Giriş 1950’lerden önce evsel ve endüstriyel atıksular hiç bir arıtım işlemine tabi tutulmadan dere ve nehirlere bırakılmaktaydı

. Şehir nüfusu arttıkça dere ve nehirlerin doğal arıtma kapasitesi aşıldı ve su kalitesinin bozulmasına neden oldu. Su kalitesinin bozulmasını önlemek için bu tarihten itibaren atıksu arıtma tesisleri kurulmaya başlandı. Bu şekilde dere ve nehirlerin su kalitesi artırıldı fakat, uğraşılması gereken diğer bir madde “arıtma çamuru” ortaya çıktı. Arıtma tesislerine gelen atıksuyun yaklaşık % 99’ı temizlenmiş olarak dışarıya bırakılmaktadır. Geri kalan ve arıtma tesislerinde kalan diğer madde seyreltik katı süspansiyondur. Bu atıksu arıtma katısı genel olarak arıtma çamuru olarak adlandırılmaktadır. Biyosolid kavramı ise atıksu arıtma endüstrisine yeni girmiş bir kavramdır. Endüstri “Biyosolid” kavramını belediye arıtma çamurunun, stabilizasyon ve patojen azaltılması gibi işlemlere tabi tutulmasından sonra araziye uygulanabilecek hale gelmiş kaliteli madde olarak tanımlamaktadır. Bu kavram yüksek kaliteli arıtılmış, stabilize edilmiş atık çamuru, ham çamur ve fazla miktarda çevre kirletici içeren çamurdan ayırt etmek için kullanılmaya başlanmıştır. Biyosolid kavramı aynı zamanda biyolojik proseslerle üretilen arıtma çamurunun endüstriyel kaynaklı çamurdan ayırt etmek için de kullanılmaktadır. Bu şekilde arıtma çamurunun kötü imajı da silinmeye çalışılmaktadır. Atıksuların arıtılmasından arta kalan arıtma çamuru bütün dünyada giderek artmakta ve alternatif bertaraf yolları aranmaktadır. Arıtma çamurları halen büyük ölçüde derin arazi dolgusu depolama alanlarında, yakılarak ve giderek artan oranlarda tarımsal alanlarda bertaraf edilmektedir. Eskiden uygulanan okyanuslara deşarj ise 1992 yılında ABD’de, 1998 yılından itibaren ise Avrupa ülkelerinde yasaklanmıştır. Halk sağlığı ve çevre açısından risk taşıyan arıtma çamurunun tekrar kullanımı ancak bitki yetiştirilen alanlarda kullanımı ile olabilmektedir. Arıtma çamuru bertarafında hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın arıtma çamurunun o yöntem için yönetmeliklerle standartları belirlenmiş özellikleri taşıyor olması gerekir. Özellikle araziye uygulanacağında, çevreye etkisi, bitki, hayvan ve insan sağlığına olabilecek potansiyel riskler nedeniyle sınırlar çok daha daraltılmış ve kontrol altına alınmıştır.

Arıtma çamuru

Atıksuların arıtılması sırasında, kendiliğinden çöken katı maddeler ile biyolojik veya kimyasal işlemler sonucunda çökebilir veya yüzebilir hale getirilen katı maddeler çökeltilerek veya yüzdürülerek atık sulardan ayrılır arıtma çamuru konsantre hale gelir. Arıtma çamuru evsel veya evsel nitelikli sanayi çamurları, endüstriyel kaynaklı arıtma çamurları veya karışım halinde olabilir. Evsel atıksular, bazı parametreler ve bunlara ilişkin limit değerleri dikkate alınarak ön arıtmadan geçmesi gereken veya gerekmeyen bazı endüstriyel atık sularla birlikte arıtılabilir. Evsel nitelikli atıksı arıtılmasında a) primer ve b) sekonder olmak üzere iki temel yöntem kullanılır. Primer arıtımda yer çekimiyle belli bir zaman süresinde çökebilen katılar uzaklaştırılır ve bu arada kısmi organik madde giderimi sağlanır. Primer çamurda % 3-7 arasında kuru madde bulunur ve bunun % 60-80’i organik maddedir. Sekonder arıtma olarak biyolojik arıtmada ise (aktif çamur sistemi, damlatmalı filtre vb.) mikroorganizmalar aracılığı ile organik maddenin parçalanarak arıtılması ve mikrobiyal çamur oluşumu sağlanır. Bu işlemlerle organik madde % 90 oranında giderilir ve tipik olarak % 0.6-2.0 arası kuru madde içeren sulu çamur oluşur. Kuru madde % 50-60 arasında organik 1

madde içerir. Bu çamurdaki suyun giderilmesi primer çamura göre çok daha zordur. İleri arıtma teknikleri; kimyasal çöktürme, filtrasyon vb. yöntemlerle çıkan çamur da karıştırıldığında, ham çamurun % 93-99,5 arasında su bulunur. Ham çamurun hacminin azaltılması için çamur yoğunlaştırma, çamur susuzlaştırma ve alkali (kireç) ilavesi ile stabil hale getirilir.

Stabilize Çamur

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurlarda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek bakteri, Salmonella (tifo), Vibrio (kolera), Basili dizanteri (Shigella), mide barsak hastalıklarına neden olan (E.koli) vb., virüsler, sarılık (Hebatit A), çocuk felci (Poliovirus), Menenjit (Echovirus) vb., Protozoa, akut diyare (Entamoeba histolytica), barsak solucanları, kancalı kurt, tenya parazitleri ve bunların yumurtaları çok fazla bulunur. Çevre Kanununa göre çıkartılan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde, ham çamurun tarımda ve ormanda, sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaklanmıştır. Arıtma çamurunun organik madde oranının düşürülmesi, sağlıkla ilgili tehlikeli patojenleri yok etmek için biyolojik, kimyasal, sıcaklık ve diğer uygun yöntemler kullanılarak stabilize edilir. Yoğunlaştırılan çamurun kimyasal olarak stabilizasyonu kimyasal madde ilavesiyle (kireç, CaO), biyolojik olarak stabilizasyon aerobik veya anaerobik stabilizasyon ya da kompostlaştırma işlemi ile yapılır. Çamur stabilize edildikten sonra, doğal ya da mekanik metodlar kullanılarak nem alma işlemi yapılır. Doğal nem alma; çakıl ve kum yatak üstüne ortalama 20 cm’lik tabaka halinde verilen sulu çamurun, suyunu kum tabakada drenajla ve kısmen de buharlaşma ile kaybetmesi işlemidir. Su alma işlemi 20-30 günde tamamlanır ve bu süre sonunda oluşan çamur keki kürek veya makineyle küreyerek uzaklaştırılır. Nem alma amacıyla çamur lagünleri de kullanılabilir. Çamur lagünlerinde küreme yapılmaz, lagün doluncaya kadar işletmeye devam edilir. Dolunca terk edilir veya çamur keki boşaltılarak başka yere taşınır. Koku sorunu ve fazla alan gereksinmesi nedeniyle doğal su alma yerine mekanik nem alma metodları kullanılabilir. Mekanik nem atma metodlarında; - Santrifüjler - Filtrepres - Belt filtre (Bant filtre) - Torba filtre üniteleri kullanılmaktadır. Arıtma Çamurlarının Genel Özellikleri Fiziksel Özellikleri Birçok çamur örneğinin özgül ağırlığı takriben suyun özgül ağırlığına yakın olup pratik hesaplamalarda 1.0 olarak alınabilir. Arıtma sistemi içerisinde ön çökeltim çamurları genellikle gri-kahverenkli ve kötü kokuludur. Havalandırma havuzlarında meydana gelen aktif çamur ise kahverenkli ve flok (belediye atıksu çamuru) görünümlüdür. Rengin koyuluğu septik koşulların başladığını, açık renk ise yeterince havalanmadığını gösterir. Çamurun katı ve sıvı kısımları arasındaki ilişki katı madde konsantrasyonu olarak tanımlanmakta ve mg/lt veya % katı madde olarak belirtilmektedir. Örneğin özgül ağırlığı 1.0 olan bir çamur için 10.000 mg/lt katı madde konsantrasyonu % 1 kuru maddeyi (105 0C’de 24 saat kurutma) ifade eder. 2

Arıtma Çamurlarının Kimyasal Özellikleri Arıtma sistemlerinde üretilen arıtma çamurlarında; günümüz modern toplumlarının kullandığı bir çok organik ve inorganik madde, mutfak, bulaşık, banyo ve tuvalet atıkları, endüstriyel atıksular, solventler, mikro organik kirletici kimyasallar, pestisitler, yol ve kaldırımlardan akan yüzey suları vb. içinde bulunan her türlü kirletici madde bulunabilir. Yeni sınırlamalarla endüstriyel atıksular ancak ön arıtmaya tabi tutulduktan sonra ve limit değerlere uyuyor ise şehir atıksu şebekesine deşarj edilebilmektedir. Bu maddelerden bir kısmı insan, hayvan ve bitki sağlığını tehdit edici maddelerdir ve sıkı kontrolleri gerekmektedir. Kimyasallar hariç arıtma çamurlarında biriken organik ve mineral maddeler çoğunlukla topraktan gelmektedir. Endüstriyel prosesler ve evlerde kullanılan sentetik maddelerle arıtma çamurlarına gelen metaller toksik düzeye ulaşabilmektedir. Özellikle arıtma sistemine gelen ağır metallerin % 60-90’ı arıtma çamurunda konsantre olmaktadır. Ham çamur ve anaerobik parçalanmaya uğramış atıksu arıtma çamurlarına ait bazı kimyasal özellikler Tablo 1’de verilmiştir. Arıtma çamurları istenmeyen kimyasal ve ağır metaller dışında yararlı olarak değerlendirilen azot, fosfor, organik madde yönünden zengindir ve tarım alanlarında geri dönüşüm sağlaması amacıyla değerlendirilmesi gerekmektedir şeklinde değerlendirilirler.

Tablo 1. Ham ve anaerobik arıtılmış çamurların tipik kimyasal özellikleri Madde
Toplam Kuru Madde 2.0-8.0 Uçucu katılar % KM Gres, Yağ vb.%KM Protein % KM Azot N %KM Fosfor P2O5 %KM Selüloz % KM Demir (sülfit hariç) PH değeri 60.0-80.0 6.0-30.0 20.0-30.0 1.5-6.0 08-3.0 8.0-15.0 2.0-4.0 5.0-8.0

Ham Çamur
Değişim Ortalama 5.0 65.0 25.0 4.0 2.0 0.4 10.0 2.5 6.0

Arıtılmış Çamur
Değişim 6.0-12.0 30.0-60.0 5.0-20.0 15.0-20.0 1.6-6.0 1.5-4.0 0.0-3.0 8.0-15.0 3.0-8.0 6.5-7.5 Ortalama 10.0 40.0 18.0 4.0 2.5 1.0 10.0 4.0 7.0

Potasyum K2O %KM 0.0-1.0

Arıtma Çamurlarının Mikrobiyolojik Özellikleri

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek, bakteri, virüs, protozoa ve helmint gibi parazitler ve parazitlerin kist ve yumurtaları bulunabilir (Tablo 2). 3

Canlı hücre dışında varlıklarını uzun süre devam ettiremezler. Escherichia coli doğal olarak insan ve hayvanların sindirim sistemlerinde bulunur. 4 . virus ve parazit patojenleri Bakteri Virüs Protozoa Salmonella spp E. Virüsler çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. otlayan hayvanlar açısından risk oluşturur (WHO. Belediye Arıtma Çamurlarını Arıtma Metodları Çamurun bertaraf edilebilmesi için yapılması gereken işlemler şu şekilde şematize edilebilir.Tablo 2. Atık ve arıtma çamurlarında HIV virüsü görüldüğünü rapor eden çalışma bulunmamaktadır. Bazıları değişen olumsuz çevre koşullarına dayanıklılık gösteren organlar olan kist ve yumurta oluşturabilirler. Hücre dışında yaşama süreleri yaklaşık 3 aydır. 1981).coli Leptospira spp Shigella Pseudomonas Yersinia Clostridium Listeria Mycobacterium Streptococcus Camphylobacter Poliovirus Echovirus Adnovirus Reovirus Rotavirus Astrovirus Calcivirus Parvovirus Entamoeba Giardia Par azit Helmint Ascaris Taenia Bakterilerden en önemli ve izlenmesi gereken Salmonelladır. Bunların arıtma çamurundaki sayısı çamur stabilizasyonu işlemi sırasında azaltılır veya yok edilir. Parazitlerde büyüme ve çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. Arıtma çamurlarında tespit edilen bazı bakteri.

suspanse katı ve biyolojik oksijen ihtiyacını düşürmek için ileri arıtım sistemi olarak tersiyer arıtım basamağı da bulunur. Suyun altına çöken inorganik ve organik katı materyal sistemden ayrılır ve primer arıtma çamurunu oluşturur. çakıl. yün ve bitkisel maddeler vb. 5 . Organik materyal atmosfere verilen karbondioksite ve mikrobiyal hücreye çevrilir. Bir çok arıtma sisteminde yüzen maddeler (yağ. Ayrılan bu maddeler arıtma çamurunun içine karıştırılmaz. Primer arıtmada gravite sedimentasyonu ve flotasyon prosesi ile sisteme gelen katıların yarısı ayrılır. Fosforun kimyasal çökeltimi ve filtrasyon ile tersiyer arıtma çamuru meydana gelir. kağıtlar. Çoğunlukla organik materyal olan bu maddeye sekonder çamur denir. cüruf gibi maddeler ayrılır.Ham atık suyun ön arıtılmasında atıksu içindeki ağaç parçaları. fosfor). kumaş parçaları ile suda kolayca çöken inorganik katılar kum.) primer arıtma sisteminde yüzeyden toplanır ve primer arıtma çamuruna karıştırılmaz. Sekonder sedimentasyon havuzlarında mikrobiyal hücreler dibe çöktürülür ve ayrılır. Sekonder arıtım kontrollü ve hızlandırılmış biyolojik prosestir ve atıksudaki askıda erimiş organik materyali parçalamak için doğal mikroorganizmalar kullanılır. direk arazi dolgusu veya yeniden değerlendirmeye gider. gres. Bazı arıtım sistemlerinde bitki nutrientleri (azot. şişeler.

mekanik sıyırma kollarına sahip dairesel planlı derin havuzlardır ve genelde yüksek çökelme hızına sahip ön ve aktif çamur süreci çamurlarının yoğunlaştırılmasında kullanılırlar. Bu inorganik maddelerin yanında diğer demir bileşikleri ile alüminyum tuzları da kullanılmaktadır. Isıl işlem ile şartlandırılmış çamurun süzüntü suyu yüksek konsantrasyonlarda kısa zincirli ve suda çözünebilir organik maddeler içerir. Çamur sterilize edilir. Bunun için ya kimyasal ya da fiziksel (ısıl) işlemler uygulanır. kokusuzlaştırılır ve vakum filtre. ÇHY genelde atık aktif çamura ve yağ. Diğer işlemler : Çamurun şartlandırılması için dondurma veya radyasyona tabi tutma işlemleri halen araştırma fazındadır. Gravite yoğunlaştırıcılar. atıksuyun özelliklerine. Ham çamurun stabilize edilmesinde. Fiziksel ve işletimsel anlamda çökeltme havuzu gibi işlev görürler. Yapılan çalışmalar sonucunda. Ancak. Kullanılacak madde tipi ve dozu laboratuvar deneyleri ile saptanmalıdır. gravite yoğunlaştırıcılarda. Bu işlem ile katılar koagüle edilir. Kimyasal şartlandırma : En yaygın kullanılan yöntem demir (+3) klorür veya kireç ilavesidir. Mekanik ünitelerde yerçekimi kuvvetleri oluşturulur. dönen tamburlar katı süzme işlemi ile yoğunlaştırma. Bu nedenle bu akım biyolojik arıtma ünitesine geri çevrilmelidir. Yüzdürme ünitesi. Çamurun Yoğunlaştırılması Çamurun yoğunlaştırılması. Çamurların katı içeriği. belt filtreler ise yatay filtre üzerinde filtreleme ile katıları konsantre etme özelliklerine sahiptir. dönen tambur veya gravite belt gibi mekanik ünitelerde gerçekleştirilir. 6 . Isıl şartlandırma : Isıl şartlandırma çamurun ısıtılması ve kısa bir süre için basınç altında tutulması işlemidir. Çamur Şartlandırması Çamur kurutma yataklarına alma işleminin haricinde kalan susuzlaştırma uygulamaları için çamurun şartlandırılması gerekir. su içeriğinin azaltılarak daha sonraki bertaraf ünitelerine daha düşük hacime sahip çamurun verilmesine yöneliktir. Anyonik veya katyonik organik polimerlerin kullanımı da günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. Çok ince hava kabarcıkları çamur yumaklarına yapışır ve onların yukarıya doğru yükselmesini sağlar. arıtma tesisinin biyolojik arıtma sürecine gelecek organik yük artacağından tasarım ve işletimde bu uygulamaya dikkat edilmelidir. belt filtre veya pres filtrede herhangi bir kimyasal madde ilavesi yapılmaksızın susuzlaştırılır. askıda katı maddeleri hava ile yüzebilir maddeler haline dönüştürür. patojen oranının azaltılmasında kullanılan yöntemler Tablo 3’de kısaca özetlenmiştir. sekonder ve tersiyer arıtma çamurları genellikle birleştirilir ve sonuçta % 1-4 katı madde oranına sahip ham arıtma çamuru oluşur. Yoğunlaştırma işlemi. yüzdürme tanklarında veya santrifüj. Yoğunlaştırma işlemi çöktürme ve yüzdürme gibi metotlarla yapılabilmektedir. Yoğunlaşan çamurun hacmi bu sayede azalır ve susuzlaştırma maliyeti azaltılabilir. jel yapılar kırılır ve katıların suya karşı duydukları "ilgileri" azaltılır.Primer. Santrifüjler santrifüj kuvvet ile su alma. İçinde bulunan yüksek miktarda patojen ve stabil olmayan. gres içeren bazı endüstriyel atıksu arıtma çamurlarına uygulanır. uygulanan arıtma yöntemine bağlıdır. Ön çökeltme ve damlatmalı filtre çamurlarına uygulanmazlar. Taban sıyırıcılar yoğun çamuru toplarken. ayrışabilir organik madde nedeniyle ham çamurun potansiyel sağlık ve çevre problemi vardır. yüzey sıyırıcılar köpüğü uzaklaştırır.

kimyasal madde. vakum filtre. çamurun filtre bezine yapışmaması ve oluşan kekin filtre ortamından kolayca sıyrılabilmesi için ön kaplayıcı maddeler ilave edilmelidir. Vakum Filtre Vakum filtre ile. çamur besleme hızı ve sıcaklıktır. Suyu alınmış çamurun katı içeriği minimum % 15 oranında iken. Bu basınç ile çamur yan yana dizilmiş olan plakalara gönderilir ve aralarındaki filtre bezleri sayesinde süzme işlemi gerçekleştirilir. Vakum filtre ile olan diğer bir ayrıcalığı ise basınçlı filtrelerin kesikli işletilmesidir. Bunun için fiziksel (mekanik) yöntemler kullanılır. Bu yöntem özellikle soğuk iklimler için oldukça caziptir. Çamur ve kullanılan mekanik aksam ile ilgili bir çok değişken santrifüjleme işlemini etkiler. Çamurun şartlandırılması amacı ile ilave edilen kimyasal maddelere ek olarak. Katı kazanım verimini arttırmak amacı ile birçok kimyasal madde. vakum. Mekanik değişkenler. Bu işlem sonrası çamur bir sıvı görünümünden bir "kek" görünümüne bürünür. Şartlandırma işleminin işletme maliyetinin en önemli bileşenleri işçilik. Çamur pompaları 155x104 Pa ve daha yüksek basınç üretebilecek kapasitededirler. kapiler hareket veya bunların kombinasyonlarını gerektirir. İşletim ve verimi etkileyen değişkenler ya çamur ya da kullanılan ekipman özellikleri ile ilgilidir. vakum. çamurun bünyesindeki serbest su bir poroz ortam vasıtası ile çekilir ve kek oluşumu gerçekleştirilir. yoğunlaştırılmış çamurunki ise çok daha düşüktür.çamurun filtre edilebilirliği kimyasal madde ilavesi ile şartlandırma işlemine kıyasla dondurma işlemi ile düzeye çıktığı saptanmıştır. yerçekimi kuvveti. buharlaştırma. Mekanik aksam değişkenleri ise. çamurun yapısı. tambur batıklığı. Doğal veya mekanik yöntemler ile gerçekleştirilen susuzlaştırma işlemi. Bunlar. bakım ve filtre bezlerinin değiştirilmesidir. Basınçlı filtrede kullanılan diğer mekanik aksam kimyasal madde besleme sistemi ve kek uzaklaştırımı için konveyördür. Kimyasal şartlandırmadan ve gravite drenajdan sonra çamur aralıkları 7 . Kritik değişkenler ise. İşlem verimi şartlandırma kalitesine bağlıdır. Santrifüj Filtre Santrifüjleme işlemi ile kekin nem içeriği düşürülürken katılar daha konsantre hale getirilir. Basınçlı Filtre Basınçlı filtrelerin işletme prensibi vakum filtre ile aynıdır. ancak vakum yerine basınç uygulanmaktadır. Belt Filtre Pres Basınçlı filtrelerin tersine bu işlem süreklidir. belt filtre. pres filtre veya su alma yataklarıdır. kimyasal şartlandırma ve filtre ortamıdır. katı özellikleri. Kullanılan pompa tipi pozitif yer değiştirmeli çamur pompalarıdır. Çamurların Susuzlaştırılması Arıtma çamurları genellikle yoğunlaştırma işlemi sonrasında susuzlaştırma işlemine tabi tutulurlar. Radyasyona tabi tutma genelde evsel atıksu arıtma çamurlarına uygulanmaktadır. Susuzlaştırma işleminin özellikleri uygulanan yöntem yerine kullanılan mekanik aksam ile ilgilidir. santrifüj kuvvet. Kullanılan üniteler. Belt filtrede daha önce kimyasal olarak şartlandırılmış çamurların suyu alınır. genelde yakma tesisi külleri veya diatomat toprağıdır. Değişkenler. yaşı ve konsantrasyonudur. santrifüj filtre. tambur hızı. özellikle polimerler yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. tank derinliği ve diferansiyel hızdır. basınç. Susuzlaştırma işlemi ile çamurun bünyesindeki serbest su uzaklaştırılır.

(3) uçucu katıların aerobik ayrışımı. Kompostlaştırma Kompostlaştırma. Kompostlaştırılmış çamurun bakteriyolojik kalitesini ve sonuçta pazarlanmasını etkileyen en önemli unsurlar. kokusuz ürün eldesi ve 8 . Çünkü çamurun pH'ı kuruma öncesi 7'ye düşecek olursa organizmaların yeniden aktive olmaları koku sorunu yaratabilir. çamurun organik madde içeriğinin azaltılması. (1) kaba madde ilavesi. stabilizasyon işlemine gerek yoktur. sistem tasarımı. çamur özellikleri. Kompostun satışı ile elde edilen gelir işletme masraflarının azalmasına neden olacaktır.5 arasında tutulur ve çamurun stabil hale getirilmesi ve patojen organizmaların bertarafı sağlanır. Stabilizasyon yönteminin seçilmesi kullanılacak nihai bertaraf işlemine bağlıdır. sıcaklık ve oksijen gereksinimidir. Birçok stabilizasyon süreci. yüksek arazi gerektirmesi ve iyi çürütülmemiş çamurların koku ve sinek sorunu oluşturmasıdır. Kompostlaştırma işlemi. termal anlamda çamurun suyunun buharlaştırılması işlemidir. Uygun bir kompostlaştırma işlemi sonunda. Kireç İlavesi Yeterli miktarda kireç ilavesi ile çamurun pH değeri 2 saat süre ile 12. Drenaj ve buharlaşmayı etkileyen faktörler. İşçilik maliyeti oldukça düşük olup özellikle arazi birim fiyatının az olduğu bölgelerde tercih edilmektedir. Isı İle Kurutma Isı ile kurutma. kimyasal şartlandırma ve çamurun bekletme süresidir. İklime ve koku kısıtlamalarına bağlı olarak üzerleri kapatılabilir. Kurutma Yatağı En basit su alma yöntemidir. İstenen katı madde oranı sağlandıktan sonra çamur yataktan sıyırılır ve uygun bir şekilde bertaraf edilir. sinek ve koku sorunu oluşturmaksızın açıkta depolanabilir. çamurun katı madde içeriğini önemli ölçüde azaltır. kurutma yatakları doldur-boşalt şeklinde işletilmektedir. Bu nedenle. Kireç uygulanmış çamur doğrudan kurutma yataklarına alınabilir ve bu durumda herhangi bir koku sorunu oluşmaz.gittikçe azalan hareketli iki filtre bezi arasına alınır ve uygulanan basınç ile su alma işlemi gerçekleştirilir. deneyimli operatör gerektirmemesi ve düşük bakım masrafıdır. kolay ve elastik işletme. iklim koşulları. Bir taraftan organik katıların araziye verilmesi ile doğal kaynakların korunumu sağlanırken. (4) kür ve (5) kaba maddelerin geri kazanımı basamaklarını içerir. nispeten kuru. Olumlu yanları. Diğer süreçler kompostlaştırma ve kireç ilavesidir. Kireç ile stabilize edilmiş çamurun arazide bertarafı dikkat gerektirir. Gerekli sıcaklık organik maddeyi tahrip etmeyecek mertebede olmalıdır. (2) kompost yığınlarının oluşturulması. özellikle aerobik veya anaerobik çürütme. diğer taraftan çamurun hacminin azaltılması. Olumsuz yanları ise. nutrientlerin kazanımı ve patojenlerin bertarafına yöneliktir. çürütme veya şartlandırma işleminden sonra çamur kum yataklara serilir ve doğal süzülme ve buharlaşma ile suyunun uzaklaştırılması sağlanır. Az miktarda organik madde ayrışımı da söz konusudur. biyolojik olarak kararlı ve kokusuz bir malzeme elde edilir. Çamurun nihai kullanımı söz konusu ise stabilizasyon gereklidir. Stabilizasyon Çamur stabilizasyon işlemi ile çürüyemez niteliğe kavuşturulur ve içerdiği patojen organizmalar bertaraf edilir.0 ila 12. Bu durumda nihai ürün gübre veya toprak şartlandırıcısı olarak kullanılabilir. zaman. Bu işlemlerden görüleceği üzere. Yoğunlaştırma. Eğer çamurun susuzlaştırılması ve sonra yakılması gerekiyorsa.

uçucu asit konsantrasyonu. hava ile kurutma işleminden önce su alma için uygulanan mekanik aksamın tipine ve kurutma işlemi süresince çamurun su içeriği az bir malzemeye dönüştürülmesine bağlıdır.) ile karıştırılır. alkalinite. Bununla birlikte. Diğer bir kurutma yöntemi olan mekanik hava kurutma işlemi günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. Çamur hava veya oksijenle karıştırılarak 4060 gün 15-20 0C’de bekletilir. (1) karmaşık organik maddelerin basit bileşiklere hidrolizi. karışım derecesi. nutrientler ve toksik maddeler) çürüme sürecinin verimini etkiler. Çamurla beslenen aerobik bakteriler CO2 üretir. Çamur havasız ortamda 15-60 gün 20-55 0C’de bekletilir. pH’nın 2 saat boyunca 12 ve üstünde ve bundan sonra 22 saat 11. kontrol ve bakım problemleri ve potansiyel hava kirliliğidir. (2) bu bileşiklerin asit bakterileri tarafından uçucu asitlere dönüştürülmesi ve (3) uçucu asitlerin metan bakterileri tarafından metan ve karbon dioksite dönüştürülmesi. sonra karbon oranı yüksek organik materyal (ağaç talaşı. kurutma işlemi sırasında açığa çıkan gazlar. metan ve CO2 üretir. koku sorununun ortadan kaldırılması için işleme tabi tutulmalıdır. Bazı tesislerde metan toplanır ve sistemi ısıtmak için kullanılır. yüksek enerji maliyeti. çok değişik anaerobik ve fakültatif bakteri organik maddenin ayrıştırılmasını sağlar. Bu yöntemin olumsuz yanları. Anaerobik bakteriler çamurla beslenir.patojen organizmaların bertarafı da söz konusudur. Çamura su kaybettirilerek katı oranı % 20’ye çıkarılır. ön çökeltme çamurunun. saman vb. Aerobik çürütme.5’in üzerinde kalması gereklidir. Fiziksel (alıkonma süresi. fazla biyolojik çamurun veya bunların karışımının açık bir tank 9 . Bu yöntemin başarısı. çoğunlukla kireç (CaO) çamura eklenir. Yeterli miktarda alkali materyal. katı yükleme hızı ve katı dağıtımı) ve kimyasal faktörler (pH. Belediye atık çamurlarını stabilize etme yöntemleri Yöntem Tanım Koyulaştırma Kurutma Arıtma çamuru katıları ya gravite ile çökeltilerek ya da hava flotasyonu ile yüzdürülür Birkaç yöntem kullanılabilir Kum yatakları üzerinde kurutma Santrifüj Belt Pres (Filtrasyon) Çamur arıtmada en fazla kullanılan yöntemdir. sıcaklık. Genelde yüksek ve düşük hızlı anaerobik çürütücüler uygulanmaktadır. Tablo 3. Karışım aerobik şartlarda kompostlanır ve kompost süresince sıcaklığın birkaç gün en az 55 0C’de olması gerekir Arıtma Çamuruna etkisi Çamur sıvı özelliğini devam ettirir fakat katı oranı % 5-6’ya çıkarılır Katı oranı % 15-30’a çıkarılır Açıkta kurutma patojenleri azaltır Santrifüj ve filtrasyon yöntemleri bazı nutrientlerin kaybolmasına neden olur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Bitki nutrientleri korunur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Azot oranında kaybolma olur Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Amonyak kaybolur Fosfor bitkilerin alamayacağı forma çevrilebilir Çamurun hacmi azalır Koku azalır Uçucu katılar azalır Organik madde stabilize olur Bir çok patojenler yok edilir Bitki nutrientleri azalır Anaerobik çürütme Aerobik çürütme Alkali stabilizasyon Kompost Çürütme Karmaşık bir biyolojik süreç olan anaerobik çürütme işleminde. Anaerobik çürütme süreci üç kademede gerçekleşir. katı konsantrasyonu.

Yakma Evsel ve endüstriyel atıksuların arıtılmasıyla oluşan çamurların hacimleri mümkün mertebe az olmalıdır. Geri kalan çamur ise derin arazi dolgusu veya yakma şeklinde yok edilmektedir. Fazla miktarda nutrient yüklemesi nedeniyle okyanuslara deşarj ABD’de 1991. peyzaj alanları ve meyve bahçelerinde geri dönüşüm olarak değerlendirilmektedir. problemleri ve riskleri bulunmaktadır. metan atmosfere karışır. Diğer taraftan arıtma çamurlarının derin çukurlara boşaltılmasının riskleri de vardır. kokusuz son ürün eldesi. anaerobik çürütücülere kıyasla düşük ilk yatırım masrafı.içerisinde havalandırılması ile gerçekleştirilir. Derin Arazi Dolgusu Yönetim ve kontrol altında tutma bakımından derin arazi dolgusu belki en basit çözümdür. Her seçeneğin ekonomik ve çevresel faydaları. Çevre bakımından derin dolgu ile arıtma çamuru kirletici ve patojenleri tek bir lokasyonda konsantre hale getirilmektedir. aerobik çürütücülerde ısıtma uygulanmaksızın uzun havalandırma işlemi yürütülür. derin dolgu için uygun araziler gittikçe azalmakta ve arazi maliyeti artmaktadır. Metan global ısınmaya neden olan sera etkisi olan gazlardandır. Arazi dolgusu ile aynı zamanda değerli sahalar kullanılmakta ve potansiyel yararı bulunan organik madde ve bitki nutrientleri kaybedilmektedir. Diğer olumsuz yanı ise soğuk mevsimlerde susuzlaştırma ve bertaraf işleminin veriminin azalması ve istenen kalitede çamur eldesinin mümkün olmamasıdır. tarım alanları. Arazi dolgularında organik atıklar anaerobik dekomposyana uğrar ve metan üretir. Mikrobiyal kütlenin ayrıştırılması işlemi iç solunum olarak tanımlanır ve bu süreç baskın süreç özelliği taşır. Avrupa Birliğinde 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. bazı çevre riskleri oluşturur. boşaltılır. Arazi dolgularından çıkan diğer gazlar kötü kokuya neden olur. Fazla miktarda elementin arazi dolgusuyla dar alanda yoğunlaşması. Arıtma Çamurları Nasıl Değerlendirilir Arıtma çamuru ya organik madde ve nutrient kaynağı olarak faydalı bir şekilde değerlendirilir veya atık materyal olarak görülüp atılır. Aerobik çürütücülerin işletme masrafları (oksijen temini için) daha yüksektir. Ekonomik bakımdan diğer yöntemlerden daha avantajlı görülmekle birlikte. Derin dolgu tekniğine uygun şekilde yapılandırıldığında ve yönetildiğinde çevre riski minimum düzeydedir. Günümüzde belediye arıtma çamurlarının çoğu. Eğer çamur tehlikeli madde özelliği gösteriyorsa muhtemel yeraltı suyu ve toprak kirliliği nedeniyle bu yöntem seçilmemelidir. Diğer olumlu yanları. 1990’lardan önce arıtma çamurlarının çoğu okyanuslara. Biyolojik olarak ayrışabilir maddeler oksitlenir ve mikrobiyal kütle aerobik organizmalar tarafından parçalanır. Şu anda arıtma çamurları yeterli bir şekilde arıtılmakta ve kaliteli ürün biyosolid olarak sınıflandırılmaktadır. Çamur bertaraf etme yöntemlerinden biri 10 . Arazi dolgusunda izolasyon malzemesinin yırtılması veya sızıntı suyu toplayan sistemde arıza gerçekleştiğinde bu elementler yer altı ve yüzey sularını kirletebilir. Evsel ve evsel nitelikli endüstriyel çamurlarda su muhtevası %65 ve altında tutulmalıdır. denizlere boşaltılmaktaydı. Isıtma işlemi uygulanan anaerobik çürütücülerin tersine. eski maden ocakları. Düzenli depolama alanları ile ilgili tercihler yapılırken en iyi yerleşim koşullarında ve en iyi işletme koşullarında bile toprak kirliliği olması muhtemeldir. üst yüzey suyunda düşük BOİ konsantrasyonu ve nispeten basit ve kolay işletmedir.

ısıyla kurutularak. beton yapımında kullanılabilir. çünkü içerdikleri maddeler inorganik gübrelerin yerine geçer. Araziye Verme Arazi dolgusu ve yakma. Çamur ya ayrı olarak ya da çöple birlikte yakılarak depolama hacmi azaltılmaktadır. bahçe vb. Arıtma çamurunun bertaraf yöntemlerinden bir diğeri araziye sermedir. bitki büyümesi ve su kalitesini olumsuz etkiler. insan ve hayvan hayatı. yapı malzemesi olarak da kullanılabilme potansiyeli vardır. Yakma da belli oranda CO2 üretir (diğer sera etkisi gazı) ve bazı uçucu kirleticiler (kadmiyum. Organik maddelerin toprağa bir çık faydası vardır. Akdeniz ülkelerinin toprakları humus yönü ile fakir olduklarından üretim verimini artırmaktadır. Yakma işlemi baca gazlarından uçucu toz ve volatilize kirleticileri ayırabilecek kompleks sistemler gerektirir. biyosolid içerisindeki organik madde ve bitki nutrientlerinin yararlı bir şekilde tekrar kullanılmasını amaçlamaktadır. çok az veya hiç toprak bulunmayan eski maden alanlarında. dioksin) atmosfere karışır. Arıtma çamurları (biyosolid) içindeki organik madde ve nutrientlerin çoğu tarım alanlarında yetiştirilen bitkilerden gelmektedir. Organik madde ve bitki besin elementleri yanında toprağa biyosolid içinde bulunan her türlü kirletici madde ve patojen de verilmektedir. derinlere sızma ve yüzey akışlarıyla kayıp aynı miktardaki inorganik gübrelerden daha azdır.yakmadır. golf. Arıtma çamurlarının doğrudan zirai amaçlı olarak kullanılması ya da düzenli depolama sahasına gönderilerek bertaraf edilmesi giderek artan yasal kontrollere tabi olmaktadır. Mısır gibi Akdeniz iklimi etkisinde olan ülkelerde yaygın olarak uygulanmaktadır. Biyosolid içindeki bitki besin elementlerinin çoğu yavaş salınan organik madde içinde olduğundan. çim alanları. patojenler tamamen yok edilmekte. Arazi dolgusunda olduğu gibi arıtma çamurundaki potansiyel faydası olabilecek organik madde ve bitki nutrientleri kaybolmaktadır. toprak kalitesi. tuğla. pelet haline getirme veya pastorizasyon işlemi ile kalitesi artırılan biyosolidler sebze ve çiçek üretim alanları. Biyosolidler aynı zamanda çiftçilere direk ekonomik fayda sağlar. Araziye uygulama İsrail. sıraya ekilen bitkilerin yetiştirildiği topraklarda. Gübrelerde olduğu gibi yanlış veya fazla 11 . yakma kriterlerinin sıkılığına. Çimento. Bu arıtma çamurunun kontolünü pahalı bir seçenek haline getirmektedir. üretimden tüketime tek yönlü enerji ve madde akışının olduğu sistemlerdir. kurşun. alanlarda da değerlendirilebilir. Bu materyal genellikle araziye gömülür. Bu nedenle yakma sistemlerindeki yatırım maliyetlerinin yüksek olmasına. civa. Biyosolidlerin araziye verilmesi ile bu materyaller diğer ürünün kullanımına geri verilmektedir. organik kimyasalların çoğu bozulmakta ve yakılma ile az da olsa ısı enerjisi elde edilmektedir. Uygun şekilde izlenip yönetilmezse bu. inert inorganik materyal orijinal çamur miktarının % 10-20’si kadardır. Özellikle toprak işlemeli tarım alanlarında. emisyon gazlarının işlenmesi ile ilgili maliyetlerin artmasına ve uçucu küllerle yanma ürünü olarak ortaya çıkan küllerin bertarafı işlemlerinin zorlaşmasına rağmen. arıtma çamurlarının yakılarak bertaraf yönteminin giderek daha fazla kullanılacağı beklenmektedir. Arıtma çamurlarının yakılması ile boşaltılacak materyalin volümü azalmaktadır. terk edilmiş maden ocakları ve ıslah edilmesi gereken marjinal alanlara verilmektedir. Kompost yapılarak. park. Arıtma çamurundaki iz elementlerin çoğu külde konsantre hale gelir (konsantrasyon 5-10 kat artar). Dünyada biyosolidler daha çok tarım alanları. arıtma çamurlarının araziye verilmesi. Arta kalan kül stabildir.

patojen organizma içermediği.3 33 10 16 Avrupa 40 6 37 2 11 4 Arıtma çamurlarının denize atılarak bertarafı ABD’de 1992.2 x106 ton. Üretilen bu çamurun bertaraf yöntemleri Tablo 4’de verilmiştir. Sadece çok iyi stabilize edilmiş çamurun koku ve sinek sorunu yaratmayacağı açıktır. % 9'u yakılmakta ve % 3'ü de kompost yapılmaktadır. Almanya'da yılda 50 milyon ton arıtma çamuru oluşmakta.miktarda biyosolid uygulaması kimyasal element sızması ve yüzeyden akışı hızlandırır.4x106 ton. Etkin bir tanıtım programı ile çamurun kararlı bir ürün olduğu. (3) araziye taşıma maliyeti. böyle bir uygulamanın bir entegre parçası olarak toplumun eğitilmesi önem taşır. Tablo 4. endüstriyel atık ve yollardan akan yüzey sularından kaynaklanan kompleks organik materyaldir. Arıtma çamurlarının tarım alanlarında kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır. çevresel ve toplum değerleri bazında değerlendirmeler yapılmalıdır. Farklı Ülkelerde Arıtma Çamurunun Değerlendirilme Oranları Bertaraf Yöntemi (%) Derin Arazi Dolgusu Deniz Deşarjı Tarım Diğer Yararlı Yakma Diğer Bertaraf ABD 34 6. 2005 yılında Almanya'da çamurun depo edilmesi yasaklanacağı için çamurun yakılmasına ağırlık verilmektedir. İngiltere’de 1. Seçenekler arasında karar verirken. Açık olarak arıtma çamurlarının nasıl değerlendirileceği sorusu hakkında en iyi çözüm yolu bulunmamaktadır. Günümüzün en önemli atık ürünüdür ve bütün dünyada üretilen miktar gittikçe artmaktadır. koku yaratmayacağı ve yeraltı suyunu kirletmeyeceği anlatılmalıdır. (1) bertaraf için gerekli çamur yapısının oluşturulması maliyeti. bunun % 60'ı araziye serilmekte. USEPA arıtma çamurlarının 2000 yılında % 63’ünü (4. Avrupa genelinde 6 x106 ton çamur ortaya çıkmakta ve bu her geçen yıl artmaktadır.1 x106 ton. Toplum genelde stabilize edilmiş çamurun doğasını bilmediği için bu uygulamaya karşıdır. her opsiyonun yarar ve taşıdığı risk birlikte değerlendirilmelidir. Avrupa’da 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. 2010 yılında % 70’ini (5. (2) ön taşıma ve depolama maliyeti. (5) araziye uygulama maliyeti ve (6) çevre koruma ve kirlenmeye karşı izleme maliyetlerinden oluşur. Arıtma Çamurlarının Farklı Ülkelerde Değerlendirme Şekilleri Arıtma çamuru. evsel atık. Toplam maliyet. insan kaynaklı atık.5 milyon ton kuru madde). Almanya’da 2. Fizibilite çalışması yanında çevresel etki değerlendirmesi raporları da hazırlanmalıdır. Almanya'da evsel suların arıtılmasından oluşan çamurların yaklaşık %15'i yakılmaktadır. İngiltere’de halen % 42’si tarım alanlarında kullanılmakta ve oranı artırmayı hedeflemektedir. Tüm bertaraf yöntemleri için ekonomik. Birleşik Amerika’da yılda 5. (4) arazide depolama maliyeti.7 milyon ton kuru madde) tarım alanlarında kullanımını hedeflemektedir. 12 . Bu nedenle. Kuru madde olarak. Çamurların arazide bertarafında en önemli unsur bu uygulamanın toplum tarafından kabul edilebilirliğidir.

Bunlar. Organik toprak iyileştiricileri kaynağına göre temelde iki gruba ayrılabilir. Biyosolidlerin Bitki Yetiştiriciliğinde Değerlendirilmesi Biyosolidler bitki beslenmesi için gerekli olan birçok elementi değişik oranlarda içerir. çamurun ağır metal kapsamına arıtma sisteminin etkisi yoktur.) • Tarım dışı üretilen atıklar (arıtma çamuru. Bu organik iyileştiricilerin toprak kalitesi ve daha geniş perspektifte çevreye olan etkilerinin anlaşılması ve bu maddelerin kullanımının düzenlenmesi gereklidir. % 20-50 katı içeren toprak görünümü ve % 90 katı içeren uru materyale kadar değişebilir. tarımsal olmayan atıklarla birlikte geri dönüşümü sağlamak için artmaktadır. Fiziksel özellik ve görünümleri % 4 katı içeren siyah sıvı suspansiyondan. Tarımsal üretimin uzun dönem sürdürülebilirliğini sağlamak için organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı ve kullanım tekniklerinin düzenli bir şekilde dengelenmesi ve kontrol edilmesi gereklidir. bitki besin elementi miktarı (özellikle azot ve fosfor) ve patojen kapsamlarını etkiler. tarım alanı ve çevresindeki su kaynakları yüzey akışı ve direk kontaminasyonla organik madde aldığında önemli bir kirlilik oluşturur. Bu ise belediye atık çamurlarının ağır metal ve kimyasal kirletici düzeyini yükseltmektedir. Tarımsal üretim sistemlerinin en önemli bileşenidir.Türkiye’de kanalizasyon sularının arıtılmaksızın çevreye gelişi güzel bırakılmaması yasa ve yönetmelikler gereği yasaktır. Arıtma tesisi bulunmayan küçük ve orta ölçekli sanayilerin atıksuları ön arıtmaya tabi tutulmadan direk belediye atıksularına bırakılmaktadır. patojen ve organik mikro kirleticiler de içerir. uzun dönem sürdürülebilirliği ve kalitesi açısından sadece anlık üretim miktarlarına (verim) bakılması doğru değildir. organik madde kapsamı. Bu çoğunlukla organik madde ve onu verildiği toprak karakterine bağlıdır. Biyosolidlerin bitki besin elementi içerikleri ve bunların bitkilere yarayışlılıkları birçok faktör tarafından etkilenir. atıksu arıtım tesis bulunan belediyelerin arıtma çamurları standartların üzerinde metal içerdiğinden halen sadece düzenli çöp depolama alanlarında gömülerek bertaraf edilmektedir. patojen ve sentetik kirletici kimyasallar (örneğin poliaromatik hidrokarbonlar) bulunuyor ise agroekosistemin tamamını etkileyebilir. 13 .) Bu bölümde sadece tarım dışı organik maddeler (arıtma çamuru) üzerinde durulacaktır. Örneğin tarım kökenli atıklarla. Toprak yenilenemez ve sınırlı doğal kaynaktır. Tarımsal olmayan organik maddelerin kirletici etkisi çok değişik şekillerde olabilir. Biyosolidlerin Tarım Topraklarına Etkisi Organik toprak iyileştiricilerinin toprağın fiziksel. Büyük sanayi tesislerinin arıtma çamurları yakılarak veya derin çukurlara gömülerek bertaraf edilmektedir. • Tarımsal üretimde oluşan organik atıklar (ahır gübresi vb. Ağır metal düzeyleri orijinal atık su tarafından belirlenir. kompost. atıksuyun kaynağı. bitki ve insanlar etkilenir. Toprak florası ve faunası. Organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı. atıksu arıtma yöntemi ve biyosolidlerin üretildiği atık çamur yöntemidir. Tarımsal kaynaklı atıklar yüksek oranda karbon ve bitki besin elementi içerirken. biyosolitin alkalinite. kimyasal ve biyolojik özelliklerine hem yararlı hem de istenmeyen etkileri vardır. Farklı tip biyosolidlerin üretiminde kullanılan arıtma prosesleri. Atık içinde ağır metal. Büyük şehirlerde dahil henüz bir çok belediyenin atıksu arıtma tesisi bulunmamakta. tarım dışı atıklar ağır metal. Özellikle azot. fosfor ve organik madde ile iz elementler yönünden zengindir. mezbaha atıkları vb.

mısır. Arıtma çamuru aynı zamanda.4 meq 100/g’a çıktığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte bu etki geçicidir ve zaman ilerledikçe organik maddelerin ayrışması ve mineralizasyonu sonucu KDK azalır. Örneğin lahana. kil ocaklarının ıslahında ve tekrar bitkilendirilmesinde kullanılabilecek bir potansiyeldir. eski çöp dolgu alanlarında. • Bitki besin elementi tutumu artar. uygulanmamış alanlara kıyasla bir çok bitkinin verimi artmaktadır. elementler yavaş salınır. arazi dolgusu ve yakma uzun dönemde tarım alanlarında kullanımından daha az sürdürülebilir seçeneklerdir. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda. Toprağın volüm ağırlığı (bulk density) arıtma çamuru uygulanmasıyla düşer ve toprağın su tutma kapasitesi ile su iletkenliği artar. çevre açısından en uygun uygulama olarak değerlendirilmektedir. Biyosolidler tipik olarak % 50-70 arasında organik madde içerir ve bir kaç yıl devamlı uygulama sonunda toprak organik maddesi artar. tutumu ve yararlılığı artar • Toprak yapısı iyileşir. iyileştirici olarak kirletilmiş veya bozulmuş alanların tekrar bitkilendirilmesi ve ağaçlandırılmasında kullanılan bir maddedir. Organik madde toprak partiküllerini bir araya bağlayarak agregat oluşumu ve stabilitesini artırır ve bu da granüler yapıyı oluşturarak toprak içinde su ve hava hareketini kolaylaştırır. toprak rahat işlenebilir • Su infiltrasyonu. fasulye. bitki ihtiyacını karşılayacak kadar yeterli miktarda inorganik gübre verilen parsellere kıyasla daha yüksek verim alınması toprak yapısına olan yararlı etkiden kaynaklanmaktadır. Katyon değiştirme kapasitesi (KDK) toplam negatif elektrik yükü (100 g/miliekivalan) solusyondaki pozitif yüklü iyonları tutma özelliğidir. Bu olumlu etki kil oranı ve organik madde oranı düşük topraklarda daha belirgindir. Arıtma çamurunun kalitesini iyileştiren teknolojik gelişmeler ve Pazar çamurun toprak iyileştirici olarak kullanımını destekleyen süreçlerdir. Çamur uygulanmış parsellerden. Arıtma çamurlarının bertarafında diğer yöntemler.5’ten 15. • Toprak işleme direnci azalır. Arıtma çamurlarının toprak yapısına olan faydalı etkisine ilave olarak bu maddenin geri dönüşüm olarak toprağa verilmesi. Artan organik maddenin tarım topraklarına faydası şu şekilde özetlenebilir. yem bitkileri ve orman plantasyonlarının verimi çamur uygulaması ile iyileşmektedir.Arıtma çamuru ortalama % 30 karbon içerir ve toprağa verildiğinde organik madde nedeniyle toprağı iyileştirici özelliği gösterir. Bu etki toprağın katyon tutma özelliğinde olan etkisinden kaynaklanır. Bir çalışmada hektara 240 ton anaerobik çürütülmüş arıtma çamuru verildiğinde 1 ay sonra KDK’nın 5. Toprak yapısı ve verimliliğine olan yararlı etki sonuçta bitkisel üretim ve verimini iyileştirir. KDK toprağın indirek verimlilik ölçü parametresi olarak bilinir. Arıtma çamurlarının stabilize edilmesi ve patojen giderimi için kireç kullanılmış ise bu tip biyosolidler toprak asitliğini nötralize eder ve tarımsal kireç uygulamasına benzer fayda sağlar. Metalle kirletilmiş eski maden ocakları ve çevresinin ıslahında. patates ve pancar verimi. Arıtma çamurunun toprağa ilavesinin toprağın fiziksel özellikleri üzerine de yararlı etkisi vardır. agregat stabilitesi artar • Katyon değişim kapasitesi artar • Mikrobiyal aktivite ve çeşitliliği artar 14 .

sayıları azalmaktadır. arıtma çamurunun kalite parametreleri yönetmeliklerle belirlenmiş ve ancak belirli standartlara uyan alanlara. Toprağa arıtma çamuru verilmesi ile maya. toprakta ağır metal düzeyleri. jeolojik özellikler. donmuş veya karla kaplı.Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak verimliliği esas olarak toprak mikroorganizma populasyonunun çeşitliliği ve sağlığına bağlıdır. • Arıtma çamuru uygulanacak arazinin sahibinin yazılı izninin olması gerekir • Korunması gereken alan ve türlerin yaşadığı habitatlara. tarım alanı. park-bahçe ve ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez 15 . istenen kalite özelliklerini taşıyan çamurlar verilebilmektedir. yeraltı ve yüzey su kaynaklarına yakınlık. normal derinlikteki toprakta belirlenen limit değerleri geçmemesi önşarttır. mantar. toprak özellikleri. Bazı çalışmalarda ise alg gibi ototrof toprak bakterilerinin sayısının azaldığı tespit edilmiştir. Bir veya birkaç elementin limit değerleri geçtiği topraklara arıtma çamuru verilemez.5 800 İngiltere (pH 6-7) 300 3 400 135 75 1 300 50 4 3 Arıtma çamuru uygulamasının sınırlandırıldığı alanlar. arıtma çamuru verilemez • Su göllenmiş. Bazı ülkelerde toprakta müsaade edilen maksimum ağır metal yükleri Tablo 5’de verilmiştir. Araziye Verilebilecek Arıtma Çamuru Miktarını Belirleyen Faktörler Bütün dünya ülkelerinde arıtma çamurunun verilebileceği alanlar. Toprakta Müsaade Edilen Maksimum Ağır Metal Yükleri Madde Sınır Değerler Kurşun Kadmiyum Krom Bakır Nikel Civa Çinko Arsenik Molibden Selenyum Kobalt Türkiye 100 3 100 100 50 2 300 ABD 300 39 3000 1500 420 17 2800 41 18 100 Kanada 100 4 36 1 370 15 4 2. yerleşim merkezlerine yakınlık. mevsimsel özellikler. olabilecek olumsuz etki nedeniyle. ağır metal ve mikro organik kirleticilerin mikroorganizma populasyonuna etkisi uzun dönem sonra ortaya çıkabilir. Örneğin. Arıtma çamuru toprak mikroorganizmalarına karbon ve gıda maddesi sağlar. Hangi Topraklara Arıtma Çamuru Verilebilir Toprağın orijinal yapısında var olan ve arıtma çamuru uygulandıktan sonra potansiyel toksik elementlerin topraktaki konsantrasyonunun. Son çalışmalarda toprak mikroorganizmalarının. Tablo 5. aynı toprakta yaşayan toprak hayvanları ve bitkilerine kıyasla ağır metallere daha duyarlı oldukları tespit edilmiştir. toprak Zn ve Cd konsantrasyonunun sırasıyla 300 ve 5 mg/kg’ın üzerinde olduğunda toprakta Rhizobium bakterileri olumsuz etkilenmekte. aerobik bakteri ve aktinomisetler gibi heterotrof toprak mikroorganizmaları populasyonunun arttığı gözlenmektedir. üzerinde yetiştirilecek ürün.8 30 AT 50-300 1-3 50-140 30-75 1 150-300 İsveç 100 2 100 600 50 2. orman.

hayvan ve bitki sağlığına potansiyel riski minimize etmek için çamur uygulama zamanının. Yumuşak meyveler ve sebzeler gibi çiğ olarak yenilen ve toprağa temas eden ürünlere verileceğinde ise uygulamadan hasada kadar en az 10 ay geçmesi gerekmektedir. • Bitki besin maddesi isteğini karşılayacak Agronomik oran üstünde arıtma çamuru verilemez. çamur toprak içine enjekte edilmedikçe yasaklamaktadır. ham çamurun mera alanlarına uygulanmasını ise. Cu ve Zn gibi ağır metal 16 . meyve ağaçları vb. hiç bir sınırlama olmadan uygulanabilir. otlatma ve hasat işlemleri ile koordine edilmesi gereklidir. fakat çim bitkilerine hasada 3 ay kala ve meyve ağaçlarına hasada 10 ay kala arıtma çamuru verilmesi yasaklanmaktadır. Arıtılmış arıtma çamurunun tahıl bitkilerine verilmesinde bir sınırlama yoktur. Yönetmelikler dahilinde üretilen ve hatta satılan arıtma çamuru kaynaklı biyosolidler ise uygun olarak kullanıldığında sebze yetiştiriciliğinde bile her hangi bir sağlık problemi oluşturmadan kullanılmaktadır.0 ve üzerine çıkmıyor ise bu alana arıtma çamuru verilemez • İlk uygulamadan önce arıtma çamuru uygulanacak toprağın. toprak altı su seviyesine 1 m mesafe • % 25 eğim ve üstünde tarım alanları ile % 35 eğimli ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez • Toprak pH’sı 6. Stabilize edilmiş çamur ekimden önce tahıllar. sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaktır. • Arıtma çamuru uygulanan alanda yönetmelikte belirtilen herhangi bir kirletici yönünden sınır değerlere ulaşılmış ise bu tür tarım. ıslah alanı.• Arıtma çamurları aşağıda belirtilen tarım alanı. Genel olarak arıtma çamurları bitki yetiştiriciliğinde değerlendirilecek ise direk insan gıdası olarak kullanılan ürünlere değil hayvan yemi olarak hasad edilen ürünlere verilmektedir. bitki yaşadığı sürece kullanılması yasaktır. Hangi Bitkilere Arıtma Çamuru Verilebilir İnsan. bitki yetiştirme. orman ve ıslah alanlarına verilemez − Devamlı akan derelere 30 metre mesafe. Toprak ıslah alanlarına daha fazlası verilebilir. Türkiye’de yasal olarak ham çamurun tarımda ve ormanda. Ni. Avrupa birliği yönetmeliklerinde arıtma çamuru tarım alanlarında kullanılacak ise şu şekilde değerlendirilmektedir: Arıtma çamuru yumuşak meyve ve sebzelere verilemez. orman. park ve bahçelere arıtma çamuru verilemez. yönetmelikte belirtilen kirleticiler yönünden analiz edilmesi gereklidir. şeker pancarı. Epidemik olarak kusursuz olmayan çamurun mera ve otlaklarda. − Doğal kaynak sularının aktığı yere 30 metre mesafe − İkamet edilen alanlara 100 metre mesafe. bitkilerin yenilen bölümlerinde Cd. yerleşimci yazılı izin verirse mesafe azaltılabilir − Erozyon kontrolü programı olmayan alanlar − Su kaynaklarına en az 100 metre mesafe. Avrupa birliği yönetmeliği stabilize arıtma çamuru uygulanmış meralarda otlatmayı 3 haftalık periyod içinde yasaklamakta. yem bitkileri. ve serada yetiştirilen bitkilere de asla arıtma çamuru verilemez. su sahibi yazılı izin verirse mesafe kısalabilir − Sulak alanlara 30 metre mesafeye kadar − Mevsimsel yüksek toprak altı su seviyesine 30 cm. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda artan ağır metal konsantrasyonu sonucu. yazın kuruyan derelere 10 metre mesafeye kadar.0 ve üzerinde değilse veya arıtma çamuru uygulandığında 6.

04-0. Arıtma Çamurlarının Kimyasal Komposyonu Toksik ve bioakumule olan metaller ve bitki besin elementleri arıtma çamurlarında dikkat edilen en önemli bileşenlerdir.16 3.1 9.1-11 170-2090 7.3-<19.düzeylerinin arttığı bilinmektedir.7 0.5 35-65 51 7.43-4.2-26.1-30.2-7.8 320 12 0. Bununla birlikte biyolojik olarak ayrıştırılmayan atıklar atık sudan arıtma çamuruna transfer edilir.07-0.7-190 1-42 200-1280 260-2570 14-110 0.09 6.4 82 2323 500 500 20-40 0-8. marul. bozulabilir kirletici yükün çoğu ayrıştırılır ve normal olarak KOİ ve BOİ şeklinde ölçülür.5 200-7600 4800 1. patates.6-4. Atıksuların metal yükünün yaklaşık % 60-90’ının çamurda biriktiği tahmin edilmektedir. topraktaki kurşunun bitkiler için alınabilir formda olmadığını göstermektedir.6 44 5-260 1. sıvı olarak uygulanan çamurlarda ise daha yüksektir. Tablo 6. Atık suların arıtılmasında normal olarak.5-12.5 260 30 2. kırmızı pancar.4 0.0-97 0.1 0.42 23-410 14-57 200-1280 500-5130 26-67 10 7. Arıtma çamurunun anaerobik çürütülmesiyle arıtma çamurunun metal yükü tekrar % 20-40 artmaktadır.8 7. Buğday.1-230 1-250 3-3410 1-18 10-99000 84-10400 <1-153 0.2 7 17 .2-10600 0. lahana ve çim bitkilerinde ağır metal artışı tespit edilmiştir.0 2.0 375 970 51 2.7 18-7100 5-39 0. Eğer arıtma çamuru yüksek konsantrasyonda toksik metal ve organik kirletici içeriyor ise tehlikeli atık olarak değerlendirilir ve bertarafı daha sıkı kontrol altına alınır. Topraktaki kurşun düzeyi ile bitki dokularında tespit edilen kurşun düzeyi arasında arıtma çamuru ile doğrudan bir ilişki bulunmaması. Tipik değerlerin bazıları Tablo 6’da verilmiştir. Arıtım sistemlerinde dışarı temiz su verilirken kirleticiler arıtma çamurunda konsantre olur. Arıtma Çamurlarının Tipik Komposyonu Madde Katı Madde % Uçucu katı % PH Alkalinite mg/l CaCO3 Toplam N (g/kg) Al (g/kg) As (mg/kg) Ca (g/kg) Cd (mg/kg) Cl (g/kg) Co (mg/kg) Cr (mg/kg) Cu (mg/kg) Fe (g/kg) Hg (µg/kg) K (g/kg) Mg (g/kg) Mn (mg/kg) Mo (mg/kg) Na (g/kg) Ni (mg/kg) P (g/kg) Pb (mg/kg) Zn (mg/kg) Ham Primer Çamur Dağılım Tipik 2-7 4 60-80 65 5-8 6 500-1500 600 15-40 25 Arıtma Çamuru Genel Dağılım Tipik Çürütülmüş Çamur Dağılım Tipik 2-6 3. Arıtma çamurunun komposyonu endüstriyel aktivite ve uygulanan arıtma çamuru yöntemi ve zamana göre büyük farklılık gösterir.7 4. Bitkilerin alabileceği metal formları toprağa karıştırılan kuru çamur keklerinde daha az.16 120 24 375 1600 <1-176 1-135 1.0 500 850 11 5 3 4.7 2-3520 <1-143 13-19700 101-27800 33 4 10 39 16 4.1-61 9.3 25 4 3.

) maddeleri giderim oranı 18 . Salmonella. Helmint.6 *Kuru ağırlık Türkiye 20 1200 1200 1200 25 1200 3000 Türkiyede bir yılda araziye verilmesine müsaade edilen ağır metal yükü Ağır metal sınır yük değeri (gram/hektar/yıl) Kurşun 2000 Kadmiyum 33 Krom 2000 Bakır 2000 Nikel 330 Civa 42 Çinko 5000 Arıtma çamurlarında incelenen parametreler Avrupa Birliği Türkiye ABD Kuru Madde (%) Organik Madde (% kuru) Azot.500 1850 2500-4000 800 100 200 PCB 8.300 1000-1750 600 40 60 Kurşun 840 500 750-1200 100 40 100 Civa 57 5 16-25 2. sinek. toplam ve amonyak (% kuru madde) Fosfor. • Arıtma çamurundaki kirletici konsantrasyonu (Ağır metal ve kimyasallar) • Arıtma çamurunun patojen giderim prosesi ve patojen giderim oranı • Hastalık taşıyıcı vektörleri çekici (fare. sivrisinek vb.5 Molibden 75 20 Nikel 420 180 300-400 50 15 50 Selenyum 100 14 Çinko 7.5 Krom 3000 1000-1750 100 Bakır 4.Tablo 10 – Tarımda kullanılacak Arıtma çamurlarında müsaade edilen maksimum değerler Kirletici Üst limit (mg/kg)* ABD Kanada AT İsveç Danimarka Almanya Arsenik 75 75 Kadmium 85 20 20-40 2 0. Virüs Spesifik Oksijen İhtiyacı Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Arsenik Molibden Selenyum PCB Araziye Uygulanacak Arıtma Çamurlarında Kalite kriterleri Araziye uygulanacak arıtma çamurlarında aranan kalite kriterleri üç başlık altında toplanabilir.5 1. toplam (% kuru madde) PH Nikel (mg/kg kuru madde) Bakır (mg/kg kuru madde) Çinko (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Kurşun (mg/kg kuru madde) Civa (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Azot Fosfor Potasyum Kalsiyum Magnezyum Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Krom Azot Toplam katı madde Uçucu katı Koliform.

............. ............. = ... Kümülatif Yükleme = Çamurdaki kirletici x Uygulanan miktar x 0.....0025 + x 0.......... Kümülatif Yükleme Oranının Hesaplanması Uygulama Önceden1 x Oranı x 0............................................... İzlenen herhangi bir kirleticinin limit değerleri geçmesi arıtma çamurlarının tarım alanlarına verilmesini engeller. 100 ... ............... x ..... Kümülatif yükleme oranı şu formülle hesaplanır............................... Belirli bir alana her çamur uygulanışında kirletici miktarı önceki uygulamalarda verilmiş toplam miktara eklenir.5= kg/ha şeklinde kg/hektar’a dönüştürülebilir... = ......... Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı Arıtma çamuru verilen alanlarda kirletici konsantrasyonunun limit değerleri geçmemesi gerekir (Tablo 5).. 100 .......0025 + x 0...................0025 + ......... Çamurda izlenen her element için her çamur uygulanışında bu hesaplamaların yapılması gerekir....... Arıtma çamuru uygulanacak alanın toprak analizleri önceden yapılır ve tabloda verilen kirleticilerin topraktaki miktarı belirlenir............. ....Kirletici Konsantrasyonu Arıtma çamurlarında izlenen kirletici konsantrasyonlarının yönetmeliklerde belirtilen limit değerleri (Tablo 10) geçmemesi gerekir...... Tablo 12’de bakır için kümülatif yükleme oranının hesaplanması örnek olarak verilmiştir. 13................................... x ... 19 .................................... Kümülatif kirletici yükleme oranı her kirletici için Tablo 5’de verilmiştir....................... 3 .... Böge Adı. Kirletici KKYO (ton/hektar) Arıtma 100% Çamurunda Kirletici (mg)kg) 2 Uygulama Miktarı Kuru ağırlık ton/hektar ....0025 + Uygulanan Kuru madde (kg/ton) Kirletici ton/ha) (kg/ha) x .. = . Uygulanan Yıl ..........0025 x Önceden Verilen Kirletici Oranı (mg/kg) (KM ton/hektar) (kg/hektar) Tablo................. Toprak analizleri mg/kg (ppm) şeklinde verilmiş ise mg/kg/x 2............. x ... Kurşun Kadmiyum Krom Bakır 100 ...... 3............................. Bu maddelerden herhangi birinin kümülatif yükleme oranı sınır değerleri geçtiğinde bu alana bir daha arıtma çamuru verilemez..... Bu güne = kadar Verilen (kg/ha) = .0025 + x 0..... Bu değerler kümülatif yüklerin hesaplanmasında başlangıç değerlerini oluşturur................... x 0... Tarla. . Arıtma Çamuru Verilmiş Alanda Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı 1....

. 2 . Bu değerleri sağlamak için arıtma çamurunun patojen giderimi proseslerinin birinden geçmesi gerekir.. aerobik koşulları sağlamak için hava veya oksijenle karıştırılır....Salmonella bakterisi 4 gram kuru maddede 3 adetten az olmalıdır. Çürümenin gerçekleşebilmesi için sıcaklığın 40 gün 20 0C’de ve 60 gün 15 0C’de tutulur... Aerobik Çürütme: Arıtma çamuru.. x .... Patojen Giderim Yöntemleri 1..625 135.Enterik virüs 4 gr kuru ağırlıkta 1 plak (küme) oluşturan üniteden az olmalıdır.. x 0.0025 + x 0............ Bakır için Kümülatif Yükleme oranının hesaplanışı A B C Toprak veya Çamurdaki Çamur Hektara Konsantrasyon Uygulama Oranı Çevirme (mg/kg) (Ton/hektar) Katsayısı Topraktaki Miktar İlk Çamur Uygulaması İkinci Çamur Uygulaması Üçüncü Çamur Uygulaması 50 Ax2................. ......0025 31..... Topraktaki kirletici oranı ilave edilmelidir.......... A grubu Arıtma Çamuru .0025 + . 2 Dönüştürme katsayısı 0...25 191...Nikel Cıva Çinko 1 50 .....Araziye verilmeden hemen önce arıtma çamurundan 7 örnek alınır ve analiz edilir.....Canlı Helmint yumurtaları (ova) 4 gr kuru ağırlıkta 1’den az olmalıdır... Patojen giderimi için de değişik opsiyonlar vardır fakat.. .00252 10..... ... bütün opsiyonlarda aşağıda verilen değerlerin elde edilmesi gereklidir...................51 D E Toprak ve Çamurdaki Topraktaki Bakır Miktarı Kümülatif Yük (kg/ha) (kg/ha) 125 125 850 5 AxBx0....Fekal koliform sayısı 1 gr kuru maddede 1000 adetten az olmalıdır.......0025 + ......... x 0...... x . Tablo 14. Alınan örneklerde fekal koliform sayısının geometrik ortalamasının 1 gr kuru ağırlıkta ya 2 milyonun altında ya da oluşan kolonilerin 2 milyonun altında olması gerekir..........625 2500 5 AxBx0...... Patojen Giderimi ABD’de arıtma çamurları patojen giderim oranına göre A ve B grubuna ayrılır.....625 1250 8 AxBx0.. = ..............875 1 Hektarda 2500000 kg toprak olduğu varsayılmıştır.0025 ppm'i kg/ha'a çevirmektedir... = .. B grubu Arıtma Çamuru ............ x . ....... 300 .. = ..0025 25 160.. 20 .....

Bu 5 günlük süre içinde en az 4 saatin 55 0C ve üzerinde geçmesi gerekir. Bu sırada çamur sıcaklığının veya çamur içine verilen gazın sıcaklığının 80 0C olması gerekir. İleri Patojen Giderim Yöntemleri 1. Sıcaklık Uygulaması: Likit arıtma çamuru 30 dakika boyunca 180 0C’de ısıtılır. 3. Patojen giderimi işlemi uygulanmış arıtma çamurları direk toprağın içine enjekte edilebilir veya önce toprağın yüzeyine serilip 6 saat içinde toprağa karıştırılır. Isı ile Kurutma: Çamur direk veya indirek olarak sıcaklıkla muamele edilerek su oranının % 10’un altına düşmesi sağlanır. Yığın kompostlama metodunda 15 gün veya daha uzun süre çamur sıcaklığının 55 0C veya üzerinde olması gerekir. Bu süre içinde yığın 5 kez aktarılmalıdır. 7. 21 . Çamur uygulanacak alan gereksinimi uygulama miktarına göre değişir. organizmalar tarafından besin kaynağı olarak kullanılmasının azaltılmasıdır. Beta Işınlarıyla Işınlama: Arıtma çamuru oda sıcaklığında (20 0C) en az 1. Gama Işınlarıyla Işınlama: Çamur oda sıcaklığında Kobalt 60. yıllar boyunca toplam uygulama miktarı arıtma çamurunda izlenen ağır metallerin kümülatif yükleme oranına göre belirlenir. 4. arıtma çamurlarının hastalık taşıyan sinek. Vektör çekiciliğinin azaltılması aerobik veya anaerobik çürütme ya da alkali stabilizasyonu ile sağlanabilir. bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenirken. Kireçle Stabilizasyon: Çamura yeteri miktarda kireç ilave edilerek pH’nın en az 2 saat boyunca 12’nin üzerine çıkması sağlanır. Arıtma çamurlarının araziye verilmeden önce veya verilme anında bu özelliğini kazanmış olması gerekir. Başka bir değerlendirme yöntemi aerobik çürütülmüş çamurun spesifik oksijen kullanım oranının 20 0C’de 1 gr arıtma çamuru (kuru madde) için 1 saatte 1.2. Pastorizasyon: Arıtma çamuru 30 dakika veya daha uzun süre 70 0C’de tutulur. Sezyum 137 gibi izotoplarla ışınlanır. Genel olarak uygulanan yöntemlerde araziye verilen miktarlar Tablo 15’de verilmiştir. 2.0 megarad dozda beta ışınlarıyla ışınlanır. Açık Havada Kurutma: Arıtma çamuru beton veya kum yataklarda en az 3 ay süreyle kurumaya bırakılır. 5. Araziye uygulama şeklinde de vektör çekiciliği azaltılabilir. Vektör Çekiciliğinin Azaltılması Vektör çekiciliğinin azaltılması. Anaerobik Çürütme: Arıtma çamuru havasız koşullarda 15 gün boyunca 35-55 0C sıcaklıkta ve sonra 60 gün boyunca 20 0C’de tutulur. 4. kemirgen. Termofilik-Aerobik Çürütme: Likit arıtma çamuru hava veya oksijenle karıştırılarak çamur sıcaklığı 10 gün boyunca 55-60 0C’de tutulur. 6. sivrisinek. 3 ay boyunca en az 2 ayın ortalama sıcaklığının 0 0C’nin üstünde olması gerekir. Arıtma çamurundaki uçucu katıların % 38 oranında indirilmesi gerekir. statik havalandırılmalı yığın veya yığın kompostlama metodlarının her hangi birinde çamur sıcaklığı 40 0C veya üzerine çıkarılır ve en az 5 gün bu şekilde kalması gerekir. Kompost yapımı: Konteyner. Arıtma Çamuru Uygulama Miktarları Arıtma çamurlarının yıllık uygulama miktarı. kuşlar vb. 5.5 miligram oksijenden düşük olması gerekir. 3. Kompost: Konteyner veya statik havalandırmalı yığın kompostlama yöntemlerinde çamurdaki sıcaklığın 3 gün boyunca 55 0C veya üstünde olması gerekir.

2 101 12 52 9 Yulaf 3. Çamur verilecek alanda yetiştirilecek bitkinin veya alanın bitki örtüsünün besin elementi gereksinimi dikkate alınır. lif bitkisi. Optimum uygulama zamanı. KcL AT=--------------C (ppm) Bu formül izlenen her ağır metale uygulanır. önceki baklagil bitkisinin bıraktığı azot miktarı 22 AT: arıtma çamuru uygulama miktarı ton/ha L: Metal limiti kg/ha Kc: Dönüştürme katsayısı (1000) C: Arıtma çamurunun metal konsantrasyonu mg/kg . yemeklik bitki. Tablo 16’da bazı bitkilerin besin maddesi ihtiyacı örnek olarak verilmiştir.8 Çim 6. yetiştirme koşulları ve hasad sıklığına göre değişir.Alanda yetiştirilen.4 156 30 118 19 Yonca 9 278 19 160 22 Pancar 34 179 17 120 21 Patates 34 252 29 303 24 Keten 1. Tablo 16.Verim hedefi . ve besin elementi ihtiyacı. ağaç. İzin verilebilen uygulama miktarı en düşük metal üzerinden alınır.7 95 12 47 8 Arpa 3.0 112 15 72 15 Mısır 13. içerdiği azot miktarı ve bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenmesi gerekir.7 133 18 67 7. Toprağın ağır metal içeriklerinin belirlenmesi. alana verilebilecek çamur miktarını belirler. Maksimum uygulama miktarı şu formülle belirlenir. bitki çeşidi. örtü bitkisi.Tablo 15. Bu miktar agronomik yükleme oranı olarak bilinir ve bu oran şu faktörlere bakılarak belirlenir: .4 Kolza 1. yem bitkisi. arıtma çamurunda en fazla bulunan besin elementidir ve yüksek uygulama oranları toprak altı ve yüzey sularında nitrat kirlenmesine neden olabilir. Çamurun uygulama alanına faydalarından birisi de gübre değeridir.Ekim nöbetinde. Araziye verilebilecek arıtma çamuru miktarı (kuru ağırlık ton/hektar) Arazi Uygulama Sayısı Arıtma çamuru miktarı Değişim Genel Uygulama Tarım alanı Yıllık 2-70 11 Orman Yılda 1 veya 3-5 yıl 10-220 44 ara ile Islah alanı Bir defa 7-450 112 Alan belirlenmesi arıtma çamurunun araziye verilmesinde ilk aşamadır. meyve veya alanda var olan bitki örtüsünün azot ihtiyacı .7 96 17 139 9 Azot. Bitkilerin topraktan kaldırdığı bitki besin elementi miktarı (kg/ha) Bitki Verim (ton/ha) N (kg/ha) P (kg/ha) K S (kg/ha) (kg/ha) Buğday 2.1 61 8 41 3. Seçim yerinin belirlenmesinde halk katılımının sağlanmasıda önemlidir. Bu nedenle arıtma çamurunun.

Bitkiler mineralize olmuş inorganik azot kaynakları NH4 ve NO3 kullanabilir. Mineralizasyon oranı üç yıl boyunca Tablo 17’de verilmiştir. yılda alınabilir azot (kg/ton) 23 . Toprak pH’sı 7. çamur araziye uygulandıktan sonra bir kaç yıl devam eder. PH’nın 8’in üzerinde olduğu topraklarda bir çok bitki özellikle mikro besin elementlerini alamaz bunun sonucunda verimlilik geriler ve ayrıca toprağa uygulanan herbisidlerin etkinliği azalır. organik azot oranı ve amonyum oranının bilinmesi gerekir. Volatilizasyon katsayısı (0. Çamur uygulandıktan sonra n. Arıtma çamurunda nitrat çok az olduğu için hesaplamalarda dikkate alınmaz. Sürekli azot yüküne göre yapılan hesaplamalar sonucu fazla kireç uygulaması ile toprak pH’sı yükselebilir. topraklarda oluşturulacak alkalilik problemine de dikkat edilmesi gerekir. ilk uygulamadan sonra birinci yıl alınabilir N (kg/ton) NO3. Azot İçin Agronomik Yükün Hesaplanması Arıtma çamuru uygulandıktan sonra birinci yıl bitkiler tarafından alınabilir azot miktarı şu eşitlikle bulunabilir.5’in üzerinde ise bu topraklarda alkali stabilize edilmiş arıtma çamurunun kullanılması doğru olmaz. Agronomik yükün hesaplanmasında. Organik azotun mineralizasyon katsayısı (Tablo 17) No. Dönüştürme katsayısı (1000 kg/ton) kv. Bu nedenle agronomik yükün hesaplanmasında çamur işleme yöntemi.0 yüzeye verilmiş sıvı çamur) NH3 .50 çamur yüzeye uygulanmış ise. Arıtma çamurundaki organik azotun Mineralizasyon oranı Çamur Ham AerobikAnaerob Kompost uygulamasından Çamur Alkali ik Sonra geçen zaman Stabilize Çamur (yıl) çamur 0-1 40 30 20 10 1-2 20 15 10 5 2-3 10 8 5 3 Kireçle stabilize edilmiş alkali çamuru tarım alanlarında kullanırken. Mineralizasyon oranı. bitkilerin alabileceği NO3 formuna dönüşür. Mineralizasyon oranı çamurun işlenmesine bağlı olarak da değişir. Çamurdaki organik azot mikrobiyal aktivite ile zamanla mineralize olur. Tablo 17. bir sonraki uygulamalar için önceki verilen çamurun son iki yıldaki mineralizasyon oranı dikkate alınır. Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo] Na1 .- Önceki çamur veya ahır gübresi uygulamasından kalan azot Mamur verme yöntemi ve toprağa karıştırılmaya kadar geçen süre Verilen azotlu gübre miktarı Çamurun inorganik ve organik azot kapsamı Çamurdaki azot mineralizasyon oranı Agronomik yükleme oranı kuru ağırlık/hektar olarak ifade edilir. Çamurdaki nitrat miktarı (NO3 N/g kuru ağırlık) kc. 1. çamurdaki amonyum miktarı (NH3 N/g kuru ağırlık) fm. çamurdaki organik azot miktarı (Organik N/g kuru ağırlık) Arıtma çamuru uygulanışından sonraki yıllarda alınabilir azot miktarı Nan= kcfmn (Nn-1 – fmn-1Nn-1) Nan.

90 ton/ha Na1 + ΣNai 18+2.6 kg/ton Bu çamurun alınabilir azot miktarı Na3=f3No2= 0.020 Arıtma çamurundan birinci yıl alınabilir azot miktarı Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo]= (1000)[0. Azot kapsamı NO3-N. Çamur toprak içine uygulanacaktır.010+0. Bitkinin azot ihtiyacı 100 kg/ha. ve No.fmn.020)]= 18 kg/ton UN= 100 kg/ha Birinci yıl UN 100 (kg/ha) AN=-------------------.10(9.= 4. 20 g/kg).56 ton Na1 + ΣNai 18 kg/ton Birinci yıldan sonra kalan organik azot No1= No – f1No = (1000) [0. n ve n-1.4 kg/ton İkinci yıl uygulanabilecek arıtma çamuru miktarı UN 100 AN2=-------------------. önceki uygulamalarda mineralize olan azotların toplamı kg/ton i= 2’den n’e kadar Agronomik yükleme oranı çamurun kuru ağırlığı üzerinden hesaplanır ve sonra çamurun kuru madde oranına göre volumetrik birime çevrilir.020)]= 12 kg/ton Birinci yıl verilen arıtma çamurunda ikinci yıl kullanılabilen azot miktarı Na2=f2No1= 0. NO3.40(0. Bitkinin ihtiyaç duyduğu azot (kg/ha/yıl) ΣNai.96 kg/ton 24 . Örnek: Ham çamurun 3 yıllık uygulama oranını azot ihtiyacına göre hesaplayınız.= 5.020-0.6 kg/ton)= 0. Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı (ton/hektar/yıl) UN. 10 g/kg).20(12 kg/ton)= 2. fmn-1.= --------------------. UN AN=-------------------Na1 + ΣNai AN.40(0.012-0.012)]= 9.4 İlk çamur uygulamasından kalan azot miktarı şimdi No2= N1 – f2N1 = (1000) [0.010 No= 20 g/1000 g= 0.N= 10g/1000g= 0. 0. Çamurun kuru madde 0ranı % 10. Yılda alınabilir azot katsayısı (Tablo 17) Bu eşitlik her yıl için ayrı ayrı hesaplanır Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı şu formülle hesaplanabilir. Volumetrik uygulama oranını hesaplayınız. NH3.20(0.= ----------------------.

Çürütülmüş arıtma çamurundaki azot organik ve bitkilerin alabileceği inorganik formlarda bulunur. çamur ve toprağın karbon/azot oranı. Bu nedenle sürekli çamur uygulamalarında toprağın fosfor kapsamının takip edilmesi gereklidir. Birinci yıl mineralize olmayan organik azot. organik maddenin mikrobiyal oksidasyonu tamamlanmaz ve azot çözünmüş amonyak veya çözünmez organik formda bulunur (çoğunluk mikrobiyal hücre yapısında).96 Arıtma Çamurunda Bitki Besin Elementleri AZOT: Çürütülmüş arıtma çamurları kuru ağırlık olarak % 1-6 azot içerir. organik ve inorganik azot miktarlarının bilinmesi gerekir.İkinci yılda arıtma çamuru az miktarda uygulanmıştır ve bu nedenle azot salım oranı uygulama oranına bağlı olarak gerilemiştir.90/5. Fazla azot bitki kök bölgesinden yıkanarak yer altı sularını kirletebilir. toprak tipi ve su miktarı. Mineralizasyon oranını pek çok faktör etkiler. Aynı kayıp anaerobik çamur içinde geçerlidir. fazla gübreleme ve azot yıkanması ile sonuçlanabilir.56)(2. iklim. Na2=(4. Aerobik çürütülmüş çamurda. Genel olarak kompost ve kurutulmuş çamurun mineralizasyon oranı. Genellikle azot oranına göre yapılan hesaplamalarla verile çamur ile bitki tüketiminden daha fazla fosfor toprağa verilmiş olur. 25 . diğer gübrelerle toprağa verilen azot miktarını (agronomik yük) geçmemesi gerekir. Araziye verilen çamurun birinci yılda mineralizasyon aranı % 100 ile % 12 arasında değişir. Organik azotu bitkilerin alabilmesi için onun önce inorganik forma mineralize olması gerekir.74 ton/ha 18+2. azot uygulama oranının. Bu miktar pek çok bitki ve toprakta ihtiyacın üstündedir. Azot oranına göre uygulanacak çamur miktarında. 1983). takip eden yıllarda mineralize olur fakat. kurutma esnasında amonyak azotu nitrata oksitlenir ve kaybolur.12+0.8-6.5 fosfor içeren çamur 10 ton olarak hektara verildiğinde 150 kg/ha fosfor verilmiş olur. Aerobik çamurda toplam azot içinde amonyak azotunun oranı % 10.1 arasında fosfor içerir. bitkinin fosfor ihtiyacına göre yapılmalıdır. sıvı çamur ve çamur kekinden daha düşüktür. çamur tipi. Organik azotun mineralizasyon oranı dikkate alınmadan. Yalnız fosforun inorganik formu yıkanmaz ve toprakta birikir.= 4. Arıtma çamurundaki fosfor da azot gibi organik ve inorganik formlarda bulunur.4 kg/ton)= 2. FOSFOR: Arıtma çamuru tipik olarak % 0. Örneğin %1. Anaerobik çürütülmüş sıvı çamurda. oran gittikçe azalır. Bunların oranı arıtma çamurunun ne tip işlemden geçtiğine bağlı olarak değişir. Çamur azot kaynağı olarak kullanıldığında. çamur uygulaması. efektif salım oranının bulunması gerekir ve bu şu şekilde bulunur. anaerobik çamurda ise amonyak toplam azotun % 30’u kadardır (Linden.12 kg/ton 100 AN3= ----------------------. Ticari gübrelerin azot oranı ise % 11-82 arasındadır. Birikimini söz konusu olduğu durumda çamur hesaplamaları azot ihtiyacına göre değil. Yüksek fosfor oranı yüzey sularının kirlenme riskini artırır. Aerobik çürütülmüş çamurda mikrobiyal oksidasyon daha fazladır ve organik azot oranı daha azdır.

Bu sayede toprak içinde hava ve su hareketi kolaylaşır. Çamurun Toprağın Fiziksel Yapısına Etkisi Organik Madde: Toprak organik maddesi. su hareketi azalır. Bununla birlikte düşük miktarlar bile (27 ton/ha) toprağın yapısını agregat oluşumu ve poroziteyi attırarak düzeltmektedir. Bitkilerin su ihtiyacına göre yapılan hesaplamalarda. toprak havası azalır.Diğer Elementler: Azot ve fosfora ilave olarak çamur. bitki ihtiyacından daha fazla azot ve fosforun toprağa verilme ihtimali yüksektir (özellikle kurak bölgelerde). ürünün kalitesini bozar.. mangan ve çinko da içerir. Su Tutma Kapasitesi: Genellikle arıtma çamuru uygulaması toprağın su tutma kapasitesini artırır. demir. su kaynağı ve arıtma tekniğine bağlı olarak değişir. 1983). Şehir arıtma çamurları tipik olarak litrede 10-40 mg azot. Agregat stabilizasyonun araştırıldığı bir çalışmada Agregat stabilizasyonu çamur uygulamasında %24. bitki ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. poroziteyi artırarak toprak yapısını iyileştirir.. 1-30 mg fosfor içerir (Asano ve ark. Arıtma çamurunda ortalama olarak % 50 oranında bulunan organik madde agregat oluşumu ve stabilitesini sağlayarak toprağın yapısını iyileştirir. Arıtma çamurlarının besin elementi konsantrasyonu. Bitki artıklarıyla toprağa gelen organik madde. Agregat oluşumu kimyasal ve mikrobiyal aktivitelerin sonucunda gerçekleşir. Organik madde ya direk olarak suyu bünyesinde tutar veya toprakta poroziteyi artırarak indirek olarak suyun tutulmasını sağlar. 1985). Yalnız toprağın fiziksel özelliğini önemli ölçüde değiştirmek için bitki ihtiyacını karşılayacak agronomik miktarın üzerinde çamur verilmesi gereklidir (Chaney ve ark. 1987).1992) Anaerobik çürütülmüş çamur diğer çamurlara göre en iyi stabilizasyonu sağlamaktadır (Paglia ve ark. bu elementlerin çoğu. turunçgil ve üzümün kalitesi yüksek azottan olumsuz etkilenmektedir (Bouer ve Idelovitch. toprak sıkılaşır ve volüm ağırlığı artar. Arıtma çamuru azotun agronomik oranına göre verildiğinde. ahır gübresi uygulamasında %22. potasyum. Bitkinin gübre ihtiyacının olmadığı zamanlarda sıvı çamurun verilmesi. (Martes ve Franken-Berger. Strüktür ve Agregat Oluşumu Arıtma çamuru toprağın mineral bölümünden daha az yoğundur ve toprağın volüm ağırlığını azaltarak. toprak agregatlarının stabilitesi bozulur. Örneğin domates. toprak partiküllerini bir araya bağlayarak büyük agregat oluşumunu sağlar ve toprakta boşluk oranı artar. yoncada %40 ve saman uygulamasında %59 artmıştır. ya sızma kayıplarına neden olur veya fazla azot hızlı bitki büyümesine neden olarak verimi düşürür. Arıtma çamurunun içinde bulunan tuzlar ve iz elementlerinde potansiyel zararının dikkate alınması gerekir. magnezyum. Arıtma Çamurlarının Sulama Suyu Olarak Kullanılması Su oranı yüksek arıtma çamurları genellikle sulama suyu olarak kullanılırken aynı zamanda besin elementleri de toprağa verilmektedir. 26 .1981). büyük porlar kaybolur. yabancı otlanmaya neden olur. Organik maddenin yetersiz olduğu durumda. bitki büyümesi için gerekli diğer elementler olan kalsiyum. mikrobiyal parçalanma ile uzaklaşan organik maddeden daha azdır. Toprak işlendikçe organik maddesi zamanla azalır ve toprağın fiziksel yapısı bozulur. yağış veya sulamayla agregatlar parçalanır. potasyum hariç. patates. Sürekli toprak işlemeli tarım altındaki toprakların organik maddesi çok düşüktür.

Arıtma çamurları ve atık sular aynı zamanda tuz da içerir. Arıtma çamurundaki bileşikler dört grup altında toplanabilir: 1. bikarbonat. İz elementler. Organik maddelerin çoğu CO2 ve suya dönüşür ve birlikte bir kısmı humus olarak toprağın yapısına katılırlar. nitrat. bakır. çünkü elementlerin topraktan sızmasını engeller. arsenik. Çözünür katyon. klor.7 mg/litre’nin üzerindeki konsantrasyonu duyarlı bitkilere toksik etkide bulunur. 4. Yüksek SAR. Humus toprağın negatif enerji yükünü ve böylece KDK’yı arttırır.sodyum. Bu maddelerin hepsini bitkiler absorbe eder ve bunlar arıtma çamurunun bir bakıma gübre değerini gösterir. Sürekli çamur uygulamalarında bu elementler toksik olacak seviyede birikebilir (Chang ve ark.Su Hareketi: Organik madde çamurdaki toprak yüzeyini tıkayarak geçici süre infiltrasyonu ve havalanmayı bozabilmektedir. 3. fazla sulama yapıldığında topraktan yıkanıp uzaklaşır. arıtma çamurlarındaki iz elementler. zayıf olarak tutulur.. Borik asitin enerji yükü yoktur. Tuz bitki kök bölgesinden uzaklaştırılamazsa toksik etki yapacak düzeyde birikebilir. Sodyumun toprak yapısına etkisi. Bu elementler bitkiler tarafından fazla kullanılmadığı için üst toprak katlarında birikir.Zehirli inorganik kimyasallar. düşük tuzluluk toprağı disperse eder. magnezyum. potasyum. selenat ve bor (borik asit. Arıtma Çamurunun Toprağın Kimyasal Yapısına Etkisi: Biyolojik stabilize çamurunun ortalama kuru ağırlığının %50’si organik maddedir. karbondioksit. 1992.. organik madde ve inorganik maddeye dönüşür. Sodyumun toprak yapısı ve infiltrasyona etkisi Sodyum adsobsiyon oranı (SAR) ile belirlenebilir. su ve düşük maddeler. selenyum. infiltrasyon ve agregat oluşumunu olumsuz etkilemektedir. 27 . Arıtma çamurundaki.anyon ve moleküller. McGrath ve ark. KDK (Katyon Değişim Kapasitesi) toprağın katyonları tutma kapasitesinin ölçüsüdür. Zehirli organikler. nikel. anyon ve moleküller. Bu özellikle kurak bölgelerde sürekli sulama sonucunda ortaya çıkar.kalsiyum ve magnezyumun yüksek olduğu durumda toprak yapısı bozulmakta. 2. Çamur toprağa verildiğinde ayrışır. sülfat. molibden ve diğerleri toprak solusyonuna geçer. Çözünür Katyon. infiltrasyonu attırmakta ve bazı durumlarda erozyonu azaltmaktadır. kalsiyum. 1994). Dayanıklı bitki pamuk ise sulama suyundaki 10 mg/litre konsantrasyona kadar dayanır (Maas. Anyon ve Moleküller Arıtma çamurlarındaki. tarımsal yönden önemli katyon. Borun sulama suyundaki 0. Yüksek KDK istenir. Tuzluluk ayrıca bitki gelişimini de olumsuz etkiler. yapılı organik asit. borat)’dır. İz Elementler Organik maddelerin ayrışması sonucu. Atık sular sulama suyu olarak kullanılacağında duyarlı bitkilerde bor konsantrasyonuna dikkat edilmesi gerekir. Yukarıda belirtilen organik maddelerin agregasyona etkisiyle toprak yapısını düzeltmesi sonucu topraktaki su hareketi. kurşun. Bunlar iyon değiştirme dengesine girer ve tutunamayanlar drenaj suyuyla yıkanır. Yağışlı bölgelerde tuz topraktan yıkanır. 1990). kadmiyum. kobalt. sodyum. çamurdaki sodyum konsantrasyonuna Mg ve Ca konsantrasyonu oranına ve tuzluluğa bağlıdır.

Bitkilerde biriken bu elementler. belediye arıtma çamuru ve arıtılmış kentsel atık su çok az miktarda inorganik kimyasal içerir. molibden ve çinko bitki beslenmesi için gereklidir ve arıtma çamuru bu elementlerin eksikliğini giderebilir. Zehirli İnorganik Kimyasalların Toprak ve Bitkide Birikimi Endüstriyel atıksular etkin olarak ön arıtmadan geçtikten sonra şehir kanalizasyonlarına verildiğinde. Tablo 7.08 Yulaf 0. 1983). kurşun. Nötral ve alkali topraklardaki zarar fazla olmaz. Kadmiyum uzun yıllar boyunca insan diyetine fazla miktarda var olduğunda kronik toksik etkide bulunur (Kostial.. krom. bakır. 1986. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin element alımı Zn>Cd>Ni>Cu>Pb>Hg>Cr. cıva ve nikelin bitkiler tarafından az miktarda alındığı. kurşun. çinko oranının arttığı fakat. diğer elementler arsenik. çiftlik hayvanı ve yaban hayvanlarında zehirli olacak düzeyde birikebilir (Logan ve Chaney. Genel olarak asit karakterli topraklarda büyüyen bitki dokularında yüksek konsantrasyonlarda iz element birikir ve bitkiler bundan zarar görürler. cıva ve selenyumun ise alımının artmadığı tespit edilmiştir (Bray ve ark.21 Domates 0. Levander. kadmiyum ve nikel biriktiği ve toksik belirtilerin görüldüğü değişik çalışmalarda ortaya koyulmuştur.97 0. Bitkiler tarafından alınan bazı metaller bitkiler için gerekli olmakla birlikte. büyümeye olumlu etkisi olmayan metaller de (Cd. 1986). Genellikle arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin metal alımı çok yüksek değildir.27 Arpa 0. Üç yıl boyunca hektara 15-90 ton arıtma çamurunun verildiği topraklarda yetiştirilen silaj ürününde kadmiyum.32 Turp 0. Arıtma çamuru ile uzun yıllar bitki yetiştiriciliğinin yapıldığı çalışmalarda.31 0.18 0. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerde ağır metal konsantrasyonu genellikle uygulanmamış topraklardan daha yüksektir (Tablo 7).13 0.40 0. bakır.21 Mısır 0. 1986). artışın sınır değerleri geçmediği. Bakır. Arıtma çamuru uygulanmış ve uygulanmamış alanda yetiştirilen farklı bitkilerin yenilen bölünlerinde Cd consantrasyonu (mg/kg) Ürün Çamur Çamur uygulanmamış uygulanmış Marul 8. Yönetmeliklerde belirtildiği şekliyle tarım alanlarına arıtma çamuru verildiğinde toprakta biriken ağır metaller kolaylıkla hesaplanabilir. Fazla miktarda metal alımı fitotoksik simptomlar oluşturabilir ve sonuçta verim ve ürün kalitesi düşer. Mo ve Se kritik düzeyin üstünde tüketildiğinde hayvanlara toksiktir (Mill ve Davis. onları yiyen insan. çinko. Sonuçta belediye arıtma çamuru ve atık sularının tarım alanlarında kullanılması problem oluşturmaz. kadmiyum.1 0. Asit topraklarda yetişen bitkilere arıtma çamuru verildiği durumda bitki dokularında fazla miktarda. molibdeni özellikle baklagil bitkilerini fazla aldığı tespit edilmiştir.74 0.08 28 . çinko ve selenyum alım oranının bir çok bitkide fazla olduğu. Pb vb. arsenik.7 Lahana 0. 1985).) bitkilerde birikebilir.

yaşı ve diyetine bağlıdır. bitkiye fosfor ve çinko elementlerini verir. azot. mantar ve algler toprağın organik maddesini ayrıştırması. 1991. Bir çok organik bileşik arıtma çamurunda az miktarda bulunur ve toprakta birikimi analitik metotlarla tespit edilemeyecek kadar azdır ( O’Conner ve ark. Mikorhiza bitki ile mantar arasındaki simbiyotik yaşamdır. bakteri. bazı çalışmalarda çamur uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerle otlayan sakatatlarında Cd konsantrasyonunun artışı tespit edilmekle birlikte. çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi veya çamur bulaşmış bitkilerin yenmesinden kaynaklanır. Mikroorganizma Miktarı ve Aktivitesi Otlayan Hayvanlar Ağır metal ve organik mikro kirleticilerin otlayan hayvanlara etkisi. 1989. Normal Zn konsantrasyonu 17-150 mg/kg iken bitki dokularındaki Zn konsantrasyonu 963 mg/kg olarak tespit edilmiştir. Birikim bitki tür ve çeşitlerine de bağlıdır. 1991). biyolojik azot fiksasyonu. mikorhiza etkinliğini etkilemektedir (Giller ve ark.0 mg/kg taze ağırlık/sakatat EEC). Bununla birlikte.5-1. aktinomiset. Smith. organların fizyolojik fonksiyonuna bağlı olarak. 29 . Solusyon kültüründe Cd alımının incelendiği bir çalışmada. Cd hayvanlardan insanlara besin zinciri ile geçişte çok küçük risk oluşturmakta. gövde ve yapraklarda.. 1994). ayrışmaya dayanıklı olanlar toprakta birikir. Cd. Uzun dönem çamur uygulaması ile toprakta metal birikiminin mikrobial aktivite ve mikroorganizma miktarı. daha yüksektir. son olarak ta tohum ve yumrularda yüksektir. Webber ve ark. • Çamur uygulanmış topraklardan kaynaklanan kirleticileri biriktirmiş otları yemeleri • Üzerine çamur bulaşmış otları yemeleri • Çamur uygulanmış toprakları yemeleri (Toprak koyunların %1-2 diyetini oluşturur) Ağır metallerin hayvanlarda birikimi hayvan türü. Zehirli Organiklerin Toprak ve Bitkilerde Birikimi Organik kimyasallar toprağa verildiğinde volatilize olur. sakatat ve kemiklerdeki birikim. Kurşun Cd kadar bitkiye alınan ve biriktirilen element değildir. Mantar bitkiden karbonhidrat sağlarken. Toprakta biriken kimyasallar da bitkiler tarafından çok az alınır veya hiç alınmaz. Bununla birlikte fitotoksik simptom ve verim düşüklüğünün olmaması metallerin bitki dokularında birikmediği anlamına gelmez. bu kabul edilebilir sınırlar içindedir (<0. Pb ve Cd konsantrasyonu böbrek ve karaciğerde. Sonuçta volatilize olmayan.. Ağır metal birikimi çoğunlukla kök. Diğer bir arıtma çamuru çalışmasında bitki dokusunda 474 mg/kg Zn konsantrasyonu tespit edilmesine rağmen fitotoksik etki ve verim düşüklüğü tespit edilmemiştir. domates yapraklarındaki Cd oranının havuç yapraklarındakinden 70 kat daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. ayrışır veya toprağa adsorbe olur. hayvanlara etkisi de genellikle olmamaktadır.Fitotoksik simptomlar 2440 mm/kg Zn konsantrasyonunda. Arıtma çamurlarının Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak mikroorganizmaları. sıvı arıtma çamuru uygulanmış (228 ton/ha) toprakta yetişen soya bitkisinde gözlenmiştir.. kükürt gibi bitki besin elementlerinin doğal döngüsünde onemli rol oynar. fakat bu bitkiyi yiyen hayvan ve insanlarda birikim yapacak kadar yüksektir. fosfor. Fe ve Mo fitotoksik düzeyin altında bitkide birikebilir.

kilo kaybı. nadir olarak çamur bulaşık bitkilerin veya çamur uygulanmış toprağın direk yenilerek (çocuklar) yüksek düzeyde madde alımına rağmen. Cd Açıklama Çamurda > %4 Fe. Mo. Ca Fe. organik madde Bitkilerin organik mikro kirletici (OMP) alımı genellikle düşüktür. lipofilik OMP’lerin yağ dokusu ve süte transferinin en önemli potansiyel yoludur. Tablo 8. mineral dengesizlik oluşturarak diğer metalin alımı veya birikimini azaltır. Cu eksikliğine neden olur Diyetteki fazla Zn Zn (>1000mg/kg)Cu yetersizliği oluşturur Diyetteki 50 mg/kg Cu toksisite problemi oluşturmaz Çamur Cd içeriği < Zn içeriğinden küçüktür Çamurdaki düşük Cd:Zn oranı akumulasyon riskini azaltır Antagonism akumulasyonu azaltır Cd Pb Fe. Çamur veya çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi. Özel bir ağır metalin alımı. Ca. bitki ve hayvansal besinleri tüketerek insanlara geçişi potansiyel risktir. ve bu şekilde hayvanlara transferi sınırlıdır. 30 . kemik bozukluğu.Pb ve Cu için gıda zincirinde antogonistik etki Eleme nt Cu Temel Antagonist S. elementler arasında kompleks antogonistik etki de vardır (Tablo 8). Arıtma çamuru uygulanmış merada otlayan hayvanlarda Cd . Zn. Fakat bunun insan sağlığı için ciddi risk oluşturmadığına inanılmaktadır. Bu bazı üretim kriterlerinin.Ağır metallerin birikim yoluyla hayvanlara toksik etkisinin bulunmayışıyla birlikte. üremede aksaklıklar şeklinde ortaya çıkabilir. Zn. Fe. İnsan Sağlığı Arıtma çamurlarının tarım topraklarına verilmesi sonucu ağır metal ve OMP’lerin. P.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful