları tipik olarak litrede 10-40 mg azot. toprak havası azalır. 1987). Yalnız toprağın fiziksel özelliğini önemli ölçüde değiştirmek için bitki ihtiyacını karşılayacak agronomik miktarın üzerinde çamur verilmesi gereklidir (Chaney ve ark. Su Tutma Kapasitesi: Genellikle arıtma çamuru uygulaması toprağın su tutma kapasitesini artırır. bitki büyümesi için gerekli diğer elementler olan kalsiyum. büyük porlar kaybolur. bitki ihtiyacından daha fazla azot ve fosforun toprağa verilme ihtimali yüksektir (özellikle kurak bölgelerde). toprak agregatlarının stabilitesi bozulur. yabancı otlanmaya neden olur. Sürekli toprak işlemeli tarım altındaki toprakların organik maddesi çok düşüktür. potasyum hariç. Arıtma çamuru azotun agronomik oranına göre verildiğinde. Bitkinin gübre ihtiyacının olmadığı zamanlarda sıvı çamurun verilmesi.. Arıtma çamurlarının besin elementi konsantrasyonu. Bitki artıklarıyla toprağa gelen organik madde. yoncada %40 ve saman uygulamasında %59 artmıştır. bu elementlerin çoğu.. toprak partiküllerini bir araya bağlayarak büyük agregat oluşumunu sağlar ve toprakta boşluk oranı artar. demir. ahır gübresi uygulamasında %22. Örneğin domates. 1983). yağış veya sulamayla agregatlar parçalanır. Arıtma çamurunda ortalama olarak % 50 oranında bulunan organik madde agregat oluşumu ve stabilitesini sağlayarak toprağın yapısını iyileştirir. Organik madde ya direk olarak suyu bünyesinde tutar veya toprakta poroziteyi artırarak indirek olarak suyun tutulmasını sağlar. turunçgil ve üzümün kalitesi yüksek azottan olumsuz etkilenmektedir (Bouer ve Idelovitch. (Martes ve Franken-Berger. Arıtma Çamurlarının Sulama Suyu Olarak Kullanılması Su oranı yüksek arıtma çamurları genellikle sulama suyu olarak kullanılırken aynı zamanda besin elementleri de toprağa verilmektedir.Diğer Elementler: Azot ve fosfora ilave olarak çamur. Organik maddenin yetersiz olduğu durumda. patates. potasyum. toprak sıkılaşır ve volüm ağırlığı artar. poroziteyi artırarak toprak yapısını iyileştirir. bitki ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. mikrobiyal parçalanma ile uzaklaşan organik maddeden daha azdır. Agregat oluşumu kimyasal ve mikrobiyal aktivitelerin sonucunda gerçekleşir. magnezyum. ya sızma kayıplarına neden olur veya fazla azot hızlı bitki büyümesine neden olarak verimi düşürür. mangan ve çinko da içerir. Bu sayede toprak içinde hava ve su hareketi kolaylaşır. Arıtma çamurunun içinde bulunan tuzlar ve iz elementlerinde potansiyel zararının dikkate alınması gerekir. 1-30 mg fosfor içerir (Asano ve ark. Bununla birlikte düşük miktarlar bile (27 ton/ha) toprağın yapısını agregat oluşumu ve poroziteyi attırarak düzeltmektedir.

Çamur toprağa verildiğinde ayrışır. karbondioksit. tarımsal yönden önemli katyon. borat)’dır. Sürekli çamur uygulamalarında bu elementler toksik olacak seviyede birikebilir (Chang ve ark. Dayanıklı bitki pamuk ise sulama suyundaki 10 mg/litre konsantrasyona kadar dayanır (Maas. fazla sulama yapıldığında topraktan yıkanıp uzaklaşır. Anyon ve Moleküller Arıtma çamurlarındaki. Sodyumun toprak yapısı ve infiltrasyona etkisi Sodyum adsobsiyon oranı (SAR) ile belirlenebilir. Organik maddelerin çoğu CO2 ve suya dönüşür ve birlikte bir kısmı humus olarak toprağın yapısına katılırlar. Yüksek SAR. Yağışlı bölgelerde tuz topraktan yıkanır. Bu özellikle kurak bölgelerde sürekli sulama sonucunda ortaya çıkar. bakır. çünkü elementlerin topraktan sızmasını engeller. yapılı organik asit. düşük tuzluluk toprağı disperse eder.kalsiyum ve magnezyumun yüksek olduğu durumda toprak yapısı bozulmakta.Su Hareketi: Organik madde çamurdaki toprak yüzeyini tıkayarak geçici süre infiltrasyonu ve havalanmayı bozabilmektedir. McGrath ve ark. Sodyumun toprak yapısına etkisi. nitrat. kurşun. klor. arıtma çamurlarındaki iz elementler. çamurdaki sodyum konsantrasyonuna Mg ve Ca konsantrasyonu oranına ve tuzluluğa bağlıdır. su ve düşük maddeler. Borik asitin enerji yükü yoktur. kalsiyum. Atık sular sulama suyu olarak kullanılacağında duyarlı bitkilerde bor konsantrasyonuna dikkat edilmesi gerekir.7 mg/litre’nin üzerindeki konsantrasyonu duyarlı bitkilere toksik etkide bulunur.Zehirli inorganik kimyasallar. infiltrasyonu attırmakta ve bazı durumlarda erozyonu azaltmaktadır. 2. zayıf olarak tutulur. KDK (Katyon Değişim Kapasitesi) toprağın katyonları tutma kapasitesinin ölçüsüdür. Bunlar iyon değiştirme dengesine girer ve tutunamayanlar drenaj suyuyla yıkanır. Çözünür Katyon. Çözünür katyon. Borun sulama suyundaki 0. sodyum. Arıtma çamurundaki bileşikler dört grup altında toplanabilir: 1. Yüksek KDK istenir. arsenik.. selenyum. potasyum. nikel. magnezyum. kobalt. Humus toprağın negatif enerji yükünü ve böylece KDK’yı arttırır.. İz Elementler Organik maddelerin ayrışması sonucu. Tuzluluk ayrıca bitki gelişimini de olumsuz etkiler. molibden ve diğerleri toprak solusyonuna geçer. İz elementler.anyon ve moleküller. kadmiyum. 4. Bu maddelerin hepsini bitkiler absorbe eder ve bunlar arıtma çamurunun bir bakıma gübre değerini gösterir. 1994). Arıtma Çamurunun Toprağın Kimyasal Yapısına Etkisi: Biyolojik stabilize çamurunun ortalama kuru ağırlığının %50’si organik maddedir. bikarbonat. organik madde ve inorganik maddeye dönüşür. sülfat. Tuz bitki kök bölgesinden uzaklaştırılamazsa toksik etki yapacak düzeyde birikebilir. Bu elementler bitkiler tarafından fazla kullanılmadığı için üst toprak katlarında birikir. Arıtma çamurundaki. 1992. selenat ve bor (borik asit. Yukarıda belirtilen organik maddelerin agregasyona etkisiyle toprak yapısını düzeltmesi sonucu topraktaki su hareketi. 27 . infiltrasyon ve agregat oluşumunu olumsuz etkilemektedir. anyon ve moleküller. 1990). 3. Zehirli organikler. Arıtma çamurları ve atık sular aynı zamanda tuz da içerir.sodyum.

1986.21 Mısır 0. Genel olarak asit karakterli topraklarda büyüyen bitki dokularında yüksek konsantrasyonlarda iz element birikir ve bitkiler bundan zarar görürler. Zehirli İnorganik Kimyasalların Toprak ve Bitkide Birikimi Endüstriyel atıksular etkin olarak ön arıtmadan geçtikten sonra şehir kanalizasyonlarına verildiğinde.08 Yulaf 0. 1983). Yönetmeliklerde belirtildiği şekliyle tarım alanlarına arıtma çamuru verildiğinde toprakta biriken ağır metaller kolaylıkla hesaplanabilir. Arıtma çamuru ile uzun yıllar bitki yetiştiriciliğinin yapıldığı çalışmalarda. büyümeye olumlu etkisi olmayan metaller de (Cd.27 Arpa 0.08 28 .) bitkilerde birikebilir. Asit topraklarda yetişen bitkilere arıtma çamuru verildiği durumda bitki dokularında fazla miktarda. çinko ve selenyum alım oranının bir çok bitkide fazla olduğu. Bakır. kurşun.31 0.7 Lahana 0. Bitkiler tarafından alınan bazı metaller bitkiler için gerekli olmakla birlikte. çinko.18 0.13 0. molibden ve çinko bitki beslenmesi için gereklidir ve arıtma çamuru bu elementlerin eksikliğini giderebilir.74 0. Tablo 7. Levander.97 0. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerde ağır metal konsantrasyonu genellikle uygulanmamış topraklardan daha yüksektir (Tablo 7). Genellikle arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin metal alımı çok yüksek değildir. molibdeni özellikle baklagil bitkilerini fazla aldığı tespit edilmiştir. bakır. çiftlik hayvanı ve yaban hayvanlarında zehirli olacak düzeyde birikebilir (Logan ve Chaney. 1986). 1985). Fazla miktarda metal alımı fitotoksik simptomlar oluşturabilir ve sonuçta verim ve ürün kalitesi düşer.Bitkilerde biriken bu elementler. cıva ve selenyumun ise alımının artmadığı tespit edilmiştir (Bray ve ark. kadmiyum. kadmiyum ve nikel biriktiği ve toksik belirtilerin görüldüğü değişik çalışmalarda ortaya koyulmuştur. Mo ve Se kritik düzeyin üstünde tüketildiğinde hayvanlara toksiktir (Mill ve Davis. onları yiyen insan. belediye arıtma çamuru ve arıtılmış kentsel atık su çok az miktarda inorganik kimyasal içerir. bakır. 1986). çinko oranının arttığı fakat. Pb vb. kurşun. cıva ve nikelin bitkiler tarafından az miktarda alındığı. arsenik.21 Domates 0. Kadmiyum uzun yıllar boyunca insan diyetine fazla miktarda var olduğunda kronik toksik etkide bulunur (Kostial.40 0. Sonuçta belediye arıtma çamuru ve atık sularının tarım alanlarında kullanılması problem oluşturmaz. artışın sınır değerleri geçmediği. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin element alımı Zn>Cd>Ni>Cu>Pb>Hg>Cr. Üç yıl boyunca hektara 15-90 ton arıtma çamurunun verildiği topraklarda yetiştirilen silaj ürününde kadmiyum. Nötral ve alkali topraklardaki zarar fazla olmaz. Arıtma çamuru uygulanmış ve uygulanmamış alanda yetiştirilen farklı bitkilerin yenilen bölünlerinde Cd consantrasyonu (mg/kg) Ürün Çamur Çamur uygulanmamış uygulanmış Marul 8. krom.32 Turp 0..1 0. diğer elementler arsenik.

Smith. ayrışmaya dayanıklı olanlar toprakta birikir. sakatat ve kemiklerdeki birikim.. bu kabul edilebilir sınırlar içindedir (<0. 1989. 1994). Cd hayvanlardan insanlara besin zinciri ile geçişte çok küçük risk oluşturmakta. daha yüksektir. Mikroorganizma Miktarı ve Aktivitesi Otlayan Hayvanlar Ağır metal ve organik mikro kirleticilerin otlayan hayvanlara etkisi.5-1. Diğer bir arıtma çamuru çalışmasında bitki dokusunda 474 mg/kg Zn konsantrasyonu tespit edilmesine rağmen fitotoksik etki ve verim düşüklüğü tespit edilmemiştir. yaşı ve diyetine bağlıdır. Bununla birlikte fitotoksik simptom ve verim düşüklüğünün olmaması metallerin bitki dokularında birikmediği anlamına gelmez. aktinomiset. Arıtma çamurlarının Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak mikroorganizmaları. Webber ve ark. Toprakta biriken kimyasallar da bitkiler tarafından çok az alınır veya hiç alınmaz. Ağır metal birikimi çoğunlukla kök.0 mg/kg taze ağırlık/sakatat EEC). çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi veya çamur bulaşmış bitkilerin yenmesinden kaynaklanır. Mantar bitkiden karbonhidrat sağlarken. Kurşun Cd kadar bitkiye alınan ve biriktirilen element değildir. hayvanlara etkisi de genellikle olmamaktadır. azot. Cd. bitkiye fosfor ve çinko elementlerini verir.. ayrışır veya toprağa adsorbe olur. Uzun dönem çamur uygulaması ile toprakta metal birikiminin mikrobial aktivite ve mikroorganizma miktarı. domates yapraklarındaki Cd oranının havuç yapraklarındakinden 70 kat daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Zehirli Organiklerin Toprak ve Bitkilerde Birikimi Organik kimyasallar toprağa verildiğinde volatilize olur. bazı çalışmalarda çamur uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerle otlayan sakatatlarında Cd konsantrasyonunun artışı tespit edilmekle birlikte. Solusyon kültüründe Cd alımının incelendiği bir çalışmada. gövde ve yapraklarda. mantar ve algler toprağın organik maddesini ayrıştırması. Bununla birlikte. 29 ..Fitotoksik simptomlar 2440 mm/kg Zn konsantrasyonunda. fosfor. • Çamur uygulanmış topraklardan kaynaklanan kirleticileri biriktirmiş otları yemeleri • Üzerine çamur bulaşmış otları yemeleri • Çamur uygulanmış toprakları yemeleri (Toprak koyunların %1-2 diyetini oluşturur) Ağır metallerin hayvanlarda birikimi hayvan türü. 1991. Birikim bitki tür ve çeşitlerine de bağlıdır. biyolojik azot fiksasyonu. Fe ve Mo fitotoksik düzeyin altında bitkide birikebilir. son olarak ta tohum ve yumrularda yüksektir. Bir çok organik bileşik arıtma çamurunda az miktarda bulunur ve toprakta birikimi analitik metotlarla tespit edilemeyecek kadar azdır ( O’Conner ve ark. organların fizyolojik fonksiyonuna bağlı olarak. sıvı arıtma çamuru uygulanmış (228 ton/ha) toprakta yetişen soya bitkisinde gözlenmiştir. 1991). Sonuçta volatilize olmayan. Normal Zn konsantrasyonu 17-150 mg/kg iken bitki dokularındaki Zn konsantrasyonu 963 mg/kg olarak tespit edilmiştir. Mikorhiza bitki ile mantar arasındaki simbiyotik yaşamdır. bakteri. mikorhiza etkinliğini etkilemektedir (Giller ve ark. fakat bu bitkiyi yiyen hayvan ve insanlarda birikim yapacak kadar yüksektir. kükürt gibi bitki besin elementlerinin doğal döngüsünde onemli rol oynar. Pb ve Cd konsantrasyonu böbrek ve karaciğerde.

Ca. Cu eksikliğine neden olur Diyetteki fazla Zn Zn (>1000mg/kg)Cu yetersizliği oluşturur Diyetteki 50 mg/kg Cu toksisite problemi oluşturmaz Çamur Cd içeriği < Zn içeriğinden küçüktür Çamurdaki düşük Cd:Zn oranı akumulasyon riskini azaltır Antagonism akumulasyonu azaltır Cd Pb Fe. nadir olarak çamur bulaşık bitkilerin veya çamur uygulanmış toprağın direk yenilerek (çocuklar) yüksek düzeyde madde alımına rağmen. Özel bir ağır metalin alımı. mineral dengesizlik oluşturarak diğer metalin alımı veya birikimini azaltır. ve bu şekilde hayvanlara transferi sınırlıdır. Bu bazı üretim kriterlerinin. Zn. Zn. bitki ve hayvansal besinleri tüketerek insanlara geçişi potansiyel risktir. Arıtma çamuru uygulanmış merada otlayan hayvanlarda Cd . lipofilik OMP’lerin yağ dokusu ve süte transferinin en önemli potansiyel yoludur. P. Fakat bunun insan sağlığı için ciddi risk oluşturmadığına inanılmaktadır. organik madde Bitkilerin organik mikro kirletici (OMP) alımı genellikle düşüktür. Çamur veya çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi. Tablo 8. Mo. elementler arasında kompleks antogonistik etki de vardır (Tablo 8). 30 . kemik bozukluğu. Ca Fe. üremede aksaklıklar şeklinde ortaya çıkabilir. Fe. kilo kaybı.Pb ve Cu için gıda zincirinde antogonistik etki Eleme nt Cu Temel Antagonist S.Ağır metallerin birikim yoluyla hayvanlara toksik etkisinin bulunmayışıyla birlikte. Cd Açıklama Çamurda > %4 Fe. İnsan Sağlığı Arıtma çamurlarının tarım topraklarına verilmesi sonucu ağır metal ve OMP’lerin.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful