P. 1
Arıtma Çamuru

Arıtma Çamuru

|Views: 194|Likes:
Yayınlayan: Tuba Tünay

More info:

Published by: Tuba Tünay on Jul 20, 2012
Telif Hakkı:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/23/2015

pdf

text

original

Giriş 1950’lerden önce evsel ve endüstriyel atıksular hiç bir arıtım işlemine tabi tutulmadan dere ve nehirlere bırakılmaktaydı

. Şehir nüfusu arttıkça dere ve nehirlerin doğal arıtma kapasitesi aşıldı ve su kalitesinin bozulmasına neden oldu. Su kalitesinin bozulmasını önlemek için bu tarihten itibaren atıksu arıtma tesisleri kurulmaya başlandı. Bu şekilde dere ve nehirlerin su kalitesi artırıldı fakat, uğraşılması gereken diğer bir madde “arıtma çamuru” ortaya çıktı. Arıtma tesislerine gelen atıksuyun yaklaşık % 99’ı temizlenmiş olarak dışarıya bırakılmaktadır. Geri kalan ve arıtma tesislerinde kalan diğer madde seyreltik katı süspansiyondur. Bu atıksu arıtma katısı genel olarak arıtma çamuru olarak adlandırılmaktadır. Biyosolid kavramı ise atıksu arıtma endüstrisine yeni girmiş bir kavramdır. Endüstri “Biyosolid” kavramını belediye arıtma çamurunun, stabilizasyon ve patojen azaltılması gibi işlemlere tabi tutulmasından sonra araziye uygulanabilecek hale gelmiş kaliteli madde olarak tanımlamaktadır. Bu kavram yüksek kaliteli arıtılmış, stabilize edilmiş atık çamuru, ham çamur ve fazla miktarda çevre kirletici içeren çamurdan ayırt etmek için kullanılmaya başlanmıştır. Biyosolid kavramı aynı zamanda biyolojik proseslerle üretilen arıtma çamurunun endüstriyel kaynaklı çamurdan ayırt etmek için de kullanılmaktadır. Bu şekilde arıtma çamurunun kötü imajı da silinmeye çalışılmaktadır. Atıksuların arıtılmasından arta kalan arıtma çamuru bütün dünyada giderek artmakta ve alternatif bertaraf yolları aranmaktadır. Arıtma çamurları halen büyük ölçüde derin arazi dolgusu depolama alanlarında, yakılarak ve giderek artan oranlarda tarımsal alanlarda bertaraf edilmektedir. Eskiden uygulanan okyanuslara deşarj ise 1992 yılında ABD’de, 1998 yılından itibaren ise Avrupa ülkelerinde yasaklanmıştır. Halk sağlığı ve çevre açısından risk taşıyan arıtma çamurunun tekrar kullanımı ancak bitki yetiştirilen alanlarda kullanımı ile olabilmektedir. Arıtma çamuru bertarafında hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın arıtma çamurunun o yöntem için yönetmeliklerle standartları belirlenmiş özellikleri taşıyor olması gerekir. Özellikle araziye uygulanacağında, çevreye etkisi, bitki, hayvan ve insan sağlığına olabilecek potansiyel riskler nedeniyle sınırlar çok daha daraltılmış ve kontrol altına alınmıştır.

Arıtma çamuru

Atıksuların arıtılması sırasında, kendiliğinden çöken katı maddeler ile biyolojik veya kimyasal işlemler sonucunda çökebilir veya yüzebilir hale getirilen katı maddeler çökeltilerek veya yüzdürülerek atık sulardan ayrılır arıtma çamuru konsantre hale gelir. Arıtma çamuru evsel veya evsel nitelikli sanayi çamurları, endüstriyel kaynaklı arıtma çamurları veya karışım halinde olabilir. Evsel atıksular, bazı parametreler ve bunlara ilişkin limit değerleri dikkate alınarak ön arıtmadan geçmesi gereken veya gerekmeyen bazı endüstriyel atık sularla birlikte arıtılabilir. Evsel nitelikli atıksı arıtılmasında a) primer ve b) sekonder olmak üzere iki temel yöntem kullanılır. Primer arıtımda yer çekimiyle belli bir zaman süresinde çökebilen katılar uzaklaştırılır ve bu arada kısmi organik madde giderimi sağlanır. Primer çamurda % 3-7 arasında kuru madde bulunur ve bunun % 60-80’i organik maddedir. Sekonder arıtma olarak biyolojik arıtmada ise (aktif çamur sistemi, damlatmalı filtre vb.) mikroorganizmalar aracılığı ile organik maddenin parçalanarak arıtılması ve mikrobiyal çamur oluşumu sağlanır. Bu işlemlerle organik madde % 90 oranında giderilir ve tipik olarak % 0.6-2.0 arası kuru madde içeren sulu çamur oluşur. Kuru madde % 50-60 arasında organik 1

madde içerir. Bu çamurdaki suyun giderilmesi primer çamura göre çok daha zordur. İleri arıtma teknikleri; kimyasal çöktürme, filtrasyon vb. yöntemlerle çıkan çamur da karıştırıldığında, ham çamurun % 93-99,5 arasında su bulunur. Ham çamurun hacminin azaltılması için çamur yoğunlaştırma, çamur susuzlaştırma ve alkali (kireç) ilavesi ile stabil hale getirilir.

Stabilize Çamur

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurlarda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek bakteri, Salmonella (tifo), Vibrio (kolera), Basili dizanteri (Shigella), mide barsak hastalıklarına neden olan (E.koli) vb., virüsler, sarılık (Hebatit A), çocuk felci (Poliovirus), Menenjit (Echovirus) vb., Protozoa, akut diyare (Entamoeba histolytica), barsak solucanları, kancalı kurt, tenya parazitleri ve bunların yumurtaları çok fazla bulunur. Çevre Kanununa göre çıkartılan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde, ham çamurun tarımda ve ormanda, sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaklanmıştır. Arıtma çamurunun organik madde oranının düşürülmesi, sağlıkla ilgili tehlikeli patojenleri yok etmek için biyolojik, kimyasal, sıcaklık ve diğer uygun yöntemler kullanılarak stabilize edilir. Yoğunlaştırılan çamurun kimyasal olarak stabilizasyonu kimyasal madde ilavesiyle (kireç, CaO), biyolojik olarak stabilizasyon aerobik veya anaerobik stabilizasyon ya da kompostlaştırma işlemi ile yapılır. Çamur stabilize edildikten sonra, doğal ya da mekanik metodlar kullanılarak nem alma işlemi yapılır. Doğal nem alma; çakıl ve kum yatak üstüne ortalama 20 cm’lik tabaka halinde verilen sulu çamurun, suyunu kum tabakada drenajla ve kısmen de buharlaşma ile kaybetmesi işlemidir. Su alma işlemi 20-30 günde tamamlanır ve bu süre sonunda oluşan çamur keki kürek veya makineyle küreyerek uzaklaştırılır. Nem alma amacıyla çamur lagünleri de kullanılabilir. Çamur lagünlerinde küreme yapılmaz, lagün doluncaya kadar işletmeye devam edilir. Dolunca terk edilir veya çamur keki boşaltılarak başka yere taşınır. Koku sorunu ve fazla alan gereksinmesi nedeniyle doğal su alma yerine mekanik nem alma metodları kullanılabilir. Mekanik nem atma metodlarında; - Santrifüjler - Filtrepres - Belt filtre (Bant filtre) - Torba filtre üniteleri kullanılmaktadır. Arıtma Çamurlarının Genel Özellikleri Fiziksel Özellikleri Birçok çamur örneğinin özgül ağırlığı takriben suyun özgül ağırlığına yakın olup pratik hesaplamalarda 1.0 olarak alınabilir. Arıtma sistemi içerisinde ön çökeltim çamurları genellikle gri-kahverenkli ve kötü kokuludur. Havalandırma havuzlarında meydana gelen aktif çamur ise kahverenkli ve flok (belediye atıksu çamuru) görünümlüdür. Rengin koyuluğu septik koşulların başladığını, açık renk ise yeterince havalanmadığını gösterir. Çamurun katı ve sıvı kısımları arasındaki ilişki katı madde konsantrasyonu olarak tanımlanmakta ve mg/lt veya % katı madde olarak belirtilmektedir. Örneğin özgül ağırlığı 1.0 olan bir çamur için 10.000 mg/lt katı madde konsantrasyonu % 1 kuru maddeyi (105 0C’de 24 saat kurutma) ifade eder. 2

Arıtma Çamurlarının Kimyasal Özellikleri Arıtma sistemlerinde üretilen arıtma çamurlarında; günümüz modern toplumlarının kullandığı bir çok organik ve inorganik madde, mutfak, bulaşık, banyo ve tuvalet atıkları, endüstriyel atıksular, solventler, mikro organik kirletici kimyasallar, pestisitler, yol ve kaldırımlardan akan yüzey suları vb. içinde bulunan her türlü kirletici madde bulunabilir. Yeni sınırlamalarla endüstriyel atıksular ancak ön arıtmaya tabi tutulduktan sonra ve limit değerlere uyuyor ise şehir atıksu şebekesine deşarj edilebilmektedir. Bu maddelerden bir kısmı insan, hayvan ve bitki sağlığını tehdit edici maddelerdir ve sıkı kontrolleri gerekmektedir. Kimyasallar hariç arıtma çamurlarında biriken organik ve mineral maddeler çoğunlukla topraktan gelmektedir. Endüstriyel prosesler ve evlerde kullanılan sentetik maddelerle arıtma çamurlarına gelen metaller toksik düzeye ulaşabilmektedir. Özellikle arıtma sistemine gelen ağır metallerin % 60-90’ı arıtma çamurunda konsantre olmaktadır. Ham çamur ve anaerobik parçalanmaya uğramış atıksu arıtma çamurlarına ait bazı kimyasal özellikler Tablo 1’de verilmiştir. Arıtma çamurları istenmeyen kimyasal ve ağır metaller dışında yararlı olarak değerlendirilen azot, fosfor, organik madde yönünden zengindir ve tarım alanlarında geri dönüşüm sağlaması amacıyla değerlendirilmesi gerekmektedir şeklinde değerlendirilirler.

Tablo 1. Ham ve anaerobik arıtılmış çamurların tipik kimyasal özellikleri Madde
Toplam Kuru Madde 2.0-8.0 Uçucu katılar % KM Gres, Yağ vb.%KM Protein % KM Azot N %KM Fosfor P2O5 %KM Selüloz % KM Demir (sülfit hariç) PH değeri 60.0-80.0 6.0-30.0 20.0-30.0 1.5-6.0 08-3.0 8.0-15.0 2.0-4.0 5.0-8.0

Ham Çamur
Değişim Ortalama 5.0 65.0 25.0 4.0 2.0 0.4 10.0 2.5 6.0

Arıtılmış Çamur
Değişim 6.0-12.0 30.0-60.0 5.0-20.0 15.0-20.0 1.6-6.0 1.5-4.0 0.0-3.0 8.0-15.0 3.0-8.0 6.5-7.5 Ortalama 10.0 40.0 18.0 4.0 2.5 1.0 10.0 4.0 7.0

Potasyum K2O %KM 0.0-1.0

Arıtma Çamurlarının Mikrobiyolojik Özellikleri

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek, bakteri, virüs, protozoa ve helmint gibi parazitler ve parazitlerin kist ve yumurtaları bulunabilir (Tablo 2). 3

Parazitlerde büyüme ve çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. Bunların arıtma çamurundaki sayısı çamur stabilizasyonu işlemi sırasında azaltılır veya yok edilir. Arıtma çamurlarında tespit edilen bazı bakteri. 4 . virus ve parazit patojenleri Bakteri Virüs Protozoa Salmonella spp E. Canlı hücre dışında varlıklarını uzun süre devam ettiremezler. Hücre dışında yaşama süreleri yaklaşık 3 aydır.coli Leptospira spp Shigella Pseudomonas Yersinia Clostridium Listeria Mycobacterium Streptococcus Camphylobacter Poliovirus Echovirus Adnovirus Reovirus Rotavirus Astrovirus Calcivirus Parvovirus Entamoeba Giardia Par azit Helmint Ascaris Taenia Bakterilerden en önemli ve izlenmesi gereken Salmonelladır. Escherichia coli doğal olarak insan ve hayvanların sindirim sistemlerinde bulunur. Bazıları değişen olumsuz çevre koşullarına dayanıklılık gösteren organlar olan kist ve yumurta oluşturabilirler.Tablo 2. Virüsler çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. otlayan hayvanlar açısından risk oluşturur (WHO. Belediye Arıtma Çamurlarını Arıtma Metodları Çamurun bertaraf edilebilmesi için yapılması gereken işlemler şu şekilde şematize edilebilir. 1981). Atık ve arıtma çamurlarında HIV virüsü görüldüğünü rapor eden çalışma bulunmamaktadır.

gres.Ham atık suyun ön arıtılmasında atıksu içindeki ağaç parçaları.) primer arıtma sisteminde yüzeyden toplanır ve primer arıtma çamuruna karıştırılmaz. fosfor). Bazı arıtım sistemlerinde bitki nutrientleri (azot. Ayrılan bu maddeler arıtma çamurunun içine karıştırılmaz. çakıl. yün ve bitkisel maddeler vb. Bir çok arıtma sisteminde yüzen maddeler (yağ. direk arazi dolgusu veya yeniden değerlendirmeye gider. kağıtlar. Sekonder arıtım kontrollü ve hızlandırılmış biyolojik prosestir ve atıksudaki askıda erimiş organik materyali parçalamak için doğal mikroorganizmalar kullanılır. Organik materyal atmosfere verilen karbondioksite ve mikrobiyal hücreye çevrilir. Suyun altına çöken inorganik ve organik katı materyal sistemden ayrılır ve primer arıtma çamurunu oluşturur. 5 . Sekonder sedimentasyon havuzlarında mikrobiyal hücreler dibe çöktürülür ve ayrılır. cüruf gibi maddeler ayrılır. Fosforun kimyasal çökeltimi ve filtrasyon ile tersiyer arıtma çamuru meydana gelir. suspanse katı ve biyolojik oksijen ihtiyacını düşürmek için ileri arıtım sistemi olarak tersiyer arıtım basamağı da bulunur. şişeler. Primer arıtmada gravite sedimentasyonu ve flotasyon prosesi ile sisteme gelen katıların yarısı ayrılır. kumaş parçaları ile suda kolayca çöken inorganik katılar kum. Çoğunlukla organik materyal olan bu maddeye sekonder çamur denir.

Mekanik ünitelerde yerçekimi kuvvetleri oluşturulur. Ancak. gravite yoğunlaştırıcılarda. Santrifüjler santrifüj kuvvet ile su alma. Fiziksel ve işletimsel anlamda çökeltme havuzu gibi işlev görürler. 6 . ÇHY genelde atık aktif çamura ve yağ. Bu inorganik maddelerin yanında diğer demir bileşikleri ile alüminyum tuzları da kullanılmaktadır. Yapılan çalışmalar sonucunda. jel yapılar kırılır ve katıların suya karşı duydukları "ilgileri" azaltılır. dönen tamburlar katı süzme işlemi ile yoğunlaştırma. yüzdürme tanklarında veya santrifüj. sekonder ve tersiyer arıtma çamurları genellikle birleştirilir ve sonuçta % 1-4 katı madde oranına sahip ham arıtma çamuru oluşur. Çamurların katı içeriği. Kullanılacak madde tipi ve dozu laboratuvar deneyleri ile saptanmalıdır. Yüzdürme ünitesi. Bu nedenle bu akım biyolojik arıtma ünitesine geri çevrilmelidir. Çamur sterilize edilir. Diğer işlemler : Çamurun şartlandırılması için dondurma veya radyasyona tabi tutma işlemleri halen araştırma fazındadır. Bunun için ya kimyasal ya da fiziksel (ısıl) işlemler uygulanır. Yoğunlaştırma işlemi. dönen tambur veya gravite belt gibi mekanik ünitelerde gerçekleştirilir. Kimyasal şartlandırma : En yaygın kullanılan yöntem demir (+3) klorür veya kireç ilavesidir. arıtma tesisinin biyolojik arıtma sürecine gelecek organik yük artacağından tasarım ve işletimde bu uygulamaya dikkat edilmelidir. Gravite yoğunlaştırıcılar. mekanik sıyırma kollarına sahip dairesel planlı derin havuzlardır ve genelde yüksek çökelme hızına sahip ön ve aktif çamur süreci çamurlarının yoğunlaştırılmasında kullanılırlar. Çamur Şartlandırması Çamur kurutma yataklarına alma işleminin haricinde kalan susuzlaştırma uygulamaları için çamurun şartlandırılması gerekir. Isıl işlem ile şartlandırılmış çamurun süzüntü suyu yüksek konsantrasyonlarda kısa zincirli ve suda çözünebilir organik maddeler içerir. Ön çökeltme ve damlatmalı filtre çamurlarına uygulanmazlar. Bu işlem ile katılar koagüle edilir. Çok ince hava kabarcıkları çamur yumaklarına yapışır ve onların yukarıya doğru yükselmesini sağlar. Anyonik veya katyonik organik polimerlerin kullanımı da günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. kokusuzlaştırılır ve vakum filtre.Primer. Taban sıyırıcılar yoğun çamuru toplarken. belt filtre veya pres filtrede herhangi bir kimyasal madde ilavesi yapılmaksızın susuzlaştırılır. Yoğunlaşan çamurun hacmi bu sayede azalır ve susuzlaştırma maliyeti azaltılabilir. uygulanan arıtma yöntemine bağlıdır. atıksuyun özelliklerine. yüzey sıyırıcılar köpüğü uzaklaştırır. su içeriğinin azaltılarak daha sonraki bertaraf ünitelerine daha düşük hacime sahip çamurun verilmesine yöneliktir. gres içeren bazı endüstriyel atıksu arıtma çamurlarına uygulanır. patojen oranının azaltılmasında kullanılan yöntemler Tablo 3’de kısaca özetlenmiştir. ayrışabilir organik madde nedeniyle ham çamurun potansiyel sağlık ve çevre problemi vardır. Yoğunlaştırma işlemi çöktürme ve yüzdürme gibi metotlarla yapılabilmektedir. belt filtreler ise yatay filtre üzerinde filtreleme ile katıları konsantre etme özelliklerine sahiptir. Isıl şartlandırma : Isıl şartlandırma çamurun ısıtılması ve kısa bir süre için basınç altında tutulması işlemidir. İçinde bulunan yüksek miktarda patojen ve stabil olmayan. Ham çamurun stabilize edilmesinde. Çamurun Yoğunlaştırılması Çamurun yoğunlaştırılması. askıda katı maddeleri hava ile yüzebilir maddeler haline dönüştürür.

yoğunlaştırılmış çamurunki ise çok daha düşüktür. Mekanik değişkenler. belt filtre. katı özellikleri. Kullanılan üniteler. ancak vakum yerine basınç uygulanmaktadır. çamurun filtre bezine yapışmaması ve oluşan kekin filtre ortamından kolayca sıyrılabilmesi için ön kaplayıcı maddeler ilave edilmelidir. Bu yöntem özellikle soğuk iklimler için oldukça caziptir. Çamur ve kullanılan mekanik aksam ile ilgili bir çok değişken santrifüjleme işlemini etkiler. Basınçlı filtrede kullanılan diğer mekanik aksam kimyasal madde besleme sistemi ve kek uzaklaştırımı için konveyördür. kimyasal şartlandırma ve filtre ortamıdır. Değişkenler. Kullanılan pompa tipi pozitif yer değiştirmeli çamur pompalarıdır. Çamurların Susuzlaştırılması Arıtma çamurları genellikle yoğunlaştırma işlemi sonrasında susuzlaştırma işlemine tabi tutulurlar. tambur batıklığı. tambur hızı. vakum filtre. Katı kazanım verimini arttırmak amacı ile birçok kimyasal madde. İşletim ve verimi etkileyen değişkenler ya çamur ya da kullanılan ekipman özellikleri ile ilgilidir. Bu işlem sonrası çamur bir sıvı görünümünden bir "kek" görünümüne bürünür. çamur besleme hızı ve sıcaklıktır. Kritik değişkenler ise. İşlem verimi şartlandırma kalitesine bağlıdır. santrifüj filtre. kimyasal madde. tank derinliği ve diferansiyel hızdır. santrifüj kuvvet. özellikle polimerler yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. genelde yakma tesisi külleri veya diatomat toprağıdır. bakım ve filtre bezlerinin değiştirilmesidir. Bunlar. Belt filtrede daha önce kimyasal olarak şartlandırılmış çamurların suyu alınır. Radyasyona tabi tutma genelde evsel atıksu arıtma çamurlarına uygulanmaktadır. basınç. vakum. Vakum Filtre Vakum filtre ile. Mekanik aksam değişkenleri ise. Suyu alınmış çamurun katı içeriği minimum % 15 oranında iken. Basınçlı Filtre Basınçlı filtrelerin işletme prensibi vakum filtre ile aynıdır. Vakum filtre ile olan diğer bir ayrıcalığı ise basınçlı filtrelerin kesikli işletilmesidir. Susuzlaştırma işlemi ile çamurun bünyesindeki serbest su uzaklaştırılır. Çamurun şartlandırılması amacı ile ilave edilen kimyasal maddelere ek olarak. Belt Filtre Pres Basınçlı filtrelerin tersine bu işlem süreklidir. Bu basınç ile çamur yan yana dizilmiş olan plakalara gönderilir ve aralarındaki filtre bezleri sayesinde süzme işlemi gerçekleştirilir. Şartlandırma işleminin işletme maliyetinin en önemli bileşenleri işçilik. Santrifüj Filtre Santrifüjleme işlemi ile kekin nem içeriği düşürülürken katılar daha konsantre hale getirilir. Bunun için fiziksel (mekanik) yöntemler kullanılır. Doğal veya mekanik yöntemler ile gerçekleştirilen susuzlaştırma işlemi. Kimyasal şartlandırmadan ve gravite drenajdan sonra çamur aralıkları 7 . pres filtre veya su alma yataklarıdır. buharlaştırma. Susuzlaştırma işleminin özellikleri uygulanan yöntem yerine kullanılan mekanik aksam ile ilgilidir. kapiler hareket veya bunların kombinasyonlarını gerektirir. çamurun yapısı. yaşı ve konsantrasyonudur. çamurun bünyesindeki serbest su bir poroz ortam vasıtası ile çekilir ve kek oluşumu gerçekleştirilir. yerçekimi kuvveti.çamurun filtre edilebilirliği kimyasal madde ilavesi ile şartlandırma işlemine kıyasla dondurma işlemi ile düzeye çıktığı saptanmıştır. vakum. Çamur pompaları 155x104 Pa ve daha yüksek basınç üretebilecek kapasitededirler.

Bir taraftan organik katıların araziye verilmesi ile doğal kaynakların korunumu sağlanırken. Eğer çamurun susuzlaştırılması ve sonra yakılması gerekiyorsa.gittikçe azalan hareketli iki filtre bezi arasına alınır ve uygulanan basınç ile su alma işlemi gerçekleştirilir. Olumsuz yanları ise. (1) kaba madde ilavesi. çamur özellikleri.0 ila 12. Olumlu yanları. stabilizasyon işlemine gerek yoktur. Uygun bir kompostlaştırma işlemi sonunda. Çünkü çamurun pH'ı kuruma öncesi 7'ye düşecek olursa organizmaların yeniden aktive olmaları koku sorunu yaratabilir. Bu nedenle. kokusuz ürün eldesi ve 8 . İstenen katı madde oranı sağlandıktan sonra çamur yataktan sıyırılır ve uygun bir şekilde bertaraf edilir. Kurutma Yatağı En basit su alma yöntemidir. çamurun organik madde içeriğinin azaltılması. biyolojik olarak kararlı ve kokusuz bir malzeme elde edilir. (3) uçucu katıların aerobik ayrışımı. Bu durumda nihai ürün gübre veya toprak şartlandırıcısı olarak kullanılabilir. Kompostlaştırılmış çamurun bakteriyolojik kalitesini ve sonuçta pazarlanmasını etkileyen en önemli unsurlar. çamurun katı madde içeriğini önemli ölçüde azaltır. nutrientlerin kazanımı ve patojenlerin bertarafına yöneliktir. Birçok stabilizasyon süreci. Isı İle Kurutma Isı ile kurutma. İşçilik maliyeti oldukça düşük olup özellikle arazi birim fiyatının az olduğu bölgelerde tercih edilmektedir. Gerekli sıcaklık organik maddeyi tahrip etmeyecek mertebede olmalıdır. Bu işlemlerden görüleceği üzere. kimyasal şartlandırma ve çamurun bekletme süresidir. Kireç ile stabilize edilmiş çamurun arazide bertarafı dikkat gerektirir. Az miktarda organik madde ayrışımı da söz konusudur. sıcaklık ve oksijen gereksinimidir. yüksek arazi gerektirmesi ve iyi çürütülmemiş çamurların koku ve sinek sorunu oluşturmasıdır. Kompostlaştırma işlemi. Drenaj ve buharlaşmayı etkileyen faktörler.5 arasında tutulur ve çamurun stabil hale getirilmesi ve patojen organizmaların bertarafı sağlanır. Diğer süreçler kompostlaştırma ve kireç ilavesidir. Kompostun satışı ile elde edilen gelir işletme masraflarının azalmasına neden olacaktır. Stabilizasyon yönteminin seçilmesi kullanılacak nihai bertaraf işlemine bağlıdır. çürütme veya şartlandırma işleminden sonra çamur kum yataklara serilir ve doğal süzülme ve buharlaşma ile suyunun uzaklaştırılması sağlanır. iklim koşulları. termal anlamda çamurun suyunun buharlaştırılması işlemidir. Kompostlaştırma Kompostlaştırma. Yoğunlaştırma. İklime ve koku kısıtlamalarına bağlı olarak üzerleri kapatılabilir. Çamurun nihai kullanımı söz konusu ise stabilizasyon gereklidir. sistem tasarımı. özellikle aerobik veya anaerobik çürütme. Stabilizasyon Çamur stabilizasyon işlemi ile çürüyemez niteliğe kavuşturulur ve içerdiği patojen organizmalar bertaraf edilir. sinek ve koku sorunu oluşturmaksızın açıkta depolanabilir. Kireç İlavesi Yeterli miktarda kireç ilavesi ile çamurun pH değeri 2 saat süre ile 12. diğer taraftan çamurun hacminin azaltılması. (4) kür ve (5) kaba maddelerin geri kazanımı basamaklarını içerir. nispeten kuru. zaman. kolay ve elastik işletme. deneyimli operatör gerektirmemesi ve düşük bakım masrafıdır. Kireç uygulanmış çamur doğrudan kurutma yataklarına alınabilir ve bu durumda herhangi bir koku sorunu oluşmaz. kurutma yatakları doldur-boşalt şeklinde işletilmektedir. (2) kompost yığınlarının oluşturulması.

Genelde yüksek ve düşük hızlı anaerobik çürütücüler uygulanmaktadır. Çamurla beslenen aerobik bakteriler CO2 üretir. Bu yöntemin olumsuz yanları. (1) karmaşık organik maddelerin basit bileşiklere hidrolizi. Aerobik çürütme.5’in üzerinde kalması gereklidir. Anaerobik bakteriler çamurla beslenir. kurutma işlemi sırasında açığa çıkan gazlar. Tablo 3. çok değişik anaerobik ve fakültatif bakteri organik maddenin ayrıştırılmasını sağlar. katı konsantrasyonu. Çamur havasız ortamda 15-60 gün 20-55 0C’de bekletilir. uçucu asit konsantrasyonu. Diğer bir kurutma yöntemi olan mekanik hava kurutma işlemi günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. sonra karbon oranı yüksek organik materyal (ağaç talaşı. yüksek enerji maliyeti.patojen organizmaların bertarafı da söz konusudur. fazla biyolojik çamurun veya bunların karışımının açık bir tank 9 . hava ile kurutma işleminden önce su alma için uygulanan mekanik aksamın tipine ve kurutma işlemi süresince çamurun su içeriği az bir malzemeye dönüştürülmesine bağlıdır. Bununla birlikte. sıcaklık. alkalinite. Bu yöntemin başarısı. Karışım aerobik şartlarda kompostlanır ve kompost süresince sıcaklığın birkaç gün en az 55 0C’de olması gerekir Arıtma Çamuruna etkisi Çamur sıvı özelliğini devam ettirir fakat katı oranı % 5-6’ya çıkarılır Katı oranı % 15-30’a çıkarılır Açıkta kurutma patojenleri azaltır Santrifüj ve filtrasyon yöntemleri bazı nutrientlerin kaybolmasına neden olur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Bitki nutrientleri korunur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Azot oranında kaybolma olur Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Amonyak kaybolur Fosfor bitkilerin alamayacağı forma çevrilebilir Çamurun hacmi azalır Koku azalır Uçucu katılar azalır Organik madde stabilize olur Bir çok patojenler yok edilir Bitki nutrientleri azalır Anaerobik çürütme Aerobik çürütme Alkali stabilizasyon Kompost Çürütme Karmaşık bir biyolojik süreç olan anaerobik çürütme işleminde.) ile karıştırılır. metan ve CO2 üretir. katı yükleme hızı ve katı dağıtımı) ve kimyasal faktörler (pH. nutrientler ve toksik maddeler) çürüme sürecinin verimini etkiler. Fiziksel (alıkonma süresi. Çamura su kaybettirilerek katı oranı % 20’ye çıkarılır. ön çökeltme çamurunun. Anaerobik çürütme süreci üç kademede gerçekleşir. Bazı tesislerde metan toplanır ve sistemi ısıtmak için kullanılır. çoğunlukla kireç (CaO) çamura eklenir. saman vb. Çamur hava veya oksijenle karıştırılarak 4060 gün 15-20 0C’de bekletilir. kontrol ve bakım problemleri ve potansiyel hava kirliliğidir. (2) bu bileşiklerin asit bakterileri tarafından uçucu asitlere dönüştürülmesi ve (3) uçucu asitlerin metan bakterileri tarafından metan ve karbon dioksite dönüştürülmesi. Belediye atık çamurlarını stabilize etme yöntemleri Yöntem Tanım Koyulaştırma Kurutma Arıtma çamuru katıları ya gravite ile çökeltilerek ya da hava flotasyonu ile yüzdürülür Birkaç yöntem kullanılabilir Kum yatakları üzerinde kurutma Santrifüj Belt Pres (Filtrasyon) Çamur arıtmada en fazla kullanılan yöntemdir. karışım derecesi. koku sorununun ortadan kaldırılması için işleme tabi tutulmalıdır. pH’nın 2 saat boyunca 12 ve üstünde ve bundan sonra 22 saat 11. Yeterli miktarda alkali materyal.

bazı çevre riskleri oluşturur. Günümüzde belediye arıtma çamurlarının çoğu. problemleri ve riskleri bulunmaktadır. üst yüzey suyunda düşük BOİ konsantrasyonu ve nispeten basit ve kolay işletmedir. Şu anda arıtma çamurları yeterli bir şekilde arıtılmakta ve kaliteli ürün biyosolid olarak sınıflandırılmaktadır. Ekonomik bakımdan diğer yöntemlerden daha avantajlı görülmekle birlikte.içerisinde havalandırılması ile gerçekleştirilir. Aerobik çürütücülerin işletme masrafları (oksijen temini için) daha yüksektir. Derin dolgu tekniğine uygun şekilde yapılandırıldığında ve yönetildiğinde çevre riski minimum düzeydedir. anaerobik çürütücülere kıyasla düşük ilk yatırım masrafı. Arazi dolgusunda izolasyon malzemesinin yırtılması veya sızıntı suyu toplayan sistemde arıza gerçekleştiğinde bu elementler yer altı ve yüzey sularını kirletebilir. Evsel ve evsel nitelikli endüstriyel çamurlarda su muhtevası %65 ve altında tutulmalıdır. Derin Arazi Dolgusu Yönetim ve kontrol altında tutma bakımından derin arazi dolgusu belki en basit çözümdür. Diğer olumlu yanları. Arazi dolgularında organik atıklar anaerobik dekomposyana uğrar ve metan üretir. Diğer olumsuz yanı ise soğuk mevsimlerde susuzlaştırma ve bertaraf işleminin veriminin azalması ve istenen kalitede çamur eldesinin mümkün olmamasıdır. derin dolgu için uygun araziler gittikçe azalmakta ve arazi maliyeti artmaktadır. Metan global ısınmaya neden olan sera etkisi olan gazlardandır. 1990’lardan önce arıtma çamurlarının çoğu okyanuslara. Arazi dolgusu ile aynı zamanda değerli sahalar kullanılmakta ve potansiyel yararı bulunan organik madde ve bitki nutrientleri kaybedilmektedir. Geri kalan çamur ise derin arazi dolgusu veya yakma şeklinde yok edilmektedir. Isıtma işlemi uygulanan anaerobik çürütücülerin tersine. kokusuz son ürün eldesi. Eğer çamur tehlikeli madde özelliği gösteriyorsa muhtemel yeraltı suyu ve toprak kirliliği nedeniyle bu yöntem seçilmemelidir. tarım alanları. Yakma Evsel ve endüstriyel atıksuların arıtılmasıyla oluşan çamurların hacimleri mümkün mertebe az olmalıdır. Arıtma Çamurları Nasıl Değerlendirilir Arıtma çamuru ya organik madde ve nutrient kaynağı olarak faydalı bir şekilde değerlendirilir veya atık materyal olarak görülüp atılır. peyzaj alanları ve meyve bahçelerinde geri dönüşüm olarak değerlendirilmektedir. eski maden ocakları. Fazla miktarda nutrient yüklemesi nedeniyle okyanuslara deşarj ABD’de 1991. metan atmosfere karışır. Avrupa Birliğinde 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. aerobik çürütücülerde ısıtma uygulanmaksızın uzun havalandırma işlemi yürütülür. Biyolojik olarak ayrışabilir maddeler oksitlenir ve mikrobiyal kütle aerobik organizmalar tarafından parçalanır. Mikrobiyal kütlenin ayrıştırılması işlemi iç solunum olarak tanımlanır ve bu süreç baskın süreç özelliği taşır. denizlere boşaltılmaktaydı. Çamur bertaraf etme yöntemlerinden biri 10 . Düzenli depolama alanları ile ilgili tercihler yapılırken en iyi yerleşim koşullarında ve en iyi işletme koşullarında bile toprak kirliliği olması muhtemeldir. Fazla miktarda elementin arazi dolgusuyla dar alanda yoğunlaşması. Diğer taraftan arıtma çamurlarının derin çukurlara boşaltılmasının riskleri de vardır. Her seçeneğin ekonomik ve çevresel faydaları. Arazi dolgularından çıkan diğer gazlar kötü kokuya neden olur. Çevre bakımından derin dolgu ile arıtma çamuru kirletici ve patojenleri tek bir lokasyonda konsantre hale getirilmektedir. boşaltılır.

Akdeniz ülkelerinin toprakları humus yönü ile fakir olduklarından üretim verimini artırmaktadır. sıraya ekilen bitkilerin yetiştirildiği topraklarda. Biyosolidlerin araziye verilmesi ile bu materyaller diğer ürünün kullanımına geri verilmektedir. Arıtma çamurlarının doğrudan zirai amaçlı olarak kullanılması ya da düzenli depolama sahasına gönderilerek bertaraf edilmesi giderek artan yasal kontrollere tabi olmaktadır. Çimento. arıtma çamurlarının yakılarak bertaraf yönteminin giderek daha fazla kullanılacağı beklenmektedir. Organik madde ve bitki besin elementleri yanında toprağa biyosolid içinde bulunan her türlü kirletici madde ve patojen de verilmektedir. Dünyada biyosolidler daha çok tarım alanları. Arta kalan kül stabildir. çünkü içerdikleri maddeler inorganik gübrelerin yerine geçer. emisyon gazlarının işlenmesi ile ilgili maliyetlerin artmasına ve uçucu küllerle yanma ürünü olarak ortaya çıkan küllerin bertarafı işlemlerinin zorlaşmasına rağmen. Bu materyal genellikle araziye gömülür. pelet haline getirme veya pastorizasyon işlemi ile kalitesi artırılan biyosolidler sebze ve çiçek üretim alanları. Çamur ya ayrı olarak ya da çöple birlikte yakılarak depolama hacmi azaltılmaktadır. tuğla. Biyosolidler aynı zamanda çiftçilere direk ekonomik fayda sağlar. Arıtma çamurundaki iz elementlerin çoğu külde konsantre hale gelir (konsantrasyon 5-10 kat artar). arıtma çamurlarının araziye verilmesi. Arıtma çamurları (biyosolid) içindeki organik madde ve nutrientlerin çoğu tarım alanlarında yetiştirilen bitkilerden gelmektedir. golf. yakma kriterlerinin sıkılığına. inert inorganik materyal orijinal çamur miktarının % 10-20’si kadardır. Gübrelerde olduğu gibi yanlış veya fazla 11 . Yakma işlemi baca gazlarından uçucu toz ve volatilize kirleticileri ayırabilecek kompleks sistemler gerektirir. ısıyla kurutularak. üretimden tüketime tek yönlü enerji ve madde akışının olduğu sistemlerdir. Özellikle toprak işlemeli tarım alanlarında. biyosolid içerisindeki organik madde ve bitki nutrientlerinin yararlı bir şekilde tekrar kullanılmasını amaçlamaktadır. organik kimyasalların çoğu bozulmakta ve yakılma ile az da olsa ısı enerjisi elde edilmektedir. Uygun şekilde izlenip yönetilmezse bu. kurşun. insan ve hayvan hayatı. Araziye uygulama İsrail. Bu arıtma çamurunun kontolünü pahalı bir seçenek haline getirmektedir. toprak kalitesi. Araziye Verme Arazi dolgusu ve yakma. dioksin) atmosfere karışır. çok az veya hiç toprak bulunmayan eski maden alanlarında. Organik maddelerin toprağa bir çık faydası vardır. yapı malzemesi olarak da kullanılabilme potansiyeli vardır. terk edilmiş maden ocakları ve ıslah edilmesi gereken marjinal alanlara verilmektedir. Yakma da belli oranda CO2 üretir (diğer sera etkisi gazı) ve bazı uçucu kirleticiler (kadmiyum. Arıtma çamurunun bertaraf yöntemlerinden bir diğeri araziye sermedir. civa. bitki büyümesi ve su kalitesini olumsuz etkiler. Biyosolid içindeki bitki besin elementlerinin çoğu yavaş salınan organik madde içinde olduğundan.yakmadır. Arazi dolgusunda olduğu gibi arıtma çamurundaki potansiyel faydası olabilecek organik madde ve bitki nutrientleri kaybolmaktadır. çim alanları. alanlarda da değerlendirilebilir. patojenler tamamen yok edilmekte. beton yapımında kullanılabilir. derinlere sızma ve yüzey akışlarıyla kayıp aynı miktardaki inorganik gübrelerden daha azdır. park. Kompost yapılarak. Arıtma çamurlarının yakılması ile boşaltılacak materyalin volümü azalmaktadır. Mısır gibi Akdeniz iklimi etkisinde olan ülkelerde yaygın olarak uygulanmaktadır. bahçe vb. Bu nedenle yakma sistemlerindeki yatırım maliyetlerinin yüksek olmasına.

12 . (1) bertaraf için gerekli çamur yapısının oluşturulması maliyeti. Fizibilite çalışması yanında çevresel etki değerlendirmesi raporları da hazırlanmalıdır. her opsiyonun yarar ve taşıdığı risk birlikte değerlendirilmelidir.7 milyon ton kuru madde) tarım alanlarında kullanımını hedeflemektedir. (4) arazide depolama maliyeti. Arıtma çamurlarının tarım alanlarında kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır. Seçenekler arasında karar verirken. Bu nedenle. (2) ön taşıma ve depolama maliyeti. Farklı Ülkelerde Arıtma Çamurunun Değerlendirilme Oranları Bertaraf Yöntemi (%) Derin Arazi Dolgusu Deniz Deşarjı Tarım Diğer Yararlı Yakma Diğer Bertaraf ABD 34 6. Birleşik Amerika’da yılda 5. Tablo 4. Kuru madde olarak. % 9'u yakılmakta ve % 3'ü de kompost yapılmaktadır. (3) araziye taşıma maliyeti. Üretilen bu çamurun bertaraf yöntemleri Tablo 4’de verilmiştir.2 x106 ton. Çamurların arazide bertarafında en önemli unsur bu uygulamanın toplum tarafından kabul edilebilirliğidir. çevresel ve toplum değerleri bazında değerlendirmeler yapılmalıdır. Toplum genelde stabilize edilmiş çamurun doğasını bilmediği için bu uygulamaya karşıdır.3 33 10 16 Avrupa 40 6 37 2 11 4 Arıtma çamurlarının denize atılarak bertarafı ABD’de 1992. 2010 yılında % 70’ini (5. Almanya'da yılda 50 milyon ton arıtma çamuru oluşmakta. bunun % 60'ı araziye serilmekte. Günümüzün en önemli atık ürünüdür ve bütün dünyada üretilen miktar gittikçe artmaktadır. USEPA arıtma çamurlarının 2000 yılında % 63’ünü (4. Etkin bir tanıtım programı ile çamurun kararlı bir ürün olduğu. (5) araziye uygulama maliyeti ve (6) çevre koruma ve kirlenmeye karşı izleme maliyetlerinden oluşur. insan kaynaklı atık. patojen organizma içermediği. Almanya’da 2. endüstriyel atık ve yollardan akan yüzey sularından kaynaklanan kompleks organik materyaldir. İngiltere’de 1. Tüm bertaraf yöntemleri için ekonomik. evsel atık. Avrupa’da 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. Avrupa genelinde 6 x106 ton çamur ortaya çıkmakta ve bu her geçen yıl artmaktadır.5 milyon ton kuru madde). Toplam maliyet. Sadece çok iyi stabilize edilmiş çamurun koku ve sinek sorunu yaratmayacağı açıktır. Almanya'da evsel suların arıtılmasından oluşan çamurların yaklaşık %15'i yakılmaktadır.1 x106 ton.miktarda biyosolid uygulaması kimyasal element sızması ve yüzeyden akışı hızlandırır. böyle bir uygulamanın bir entegre parçası olarak toplumun eğitilmesi önem taşır. Açık olarak arıtma çamurlarının nasıl değerlendirileceği sorusu hakkında en iyi çözüm yolu bulunmamaktadır. koku yaratmayacağı ve yeraltı suyunu kirletmeyeceği anlatılmalıdır. İngiltere’de halen % 42’si tarım alanlarında kullanılmakta ve oranı artırmayı hedeflemektedir.4x106 ton. Arıtma Çamurlarının Farklı Ülkelerde Değerlendirme Şekilleri Arıtma çamuru. 2005 yılında Almanya'da çamurun depo edilmesi yasaklanacağı için çamurun yakılmasına ağırlık verilmektedir.

bitki ve insanlar etkilenir. Örneğin tarım kökenli atıklarla. Tarımsal üretimin uzun dönem sürdürülebilirliğini sağlamak için organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı ve kullanım tekniklerinin düzenli bir şekilde dengelenmesi ve kontrol edilmesi gereklidir. Toprak florası ve faunası. kompost. Tarımsal olmayan organik maddelerin kirletici etkisi çok değişik şekillerde olabilir. tarım alanı ve çevresindeki su kaynakları yüzey akışı ve direk kontaminasyonla organik madde aldığında önemli bir kirlilik oluşturur. • Tarımsal üretimde oluşan organik atıklar (ahır gübresi vb. patojen ve organik mikro kirleticiler de içerir. Bu ise belediye atık çamurlarının ağır metal ve kimyasal kirletici düzeyini yükseltmektedir. kimyasal ve biyolojik özelliklerine hem yararlı hem de istenmeyen etkileri vardır.) • Tarım dışı üretilen atıklar (arıtma çamuru. Fiziksel özellik ve görünümleri % 4 katı içeren siyah sıvı suspansiyondan. organik madde kapsamı. atıksu arıtma yöntemi ve biyosolidlerin üretildiği atık çamur yöntemidir. tarımsal olmayan atıklarla birlikte geri dönüşümü sağlamak için artmaktadır. Organik toprak iyileştiricileri kaynağına göre temelde iki gruba ayrılabilir. Organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı. % 20-50 katı içeren toprak görünümü ve % 90 katı içeren uru materyale kadar değişebilir. Ağır metal düzeyleri orijinal atık su tarafından belirlenir. Toprak yenilenemez ve sınırlı doğal kaynaktır. tarım dışı atıklar ağır metal. Biyosolidlerin Bitki Yetiştiriciliğinde Değerlendirilmesi Biyosolidler bitki beslenmesi için gerekli olan birçok elementi değişik oranlarda içerir. Büyük şehirlerde dahil henüz bir çok belediyenin atıksu arıtma tesisi bulunmamakta. Tarımsal üretim sistemlerinin en önemli bileşenidir.Türkiye’de kanalizasyon sularının arıtılmaksızın çevreye gelişi güzel bırakılmaması yasa ve yönetmelikler gereği yasaktır. uzun dönem sürdürülebilirliği ve kalitesi açısından sadece anlık üretim miktarlarına (verim) bakılması doğru değildir. çamurun ağır metal kapsamına arıtma sisteminin etkisi yoktur. Bunlar. patojen ve sentetik kirletici kimyasallar (örneğin poliaromatik hidrokarbonlar) bulunuyor ise agroekosistemin tamamını etkileyebilir. Tarımsal kaynaklı atıklar yüksek oranda karbon ve bitki besin elementi içerirken.) Bu bölümde sadece tarım dışı organik maddeler (arıtma çamuru) üzerinde durulacaktır. Bu organik iyileştiricilerin toprak kalitesi ve daha geniş perspektifte çevreye olan etkilerinin anlaşılması ve bu maddelerin kullanımının düzenlenmesi gereklidir. Biyosolidlerin bitki besin elementi içerikleri ve bunların bitkilere yarayışlılıkları birçok faktör tarafından etkilenir. 13 . atıksu arıtım tesis bulunan belediyelerin arıtma çamurları standartların üzerinde metal içerdiğinden halen sadece düzenli çöp depolama alanlarında gömülerek bertaraf edilmektedir. mezbaha atıkları vb. bitki besin elementi miktarı (özellikle azot ve fosfor) ve patojen kapsamlarını etkiler. Özellikle azot. fosfor ve organik madde ile iz elementler yönünden zengindir. Büyük sanayi tesislerinin arıtma çamurları yakılarak veya derin çukurlara gömülerek bertaraf edilmektedir. Farklı tip biyosolidlerin üretiminde kullanılan arıtma prosesleri. biyosolitin alkalinite. Bu çoğunlukla organik madde ve onu verildiği toprak karakterine bağlıdır. Biyosolidlerin Tarım Topraklarına Etkisi Organik toprak iyileştiricilerinin toprağın fiziksel. atıksuyun kaynağı. Arıtma tesisi bulunmayan küçük ve orta ölçekli sanayilerin atıksuları ön arıtmaya tabi tutulmadan direk belediye atıksularına bırakılmaktadır. Atık içinde ağır metal.

Arıtma çamurunun kalitesini iyileştiren teknolojik gelişmeler ve Pazar çamurun toprak iyileştirici olarak kullanımını destekleyen süreçlerdir. çevre açısından en uygun uygulama olarak değerlendirilmektedir. KDK toprağın indirek verimlilik ölçü parametresi olarak bilinir. Çamur uygulanmış parsellerden. Organik madde toprak partiküllerini bir araya bağlayarak agregat oluşumu ve stabilitesini artırır ve bu da granüler yapıyı oluşturarak toprak içinde su ve hava hareketini kolaylaştırır. Bu olumlu etki kil oranı ve organik madde oranı düşük topraklarda daha belirgindir.Arıtma çamuru ortalama % 30 karbon içerir ve toprağa verildiğinde organik madde nedeniyle toprağı iyileştirici özelliği gösterir. Artan organik maddenin tarım topraklarına faydası şu şekilde özetlenebilir. Bir çalışmada hektara 240 ton anaerobik çürütülmüş arıtma çamuru verildiğinde 1 ay sonra KDK’nın 5. Toprak yapısı ve verimliliğine olan yararlı etki sonuçta bitkisel üretim ve verimini iyileştirir. kil ocaklarının ıslahında ve tekrar bitkilendirilmesinde kullanılabilecek bir potansiyeldir.5’ten 15. elementler yavaş salınır. bitki ihtiyacını karşılayacak kadar yeterli miktarda inorganik gübre verilen parsellere kıyasla daha yüksek verim alınması toprak yapısına olan yararlı etkiden kaynaklanmaktadır. Arıtma çamurlarının toprak yapısına olan faydalı etkisine ilave olarak bu maddenin geri dönüşüm olarak toprağa verilmesi. arazi dolgusu ve yakma uzun dönemde tarım alanlarında kullanımından daha az sürdürülebilir seçeneklerdir. Arıtma çamurlarının bertarafında diğer yöntemler. eski çöp dolgu alanlarında. mısır. Toprağın volüm ağırlığı (bulk density) arıtma çamuru uygulanmasıyla düşer ve toprağın su tutma kapasitesi ile su iletkenliği artar. • Bitki besin elementi tutumu artar. Arıtma çamurunun toprağa ilavesinin toprağın fiziksel özellikleri üzerine de yararlı etkisi vardır. Arıtma çamurlarının stabilize edilmesi ve patojen giderimi için kireç kullanılmış ise bu tip biyosolidler toprak asitliğini nötralize eder ve tarımsal kireç uygulamasına benzer fayda sağlar. tutumu ve yararlılığı artar • Toprak yapısı iyileşir. • Toprak işleme direnci azalır. yem bitkileri ve orman plantasyonlarının verimi çamur uygulaması ile iyileşmektedir. patates ve pancar verimi. Bununla birlikte bu etki geçicidir ve zaman ilerledikçe organik maddelerin ayrışması ve mineralizasyonu sonucu KDK azalır. agregat stabilitesi artar • Katyon değişim kapasitesi artar • Mikrobiyal aktivite ve çeşitliliği artar 14 . uygulanmamış alanlara kıyasla bir çok bitkinin verimi artmaktadır. Metalle kirletilmiş eski maden ocakları ve çevresinin ıslahında. Bu etki toprağın katyon tutma özelliğinde olan etkisinden kaynaklanır. fasulye. Arıtma çamuru aynı zamanda. Örneğin lahana. toprak rahat işlenebilir • Su infiltrasyonu. Katyon değiştirme kapasitesi (KDK) toplam negatif elektrik yükü (100 g/miliekivalan) solusyondaki pozitif yüklü iyonları tutma özelliğidir. iyileştirici olarak kirletilmiş veya bozulmuş alanların tekrar bitkilendirilmesi ve ağaçlandırılmasında kullanılan bir maddedir. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda. Biyosolidler tipik olarak % 50-70 arasında organik madde içerir ve bir kaç yıl devamlı uygulama sonunda toprak organik maddesi artar.4 meq 100/g’a çıktığı tespit edilmiştir.

toprakta ağır metal düzeyleri. Tablo 5. Araziye Verilebilecek Arıtma Çamuru Miktarını Belirleyen Faktörler Bütün dünya ülkelerinde arıtma çamurunun verilebileceği alanlar. yerleşim merkezlerine yakınlık. jeolojik özellikler.5 800 İngiltere (pH 6-7) 300 3 400 135 75 1 300 50 4 3 Arıtma çamuru uygulamasının sınırlandırıldığı alanlar. tarım alanı. yeraltı ve yüzey su kaynaklarına yakınlık. Arıtma çamuru toprak mikroorganizmalarına karbon ve gıda maddesi sağlar. mantar. Bazı ülkelerde toprakta müsaade edilen maksimum ağır metal yükleri Tablo 5’de verilmiştir. Örneğin. orman. normal derinlikteki toprakta belirlenen limit değerleri geçmemesi önşarttır. Hangi Topraklara Arıtma Çamuru Verilebilir Toprağın orijinal yapısında var olan ve arıtma çamuru uygulandıktan sonra potansiyel toksik elementlerin topraktaki konsantrasyonunun. arıtma çamurunun kalite parametreleri yönetmeliklerle belirlenmiş ve ancak belirli standartlara uyan alanlara. arıtma çamuru verilemez • Su göllenmiş. aynı toprakta yaşayan toprak hayvanları ve bitkilerine kıyasla ağır metallere daha duyarlı oldukları tespit edilmiştir. Bir veya birkaç elementin limit değerleri geçtiği topraklara arıtma çamuru verilemez. mevsimsel özellikler. Son çalışmalarda toprak mikroorganizmalarının. Toprakta Müsaade Edilen Maksimum Ağır Metal Yükleri Madde Sınır Değerler Kurşun Kadmiyum Krom Bakır Nikel Civa Çinko Arsenik Molibden Selenyum Kobalt Türkiye 100 3 100 100 50 2 300 ABD 300 39 3000 1500 420 17 2800 41 18 100 Kanada 100 4 36 1 370 15 4 2. sayıları azalmaktadır. toprak Zn ve Cd konsantrasyonunun sırasıyla 300 ve 5 mg/kg’ın üzerinde olduğunda toprakta Rhizobium bakterileri olumsuz etkilenmekte. üzerinde yetiştirilecek ürün. istenen kalite özelliklerini taşıyan çamurlar verilebilmektedir. toprak özellikleri. park-bahçe ve ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez 15 . donmuş veya karla kaplı. Toprağa arıtma çamuru verilmesi ile maya. aerobik bakteri ve aktinomisetler gibi heterotrof toprak mikroorganizmaları populasyonunun arttığı gözlenmektedir. olabilecek olumsuz etki nedeniyle.Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak verimliliği esas olarak toprak mikroorganizma populasyonunun çeşitliliği ve sağlığına bağlıdır.8 30 AT 50-300 1-3 50-140 30-75 1 150-300 İsveç 100 2 100 600 50 2. ağır metal ve mikro organik kirleticilerin mikroorganizma populasyonuna etkisi uzun dönem sonra ortaya çıkabilir. Bazı çalışmalarda ise alg gibi ototrof toprak bakterilerinin sayısının azaldığı tespit edilmiştir. • Arıtma çamuru uygulanacak arazinin sahibinin yazılı izninin olması gerekir • Korunması gereken alan ve türlerin yaşadığı habitatlara.

ıslah alanı. Yönetmelikler dahilinde üretilen ve hatta satılan arıtma çamuru kaynaklı biyosolidler ise uygun olarak kullanıldığında sebze yetiştiriciliğinde bile her hangi bir sağlık problemi oluşturmadan kullanılmaktadır. Epidemik olarak kusursuz olmayan çamurun mera ve otlaklarda.0 ve üzerinde değilse veya arıtma çamuru uygulandığında 6. hayvan ve bitki sağlığına potansiyel riski minimize etmek için çamur uygulama zamanının. yönetmelikte belirtilen kirleticiler yönünden analiz edilmesi gereklidir. Cu ve Zn gibi ağır metal 16 .0 ve üzerine çıkmıyor ise bu alana arıtma çamuru verilemez • İlk uygulamadan önce arıtma çamuru uygulanacak toprağın. − Doğal kaynak sularının aktığı yere 30 metre mesafe − İkamet edilen alanlara 100 metre mesafe. yerleşimci yazılı izin verirse mesafe azaltılabilir − Erozyon kontrolü programı olmayan alanlar − Su kaynaklarına en az 100 metre mesafe. meyve ağaçları vb. Stabilize edilmiş çamur ekimden önce tahıllar. • Bitki besin maddesi isteğini karşılayacak Agronomik oran üstünde arıtma çamuru verilemez. fakat çim bitkilerine hasada 3 ay kala ve meyve ağaçlarına hasada 10 ay kala arıtma çamuru verilmesi yasaklanmaktadır. ham çamurun mera alanlarına uygulanmasını ise. bitki yetiştirme. bitki yaşadığı sürece kullanılması yasaktır. bitkilerin yenilen bölümlerinde Cd. otlatma ve hasat işlemleri ile koordine edilmesi gereklidir. Yumuşak meyveler ve sebzeler gibi çiğ olarak yenilen ve toprağa temas eden ürünlere verileceğinde ise uygulamadan hasada kadar en az 10 ay geçmesi gerekmektedir. Türkiye’de yasal olarak ham çamurun tarımda ve ormanda. yem bitkileri. Toprak ıslah alanlarına daha fazlası verilebilir. • Arıtma çamuru uygulanan alanda yönetmelikte belirtilen herhangi bir kirletici yönünden sınır değerlere ulaşılmış ise bu tür tarım. Genel olarak arıtma çamurları bitki yetiştiriciliğinde değerlendirilecek ise direk insan gıdası olarak kullanılan ürünlere değil hayvan yemi olarak hasad edilen ürünlere verilmektedir. toprak altı su seviyesine 1 m mesafe • % 25 eğim ve üstünde tarım alanları ile % 35 eğimli ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez • Toprak pH’sı 6. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda artan ağır metal konsantrasyonu sonucu. şeker pancarı. Arıtılmış arıtma çamurunun tahıl bitkilerine verilmesinde bir sınırlama yoktur. sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaktır. Avrupa birliği yönetmeliklerinde arıtma çamuru tarım alanlarında kullanılacak ise şu şekilde değerlendirilmektedir: Arıtma çamuru yumuşak meyve ve sebzelere verilemez. park ve bahçelere arıtma çamuru verilemez. Avrupa birliği yönetmeliği stabilize arıtma çamuru uygulanmış meralarda otlatmayı 3 haftalık periyod içinde yasaklamakta. su sahibi yazılı izin verirse mesafe kısalabilir − Sulak alanlara 30 metre mesafeye kadar − Mevsimsel yüksek toprak altı su seviyesine 30 cm. Ni. hiç bir sınırlama olmadan uygulanabilir. yazın kuruyan derelere 10 metre mesafeye kadar.• Arıtma çamurları aşağıda belirtilen tarım alanı. ve serada yetiştirilen bitkilere de asla arıtma çamuru verilemez. orman. orman ve ıslah alanlarına verilemez − Devamlı akan derelere 30 metre mesafe. Hangi Bitkilere Arıtma Çamuru Verilebilir İnsan. çamur toprak içine enjekte edilmedikçe yasaklamaktadır.

0 2. bozulabilir kirletici yükün çoğu ayrıştırılır ve normal olarak KOİ ve BOİ şeklinde ölçülür.43-4.2-7.7-190 1-42 200-1280 260-2570 14-110 0. kırmızı pancar. patates. marul.6-4.8 320 12 0.1-30.düzeylerinin arttığı bilinmektedir. Atıksuların metal yükünün yaklaşık % 60-90’ının çamurda biriktiği tahmin edilmektedir. Arıtma çamurunun anaerobik çürütülmesiyle arıtma çamurunun metal yükü tekrar % 20-40 artmaktadır. Topraktaki kurşun düzeyi ile bitki dokularında tespit edilen kurşun düzeyi arasında arıtma çamuru ile doğrudan bir ilişki bulunmaması.6 44 5-260 1.09 6. Bununla birlikte biyolojik olarak ayrıştırılmayan atıklar atık sudan arıtma çamuruna transfer edilir.7 18-7100 5-39 0.2-10600 0.04-0.2-26.7 2-3520 <1-143 13-19700 101-27800 33 4 10 39 16 4. topraktaki kurşunun bitkiler için alınabilir formda olmadığını göstermektedir. Tipik değerlerin bazıları Tablo 6’da verilmiştir. Tablo 6.07-0.16 120 24 375 1600 <1-176 1-135 1.1-61 9. sıvı olarak uygulanan çamurlarda ise daha yüksektir. Arıtma Çamurlarının Kimyasal Komposyonu Toksik ve bioakumule olan metaller ve bitki besin elementleri arıtma çamurlarında dikkat edilen en önemli bileşenlerdir.4 82 2323 500 500 20-40 0-8.1-11 170-2090 7.16 3.1 9.8 7.0 500 850 11 5 3 4.7 0.2 7 17 .5 200-7600 4800 1. Arıtma Çamurlarının Tipik Komposyonu Madde Katı Madde % Uçucu katı % PH Alkalinite mg/l CaCO3 Toplam N (g/kg) Al (g/kg) As (mg/kg) Ca (g/kg) Cd (mg/kg) Cl (g/kg) Co (mg/kg) Cr (mg/kg) Cu (mg/kg) Fe (g/kg) Hg (µg/kg) K (g/kg) Mg (g/kg) Mn (mg/kg) Mo (mg/kg) Na (g/kg) Ni (mg/kg) P (g/kg) Pb (mg/kg) Zn (mg/kg) Ham Primer Çamur Dağılım Tipik 2-7 4 60-80 65 5-8 6 500-1500 600 15-40 25 Arıtma Çamuru Genel Dağılım Tipik Çürütülmüş Çamur Dağılım Tipik 2-6 3. Bitkilerin alabileceği metal formları toprağa karıştırılan kuru çamur keklerinde daha az. Arıtma çamurunun komposyonu endüstriyel aktivite ve uygulanan arıtma çamuru yöntemi ve zamana göre büyük farklılık gösterir. Buğday.7 4. Eğer arıtma çamuru yüksek konsantrasyonda toksik metal ve organik kirletici içeriyor ise tehlikeli atık olarak değerlendirilir ve bertarafı daha sıkı kontrol altına alınır. Arıtım sistemlerinde dışarı temiz su verilirken kirleticiler arıtma çamurunda konsantre olur.1-230 1-250 3-3410 1-18 10-99000 84-10400 <1-153 0.5 260 30 2.5-12.5 35-65 51 7. Atık suların arıtılmasında normal olarak.3 25 4 3.0-97 0.42 23-410 14-57 200-1280 500-5130 26-67 10 7.0 375 970 51 2.3-<19. lahana ve çim bitkilerinde ağır metal artışı tespit edilmiştir.1 0.4 0.

300 1000-1750 600 40 60 Kurşun 840 500 750-1200 100 40 100 Civa 57 5 16-25 2. toplam (% kuru madde) PH Nikel (mg/kg kuru madde) Bakır (mg/kg kuru madde) Çinko (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Kurşun (mg/kg kuru madde) Civa (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Azot Fosfor Potasyum Kalsiyum Magnezyum Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Krom Azot Toplam katı madde Uçucu katı Koliform.) maddeleri giderim oranı 18 .5 Molibden 75 20 Nikel 420 180 300-400 50 15 50 Selenyum 100 14 Çinko 7. Virüs Spesifik Oksijen İhtiyacı Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Arsenik Molibden Selenyum PCB Araziye Uygulanacak Arıtma Çamurlarında Kalite kriterleri Araziye uygulanacak arıtma çamurlarında aranan kalite kriterleri üç başlık altında toplanabilir. Helmint. sivrisinek vb.500 1850 2500-4000 800 100 200 PCB 8.Tablo 10 – Tarımda kullanılacak Arıtma çamurlarında müsaade edilen maksimum değerler Kirletici Üst limit (mg/kg)* ABD Kanada AT İsveç Danimarka Almanya Arsenik 75 75 Kadmium 85 20 20-40 2 0. • Arıtma çamurundaki kirletici konsantrasyonu (Ağır metal ve kimyasallar) • Arıtma çamurunun patojen giderim prosesi ve patojen giderim oranı • Hastalık taşıyıcı vektörleri çekici (fare.5 Krom 3000 1000-1750 100 Bakır 4.6 *Kuru ağırlık Türkiye 20 1200 1200 1200 25 1200 3000 Türkiyede bir yılda araziye verilmesine müsaade edilen ağır metal yükü Ağır metal sınır yük değeri (gram/hektar/yıl) Kurşun 2000 Kadmiyum 33 Krom 2000 Bakır 2000 Nikel 330 Civa 42 Çinko 5000 Arıtma çamurlarında incelenen parametreler Avrupa Birliği Türkiye ABD Kuru Madde (%) Organik Madde (% kuru) Azot. sinek.5 1. Salmonella. toplam ve amonyak (% kuru madde) Fosfor.

. 13...... Bu maddelerden herhangi birinin kümülatif yükleme oranı sınır değerleri geçtiğinde bu alana bir daha arıtma çamuru verilemez..... 3 ............ Arıtma çamuru uygulanacak alanın toprak analizleri önceden yapılır ve tabloda verilen kirleticilerin topraktaki miktarı belirlenir.... x ............ 100 ...Kirletici Konsantrasyonu Arıtma çamurlarında izlenen kirletici konsantrasyonlarının yönetmeliklerde belirtilen limit değerleri (Tablo 10) geçmemesi gerekir............ 3..... Arıtma Çamuru Verilmiş Alanda Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı 1............... Belirli bir alana her çamur uygulanışında kirletici miktarı önceki uygulamalarda verilmiş toplam miktara eklenir.........0025 + ........................... Kirletici KKYO (ton/hektar) Arıtma 100% Çamurunda Kirletici (mg)kg) 2 Uygulama Miktarı Kuru ağırlık ton/hektar .....0025 x Önceden Verilen Kirletici Oranı (mg/kg) (KM ton/hektar) (kg/hektar) Tablo........ Çamurda izlenen her element için her çamur uygulanışında bu hesaplamaların yapılması gerekir.. Bu güne = kadar Verilen (kg/ha) = ..5= kg/ha şeklinde kg/hektar’a dönüştürülebilir.. 100 ............................. ...............................0025 + x 0....................... = ...................0025 + x 0... Kümülatif Yükleme = Çamurdaki kirletici x Uygulanan miktar x 0...... Kümülatif Yükleme Oranının Hesaplanması Uygulama Önceden1 x Oranı x 0..... = ................. Kümülatif yükleme oranı şu formülle hesaplanır......... x ... 19 ...................... Tarla...................0025 + Uygulanan Kuru madde (kg/ton) Kirletici ton/ha) (kg/ha) x ... Uygulanan Yıl ...... Bu değerler kümülatif yüklerin hesaplanmasında başlangıç değerlerini oluşturur.. . Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı Arıtma çamuru verilen alanlarda kirletici konsantrasyonunun limit değerleri geçmemesi gerekir (Tablo 5).. Böge Adı........................... Tablo 12’de bakır için kümülatif yükleme oranının hesaplanması örnek olarak verilmiştir............ ...............0025 + x 0. = ............... Kurşun Kadmiyum Krom Bakır 100 . İzlenen herhangi bir kirleticinin limit değerleri geçmesi arıtma çamurlarının tarım alanlarına verilmesini engeller. x 0............... Kümülatif kirletici yükleme oranı her kirletici için Tablo 5’de verilmiştir........ .. Toprak analizleri mg/kg (ppm) şeklinde verilmiş ise mg/kg/x 2................... x .......

.. 300 ......0025 31........ . 2 Dönüştürme katsayısı 0... = . .......875 1 Hektarda 2500000 kg toprak olduğu varsayılmıştır.. Çürümenin gerçekleşebilmesi için sıcaklığın 40 gün 20 0C’de ve 60 gün 15 0C’de tutulur...625 135...... = .....0025 + ............Araziye verilmeden hemen önce arıtma çamurundan 7 örnek alınır ve analiz edilir...25 191... Patojen Giderim Yöntemleri 1..... Tablo 14. Patojen giderimi için de değişik opsiyonlar vardır fakat.. 20 .....51 D E Toprak ve Çamurdaki Topraktaki Bakır Miktarı Kümülatif Yük (kg/ha) (kg/ha) 125 125 850 5 AxBx0... = ....... x ..... Patojen Giderimi ABD’de arıtma çamurları patojen giderim oranına göre A ve B grubuna ayrılır................. x 0....0025 25 160........ ...0025 + x 0......... x ..... ...Enterik virüs 4 gr kuru ağırlıkta 1 plak (küme) oluşturan üniteden az olmalıdır...........Fekal koliform sayısı 1 gr kuru maddede 1000 adetten az olmalıdır.....00252 10.Nikel Cıva Çinko 1 50 ..... Aerobik Çürütme: Arıtma çamuru.......... bütün opsiyonlarda aşağıda verilen değerlerin elde edilmesi gereklidir...625 2500 5 AxBx0..... x ... Alınan örneklerde fekal koliform sayısının geometrik ortalamasının 1 gr kuru ağırlıkta ya 2 milyonun altında ya da oluşan kolonilerin 2 milyonun altında olması gerekir... Bu değerleri sağlamak için arıtma çamurunun patojen giderimi proseslerinin birinden geçmesi gerekir......Canlı Helmint yumurtaları (ova) 4 gr kuru ağırlıkta 1’den az olmalıdır..625 1250 8 AxBx0... B grubu Arıtma Çamuru . 2 .....Salmonella bakterisi 4 gram kuru maddede 3 adetten az olmalıdır... Topraktaki kirletici oranı ilave edilmelidir. A grubu Arıtma Çamuru ......... Bakır için Kümülatif Yükleme oranının hesaplanışı A B C Toprak veya Çamurdaki Çamur Hektara Konsantrasyon Uygulama Oranı Çevirme (mg/kg) (Ton/hektar) Katsayısı Topraktaki Miktar İlk Çamur Uygulaması İkinci Çamur Uygulaması Üçüncü Çamur Uygulaması 50 Ax2. aerobik koşulları sağlamak için hava veya oksijenle karıştırılır.0025 ppm'i kg/ha'a çevirmektedir. x 0..0025 + .......

Vektör Çekiciliğinin Azaltılması Vektör çekiciliğinin azaltılması. Genel olarak uygulanan yöntemlerde araziye verilen miktarlar Tablo 15’de verilmiştir. Arıtma çamurlarının araziye verilmeden önce veya verilme anında bu özelliğini kazanmış olması gerekir. Sıcaklık Uygulaması: Likit arıtma çamuru 30 dakika boyunca 180 0C’de ısıtılır. statik havalandırılmalı yığın veya yığın kompostlama metodlarının her hangi birinde çamur sıcaklığı 40 0C veya üzerine çıkarılır ve en az 5 gün bu şekilde kalması gerekir. Patojen giderimi işlemi uygulanmış arıtma çamurları direk toprağın içine enjekte edilebilir veya önce toprağın yüzeyine serilip 6 saat içinde toprağa karıştırılır. Beta Işınlarıyla Işınlama: Arıtma çamuru oda sıcaklığında (20 0C) en az 1. Araziye uygulama şeklinde de vektör çekiciliği azaltılabilir. Anaerobik Çürütme: Arıtma çamuru havasız koşullarda 15 gün boyunca 35-55 0C sıcaklıkta ve sonra 60 gün boyunca 20 0C’de tutulur.5 miligram oksijenden düşük olması gerekir.2.0 megarad dozda beta ışınlarıyla ışınlanır. kuşlar vb. Kireçle Stabilizasyon: Çamura yeteri miktarda kireç ilave edilerek pH’nın en az 2 saat boyunca 12’nin üzerine çıkması sağlanır. bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenirken. Vektör çekiciliğinin azaltılması aerobik veya anaerobik çürütme ya da alkali stabilizasyonu ile sağlanabilir. 3. arıtma çamurlarının hastalık taşıyan sinek. 21 . Pastorizasyon: Arıtma çamuru 30 dakika veya daha uzun süre 70 0C’de tutulur. Gama Işınlarıyla Işınlama: Çamur oda sıcaklığında Kobalt 60. 7. 6. Açık Havada Kurutma: Arıtma çamuru beton veya kum yataklarda en az 3 ay süreyle kurumaya bırakılır. Bu sırada çamur sıcaklığının veya çamur içine verilen gazın sıcaklığının 80 0C olması gerekir. Termofilik-Aerobik Çürütme: Likit arıtma çamuru hava veya oksijenle karıştırılarak çamur sıcaklığı 10 gün boyunca 55-60 0C’de tutulur. Bu süre içinde yığın 5 kez aktarılmalıdır. Başka bir değerlendirme yöntemi aerobik çürütülmüş çamurun spesifik oksijen kullanım oranının 20 0C’de 1 gr arıtma çamuru (kuru madde) için 1 saatte 1. kemirgen. organizmalar tarafından besin kaynağı olarak kullanılmasının azaltılmasıdır. 3. Sezyum 137 gibi izotoplarla ışınlanır. sivrisinek. 5. 4. Yığın kompostlama metodunda 15 gün veya daha uzun süre çamur sıcaklığının 55 0C veya üzerinde olması gerekir. 3 ay boyunca en az 2 ayın ortalama sıcaklığının 0 0C’nin üstünde olması gerekir. 5. 2. 4. Isı ile Kurutma: Çamur direk veya indirek olarak sıcaklıkla muamele edilerek su oranının % 10’un altına düşmesi sağlanır. Çamur uygulanacak alan gereksinimi uygulama miktarına göre değişir. Bu 5 günlük süre içinde en az 4 saatin 55 0C ve üzerinde geçmesi gerekir. Kompost: Konteyner veya statik havalandırmalı yığın kompostlama yöntemlerinde çamurdaki sıcaklığın 3 gün boyunca 55 0C veya üstünde olması gerekir. Arıtma çamurundaki uçucu katıların % 38 oranında indirilmesi gerekir. Kompost yapımı: Konteyner. Arıtma Çamuru Uygulama Miktarları Arıtma çamurlarının yıllık uygulama miktarı. yıllar boyunca toplam uygulama miktarı arıtma çamurunda izlenen ağır metallerin kümülatif yükleme oranına göre belirlenir. İleri Patojen Giderim Yöntemleri 1.

Bu miktar agronomik yükleme oranı olarak bilinir ve bu oran şu faktörlere bakılarak belirlenir: .7 96 17 139 9 Azot. Çamurun uygulama alanına faydalarından birisi de gübre değeridir. yetiştirme koşulları ve hasad sıklığına göre değişir. Tablo 16. Araziye verilebilecek arıtma çamuru miktarı (kuru ağırlık ton/hektar) Arazi Uygulama Sayısı Arıtma çamuru miktarı Değişim Genel Uygulama Tarım alanı Yıllık 2-70 11 Orman Yılda 1 veya 3-5 yıl 10-220 44 ara ile Islah alanı Bir defa 7-450 112 Alan belirlenmesi arıtma çamurunun araziye verilmesinde ilk aşamadır.1 61 8 41 3. ve besin elementi ihtiyacı. İzin verilebilen uygulama miktarı en düşük metal üzerinden alınır. alana verilebilecek çamur miktarını belirler. önceki baklagil bitkisinin bıraktığı azot miktarı 22 AT: arıtma çamuru uygulama miktarı ton/ha L: Metal limiti kg/ha Kc: Dönüştürme katsayısı (1000) C: Arıtma çamurunun metal konsantrasyonu mg/kg . yemeklik bitki. Çamur verilecek alanda yetiştirilecek bitkinin veya alanın bitki örtüsünün besin elementi gereksinimi dikkate alınır. KcL AT=--------------C (ppm) Bu formül izlenen her ağır metale uygulanır.Verim hedefi .8 Çim 6. içerdiği azot miktarı ve bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenmesi gerekir. Seçim yerinin belirlenmesinde halk katılımının sağlanmasıda önemlidir.Ekim nöbetinde. Maksimum uygulama miktarı şu formülle belirlenir. Optimum uygulama zamanı.Alanda yetiştirilen. Bu nedenle arıtma çamurunun. Toprağın ağır metal içeriklerinin belirlenmesi.0 112 15 72 15 Mısır 13.7 95 12 47 8 Arpa 3. meyve veya alanda var olan bitki örtüsünün azot ihtiyacı . bitki çeşidi.2 101 12 52 9 Yulaf 3. örtü bitkisi. arıtma çamurunda en fazla bulunan besin elementidir ve yüksek uygulama oranları toprak altı ve yüzey sularında nitrat kirlenmesine neden olabilir.7 133 18 67 7. Bitkilerin topraktan kaldırdığı bitki besin elementi miktarı (kg/ha) Bitki Verim (ton/ha) N (kg/ha) P (kg/ha) K S (kg/ha) (kg/ha) Buğday 2. lif bitkisi. Tablo 16’da bazı bitkilerin besin maddesi ihtiyacı örnek olarak verilmiştir. yem bitkisi.4 156 30 118 19 Yonca 9 278 19 160 22 Pancar 34 179 17 120 21 Patates 34 252 29 303 24 Keten 1.4 Kolza 1.Tablo 15. ağaç.

0 yüzeye verilmiş sıvı çamur) NH3 .5’in üzerinde ise bu topraklarda alkali stabilize edilmiş arıtma çamurunun kullanılması doğru olmaz. Organik azotun mineralizasyon katsayısı (Tablo 17) No. ilk uygulamadan sonra birinci yıl alınabilir N (kg/ton) NO3. çamur araziye uygulandıktan sonra bir kaç yıl devam eder. çamurdaki amonyum miktarı (NH3 N/g kuru ağırlık) fm. PH’nın 8’in üzerinde olduğu topraklarda bir çok bitki özellikle mikro besin elementlerini alamaz bunun sonucunda verimlilik geriler ve ayrıca toprağa uygulanan herbisidlerin etkinliği azalır. Mineralizasyon oranı üç yıl boyunca Tablo 17’de verilmiştir. Arıtma çamurunda nitrat çok az olduğu için hesaplamalarda dikkate alınmaz. Tablo 17. bir sonraki uygulamalar için önceki verilen çamurun son iki yıldaki mineralizasyon oranı dikkate alınır. Agronomik yükün hesaplanmasında.50 çamur yüzeye uygulanmış ise. Azot İçin Agronomik Yükün Hesaplanması Arıtma çamuru uygulandıktan sonra birinci yıl bitkiler tarafından alınabilir azot miktarı şu eşitlikle bulunabilir. 1. Bu nedenle agronomik yükün hesaplanmasında çamur işleme yöntemi. Volatilizasyon katsayısı (0. Bitkiler mineralize olmuş inorganik azot kaynakları NH4 ve NO3 kullanabilir. Arıtma çamurundaki organik azotun Mineralizasyon oranı Çamur Ham AerobikAnaerob Kompost uygulamasından Çamur Alkali ik Sonra geçen zaman Stabilize Çamur (yıl) çamur 0-1 40 30 20 10 1-2 20 15 10 5 2-3 10 8 5 3 Kireçle stabilize edilmiş alkali çamuru tarım alanlarında kullanırken. Toprak pH’sı 7. Çamurdaki nitrat miktarı (NO3 N/g kuru ağırlık) kc. Mineralizasyon oranı.- Önceki çamur veya ahır gübresi uygulamasından kalan azot Mamur verme yöntemi ve toprağa karıştırılmaya kadar geçen süre Verilen azotlu gübre miktarı Çamurun inorganik ve organik azot kapsamı Çamurdaki azot mineralizasyon oranı Agronomik yükleme oranı kuru ağırlık/hektar olarak ifade edilir. Mineralizasyon oranı çamurun işlenmesine bağlı olarak da değişir. Sürekli azot yüküne göre yapılan hesaplamalar sonucu fazla kireç uygulaması ile toprak pH’sı yükselebilir. Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo] Na1 . çamurdaki organik azot miktarı (Organik N/g kuru ağırlık) Arıtma çamuru uygulanışından sonraki yıllarda alınabilir azot miktarı Nan= kcfmn (Nn-1 – fmn-1Nn-1) Nan. Çamurdaki organik azot mikrobiyal aktivite ile zamanla mineralize olur. bitkilerin alabileceği NO3 formuna dönüşür. yılda alınabilir azot (kg/ton) 23 . Çamur uygulandıktan sonra n. Dönüştürme katsayısı (1000 kg/ton) kv. topraklarda oluşturulacak alkalilik problemine de dikkat edilmesi gerekir. organik azot oranı ve amonyum oranının bilinmesi gerekir.

Bitkinin ihtiyaç duyduğu azot (kg/ha/yıl) ΣNai. Volumetrik uygulama oranını hesaplayınız.96 kg/ton 24 .40(0.020)]= 12 kg/ton Birinci yıl verilen arıtma çamurunda ikinci yıl kullanılabilen azot miktarı Na2=f2No1= 0.fmn.4 kg/ton İkinci yıl uygulanabilecek arıtma çamuru miktarı UN 100 AN2=-------------------.20(12 kg/ton)= 2.012)]= 9.6 kg/ton)= 0.010 No= 20 g/1000 g= 0. 10 g/kg).56 ton Na1 + ΣNai 18 kg/ton Birinci yıldan sonra kalan organik azot No1= No – f1No = (1000) [0.= 4. ve No. Azot kapsamı NO3-N.= --------------------.4 İlk çamur uygulamasından kalan azot miktarı şimdi No2= N1 – f2N1 = (1000) [0. Örnek: Ham çamurun 3 yıllık uygulama oranını azot ihtiyacına göre hesaplayınız.N= 10g/1000g= 0. Çamurun kuru madde 0ranı % 10. NO3.90 ton/ha Na1 + ΣNai 18+2. UN AN=-------------------Na1 + ΣNai AN.020)]= 18 kg/ton UN= 100 kg/ha Birinci yıl UN 100 (kg/ha) AN=-------------------. NH3.= 5.20(0.6 kg/ton Bu çamurun alınabilir azot miktarı Na3=f3No2= 0.40(0.= ----------------------.020-0. Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı (ton/hektar/yıl) UN.10(9.012-0.020 Arıtma çamurundan birinci yıl alınabilir azot miktarı Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo]= (1000)[0. Çamur toprak içine uygulanacaktır. 20 g/kg). n ve n-1. Bitkinin azot ihtiyacı 100 kg/ha. önceki uygulamalarda mineralize olan azotların toplamı kg/ton i= 2’den n’e kadar Agronomik yükleme oranı çamurun kuru ağırlığı üzerinden hesaplanır ve sonra çamurun kuru madde oranına göre volumetrik birime çevrilir.010+0. fmn-1. 0. Yılda alınabilir azot katsayısı (Tablo 17) Bu eşitlik her yıl için ayrı ayrı hesaplanır Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı şu formülle hesaplanabilir.

bitkinin fosfor ihtiyacına göre yapılmalıdır. Fazla azot bitki kök bölgesinden yıkanarak yer altı sularını kirletebilir. Anaerobik çürütülmüş sıvı çamurda. efektif salım oranının bulunması gerekir ve bu şu şekilde bulunur. sıvı çamur ve çamur kekinden daha düşüktür. takip eden yıllarda mineralize olur fakat. Örneğin %1. Çürütülmüş arıtma çamurundaki azot organik ve bitkilerin alabileceği inorganik formlarda bulunur. Yalnız fosforun inorganik formu yıkanmaz ve toprakta birikir.90/5. Genel olarak kompost ve kurutulmuş çamurun mineralizasyon oranı. Bu miktar pek çok bitki ve toprakta ihtiyacın üstündedir. kurutma esnasında amonyak azotu nitrata oksitlenir ve kaybolur. Yüksek fosfor oranı yüzey sularının kirlenme riskini artırır. çamur tipi. azot uygulama oranının. Organik azotu bitkilerin alabilmesi için onun önce inorganik forma mineralize olması gerekir. çamur uygulaması.74 ton/ha 18+2. oran gittikçe azalır. Arıtma çamurundaki fosfor da azot gibi organik ve inorganik formlarda bulunur. Birikimini söz konusu olduğu durumda çamur hesaplamaları azot ihtiyacına göre değil. toprak tipi ve su miktarı.1 arasında fosfor içerir. fazla gübreleme ve azot yıkanması ile sonuçlanabilir. FOSFOR: Arıtma çamuru tipik olarak % 0. anaerobik çamurda ise amonyak toplam azotun % 30’u kadardır (Linden.İkinci yılda arıtma çamuru az miktarda uygulanmıştır ve bu nedenle azot salım oranı uygulama oranına bağlı olarak gerilemiştir. diğer gübrelerle toprağa verilen azot miktarını (agronomik yük) geçmemesi gerekir. Aynı kayıp anaerobik çamur içinde geçerlidir. çamur ve toprağın karbon/azot oranı.56)(2.5 fosfor içeren çamur 10 ton olarak hektara verildiğinde 150 kg/ha fosfor verilmiş olur. 1983). Azot oranına göre uygulanacak çamur miktarında.8-6. 25 . Bunların oranı arıtma çamurunun ne tip işlemden geçtiğine bağlı olarak değişir. Mineralizasyon oranını pek çok faktör etkiler.4 kg/ton)= 2. Birinci yıl mineralize olmayan organik azot. Ticari gübrelerin azot oranı ise % 11-82 arasındadır. Aerobik çamurda toplam azot içinde amonyak azotunun oranı % 10. Aerobik çürütülmüş çamurda mikrobiyal oksidasyon daha fazladır ve organik azot oranı daha azdır. Araziye verilen çamurun birinci yılda mineralizasyon aranı % 100 ile % 12 arasında değişir. Çamur azot kaynağı olarak kullanıldığında. organik ve inorganik azot miktarlarının bilinmesi gerekir.= 4.12+0. Genellikle azot oranına göre yapılan hesaplamalarla verile çamur ile bitki tüketiminden daha fazla fosfor toprağa verilmiş olur. Na2=(4. iklim.12 kg/ton 100 AN3= ----------------------.96 Arıtma Çamurunda Bitki Besin Elementleri AZOT: Çürütülmüş arıtma çamurları kuru ağırlık olarak % 1-6 azot içerir. Aerobik çürütülmüş çamurda. Bu nedenle sürekli çamur uygulamalarında toprağın fosfor kapsamının takip edilmesi gereklidir. organik maddenin mikrobiyal oksidasyonu tamamlanmaz ve azot çözünmüş amonyak veya çözünmez organik formda bulunur (çoğunluk mikrobiyal hücre yapısında). Organik azotun mineralizasyon oranı dikkate alınmadan.

turunçgil ve üzümün kalitesi yüksek azottan olumsuz etkilenmektedir (Bouer ve Idelovitch. Sürekli toprak işlemeli tarım altındaki toprakların organik maddesi çok düşüktür. yabancı otlanmaya neden olur. Arıtma çamurlarının besin elementi konsantrasyonu. toprak havası azalır. bitki ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. potasyum. ahır gübresi uygulamasında %22. demir. Bununla birlikte düşük miktarlar bile (27 ton/ha) toprağın yapısını agregat oluşumu ve poroziteyi attırarak düzeltmektedir. Su Tutma Kapasitesi: Genellikle arıtma çamuru uygulaması toprağın su tutma kapasitesini artırır. Agregat oluşumu kimyasal ve mikrobiyal aktivitelerin sonucunda gerçekleşir. Bitkilerin su ihtiyacına göre yapılan hesaplamalarda. ürünün kalitesini bozar. mangan ve çinko da içerir. ya sızma kayıplarına neden olur veya fazla azot hızlı bitki büyümesine neden olarak verimi düşürür. potasyum hariç. Yalnız toprağın fiziksel özelliğini önemli ölçüde değiştirmek için bitki ihtiyacını karşılayacak agronomik miktarın üzerinde çamur verilmesi gereklidir (Chaney ve ark. 1983). Arıtma Çamurlarının Sulama Suyu Olarak Kullanılması Su oranı yüksek arıtma çamurları genellikle sulama suyu olarak kullanılırken aynı zamanda besin elementleri de toprağa verilmektedir. Örneğin domates. Arıtma çamuru azotun agronomik oranına göre verildiğinde. (Martes ve Franken-Berger. Çamurun Toprağın Fiziksel Yapısına Etkisi Organik Madde: Toprak organik maddesi. Toprak işlendikçe organik maddesi zamanla azalır ve toprağın fiziksel yapısı bozulur. su kaynağı ve arıtma tekniğine bağlı olarak değişir. mikrobiyal parçalanma ile uzaklaşan organik maddeden daha azdır.. patates. yağış veya sulamayla agregatlar parçalanır. 1985). poroziteyi artırarak toprak yapısını iyileştirir. 1-30 mg fosfor içerir (Asano ve ark. Bitki artıklarıyla toprağa gelen organik madde. Bitkinin gübre ihtiyacının olmadığı zamanlarda sıvı çamurun verilmesi.1992) Anaerobik çürütülmüş çamur diğer çamurlara göre en iyi stabilizasyonu sağlamaktadır (Paglia ve ark. Bu sayede toprak içinde hava ve su hareketi kolaylaşır. toprak sıkılaşır ve volüm ağırlığı artar.Diğer Elementler: Azot ve fosfora ilave olarak çamur. Arıtma çamurunda ortalama olarak % 50 oranında bulunan organik madde agregat oluşumu ve stabilitesini sağlayarak toprağın yapısını iyileştirir. Arıtma çamurunun içinde bulunan tuzlar ve iz elementlerinde potansiyel zararının dikkate alınması gerekir..1981). toprak partiküllerini bir araya bağlayarak büyük agregat oluşumunu sağlar ve toprakta boşluk oranı artar. Agregat stabilizasyonun araştırıldığı bir çalışmada Agregat stabilizasyonu çamur uygulamasında %24. 26 . Şehir arıtma çamurları tipik olarak litrede 10-40 mg azot. su hareketi azalır. magnezyum. bu elementlerin çoğu. büyük porlar kaybolur. bitki büyümesi için gerekli diğer elementler olan kalsiyum. toprak agregatlarının stabilitesi bozulur. Strüktür ve Agregat Oluşumu Arıtma çamuru toprağın mineral bölümünden daha az yoğundur ve toprağın volüm ağırlığını azaltarak. bitki ihtiyacından daha fazla azot ve fosforun toprağa verilme ihtimali yüksektir (özellikle kurak bölgelerde). 1987). yoncada %40 ve saman uygulamasında %59 artmıştır. Organik maddenin yetersiz olduğu durumda. Organik madde ya direk olarak suyu bünyesinde tutar veya toprakta poroziteyi artırarak indirek olarak suyun tutulmasını sağlar.

Çamur toprağa verildiğinde ayrışır. Borik asitin enerji yükü yoktur. Arıtma çamurundaki bileşikler dört grup altında toplanabilir: 1. karbondioksit. Sodyumun toprak yapısı ve infiltrasyona etkisi Sodyum adsobsiyon oranı (SAR) ile belirlenebilir.. su ve düşük maddeler. potasyum. Humus toprağın negatif enerji yükünü ve böylece KDK’yı arttırır. selenat ve bor (borik asit. Arıtma Çamurunun Toprağın Kimyasal Yapısına Etkisi: Biyolojik stabilize çamurunun ortalama kuru ağırlığının %50’si organik maddedir. organik madde ve inorganik maddeye dönüşür. selenyum. 27 . Dayanıklı bitki pamuk ise sulama suyundaki 10 mg/litre konsantrasyona kadar dayanır (Maas. 1992. arıtma çamurlarındaki iz elementler. 1994). Sürekli çamur uygulamalarında bu elementler toksik olacak seviyede birikebilir (Chang ve ark. magnezyum. fazla sulama yapıldığında topraktan yıkanıp uzaklaşır. 2. sülfat. Yukarıda belirtilen organik maddelerin agregasyona etkisiyle toprak yapısını düzeltmesi sonucu topraktaki su hareketi. nitrat. Çözünür Katyon. klor. yapılı organik asit. Bunlar iyon değiştirme dengesine girer ve tutunamayanlar drenaj suyuyla yıkanır. çamurdaki sodyum konsantrasyonuna Mg ve Ca konsantrasyonu oranına ve tuzluluğa bağlıdır. kadmiyum. Organik maddelerin çoğu CO2 ve suya dönüşür ve birlikte bir kısmı humus olarak toprağın yapısına katılırlar. Yüksek KDK istenir. 1990). Bu maddelerin hepsini bitkiler absorbe eder ve bunlar arıtma çamurunun bir bakıma gübre değerini gösterir. Anyon ve Moleküller Arıtma çamurlarındaki. nikel. Çözünür katyon. Zehirli organikler. McGrath ve ark. arsenik. infiltrasyon ve agregat oluşumunu olumsuz etkilemektedir.7 mg/litre’nin üzerindeki konsantrasyonu duyarlı bitkilere toksik etkide bulunur. kobalt. 4.sodyum. bakır. İz Elementler Organik maddelerin ayrışması sonucu. Sodyumun toprak yapısına etkisi. Bu özellikle kurak bölgelerde sürekli sulama sonucunda ortaya çıkar. düşük tuzluluk toprağı disperse eder. Yağışlı bölgelerde tuz topraktan yıkanır. borat)’dır.Zehirli inorganik kimyasallar. Tuz bitki kök bölgesinden uzaklaştırılamazsa toksik etki yapacak düzeyde birikebilir.Su Hareketi: Organik madde çamurdaki toprak yüzeyini tıkayarak geçici süre infiltrasyonu ve havalanmayı bozabilmektedir. Arıtma çamurları ve atık sular aynı zamanda tuz da içerir. molibden ve diğerleri toprak solusyonuna geçer. çünkü elementlerin topraktan sızmasını engeller.. Arıtma çamurundaki. infiltrasyonu attırmakta ve bazı durumlarda erozyonu azaltmaktadır. kalsiyum.anyon ve moleküller. Borun sulama suyundaki 0. İz elementler. Tuzluluk ayrıca bitki gelişimini de olumsuz etkiler. Bu elementler bitkiler tarafından fazla kullanılmadığı için üst toprak katlarında birikir. 3. tarımsal yönden önemli katyon. anyon ve moleküller. Atık sular sulama suyu olarak kullanılacağında duyarlı bitkilerde bor konsantrasyonuna dikkat edilmesi gerekir. kurşun. zayıf olarak tutulur. KDK (Katyon Değişim Kapasitesi) toprağın katyonları tutma kapasitesinin ölçüsüdür. bikarbonat.kalsiyum ve magnezyumun yüksek olduğu durumda toprak yapısı bozulmakta. sodyum. Yüksek SAR.

çinko. arsenik.13 0. Yönetmeliklerde belirtildiği şekliyle tarım alanlarına arıtma çamuru verildiğinde toprakta biriken ağır metaller kolaylıkla hesaplanabilir. büyümeye olumlu etkisi olmayan metaller de (Cd.97 0. molibden ve çinko bitki beslenmesi için gereklidir ve arıtma çamuru bu elementlerin eksikliğini giderebilir. cıva ve selenyumun ise alımının artmadığı tespit edilmiştir (Bray ve ark. diğer elementler arsenik.21 Mısır 0.7 Lahana 0..18 0. bakır. kadmiyum ve nikel biriktiği ve toksik belirtilerin görüldüğü değişik çalışmalarda ortaya koyulmuştur. 1986). Fazla miktarda metal alımı fitotoksik simptomlar oluşturabilir ve sonuçta verim ve ürün kalitesi düşer.27 Arpa 0. çinko ve selenyum alım oranının bir çok bitkide fazla olduğu. bakır. çinko oranının arttığı fakat. Sonuçta belediye arıtma çamuru ve atık sularının tarım alanlarında kullanılması problem oluşturmaz. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin element alımı Zn>Cd>Ni>Cu>Pb>Hg>Cr. kurşun. Kadmiyum uzun yıllar boyunca insan diyetine fazla miktarda var olduğunda kronik toksik etkide bulunur (Kostial. Nötral ve alkali topraklardaki zarar fazla olmaz. kadmiyum. artışın sınır değerleri geçmediği. Zehirli İnorganik Kimyasalların Toprak ve Bitkide Birikimi Endüstriyel atıksular etkin olarak ön arıtmadan geçtikten sonra şehir kanalizasyonlarına verildiğinde. 1986). Genellikle arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin metal alımı çok yüksek değildir. cıva ve nikelin bitkiler tarafından az miktarda alındığı. Levander. molibdeni özellikle baklagil bitkilerini fazla aldığı tespit edilmiştir. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerde ağır metal konsantrasyonu genellikle uygulanmamış topraklardan daha yüksektir (Tablo 7). 1983). Bitkiler tarafından alınan bazı metaller bitkiler için gerekli olmakla birlikte. kurşun. onları yiyen insan. Mo ve Se kritik düzeyin üstünde tüketildiğinde hayvanlara toksiktir (Mill ve Davis.08 28 .40 0. Bakır. Arıtma çamuru uygulanmış ve uygulanmamış alanda yetiştirilen farklı bitkilerin yenilen bölünlerinde Cd consantrasyonu (mg/kg) Ürün Çamur Çamur uygulanmamış uygulanmış Marul 8. 1985).21 Domates 0.08 Yulaf 0. Genel olarak asit karakterli topraklarda büyüyen bitki dokularında yüksek konsantrasyonlarda iz element birikir ve bitkiler bundan zarar görürler. çiftlik hayvanı ve yaban hayvanlarında zehirli olacak düzeyde birikebilir (Logan ve Chaney.74 0. belediye arıtma çamuru ve arıtılmış kentsel atık su çok az miktarda inorganik kimyasal içerir.Bitkilerde biriken bu elementler.31 0.1 0. Asit topraklarda yetişen bitkilere arıtma çamuru verildiği durumda bitki dokularında fazla miktarda. Arıtma çamuru ile uzun yıllar bitki yetiştiriciliğinin yapıldığı çalışmalarda. Tablo 7. 1986.) bitkilerde birikebilir. Pb vb. krom. Üç yıl boyunca hektara 15-90 ton arıtma çamurunun verildiği topraklarda yetiştirilen silaj ürününde kadmiyum.32 Turp 0.

biyolojik azot fiksasyonu. bitkiye fosfor ve çinko elementlerini verir. Bununla birlikte. Uzun dönem çamur uygulaması ile toprakta metal birikiminin mikrobial aktivite ve mikroorganizma miktarı. Kurşun Cd kadar bitkiye alınan ve biriktirilen element değildir. Smith.0 mg/kg taze ağırlık/sakatat EEC). Solusyon kültüründe Cd alımının incelendiği bir çalışmada. bakteri. Mikroorganizma Miktarı ve Aktivitesi Otlayan Hayvanlar Ağır metal ve organik mikro kirleticilerin otlayan hayvanlara etkisi. Mikorhiza bitki ile mantar arasındaki simbiyotik yaşamdır. sakatat ve kemiklerdeki birikim. hayvanlara etkisi de genellikle olmamaktadır. mantar ve algler toprağın organik maddesini ayrıştırması. Normal Zn konsantrasyonu 17-150 mg/kg iken bitki dokularındaki Zn konsantrasyonu 963 mg/kg olarak tespit edilmiştir. Sonuçta volatilize olmayan.. ayrışmaya dayanıklı olanlar toprakta birikir.. son olarak ta tohum ve yumrularda yüksektir. Ağır metal birikimi çoğunlukla kök. Birikim bitki tür ve çeşitlerine de bağlıdır. organların fizyolojik fonksiyonuna bağlı olarak. sıvı arıtma çamuru uygulanmış (228 ton/ha) toprakta yetişen soya bitkisinde gözlenmiştir. 1989. • Çamur uygulanmış topraklardan kaynaklanan kirleticileri biriktirmiş otları yemeleri • Üzerine çamur bulaşmış otları yemeleri • Çamur uygulanmış toprakları yemeleri (Toprak koyunların %1-2 diyetini oluşturur) Ağır metallerin hayvanlarda birikimi hayvan türü. bu kabul edilebilir sınırlar içindedir (<0. Diğer bir arıtma çamuru çalışmasında bitki dokusunda 474 mg/kg Zn konsantrasyonu tespit edilmesine rağmen fitotoksik etki ve verim düşüklüğü tespit edilmemiştir. Arıtma çamurlarının Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak mikroorganizmaları. gövde ve yapraklarda. ayrışır veya toprağa adsorbe olur. Fe ve Mo fitotoksik düzeyin altında bitkide birikebilir. yaşı ve diyetine bağlıdır. daha yüksektir. Bununla birlikte fitotoksik simptom ve verim düşüklüğünün olmaması metallerin bitki dokularında birikmediği anlamına gelmez. bazı çalışmalarda çamur uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerle otlayan sakatatlarında Cd konsantrasyonunun artışı tespit edilmekle birlikte.5-1. kükürt gibi bitki besin elementlerinin doğal döngüsünde onemli rol oynar. çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi veya çamur bulaşmış bitkilerin yenmesinden kaynaklanır. Toprakta biriken kimyasallar da bitkiler tarafından çok az alınır veya hiç alınmaz. Cd. fakat bu bitkiyi yiyen hayvan ve insanlarda birikim yapacak kadar yüksektir. aktinomiset. Mantar bitkiden karbonhidrat sağlarken. 1991). Bir çok organik bileşik arıtma çamurunda az miktarda bulunur ve toprakta birikimi analitik metotlarla tespit edilemeyecek kadar azdır ( O’Conner ve ark. 1994).. Zehirli Organiklerin Toprak ve Bitkilerde Birikimi Organik kimyasallar toprağa verildiğinde volatilize olur. domates yapraklarındaki Cd oranının havuç yapraklarındakinden 70 kat daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. mikorhiza etkinliğini etkilemektedir (Giller ve ark. azot. Pb ve Cd konsantrasyonu böbrek ve karaciğerde. 29 . Webber ve ark. Cd hayvanlardan insanlara besin zinciri ile geçişte çok küçük risk oluşturmakta.Fitotoksik simptomlar 2440 mm/kg Zn konsantrasyonunda. fosfor. 1991.

üremede aksaklıklar şeklinde ortaya çıkabilir. Cd Açıklama Çamurda > %4 Fe. P. Ca. kemik bozukluğu. lipofilik OMP’lerin yağ dokusu ve süte transferinin en önemli potansiyel yoludur. Fe. mineral dengesizlik oluşturarak diğer metalin alımı veya birikimini azaltır. nadir olarak çamur bulaşık bitkilerin veya çamur uygulanmış toprağın direk yenilerek (çocuklar) yüksek düzeyde madde alımına rağmen. elementler arasında kompleks antogonistik etki de vardır (Tablo 8). Mo. Zn. Çamur veya çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi. Cu eksikliğine neden olur Diyetteki fazla Zn Zn (>1000mg/kg)Cu yetersizliği oluşturur Diyetteki 50 mg/kg Cu toksisite problemi oluşturmaz Çamur Cd içeriği < Zn içeriğinden küçüktür Çamurdaki düşük Cd:Zn oranı akumulasyon riskini azaltır Antagonism akumulasyonu azaltır Cd Pb Fe. 30 .Pb ve Cu için gıda zincirinde antogonistik etki Eleme nt Cu Temel Antagonist S. kilo kaybı. Zn.Ağır metallerin birikim yoluyla hayvanlara toksik etkisinin bulunmayışıyla birlikte. Ca Fe. Tablo 8. İnsan Sağlığı Arıtma çamurlarının tarım topraklarına verilmesi sonucu ağır metal ve OMP’lerin. bitki ve hayvansal besinleri tüketerek insanlara geçişi potansiyel risktir. Bu bazı üretim kriterlerinin. Özel bir ağır metalin alımı. Fakat bunun insan sağlığı için ciddi risk oluşturmadığına inanılmaktadır. Arıtma çamuru uygulanmış merada otlayan hayvanlarda Cd . ve bu şekilde hayvanlara transferi sınırlıdır. organik madde Bitkilerin organik mikro kirletici (OMP) alımı genellikle düşüktür.

You're Reading a Free Preview

İndirme
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->