Giriş 1950’lerden önce evsel ve endüstriyel atıksular hiç bir arıtım işlemine tabi tutulmadan dere ve nehirlere bırakılmaktaydı

. Şehir nüfusu arttıkça dere ve nehirlerin doğal arıtma kapasitesi aşıldı ve su kalitesinin bozulmasına neden oldu. Su kalitesinin bozulmasını önlemek için bu tarihten itibaren atıksu arıtma tesisleri kurulmaya başlandı. Bu şekilde dere ve nehirlerin su kalitesi artırıldı fakat, uğraşılması gereken diğer bir madde “arıtma çamuru” ortaya çıktı. Arıtma tesislerine gelen atıksuyun yaklaşık % 99’ı temizlenmiş olarak dışarıya bırakılmaktadır. Geri kalan ve arıtma tesislerinde kalan diğer madde seyreltik katı süspansiyondur. Bu atıksu arıtma katısı genel olarak arıtma çamuru olarak adlandırılmaktadır. Biyosolid kavramı ise atıksu arıtma endüstrisine yeni girmiş bir kavramdır. Endüstri “Biyosolid” kavramını belediye arıtma çamurunun, stabilizasyon ve patojen azaltılması gibi işlemlere tabi tutulmasından sonra araziye uygulanabilecek hale gelmiş kaliteli madde olarak tanımlamaktadır. Bu kavram yüksek kaliteli arıtılmış, stabilize edilmiş atık çamuru, ham çamur ve fazla miktarda çevre kirletici içeren çamurdan ayırt etmek için kullanılmaya başlanmıştır. Biyosolid kavramı aynı zamanda biyolojik proseslerle üretilen arıtma çamurunun endüstriyel kaynaklı çamurdan ayırt etmek için de kullanılmaktadır. Bu şekilde arıtma çamurunun kötü imajı da silinmeye çalışılmaktadır. Atıksuların arıtılmasından arta kalan arıtma çamuru bütün dünyada giderek artmakta ve alternatif bertaraf yolları aranmaktadır. Arıtma çamurları halen büyük ölçüde derin arazi dolgusu depolama alanlarında, yakılarak ve giderek artan oranlarda tarımsal alanlarda bertaraf edilmektedir. Eskiden uygulanan okyanuslara deşarj ise 1992 yılında ABD’de, 1998 yılından itibaren ise Avrupa ülkelerinde yasaklanmıştır. Halk sağlığı ve çevre açısından risk taşıyan arıtma çamurunun tekrar kullanımı ancak bitki yetiştirilen alanlarda kullanımı ile olabilmektedir. Arıtma çamuru bertarafında hangi yöntem kullanılırsa kullanılsın arıtma çamurunun o yöntem için yönetmeliklerle standartları belirlenmiş özellikleri taşıyor olması gerekir. Özellikle araziye uygulanacağında, çevreye etkisi, bitki, hayvan ve insan sağlığına olabilecek potansiyel riskler nedeniyle sınırlar çok daha daraltılmış ve kontrol altına alınmıştır.

Arıtma çamuru

Atıksuların arıtılması sırasında, kendiliğinden çöken katı maddeler ile biyolojik veya kimyasal işlemler sonucunda çökebilir veya yüzebilir hale getirilen katı maddeler çökeltilerek veya yüzdürülerek atık sulardan ayrılır arıtma çamuru konsantre hale gelir. Arıtma çamuru evsel veya evsel nitelikli sanayi çamurları, endüstriyel kaynaklı arıtma çamurları veya karışım halinde olabilir. Evsel atıksular, bazı parametreler ve bunlara ilişkin limit değerleri dikkate alınarak ön arıtmadan geçmesi gereken veya gerekmeyen bazı endüstriyel atık sularla birlikte arıtılabilir. Evsel nitelikli atıksı arıtılmasında a) primer ve b) sekonder olmak üzere iki temel yöntem kullanılır. Primer arıtımda yer çekimiyle belli bir zaman süresinde çökebilen katılar uzaklaştırılır ve bu arada kısmi organik madde giderimi sağlanır. Primer çamurda % 3-7 arasında kuru madde bulunur ve bunun % 60-80’i organik maddedir. Sekonder arıtma olarak biyolojik arıtmada ise (aktif çamur sistemi, damlatmalı filtre vb.) mikroorganizmalar aracılığı ile organik maddenin parçalanarak arıtılması ve mikrobiyal çamur oluşumu sağlanır. Bu işlemlerle organik madde % 90 oranında giderilir ve tipik olarak % 0.6-2.0 arası kuru madde içeren sulu çamur oluşur. Kuru madde % 50-60 arasında organik 1

madde içerir. Bu çamurdaki suyun giderilmesi primer çamura göre çok daha zordur. İleri arıtma teknikleri; kimyasal çöktürme, filtrasyon vb. yöntemlerle çıkan çamur da karıştırıldığında, ham çamurun % 93-99,5 arasında su bulunur. Ham çamurun hacminin azaltılması için çamur yoğunlaştırma, çamur susuzlaştırma ve alkali (kireç) ilavesi ile stabil hale getirilir.

Stabilize Çamur

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurlarda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek bakteri, Salmonella (tifo), Vibrio (kolera), Basili dizanteri (Shigella), mide barsak hastalıklarına neden olan (E.koli) vb., virüsler, sarılık (Hebatit A), çocuk felci (Poliovirus), Menenjit (Echovirus) vb., Protozoa, akut diyare (Entamoeba histolytica), barsak solucanları, kancalı kurt, tenya parazitleri ve bunların yumurtaları çok fazla bulunur. Çevre Kanununa göre çıkartılan Katı Atıkların Kontrolü Yönetmeliğinde, ham çamurun tarımda ve ormanda, sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaklanmıştır. Arıtma çamurunun organik madde oranının düşürülmesi, sağlıkla ilgili tehlikeli patojenleri yok etmek için biyolojik, kimyasal, sıcaklık ve diğer uygun yöntemler kullanılarak stabilize edilir. Yoğunlaştırılan çamurun kimyasal olarak stabilizasyonu kimyasal madde ilavesiyle (kireç, CaO), biyolojik olarak stabilizasyon aerobik veya anaerobik stabilizasyon ya da kompostlaştırma işlemi ile yapılır. Çamur stabilize edildikten sonra, doğal ya da mekanik metodlar kullanılarak nem alma işlemi yapılır. Doğal nem alma; çakıl ve kum yatak üstüne ortalama 20 cm’lik tabaka halinde verilen sulu çamurun, suyunu kum tabakada drenajla ve kısmen de buharlaşma ile kaybetmesi işlemidir. Su alma işlemi 20-30 günde tamamlanır ve bu süre sonunda oluşan çamur keki kürek veya makineyle küreyerek uzaklaştırılır. Nem alma amacıyla çamur lagünleri de kullanılabilir. Çamur lagünlerinde küreme yapılmaz, lagün doluncaya kadar işletmeye devam edilir. Dolunca terk edilir veya çamur keki boşaltılarak başka yere taşınır. Koku sorunu ve fazla alan gereksinmesi nedeniyle doğal su alma yerine mekanik nem alma metodları kullanılabilir. Mekanik nem atma metodlarında; - Santrifüjler - Filtrepres - Belt filtre (Bant filtre) - Torba filtre üniteleri kullanılmaktadır. Arıtma Çamurlarının Genel Özellikleri Fiziksel Özellikleri Birçok çamur örneğinin özgül ağırlığı takriben suyun özgül ağırlığına yakın olup pratik hesaplamalarda 1.0 olarak alınabilir. Arıtma sistemi içerisinde ön çökeltim çamurları genellikle gri-kahverenkli ve kötü kokuludur. Havalandırma havuzlarında meydana gelen aktif çamur ise kahverenkli ve flok (belediye atıksu çamuru) görünümlüdür. Rengin koyuluğu septik koşulların başladığını, açık renk ise yeterince havalanmadığını gösterir. Çamurun katı ve sıvı kısımları arasındaki ilişki katı madde konsantrasyonu olarak tanımlanmakta ve mg/lt veya % katı madde olarak belirtilmektedir. Örneğin özgül ağırlığı 1.0 olan bir çamur için 10.000 mg/lt katı madde konsantrasyonu % 1 kuru maddeyi (105 0C’de 24 saat kurutma) ifade eder. 2

Arıtma Çamurlarının Kimyasal Özellikleri Arıtma sistemlerinde üretilen arıtma çamurlarında; günümüz modern toplumlarının kullandığı bir çok organik ve inorganik madde, mutfak, bulaşık, banyo ve tuvalet atıkları, endüstriyel atıksular, solventler, mikro organik kirletici kimyasallar, pestisitler, yol ve kaldırımlardan akan yüzey suları vb. içinde bulunan her türlü kirletici madde bulunabilir. Yeni sınırlamalarla endüstriyel atıksular ancak ön arıtmaya tabi tutulduktan sonra ve limit değerlere uyuyor ise şehir atıksu şebekesine deşarj edilebilmektedir. Bu maddelerden bir kısmı insan, hayvan ve bitki sağlığını tehdit edici maddelerdir ve sıkı kontrolleri gerekmektedir. Kimyasallar hariç arıtma çamurlarında biriken organik ve mineral maddeler çoğunlukla topraktan gelmektedir. Endüstriyel prosesler ve evlerde kullanılan sentetik maddelerle arıtma çamurlarına gelen metaller toksik düzeye ulaşabilmektedir. Özellikle arıtma sistemine gelen ağır metallerin % 60-90’ı arıtma çamurunda konsantre olmaktadır. Ham çamur ve anaerobik parçalanmaya uğramış atıksu arıtma çamurlarına ait bazı kimyasal özellikler Tablo 1’de verilmiştir. Arıtma çamurları istenmeyen kimyasal ve ağır metaller dışında yararlı olarak değerlendirilen azot, fosfor, organik madde yönünden zengindir ve tarım alanlarında geri dönüşüm sağlaması amacıyla değerlendirilmesi gerekmektedir şeklinde değerlendirilirler.

Tablo 1. Ham ve anaerobik arıtılmış çamurların tipik kimyasal özellikleri Madde
Toplam Kuru Madde 2.0-8.0 Uçucu katılar % KM Gres, Yağ vb.%KM Protein % KM Azot N %KM Fosfor P2O5 %KM Selüloz % KM Demir (sülfit hariç) PH değeri 60.0-80.0 6.0-30.0 20.0-30.0 1.5-6.0 08-3.0 8.0-15.0 2.0-4.0 5.0-8.0

Ham Çamur
Değişim Ortalama 5.0 65.0 25.0 4.0 2.0 0.4 10.0 2.5 6.0

Arıtılmış Çamur
Değişim 6.0-12.0 30.0-60.0 5.0-20.0 15.0-20.0 1.6-6.0 1.5-4.0 0.0-3.0 8.0-15.0 3.0-8.0 6.5-7.5 Ortalama 10.0 40.0 18.0 4.0 2.5 1.0 10.0 4.0 7.0

Potasyum K2O %KM 0.0-1.0

Arıtma Çamurlarının Mikrobiyolojik Özellikleri

Stabilizasyon işlemine alınmamış ham çamurda insan ve hayvanlarda çeşitli hastalıklara yol açabilecek, bakteri, virüs, protozoa ve helmint gibi parazitler ve parazitlerin kist ve yumurtaları bulunabilir (Tablo 2). 3

Canlı hücre dışında varlıklarını uzun süre devam ettiremezler. Bunların arıtma çamurundaki sayısı çamur stabilizasyonu işlemi sırasında azaltılır veya yok edilir.Tablo 2. Arıtma çamurlarında tespit edilen bazı bakteri. Hücre dışında yaşama süreleri yaklaşık 3 aydır. Bazıları değişen olumsuz çevre koşullarına dayanıklılık gösteren organlar olan kist ve yumurta oluşturabilirler. Belediye Arıtma Çamurlarını Arıtma Metodları Çamurun bertaraf edilebilmesi için yapılması gereken işlemler şu şekilde şematize edilebilir. 4 . Parazitlerde büyüme ve çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar. 1981). Escherichia coli doğal olarak insan ve hayvanların sindirim sistemlerinde bulunur. virus ve parazit patojenleri Bakteri Virüs Protozoa Salmonella spp E. Atık ve arıtma çamurlarında HIV virüsü görüldüğünü rapor eden çalışma bulunmamaktadır. otlayan hayvanlar açısından risk oluşturur (WHO.coli Leptospira spp Shigella Pseudomonas Yersinia Clostridium Listeria Mycobacterium Streptococcus Camphylobacter Poliovirus Echovirus Adnovirus Reovirus Rotavirus Astrovirus Calcivirus Parvovirus Entamoeba Giardia Par azit Helmint Ascaris Taenia Bakterilerden en önemli ve izlenmesi gereken Salmonelladır. Virüsler çoğalmaları için canlı konukçu hücreye ihtiyaç duyarlar.

Primer arıtmada gravite sedimentasyonu ve flotasyon prosesi ile sisteme gelen katıların yarısı ayrılır.Ham atık suyun ön arıtılmasında atıksu içindeki ağaç parçaları. direk arazi dolgusu veya yeniden değerlendirmeye gider. Sekonder sedimentasyon havuzlarında mikrobiyal hücreler dibe çöktürülür ve ayrılır. çakıl. Organik materyal atmosfere verilen karbondioksite ve mikrobiyal hücreye çevrilir. yün ve bitkisel maddeler vb. gres.) primer arıtma sisteminde yüzeyden toplanır ve primer arıtma çamuruna karıştırılmaz. fosfor). Bir çok arıtma sisteminde yüzen maddeler (yağ. Bazı arıtım sistemlerinde bitki nutrientleri (azot. suspanse katı ve biyolojik oksijen ihtiyacını düşürmek için ileri arıtım sistemi olarak tersiyer arıtım basamağı da bulunur. Sekonder arıtım kontrollü ve hızlandırılmış biyolojik prosestir ve atıksudaki askıda erimiş organik materyali parçalamak için doğal mikroorganizmalar kullanılır. şişeler. Ayrılan bu maddeler arıtma çamurunun içine karıştırılmaz. 5 . kağıtlar. kumaş parçaları ile suda kolayca çöken inorganik katılar kum. Çoğunlukla organik materyal olan bu maddeye sekonder çamur denir. Fosforun kimyasal çökeltimi ve filtrasyon ile tersiyer arıtma çamuru meydana gelir. Suyun altına çöken inorganik ve organik katı materyal sistemden ayrılır ve primer arıtma çamurunu oluşturur. cüruf gibi maddeler ayrılır.

belt filtreler ise yatay filtre üzerinde filtreleme ile katıları konsantre etme özelliklerine sahiptir. Santrifüjler santrifüj kuvvet ile su alma. İçinde bulunan yüksek miktarda patojen ve stabil olmayan. patojen oranının azaltılmasında kullanılan yöntemler Tablo 3’de kısaca özetlenmiştir. Çamur sterilize edilir. Çamur Şartlandırması Çamur kurutma yataklarına alma işleminin haricinde kalan susuzlaştırma uygulamaları için çamurun şartlandırılması gerekir. Gravite yoğunlaştırıcılar. Bunun için ya kimyasal ya da fiziksel (ısıl) işlemler uygulanır. Taban sıyırıcılar yoğun çamuru toplarken. dönen tamburlar katı süzme işlemi ile yoğunlaştırma. Yoğunlaşan çamurun hacmi bu sayede azalır ve susuzlaştırma maliyeti azaltılabilir. sekonder ve tersiyer arıtma çamurları genellikle birleştirilir ve sonuçta % 1-4 katı madde oranına sahip ham arıtma çamuru oluşur. Bu inorganik maddelerin yanında diğer demir bileşikleri ile alüminyum tuzları da kullanılmaktadır. belt filtre veya pres filtrede herhangi bir kimyasal madde ilavesi yapılmaksızın susuzlaştırılır. gravite yoğunlaştırıcılarda. Isıl şartlandırma : Isıl şartlandırma çamurun ısıtılması ve kısa bir süre için basınç altında tutulması işlemidir. 6 . su içeriğinin azaltılarak daha sonraki bertaraf ünitelerine daha düşük hacime sahip çamurun verilmesine yöneliktir. Çok ince hava kabarcıkları çamur yumaklarına yapışır ve onların yukarıya doğru yükselmesini sağlar. kokusuzlaştırılır ve vakum filtre. yüzdürme tanklarında veya santrifüj. gres içeren bazı endüstriyel atıksu arıtma çamurlarına uygulanır. Diğer işlemler : Çamurun şartlandırılması için dondurma veya radyasyona tabi tutma işlemleri halen araştırma fazındadır. Çamurun Yoğunlaştırılması Çamurun yoğunlaştırılması. dönen tambur veya gravite belt gibi mekanik ünitelerde gerçekleştirilir. arıtma tesisinin biyolojik arıtma sürecine gelecek organik yük artacağından tasarım ve işletimde bu uygulamaya dikkat edilmelidir. Ancak. Yoğunlaştırma işlemi. ayrışabilir organik madde nedeniyle ham çamurun potansiyel sağlık ve çevre problemi vardır. askıda katı maddeleri hava ile yüzebilir maddeler haline dönüştürür. Yoğunlaştırma işlemi çöktürme ve yüzdürme gibi metotlarla yapılabilmektedir. jel yapılar kırılır ve katıların suya karşı duydukları "ilgileri" azaltılır. Ham çamurun stabilize edilmesinde. Anyonik veya katyonik organik polimerlerin kullanımı da günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. Bu nedenle bu akım biyolojik arıtma ünitesine geri çevrilmelidir.Primer. Yapılan çalışmalar sonucunda. mekanik sıyırma kollarına sahip dairesel planlı derin havuzlardır ve genelde yüksek çökelme hızına sahip ön ve aktif çamur süreci çamurlarının yoğunlaştırılmasında kullanılırlar. ÇHY genelde atık aktif çamura ve yağ. Yüzdürme ünitesi. yüzey sıyırıcılar köpüğü uzaklaştırır. Kimyasal şartlandırma : En yaygın kullanılan yöntem demir (+3) klorür veya kireç ilavesidir. Fiziksel ve işletimsel anlamda çökeltme havuzu gibi işlev görürler. Bu işlem ile katılar koagüle edilir. Kullanılacak madde tipi ve dozu laboratuvar deneyleri ile saptanmalıdır. Mekanik ünitelerde yerçekimi kuvvetleri oluşturulur. Isıl işlem ile şartlandırılmış çamurun süzüntü suyu yüksek konsantrasyonlarda kısa zincirli ve suda çözünebilir organik maddeler içerir. Çamurların katı içeriği. atıksuyun özelliklerine. Ön çökeltme ve damlatmalı filtre çamurlarına uygulanmazlar. uygulanan arıtma yöntemine bağlıdır.

Çamur ve kullanılan mekanik aksam ile ilgili bir çok değişken santrifüjleme işlemini etkiler. çamur besleme hızı ve sıcaklıktır. Basınçlı Filtre Basınçlı filtrelerin işletme prensibi vakum filtre ile aynıdır.çamurun filtre edilebilirliği kimyasal madde ilavesi ile şartlandırma işlemine kıyasla dondurma işlemi ile düzeye çıktığı saptanmıştır. Şartlandırma işleminin işletme maliyetinin en önemli bileşenleri işçilik. Katı kazanım verimini arttırmak amacı ile birçok kimyasal madde. genelde yakma tesisi külleri veya diatomat toprağıdır. Belt filtrede daha önce kimyasal olarak şartlandırılmış çamurların suyu alınır. Bu yöntem özellikle soğuk iklimler için oldukça caziptir. Kritik değişkenler ise. kimyasal şartlandırma ve filtre ortamıdır. tambur batıklığı. İşlem verimi şartlandırma kalitesine bağlıdır. santrifüj filtre. katı özellikleri. Çamurun şartlandırılması amacı ile ilave edilen kimyasal maddelere ek olarak. bakım ve filtre bezlerinin değiştirilmesidir. belt filtre. Doğal veya mekanik yöntemler ile gerçekleştirilen susuzlaştırma işlemi. tank derinliği ve diferansiyel hızdır. ancak vakum yerine basınç uygulanmaktadır. Susuzlaştırma işlemi ile çamurun bünyesindeki serbest su uzaklaştırılır. İşletim ve verimi etkileyen değişkenler ya çamur ya da kullanılan ekipman özellikleri ile ilgilidir. Bunun için fiziksel (mekanik) yöntemler kullanılır. Kullanılan üniteler. yoğunlaştırılmış çamurunki ise çok daha düşüktür. buharlaştırma. Suyu alınmış çamurun katı içeriği minimum % 15 oranında iken. pres filtre veya su alma yataklarıdır. Basınçlı filtrede kullanılan diğer mekanik aksam kimyasal madde besleme sistemi ve kek uzaklaştırımı için konveyördür. Mekanik aksam değişkenleri ise. yerçekimi kuvveti. kimyasal madde. çamurun bünyesindeki serbest su bir poroz ortam vasıtası ile çekilir ve kek oluşumu gerçekleştirilir. Çamur pompaları 155x104 Pa ve daha yüksek basınç üretebilecek kapasitededirler. Belt Filtre Pres Basınçlı filtrelerin tersine bu işlem süreklidir. Mekanik değişkenler. Santrifüj Filtre Santrifüjleme işlemi ile kekin nem içeriği düşürülürken katılar daha konsantre hale getirilir. Kimyasal şartlandırmadan ve gravite drenajdan sonra çamur aralıkları 7 . Değişkenler. tambur hızı. Bu basınç ile çamur yan yana dizilmiş olan plakalara gönderilir ve aralarındaki filtre bezleri sayesinde süzme işlemi gerçekleştirilir. Çamurların Susuzlaştırılması Arıtma çamurları genellikle yoğunlaştırma işlemi sonrasında susuzlaştırma işlemine tabi tutulurlar. vakum. Bu işlem sonrası çamur bir sıvı görünümünden bir "kek" görünümüne bürünür. Vakum filtre ile olan diğer bir ayrıcalığı ise basınçlı filtrelerin kesikli işletilmesidir. Susuzlaştırma işleminin özellikleri uygulanan yöntem yerine kullanılan mekanik aksam ile ilgilidir. Kullanılan pompa tipi pozitif yer değiştirmeli çamur pompalarıdır. santrifüj kuvvet. özellikle polimerler yaygın bir şekilde kullanılmaktadır. çamurun filtre bezine yapışmaması ve oluşan kekin filtre ortamından kolayca sıyrılabilmesi için ön kaplayıcı maddeler ilave edilmelidir. vakum filtre. Bunlar. basınç. yaşı ve konsantrasyonudur. kapiler hareket veya bunların kombinasyonlarını gerektirir. Radyasyona tabi tutma genelde evsel atıksu arıtma çamurlarına uygulanmaktadır. çamurun yapısı. Vakum Filtre Vakum filtre ile. vakum.

İstenen katı madde oranı sağlandıktan sonra çamur yataktan sıyırılır ve uygun bir şekilde bertaraf edilir. deneyimli operatör gerektirmemesi ve düşük bakım masrafıdır.5 arasında tutulur ve çamurun stabil hale getirilmesi ve patojen organizmaların bertarafı sağlanır. Bir taraftan organik katıların araziye verilmesi ile doğal kaynakların korunumu sağlanırken. sistem tasarımı. kimyasal şartlandırma ve çamurun bekletme süresidir. Kompostlaştırılmış çamurun bakteriyolojik kalitesini ve sonuçta pazarlanmasını etkileyen en önemli unsurlar. zaman. Uygun bir kompostlaştırma işlemi sonunda. Kurutma Yatağı En basit su alma yöntemidir. nutrientlerin kazanımı ve patojenlerin bertarafına yöneliktir. çamurun organik madde içeriğinin azaltılması. kolay ve elastik işletme. İklime ve koku kısıtlamalarına bağlı olarak üzerleri kapatılabilir. Yoğunlaştırma. Kireç İlavesi Yeterli miktarda kireç ilavesi ile çamurun pH değeri 2 saat süre ile 12. (3) uçucu katıların aerobik ayrışımı. çamur özellikleri. çamurun katı madde içeriğini önemli ölçüde azaltır. özellikle aerobik veya anaerobik çürütme. Bu nedenle. kurutma yatakları doldur-boşalt şeklinde işletilmektedir. kokusuz ürün eldesi ve 8 . iklim koşulları. Çamurun nihai kullanımı söz konusu ise stabilizasyon gereklidir. Kompostlaştırma Kompostlaştırma. Isı İle Kurutma Isı ile kurutma. diğer taraftan çamurun hacminin azaltılması. Çünkü çamurun pH'ı kuruma öncesi 7'ye düşecek olursa organizmaların yeniden aktive olmaları koku sorunu yaratabilir.0 ila 12. sıcaklık ve oksijen gereksinimidir. biyolojik olarak kararlı ve kokusuz bir malzeme elde edilir. Bu durumda nihai ürün gübre veya toprak şartlandırıcısı olarak kullanılabilir. Kireç uygulanmış çamur doğrudan kurutma yataklarına alınabilir ve bu durumda herhangi bir koku sorunu oluşmaz. yüksek arazi gerektirmesi ve iyi çürütülmemiş çamurların koku ve sinek sorunu oluşturmasıdır. Stabilizasyon Çamur stabilizasyon işlemi ile çürüyemez niteliğe kavuşturulur ve içerdiği patojen organizmalar bertaraf edilir. nispeten kuru. Eğer çamurun susuzlaştırılması ve sonra yakılması gerekiyorsa. Diğer süreçler kompostlaştırma ve kireç ilavesidir. (4) kür ve (5) kaba maddelerin geri kazanımı basamaklarını içerir. sinek ve koku sorunu oluşturmaksızın açıkta depolanabilir. Olumlu yanları.gittikçe azalan hareketli iki filtre bezi arasına alınır ve uygulanan basınç ile su alma işlemi gerçekleştirilir. Olumsuz yanları ise. Az miktarda organik madde ayrışımı da söz konusudur. stabilizasyon işlemine gerek yoktur. termal anlamda çamurun suyunun buharlaştırılması işlemidir. Birçok stabilizasyon süreci. İşçilik maliyeti oldukça düşük olup özellikle arazi birim fiyatının az olduğu bölgelerde tercih edilmektedir. Gerekli sıcaklık organik maddeyi tahrip etmeyecek mertebede olmalıdır. çürütme veya şartlandırma işleminden sonra çamur kum yataklara serilir ve doğal süzülme ve buharlaşma ile suyunun uzaklaştırılması sağlanır. (1) kaba madde ilavesi. Drenaj ve buharlaşmayı etkileyen faktörler. Kompostlaştırma işlemi. Kompostun satışı ile elde edilen gelir işletme masraflarının azalmasına neden olacaktır. Stabilizasyon yönteminin seçilmesi kullanılacak nihai bertaraf işlemine bağlıdır. Kireç ile stabilize edilmiş çamurun arazide bertarafı dikkat gerektirir. Bu işlemlerden görüleceği üzere. (2) kompost yığınlarının oluşturulması.

ön çökeltme çamurunun. pH’nın 2 saat boyunca 12 ve üstünde ve bundan sonra 22 saat 11. Bu yöntemin olumsuz yanları. yüksek enerji maliyeti. sıcaklık. Çamurla beslenen aerobik bakteriler CO2 üretir. Bununla birlikte. Çamur hava veya oksijenle karıştırılarak 4060 gün 15-20 0C’de bekletilir. Belediye atık çamurlarını stabilize etme yöntemleri Yöntem Tanım Koyulaştırma Kurutma Arıtma çamuru katıları ya gravite ile çökeltilerek ya da hava flotasyonu ile yüzdürülür Birkaç yöntem kullanılabilir Kum yatakları üzerinde kurutma Santrifüj Belt Pres (Filtrasyon) Çamur arıtmada en fazla kullanılan yöntemdir. katı yükleme hızı ve katı dağıtımı) ve kimyasal faktörler (pH. hava ile kurutma işleminden önce su alma için uygulanan mekanik aksamın tipine ve kurutma işlemi süresince çamurun su içeriği az bir malzemeye dönüştürülmesine bağlıdır. Bazı tesislerde metan toplanır ve sistemi ısıtmak için kullanılır. (1) karmaşık organik maddelerin basit bileşiklere hidrolizi. sonra karbon oranı yüksek organik materyal (ağaç talaşı. Genelde yüksek ve düşük hızlı anaerobik çürütücüler uygulanmaktadır. nutrientler ve toksik maddeler) çürüme sürecinin verimini etkiler. çok değişik anaerobik ve fakültatif bakteri organik maddenin ayrıştırılmasını sağlar. fazla biyolojik çamurun veya bunların karışımının açık bir tank 9 . metan ve CO2 üretir. Anaerobik bakteriler çamurla beslenir. katı konsantrasyonu. Fiziksel (alıkonma süresi. karışım derecesi. Aerobik çürütme. saman vb. Diğer bir kurutma yöntemi olan mekanik hava kurutma işlemi günümüzde yaygın uygulama alanı bulmaktadır. Anaerobik çürütme süreci üç kademede gerçekleşir. Karışım aerobik şartlarda kompostlanır ve kompost süresince sıcaklığın birkaç gün en az 55 0C’de olması gerekir Arıtma Çamuruna etkisi Çamur sıvı özelliğini devam ettirir fakat katı oranı % 5-6’ya çıkarılır Katı oranı % 15-30’a çıkarılır Açıkta kurutma patojenleri azaltır Santrifüj ve filtrasyon yöntemleri bazı nutrientlerin kaybolmasına neden olur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Bitki nutrientleri korunur Katı oranı artar Koku azalır Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Azot oranında kaybolma olur Uçucu katılar azalır Patojenler azalır Amonyak kaybolur Fosfor bitkilerin alamayacağı forma çevrilebilir Çamurun hacmi azalır Koku azalır Uçucu katılar azalır Organik madde stabilize olur Bir çok patojenler yok edilir Bitki nutrientleri azalır Anaerobik çürütme Aerobik çürütme Alkali stabilizasyon Kompost Çürütme Karmaşık bir biyolojik süreç olan anaerobik çürütme işleminde. (2) bu bileşiklerin asit bakterileri tarafından uçucu asitlere dönüştürülmesi ve (3) uçucu asitlerin metan bakterileri tarafından metan ve karbon dioksite dönüştürülmesi. çoğunlukla kireç (CaO) çamura eklenir. Tablo 3. Bu yöntemin başarısı. koku sorununun ortadan kaldırılması için işleme tabi tutulmalıdır.patojen organizmaların bertarafı da söz konusudur. Çamur havasız ortamda 15-60 gün 20-55 0C’de bekletilir. Yeterli miktarda alkali materyal. kurutma işlemi sırasında açığa çıkan gazlar. Çamura su kaybettirilerek katı oranı % 20’ye çıkarılır.5’in üzerinde kalması gereklidir. alkalinite. uçucu asit konsantrasyonu. kontrol ve bakım problemleri ve potansiyel hava kirliliğidir.) ile karıştırılır.

Biyolojik olarak ayrışabilir maddeler oksitlenir ve mikrobiyal kütle aerobik organizmalar tarafından parçalanır. anaerobik çürütücülere kıyasla düşük ilk yatırım masrafı. Her seçeneğin ekonomik ve çevresel faydaları. Arazi dolgularında organik atıklar anaerobik dekomposyana uğrar ve metan üretir. kokusuz son ürün eldesi. Evsel ve evsel nitelikli endüstriyel çamurlarda su muhtevası %65 ve altında tutulmalıdır. Mikrobiyal kütlenin ayrıştırılması işlemi iç solunum olarak tanımlanır ve bu süreç baskın süreç özelliği taşır. Isıtma işlemi uygulanan anaerobik çürütücülerin tersine. boşaltılır. Günümüzde belediye arıtma çamurlarının çoğu. Aerobik çürütücülerin işletme masrafları (oksijen temini için) daha yüksektir. derin dolgu için uygun araziler gittikçe azalmakta ve arazi maliyeti artmaktadır. Yakma Evsel ve endüstriyel atıksuların arıtılmasıyla oluşan çamurların hacimleri mümkün mertebe az olmalıdır. Şu anda arıtma çamurları yeterli bir şekilde arıtılmakta ve kaliteli ürün biyosolid olarak sınıflandırılmaktadır. Metan global ısınmaya neden olan sera etkisi olan gazlardandır. Eğer çamur tehlikeli madde özelliği gösteriyorsa muhtemel yeraltı suyu ve toprak kirliliği nedeniyle bu yöntem seçilmemelidir. Derin Arazi Dolgusu Yönetim ve kontrol altında tutma bakımından derin arazi dolgusu belki en basit çözümdür. Arazi dolgusunda izolasyon malzemesinin yırtılması veya sızıntı suyu toplayan sistemde arıza gerçekleştiğinde bu elementler yer altı ve yüzey sularını kirletebilir. Diğer olumlu yanları. Düzenli depolama alanları ile ilgili tercihler yapılırken en iyi yerleşim koşullarında ve en iyi işletme koşullarında bile toprak kirliliği olması muhtemeldir. Diğer taraftan arıtma çamurlarının derin çukurlara boşaltılmasının riskleri de vardır. Fazla miktarda nutrient yüklemesi nedeniyle okyanuslara deşarj ABD’de 1991. aerobik çürütücülerde ısıtma uygulanmaksızın uzun havalandırma işlemi yürütülür. problemleri ve riskleri bulunmaktadır. Fazla miktarda elementin arazi dolgusuyla dar alanda yoğunlaşması. Arazi dolgularından çıkan diğer gazlar kötü kokuya neden olur. denizlere boşaltılmaktaydı. tarım alanları. Diğer olumsuz yanı ise soğuk mevsimlerde susuzlaştırma ve bertaraf işleminin veriminin azalması ve istenen kalitede çamur eldesinin mümkün olmamasıdır. Çamur bertaraf etme yöntemlerinden biri 10 . bazı çevre riskleri oluşturur.içerisinde havalandırılması ile gerçekleştirilir. Geri kalan çamur ise derin arazi dolgusu veya yakma şeklinde yok edilmektedir. Avrupa Birliğinde 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. Ekonomik bakımdan diğer yöntemlerden daha avantajlı görülmekle birlikte. Derin dolgu tekniğine uygun şekilde yapılandırıldığında ve yönetildiğinde çevre riski minimum düzeydedir. Arıtma Çamurları Nasıl Değerlendirilir Arıtma çamuru ya organik madde ve nutrient kaynağı olarak faydalı bir şekilde değerlendirilir veya atık materyal olarak görülüp atılır. Arazi dolgusu ile aynı zamanda değerli sahalar kullanılmakta ve potansiyel yararı bulunan organik madde ve bitki nutrientleri kaybedilmektedir. Çevre bakımından derin dolgu ile arıtma çamuru kirletici ve patojenleri tek bir lokasyonda konsantre hale getirilmektedir. peyzaj alanları ve meyve bahçelerinde geri dönüşüm olarak değerlendirilmektedir. 1990’lardan önce arıtma çamurlarının çoğu okyanuslara. metan atmosfere karışır. üst yüzey suyunda düşük BOİ konsantrasyonu ve nispeten basit ve kolay işletmedir. eski maden ocakları.

beton yapımında kullanılabilir. yapı malzemesi olarak da kullanılabilme potansiyeli vardır. Arıtma çamurundaki iz elementlerin çoğu külde konsantre hale gelir (konsantrasyon 5-10 kat artar). Arıtma çamurunun bertaraf yöntemlerinden bir diğeri araziye sermedir. Araziye Verme Arazi dolgusu ve yakma. Çimento. çünkü içerdikleri maddeler inorganik gübrelerin yerine geçer. pelet haline getirme veya pastorizasyon işlemi ile kalitesi artırılan biyosolidler sebze ve çiçek üretim alanları. tuğla. arıtma çamurlarının araziye verilmesi. insan ve hayvan hayatı. Yakma işlemi baca gazlarından uçucu toz ve volatilize kirleticileri ayırabilecek kompleks sistemler gerektirir. Kompost yapılarak. Dünyada biyosolidler daha çok tarım alanları. bahçe vb. Biyosolid içindeki bitki besin elementlerinin çoğu yavaş salınan organik madde içinde olduğundan. organik kimyasalların çoğu bozulmakta ve yakılma ile az da olsa ısı enerjisi elde edilmektedir. Arıtma çamurlarının yakılması ile boşaltılacak materyalin volümü azalmaktadır. inert inorganik materyal orijinal çamur miktarının % 10-20’si kadardır. Bu materyal genellikle araziye gömülür. sıraya ekilen bitkilerin yetiştirildiği topraklarda. çim alanları. toprak kalitesi. Arazi dolgusunda olduğu gibi arıtma çamurundaki potansiyel faydası olabilecek organik madde ve bitki nutrientleri kaybolmaktadır. Organik madde ve bitki besin elementleri yanında toprağa biyosolid içinde bulunan her türlü kirletici madde ve patojen de verilmektedir. çok az veya hiç toprak bulunmayan eski maden alanlarında. alanlarda da değerlendirilebilir. Arta kalan kül stabildir. Mısır gibi Akdeniz iklimi etkisinde olan ülkelerde yaygın olarak uygulanmaktadır. Organik maddelerin toprağa bir çık faydası vardır. golf. Biyosolidler aynı zamanda çiftçilere direk ekonomik fayda sağlar. Yakma da belli oranda CO2 üretir (diğer sera etkisi gazı) ve bazı uçucu kirleticiler (kadmiyum. arıtma çamurlarının yakılarak bertaraf yönteminin giderek daha fazla kullanılacağı beklenmektedir. Arıtma çamurlarının doğrudan zirai amaçlı olarak kullanılması ya da düzenli depolama sahasına gönderilerek bertaraf edilmesi giderek artan yasal kontrollere tabi olmaktadır. terk edilmiş maden ocakları ve ıslah edilmesi gereken marjinal alanlara verilmektedir. Arıtma çamurları (biyosolid) içindeki organik madde ve nutrientlerin çoğu tarım alanlarında yetiştirilen bitkilerden gelmektedir. derinlere sızma ve yüzey akışlarıyla kayıp aynı miktardaki inorganik gübrelerden daha azdır. Uygun şekilde izlenip yönetilmezse bu. Araziye uygulama İsrail. Akdeniz ülkelerinin toprakları humus yönü ile fakir olduklarından üretim verimini artırmaktadır. Bu nedenle yakma sistemlerindeki yatırım maliyetlerinin yüksek olmasına. kurşun. park. emisyon gazlarının işlenmesi ile ilgili maliyetlerin artmasına ve uçucu küllerle yanma ürünü olarak ortaya çıkan küllerin bertarafı işlemlerinin zorlaşmasına rağmen. Bu arıtma çamurunun kontolünü pahalı bir seçenek haline getirmektedir. biyosolid içerisindeki organik madde ve bitki nutrientlerinin yararlı bir şekilde tekrar kullanılmasını amaçlamaktadır. yakma kriterlerinin sıkılığına. bitki büyümesi ve su kalitesini olumsuz etkiler. Çamur ya ayrı olarak ya da çöple birlikte yakılarak depolama hacmi azaltılmaktadır.yakmadır. Gübrelerde olduğu gibi yanlış veya fazla 11 . patojenler tamamen yok edilmekte. civa. dioksin) atmosfere karışır. Biyosolidlerin araziye verilmesi ile bu materyaller diğer ürünün kullanımına geri verilmektedir. üretimden tüketime tek yönlü enerji ve madde akışının olduğu sistemlerdir. ısıyla kurutularak. Özellikle toprak işlemeli tarım alanlarında.

4x106 ton. Tüm bertaraf yöntemleri için ekonomik. Etkin bir tanıtım programı ile çamurun kararlı bir ürün olduğu. koku yaratmayacağı ve yeraltı suyunu kirletmeyeceği anlatılmalıdır. Birleşik Amerika’da yılda 5. Seçenekler arasında karar verirken. endüstriyel atık ve yollardan akan yüzey sularından kaynaklanan kompleks organik materyaldir. USEPA arıtma çamurlarının 2000 yılında % 63’ünü (4. patojen organizma içermediği. Almanya'da evsel suların arıtılmasından oluşan çamurların yaklaşık %15'i yakılmaktadır. Almanya'da yılda 50 milyon ton arıtma çamuru oluşmakta. 2010 yılında % 70’ini (5. 2005 yılında Almanya'da çamurun depo edilmesi yasaklanacağı için çamurun yakılmasına ağırlık verilmektedir. Tablo 4. Kuru madde olarak.2 x106 ton. (1) bertaraf için gerekli çamur yapısının oluşturulması maliyeti. Günümüzün en önemli atık ürünüdür ve bütün dünyada üretilen miktar gittikçe artmaktadır. 12 . İngiltere’de halen % 42’si tarım alanlarında kullanılmakta ve oranı artırmayı hedeflemektedir. Çamurların arazide bertarafında en önemli unsur bu uygulamanın toplum tarafından kabul edilebilirliğidir. Avrupa’da 1998 yılından itibaren yasaklanmıştır. Üretilen bu çamurun bertaraf yöntemleri Tablo 4’de verilmiştir. Bu nedenle. Sadece çok iyi stabilize edilmiş çamurun koku ve sinek sorunu yaratmayacağı açıktır. % 9'u yakılmakta ve % 3'ü de kompost yapılmaktadır. Arıtma çamurlarının tarım alanlarında kullanımı gittikçe yaygınlaşmaktadır. (3) araziye taşıma maliyeti. (2) ön taşıma ve depolama maliyeti. (4) arazide depolama maliyeti.3 33 10 16 Avrupa 40 6 37 2 11 4 Arıtma çamurlarının denize atılarak bertarafı ABD’de 1992. (5) araziye uygulama maliyeti ve (6) çevre koruma ve kirlenmeye karşı izleme maliyetlerinden oluşur. Almanya’da 2.1 x106 ton.5 milyon ton kuru madde). insan kaynaklı atık. Fizibilite çalışması yanında çevresel etki değerlendirmesi raporları da hazırlanmalıdır. Avrupa genelinde 6 x106 ton çamur ortaya çıkmakta ve bu her geçen yıl artmaktadır. her opsiyonun yarar ve taşıdığı risk birlikte değerlendirilmelidir. evsel atık. Toplam maliyet.7 milyon ton kuru madde) tarım alanlarında kullanımını hedeflemektedir. Farklı Ülkelerde Arıtma Çamurunun Değerlendirilme Oranları Bertaraf Yöntemi (%) Derin Arazi Dolgusu Deniz Deşarjı Tarım Diğer Yararlı Yakma Diğer Bertaraf ABD 34 6. bunun % 60'ı araziye serilmekte. Toplum genelde stabilize edilmiş çamurun doğasını bilmediği için bu uygulamaya karşıdır.miktarda biyosolid uygulaması kimyasal element sızması ve yüzeyden akışı hızlandırır. Açık olarak arıtma çamurlarının nasıl değerlendirileceği sorusu hakkında en iyi çözüm yolu bulunmamaktadır. böyle bir uygulamanın bir entegre parçası olarak toplumun eğitilmesi önem taşır. Arıtma Çamurlarının Farklı Ülkelerde Değerlendirme Şekilleri Arıtma çamuru. İngiltere’de 1. çevresel ve toplum değerleri bazında değerlendirmeler yapılmalıdır.

Özellikle azot. mezbaha atıkları vb. fosfor ve organik madde ile iz elementler yönünden zengindir.) Bu bölümde sadece tarım dışı organik maddeler (arıtma çamuru) üzerinde durulacaktır. Fiziksel özellik ve görünümleri % 4 katı içeren siyah sıvı suspansiyondan. Tarımsal üretimin uzun dönem sürdürülebilirliğini sağlamak için organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı ve kullanım tekniklerinin düzenli bir şekilde dengelenmesi ve kontrol edilmesi gereklidir. Bu ise belediye atık çamurlarının ağır metal ve kimyasal kirletici düzeyini yükseltmektedir. Tarımsal üretim sistemlerinin en önemli bileşenidir. çamurun ağır metal kapsamına arıtma sisteminin etkisi yoktur. kimyasal ve biyolojik özelliklerine hem yararlı hem de istenmeyen etkileri vardır. Farklı tip biyosolidlerin üretiminde kullanılan arıtma prosesleri. Toprak florası ve faunası. Büyük şehirlerde dahil henüz bir çok belediyenin atıksu arıtma tesisi bulunmamakta. bitki ve insanlar etkilenir. bitki besin elementi miktarı (özellikle azot ve fosfor) ve patojen kapsamlarını etkiler. tarım dışı atıklar ağır metal. kompost.) • Tarım dışı üretilen atıklar (arıtma çamuru. tarım alanı ve çevresindeki su kaynakları yüzey akışı ve direk kontaminasyonla organik madde aldığında önemli bir kirlilik oluşturur. Bu organik iyileştiricilerin toprak kalitesi ve daha geniş perspektifte çevreye olan etkilerinin anlaşılması ve bu maddelerin kullanımının düzenlenmesi gereklidir. Örneğin tarım kökenli atıklarla.Türkiye’de kanalizasyon sularının arıtılmaksızın çevreye gelişi güzel bırakılmaması yasa ve yönetmelikler gereği yasaktır. Büyük sanayi tesislerinin arıtma çamurları yakılarak veya derin çukurlara gömülerek bertaraf edilmektedir. Biyosolidlerin Tarım Topraklarına Etkisi Organik toprak iyileştiricilerinin toprağın fiziksel. Bunlar. uzun dönem sürdürülebilirliği ve kalitesi açısından sadece anlık üretim miktarlarına (verim) bakılması doğru değildir. Organik toprak iyileştiricilerinin kullanımı. Ağır metal düzeyleri orijinal atık su tarafından belirlenir. Biyosolidlerin bitki besin elementi içerikleri ve bunların bitkilere yarayışlılıkları birçok faktör tarafından etkilenir. Organik toprak iyileştiricileri kaynağına göre temelde iki gruba ayrılabilir. patojen ve organik mikro kirleticiler de içerir. organik madde kapsamı. % 20-50 katı içeren toprak görünümü ve % 90 katı içeren uru materyale kadar değişebilir. patojen ve sentetik kirletici kimyasallar (örneğin poliaromatik hidrokarbonlar) bulunuyor ise agroekosistemin tamamını etkileyebilir. Toprak yenilenemez ve sınırlı doğal kaynaktır. Arıtma tesisi bulunmayan küçük ve orta ölçekli sanayilerin atıksuları ön arıtmaya tabi tutulmadan direk belediye atıksularına bırakılmaktadır. biyosolitin alkalinite. 13 . Atık içinde ağır metal. • Tarımsal üretimde oluşan organik atıklar (ahır gübresi vb. Bu çoğunlukla organik madde ve onu verildiği toprak karakterine bağlıdır. tarımsal olmayan atıklarla birlikte geri dönüşümü sağlamak için artmaktadır. atıksu arıtma yöntemi ve biyosolidlerin üretildiği atık çamur yöntemidir. atıksu arıtım tesis bulunan belediyelerin arıtma çamurları standartların üzerinde metal içerdiğinden halen sadece düzenli çöp depolama alanlarında gömülerek bertaraf edilmektedir. Biyosolidlerin Bitki Yetiştiriciliğinde Değerlendirilmesi Biyosolidler bitki beslenmesi için gerekli olan birçok elementi değişik oranlarda içerir. atıksuyun kaynağı. Tarımsal olmayan organik maddelerin kirletici etkisi çok değişik şekillerde olabilir. Tarımsal kaynaklı atıklar yüksek oranda karbon ve bitki besin elementi içerirken.

Bir çalışmada hektara 240 ton anaerobik çürütülmüş arıtma çamuru verildiğinde 1 ay sonra KDK’nın 5. Katyon değiştirme kapasitesi (KDK) toplam negatif elektrik yükü (100 g/miliekivalan) solusyondaki pozitif yüklü iyonları tutma özelliğidir. çevre açısından en uygun uygulama olarak değerlendirilmektedir. uygulanmamış alanlara kıyasla bir çok bitkinin verimi artmaktadır. Biyosolidler tipik olarak % 50-70 arasında organik madde içerir ve bir kaç yıl devamlı uygulama sonunda toprak organik maddesi artar. Bu olumlu etki kil oranı ve organik madde oranı düşük topraklarda daha belirgindir. eski çöp dolgu alanlarında. • Bitki besin elementi tutumu artar. Artan organik maddenin tarım topraklarına faydası şu şekilde özetlenebilir. mısır. Bu etki toprağın katyon tutma özelliğinde olan etkisinden kaynaklanır. Arıtma çamurlarının bertarafında diğer yöntemler. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda. Bununla birlikte bu etki geçicidir ve zaman ilerledikçe organik maddelerin ayrışması ve mineralizasyonu sonucu KDK azalır. Çamur uygulanmış parsellerden. Arıtma çamurunun kalitesini iyileştiren teknolojik gelişmeler ve Pazar çamurun toprak iyileştirici olarak kullanımını destekleyen süreçlerdir. Arıtma çamurlarının stabilize edilmesi ve patojen giderimi için kireç kullanılmış ise bu tip biyosolidler toprak asitliğini nötralize eder ve tarımsal kireç uygulamasına benzer fayda sağlar. Organik madde toprak partiküllerini bir araya bağlayarak agregat oluşumu ve stabilitesini artırır ve bu da granüler yapıyı oluşturarak toprak içinde su ve hava hareketini kolaylaştırır.4 meq 100/g’a çıktığı tespit edilmiştir. Arıtma çamurunun toprağa ilavesinin toprağın fiziksel özellikleri üzerine de yararlı etkisi vardır. kil ocaklarının ıslahında ve tekrar bitkilendirilmesinde kullanılabilecek bir potansiyeldir. KDK toprağın indirek verimlilik ölçü parametresi olarak bilinir. yem bitkileri ve orman plantasyonlarının verimi çamur uygulaması ile iyileşmektedir. Arıtma çamuru aynı zamanda.5’ten 15. agregat stabilitesi artar • Katyon değişim kapasitesi artar • Mikrobiyal aktivite ve çeşitliliği artar 14 . tutumu ve yararlılığı artar • Toprak yapısı iyileşir.Arıtma çamuru ortalama % 30 karbon içerir ve toprağa verildiğinde organik madde nedeniyle toprağı iyileştirici özelliği gösterir. • Toprak işleme direnci azalır. elementler yavaş salınır. Toprağın volüm ağırlığı (bulk density) arıtma çamuru uygulanmasıyla düşer ve toprağın su tutma kapasitesi ile su iletkenliği artar. patates ve pancar verimi. bitki ihtiyacını karşılayacak kadar yeterli miktarda inorganik gübre verilen parsellere kıyasla daha yüksek verim alınması toprak yapısına olan yararlı etkiden kaynaklanmaktadır. fasulye. Toprak yapısı ve verimliliğine olan yararlı etki sonuçta bitkisel üretim ve verimini iyileştirir. Arıtma çamurlarının toprak yapısına olan faydalı etkisine ilave olarak bu maddenin geri dönüşüm olarak toprağa verilmesi. Örneğin lahana. toprak rahat işlenebilir • Su infiltrasyonu. iyileştirici olarak kirletilmiş veya bozulmuş alanların tekrar bitkilendirilmesi ve ağaçlandırılmasında kullanılan bir maddedir. arazi dolgusu ve yakma uzun dönemde tarım alanlarında kullanımından daha az sürdürülebilir seçeneklerdir. Metalle kirletilmiş eski maden ocakları ve çevresinin ıslahında.

aynı toprakta yaşayan toprak hayvanları ve bitkilerine kıyasla ağır metallere daha duyarlı oldukları tespit edilmiştir. donmuş veya karla kaplı. Örneğin. Arıtma çamuru toprak mikroorganizmalarına karbon ve gıda maddesi sağlar. Araziye Verilebilecek Arıtma Çamuru Miktarını Belirleyen Faktörler Bütün dünya ülkelerinde arıtma çamurunun verilebileceği alanlar. mantar. orman. Tablo 5. Hangi Topraklara Arıtma Çamuru Verilebilir Toprağın orijinal yapısında var olan ve arıtma çamuru uygulandıktan sonra potansiyel toksik elementlerin topraktaki konsantrasyonunun. toprak Zn ve Cd konsantrasyonunun sırasıyla 300 ve 5 mg/kg’ın üzerinde olduğunda toprakta Rhizobium bakterileri olumsuz etkilenmekte.5 800 İngiltere (pH 6-7) 300 3 400 135 75 1 300 50 4 3 Arıtma çamuru uygulamasının sınırlandırıldığı alanlar. toprakta ağır metal düzeyleri. mevsimsel özellikler. olabilecek olumsuz etki nedeniyle. tarım alanı. park-bahçe ve ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez 15 . yerleşim merkezlerine yakınlık.Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak verimliliği esas olarak toprak mikroorganizma populasyonunun çeşitliliği ve sağlığına bağlıdır. • Arıtma çamuru uygulanacak arazinin sahibinin yazılı izninin olması gerekir • Korunması gereken alan ve türlerin yaşadığı habitatlara. aerobik bakteri ve aktinomisetler gibi heterotrof toprak mikroorganizmaları populasyonunun arttığı gözlenmektedir. istenen kalite özelliklerini taşıyan çamurlar verilebilmektedir. arıtma çamuru verilemez • Su göllenmiş. Bazı ülkelerde toprakta müsaade edilen maksimum ağır metal yükleri Tablo 5’de verilmiştir. üzerinde yetiştirilecek ürün. Son çalışmalarda toprak mikroorganizmalarının.8 30 AT 50-300 1-3 50-140 30-75 1 150-300 İsveç 100 2 100 600 50 2. jeolojik özellikler. Toprakta Müsaade Edilen Maksimum Ağır Metal Yükleri Madde Sınır Değerler Kurşun Kadmiyum Krom Bakır Nikel Civa Çinko Arsenik Molibden Selenyum Kobalt Türkiye 100 3 100 100 50 2 300 ABD 300 39 3000 1500 420 17 2800 41 18 100 Kanada 100 4 36 1 370 15 4 2. sayıları azalmaktadır. Toprağa arıtma çamuru verilmesi ile maya. Bir veya birkaç elementin limit değerleri geçtiği topraklara arıtma çamuru verilemez. ağır metal ve mikro organik kirleticilerin mikroorganizma populasyonuna etkisi uzun dönem sonra ortaya çıkabilir. arıtma çamurunun kalite parametreleri yönetmeliklerle belirlenmiş ve ancak belirli standartlara uyan alanlara. toprak özellikleri. yeraltı ve yüzey su kaynaklarına yakınlık. normal derinlikteki toprakta belirlenen limit değerleri geçmemesi önşarttır. Bazı çalışmalarda ise alg gibi ototrof toprak bakterilerinin sayısının azaldığı tespit edilmiştir.

• Arıtma çamuru uygulanan alanda yönetmelikte belirtilen herhangi bir kirletici yönünden sınır değerlere ulaşılmış ise bu tür tarım. Genel olarak arıtma çamurları bitki yetiştiriciliğinde değerlendirilecek ise direk insan gıdası olarak kullanılan ürünlere değil hayvan yemi olarak hasad edilen ürünlere verilmektedir.0 ve üzerine çıkmıyor ise bu alana arıtma çamuru verilemez • İlk uygulamadan önce arıtma çamuru uygulanacak toprağın. Türkiye’de yasal olarak ham çamurun tarımda ve ormanda. Epidemik olarak kusursuz olmayan çamurun mera ve otlaklarda. sebze ve meyve tarımında kullanılması yasaktır.• Arıtma çamurları aşağıda belirtilen tarım alanı. bitkilerin yenilen bölümlerinde Cd. • Bitki besin maddesi isteğini karşılayacak Agronomik oran üstünde arıtma çamuru verilemez. şeker pancarı. Ni. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda artan ağır metal konsantrasyonu sonucu. park ve bahçelere arıtma çamuru verilemez. yerleşimci yazılı izin verirse mesafe azaltılabilir − Erozyon kontrolü programı olmayan alanlar − Su kaynaklarına en az 100 metre mesafe. Avrupa birliği yönetmeliği stabilize arıtma çamuru uygulanmış meralarda otlatmayı 3 haftalık periyod içinde yasaklamakta. yem bitkileri. ham çamurun mera alanlarına uygulanmasını ise. Yönetmelikler dahilinde üretilen ve hatta satılan arıtma çamuru kaynaklı biyosolidler ise uygun olarak kullanıldığında sebze yetiştiriciliğinde bile her hangi bir sağlık problemi oluşturmadan kullanılmaktadır. Toprak ıslah alanlarına daha fazlası verilebilir. Stabilize edilmiş çamur ekimden önce tahıllar.0 ve üzerinde değilse veya arıtma çamuru uygulandığında 6. orman ve ıslah alanlarına verilemez − Devamlı akan derelere 30 metre mesafe. Yumuşak meyveler ve sebzeler gibi çiğ olarak yenilen ve toprağa temas eden ürünlere verileceğinde ise uygulamadan hasada kadar en az 10 ay geçmesi gerekmektedir. ve serada yetiştirilen bitkilere de asla arıtma çamuru verilemez. orman. çamur toprak içine enjekte edilmedikçe yasaklamaktadır. ıslah alanı. Cu ve Zn gibi ağır metal 16 . yönetmelikte belirtilen kirleticiler yönünden analiz edilmesi gereklidir. yazın kuruyan derelere 10 metre mesafeye kadar. Arıtılmış arıtma çamurunun tahıl bitkilerine verilmesinde bir sınırlama yoktur. − Doğal kaynak sularının aktığı yere 30 metre mesafe − İkamet edilen alanlara 100 metre mesafe. toprak altı su seviyesine 1 m mesafe • % 25 eğim ve üstünde tarım alanları ile % 35 eğimli ıslah alanlarına arıtma çamuru verilemez • Toprak pH’sı 6. Avrupa birliği yönetmeliklerinde arıtma çamuru tarım alanlarında kullanılacak ise şu şekilde değerlendirilmektedir: Arıtma çamuru yumuşak meyve ve sebzelere verilemez. Hangi Bitkilere Arıtma Çamuru Verilebilir İnsan. hiç bir sınırlama olmadan uygulanabilir. otlatma ve hasat işlemleri ile koordine edilmesi gereklidir. hayvan ve bitki sağlığına potansiyel riski minimize etmek için çamur uygulama zamanının. bitki yaşadığı sürece kullanılması yasaktır. fakat çim bitkilerine hasada 3 ay kala ve meyve ağaçlarına hasada 10 ay kala arıtma çamuru verilmesi yasaklanmaktadır. bitki yetiştirme. meyve ağaçları vb. su sahibi yazılı izin verirse mesafe kısalabilir − Sulak alanlara 30 metre mesafeye kadar − Mevsimsel yüksek toprak altı su seviyesine 30 cm.

Buğday.3-<19. Bitkilerin alabileceği metal formları toprağa karıştırılan kuru çamur keklerinde daha az.düzeylerinin arttığı bilinmektedir.2-7. bozulabilir kirletici yükün çoğu ayrıştırılır ve normal olarak KOİ ve BOİ şeklinde ölçülür.1-30.6-4.42 23-410 14-57 200-1280 500-5130 26-67 10 7.7 2-3520 <1-143 13-19700 101-27800 33 4 10 39 16 4.09 6.6 44 5-260 1.0 2.1-61 9.8 320 12 0. Arıtma çamurunun komposyonu endüstriyel aktivite ve uygulanan arıtma çamuru yöntemi ve zamana göre büyük farklılık gösterir. Eğer arıtma çamuru yüksek konsantrasyonda toksik metal ve organik kirletici içeriyor ise tehlikeli atık olarak değerlendirilir ve bertarafı daha sıkı kontrol altına alınır.2 7 17 . Bununla birlikte biyolojik olarak ayrıştırılmayan atıklar atık sudan arıtma çamuruna transfer edilir. sıvı olarak uygulanan çamurlarda ise daha yüksektir.1 0.4 0. Arıtma Çamurlarının Kimyasal Komposyonu Toksik ve bioakumule olan metaller ve bitki besin elementleri arıtma çamurlarında dikkat edilen en önemli bileşenlerdir. kırmızı pancar. lahana ve çim bitkilerinde ağır metal artışı tespit edilmiştir.5 260 30 2.3 25 4 3.43-4.5-12.1-11 170-2090 7. marul.5 200-7600 4800 1.1 9. Topraktaki kurşun düzeyi ile bitki dokularında tespit edilen kurşun düzeyi arasında arıtma çamuru ile doğrudan bir ilişki bulunmaması.16 120 24 375 1600 <1-176 1-135 1. Arıtım sistemlerinde dışarı temiz su verilirken kirleticiler arıtma çamurunda konsantre olur.7 18-7100 5-39 0. patates.2-26. Tipik değerlerin bazıları Tablo 6’da verilmiştir.5 35-65 51 7.0 375 970 51 2.16 3. Tablo 6.7 4.7-190 1-42 200-1280 260-2570 14-110 0.0-97 0. Arıtma Çamurlarının Tipik Komposyonu Madde Katı Madde % Uçucu katı % PH Alkalinite mg/l CaCO3 Toplam N (g/kg) Al (g/kg) As (mg/kg) Ca (g/kg) Cd (mg/kg) Cl (g/kg) Co (mg/kg) Cr (mg/kg) Cu (mg/kg) Fe (g/kg) Hg (µg/kg) K (g/kg) Mg (g/kg) Mn (mg/kg) Mo (mg/kg) Na (g/kg) Ni (mg/kg) P (g/kg) Pb (mg/kg) Zn (mg/kg) Ham Primer Çamur Dağılım Tipik 2-7 4 60-80 65 5-8 6 500-1500 600 15-40 25 Arıtma Çamuru Genel Dağılım Tipik Çürütülmüş Çamur Dağılım Tipik 2-6 3.7 0.1-230 1-250 3-3410 1-18 10-99000 84-10400 <1-153 0. Atık suların arıtılmasında normal olarak. Arıtma çamurunun anaerobik çürütülmesiyle arıtma çamurunun metal yükü tekrar % 20-40 artmaktadır. Atıksuların metal yükünün yaklaşık % 60-90’ının çamurda biriktiği tahmin edilmektedir.8 7.07-0. topraktaki kurşunun bitkiler için alınabilir formda olmadığını göstermektedir.4 82 2323 500 500 20-40 0-8.04-0.2-10600 0.0 500 850 11 5 3 4.

Salmonella.Tablo 10 – Tarımda kullanılacak Arıtma çamurlarında müsaade edilen maksimum değerler Kirletici Üst limit (mg/kg)* ABD Kanada AT İsveç Danimarka Almanya Arsenik 75 75 Kadmium 85 20 20-40 2 0.500 1850 2500-4000 800 100 200 PCB 8.) maddeleri giderim oranı 18 . toplam ve amonyak (% kuru madde) Fosfor. toplam (% kuru madde) PH Nikel (mg/kg kuru madde) Bakır (mg/kg kuru madde) Çinko (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Kurşun (mg/kg kuru madde) Civa (mg/kg kuru madde) Krom (mg/kg kuru madde) Azot Fosfor Potasyum Kalsiyum Magnezyum Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Krom Azot Toplam katı madde Uçucu katı Koliform.6 *Kuru ağırlık Türkiye 20 1200 1200 1200 25 1200 3000 Türkiyede bir yılda araziye verilmesine müsaade edilen ağır metal yükü Ağır metal sınır yük değeri (gram/hektar/yıl) Kurşun 2000 Kadmiyum 33 Krom 2000 Bakır 2000 Nikel 330 Civa 42 Çinko 5000 Arıtma çamurlarında incelenen parametreler Avrupa Birliği Türkiye ABD Kuru Madde (%) Organik Madde (% kuru) Azot. • Arıtma çamurundaki kirletici konsantrasyonu (Ağır metal ve kimyasallar) • Arıtma çamurunun patojen giderim prosesi ve patojen giderim oranı • Hastalık taşıyıcı vektörleri çekici (fare. Helmint. Virüs Spesifik Oksijen İhtiyacı Nikel Bakır Çinko Kadmiyum Kurşun Civa Arsenik Molibden Selenyum PCB Araziye Uygulanacak Arıtma Çamurlarında Kalite kriterleri Araziye uygulanacak arıtma çamurlarında aranan kalite kriterleri üç başlık altında toplanabilir. sinek. sivrisinek vb.5 Molibden 75 20 Nikel 420 180 300-400 50 15 50 Selenyum 100 14 Çinko 7.300 1000-1750 600 40 60 Kurşun 840 500 750-1200 100 40 100 Civa 57 5 16-25 2.5 Krom 3000 1000-1750 100 Bakır 4.5 1.

.... . Kümülatif kirletici yükleme oranı her kirletici için Tablo 5’de verilmiştir...... .............. Bu güne = kadar Verilen (kg/ha) = .............0025 + x 0...........0025 + x 0.................... Kümülatif Yükleme Oranının Hesaplanması Uygulama Önceden1 x Oranı x 0.. = ........... Çamurda izlenen her element için her çamur uygulanışında bu hesaplamaların yapılması gerekir..0025 + Uygulanan Kuru madde (kg/ton) Kirletici ton/ha) (kg/ha) x .... Uygulanan Yıl ..0025 x Önceden Verilen Kirletici Oranı (mg/kg) (KM ton/hektar) (kg/hektar) Tablo...... Arıtma çamuru uygulanacak alanın toprak analizleri önceden yapılır ve tabloda verilen kirleticilerin topraktaki miktarı belirlenir......0025 + x 0.............. Bu maddelerden herhangi birinin kümülatif yükleme oranı sınır değerleri geçtiğinde bu alana bir daha arıtma çamuru verilemez...... 3 ....... = ............. 13.0025 + ................. 3.......... Arıtma Çamuru Verilmiş Alanda Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı 1. Tablo 12’de bakır için kümülatif yükleme oranının hesaplanması örnek olarak verilmiştir.......... Kurşun Kadmiyum Krom Bakır 100 .........Kirletici Konsantrasyonu Arıtma çamurlarında izlenen kirletici konsantrasyonlarının yönetmeliklerde belirtilen limit değerleri (Tablo 10) geçmemesi gerekir................... 19 ............ Kümülatif Kirletici Yükleme Oranı Arıtma çamuru verilen alanlarda kirletici konsantrasyonunun limit değerleri geçmemesi gerekir (Tablo 5). = ................ Kirletici KKYO (ton/hektar) Arıtma 100% Çamurunda Kirletici (mg)kg) 2 Uygulama Miktarı Kuru ağırlık ton/hektar ...................... Toprak analizleri mg/kg (ppm) şeklinde verilmiş ise mg/kg/x 2...................... ......... x ... Belirli bir alana her çamur uygulanışında kirletici miktarı önceki uygulamalarda verilmiş toplam miktara eklenir........... Kümülatif Yükleme = Çamurdaki kirletici x Uygulanan miktar x 0.......... 100 .......... x 0.......... x . İzlenen herhangi bir kirleticinin limit değerleri geçmesi arıtma çamurlarının tarım alanlarına verilmesini engeller.....5= kg/ha şeklinde kg/hektar’a dönüştürülebilir............. Bu değerler kümülatif yüklerin hesaplanmasında başlangıç değerlerini oluşturur. Böge Adı............ 100 ....................... Tarla........... x ............................... ................ Kümülatif yükleme oranı şu formülle hesaplanır.....

...... = . Tablo 14...................... 20 .25 191... 300 ...0025 ppm'i kg/ha'a çevirmektedir. Patojen giderimi için de değişik opsiyonlar vardır fakat. bütün opsiyonlarda aşağıda verilen değerlerin elde edilmesi gereklidir..Enterik virüs 4 gr kuru ağırlıkta 1 plak (küme) oluşturan üniteden az olmalıdır..875 1 Hektarda 2500000 kg toprak olduğu varsayılmıştır.. Bakır için Kümülatif Yükleme oranının hesaplanışı A B C Toprak veya Çamurdaki Çamur Hektara Konsantrasyon Uygulama Oranı Çevirme (mg/kg) (Ton/hektar) Katsayısı Topraktaki Miktar İlk Çamur Uygulaması İkinci Çamur Uygulaması Üçüncü Çamur Uygulaması 50 Ax2... Patojen Giderimi ABD’de arıtma çamurları patojen giderim oranına göre A ve B grubuna ayrılır....00252 10.. x .........Canlı Helmint yumurtaları (ova) 4 gr kuru ağırlıkta 1’den az olmalıdır............... ..... Aerobik Çürütme: Arıtma çamuru..........0025 + ......625 1250 8 AxBx0. Bu değerleri sağlamak için arıtma çamurunun patojen giderimi proseslerinin birinden geçmesi gerekir. 2 ..................... Alınan örneklerde fekal koliform sayısının geometrik ortalamasının 1 gr kuru ağırlıkta ya 2 milyonun altında ya da oluşan kolonilerin 2 milyonun altında olması gerekir....... ......... x ..51 D E Toprak ve Çamurdaki Topraktaki Bakır Miktarı Kümülatif Yük (kg/ha) (kg/ha) 125 125 850 5 AxBx0.....0025 31.. x 0........... A grubu Arıtma Çamuru ...625 2500 5 AxBx0.. x 0..... 2 Dönüştürme katsayısı 0.....Nikel Cıva Çinko 1 50 .. = .... Patojen Giderim Yöntemleri 1....Araziye verilmeden hemen önce arıtma çamurundan 7 örnek alınır ve analiz edilir...625 135....Salmonella bakterisi 4 gram kuru maddede 3 adetten az olmalıdır...... = . x ..0025 + x 0. . Topraktaki kirletici oranı ilave edilmelidir... Çürümenin gerçekleşebilmesi için sıcaklığın 40 gün 20 0C’de ve 60 gün 15 0C’de tutulur......0025 25 160. aerobik koşulları sağlamak için hava veya oksijenle karıştırılır... .0025 + ..Fekal koliform sayısı 1 gr kuru maddede 1000 adetten az olmalıdır........ B grubu Arıtma Çamuru ...

Arıtma çamurundaki uçucu katıların % 38 oranında indirilmesi gerekir. Termofilik-Aerobik Çürütme: Likit arıtma çamuru hava veya oksijenle karıştırılarak çamur sıcaklığı 10 gün boyunca 55-60 0C’de tutulur. Vektör Çekiciliğinin Azaltılması Vektör çekiciliğinin azaltılması. 2.2. Başka bir değerlendirme yöntemi aerobik çürütülmüş çamurun spesifik oksijen kullanım oranının 20 0C’de 1 gr arıtma çamuru (kuru madde) için 1 saatte 1. Gama Işınlarıyla Işınlama: Çamur oda sıcaklığında Kobalt 60. Kireçle Stabilizasyon: Çamura yeteri miktarda kireç ilave edilerek pH’nın en az 2 saat boyunca 12’nin üzerine çıkması sağlanır. statik havalandırılmalı yığın veya yığın kompostlama metodlarının her hangi birinde çamur sıcaklığı 40 0C veya üzerine çıkarılır ve en az 5 gün bu şekilde kalması gerekir. İleri Patojen Giderim Yöntemleri 1. Sezyum 137 gibi izotoplarla ışınlanır. yıllar boyunca toplam uygulama miktarı arıtma çamurunda izlenen ağır metallerin kümülatif yükleme oranına göre belirlenir. Vektör çekiciliğinin azaltılması aerobik veya anaerobik çürütme ya da alkali stabilizasyonu ile sağlanabilir. Bu 5 günlük süre içinde en az 4 saatin 55 0C ve üzerinde geçmesi gerekir. Kompost: Konteyner veya statik havalandırmalı yığın kompostlama yöntemlerinde çamurdaki sıcaklığın 3 gün boyunca 55 0C veya üstünde olması gerekir. Yığın kompostlama metodunda 15 gün veya daha uzun süre çamur sıcaklığının 55 0C veya üzerinde olması gerekir. 4. Bu süre içinde yığın 5 kez aktarılmalıdır. Kompost yapımı: Konteyner. Bu sırada çamur sıcaklığının veya çamur içine verilen gazın sıcaklığının 80 0C olması gerekir.5 miligram oksijenden düşük olması gerekir. sivrisinek. 3. kuşlar vb. Patojen giderimi işlemi uygulanmış arıtma çamurları direk toprağın içine enjekte edilebilir veya önce toprağın yüzeyine serilip 6 saat içinde toprağa karıştırılır. Isı ile Kurutma: Çamur direk veya indirek olarak sıcaklıkla muamele edilerek su oranının % 10’un altına düşmesi sağlanır.0 megarad dozda beta ışınlarıyla ışınlanır. bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenirken. Çamur uygulanacak alan gereksinimi uygulama miktarına göre değişir. 7. 5. Sıcaklık Uygulaması: Likit arıtma çamuru 30 dakika boyunca 180 0C’de ısıtılır. 6. kemirgen. Beta Işınlarıyla Işınlama: Arıtma çamuru oda sıcaklığında (20 0C) en az 1. Genel olarak uygulanan yöntemlerde araziye verilen miktarlar Tablo 15’de verilmiştir. Anaerobik Çürütme: Arıtma çamuru havasız koşullarda 15 gün boyunca 35-55 0C sıcaklıkta ve sonra 60 gün boyunca 20 0C’de tutulur. organizmalar tarafından besin kaynağı olarak kullanılmasının azaltılmasıdır. Açık Havada Kurutma: Arıtma çamuru beton veya kum yataklarda en az 3 ay süreyle kurumaya bırakılır. Arıtma çamurlarının araziye verilmeden önce veya verilme anında bu özelliğini kazanmış olması gerekir. 5. 3 ay boyunca en az 2 ayın ortalama sıcaklığının 0 0C’nin üstünde olması gerekir. 3. 4. arıtma çamurlarının hastalık taşıyan sinek. 21 . Pastorizasyon: Arıtma çamuru 30 dakika veya daha uzun süre 70 0C’de tutulur. Arıtma Çamuru Uygulama Miktarları Arıtma çamurlarının yıllık uygulama miktarı. Araziye uygulama şeklinde de vektör çekiciliği azaltılabilir.

Seçim yerinin belirlenmesinde halk katılımının sağlanmasıda önemlidir. önceki baklagil bitkisinin bıraktığı azot miktarı 22 AT: arıtma çamuru uygulama miktarı ton/ha L: Metal limiti kg/ha Kc: Dönüştürme katsayısı (1000) C: Arıtma çamurunun metal konsantrasyonu mg/kg . Optimum uygulama zamanı.Tablo 15. Bu nedenle arıtma çamurunun. Maksimum uygulama miktarı şu formülle belirlenir.4 Kolza 1. yetiştirme koşulları ve hasad sıklığına göre değişir. örtü bitkisi.7 96 17 139 9 Azot. Tablo 16’da bazı bitkilerin besin maddesi ihtiyacı örnek olarak verilmiştir. meyve veya alanda var olan bitki örtüsünün azot ihtiyacı . ve besin elementi ihtiyacı. KcL AT=--------------C (ppm) Bu formül izlenen her ağır metale uygulanır.8 Çim 6. Araziye verilebilecek arıtma çamuru miktarı (kuru ağırlık ton/hektar) Arazi Uygulama Sayısı Arıtma çamuru miktarı Değişim Genel Uygulama Tarım alanı Yıllık 2-70 11 Orman Yılda 1 veya 3-5 yıl 10-220 44 ara ile Islah alanı Bir defa 7-450 112 Alan belirlenmesi arıtma çamurunun araziye verilmesinde ilk aşamadır.4 156 30 118 19 Yonca 9 278 19 160 22 Pancar 34 179 17 120 21 Patates 34 252 29 303 24 Keten 1. Tablo 16.7 133 18 67 7. ağaç. arıtma çamurunda en fazla bulunan besin elementidir ve yüksek uygulama oranları toprak altı ve yüzey sularında nitrat kirlenmesine neden olabilir. Çamur verilecek alanda yetiştirilecek bitkinin veya alanın bitki örtüsünün besin elementi gereksinimi dikkate alınır.Ekim nöbetinde. içerdiği azot miktarı ve bitkinin azot ihtiyacına göre belirlenmesi gerekir.2 101 12 52 9 Yulaf 3. Toprağın ağır metal içeriklerinin belirlenmesi.1 61 8 41 3.Alanda yetiştirilen.Verim hedefi . yem bitkisi.7 95 12 47 8 Arpa 3. Bu miktar agronomik yükleme oranı olarak bilinir ve bu oran şu faktörlere bakılarak belirlenir: . bitki çeşidi. yemeklik bitki. İzin verilebilen uygulama miktarı en düşük metal üzerinden alınır. Bitkilerin topraktan kaldırdığı bitki besin elementi miktarı (kg/ha) Bitki Verim (ton/ha) N (kg/ha) P (kg/ha) K S (kg/ha) (kg/ha) Buğday 2. lif bitkisi. alana verilebilecek çamur miktarını belirler.0 112 15 72 15 Mısır 13. Çamurun uygulama alanına faydalarından birisi de gübre değeridir.

Mineralizasyon oranı üç yıl boyunca Tablo 17’de verilmiştir. organik azot oranı ve amonyum oranının bilinmesi gerekir. Çamurdaki nitrat miktarı (NO3 N/g kuru ağırlık) kc. Volatilizasyon katsayısı (0. çamur araziye uygulandıktan sonra bir kaç yıl devam eder. Mineralizasyon oranı.- Önceki çamur veya ahır gübresi uygulamasından kalan azot Mamur verme yöntemi ve toprağa karıştırılmaya kadar geçen süre Verilen azotlu gübre miktarı Çamurun inorganik ve organik azot kapsamı Çamurdaki azot mineralizasyon oranı Agronomik yükleme oranı kuru ağırlık/hektar olarak ifade edilir. Arıtma çamurundaki organik azotun Mineralizasyon oranı Çamur Ham AerobikAnaerob Kompost uygulamasından Çamur Alkali ik Sonra geçen zaman Stabilize Çamur (yıl) çamur 0-1 40 30 20 10 1-2 20 15 10 5 2-3 10 8 5 3 Kireçle stabilize edilmiş alkali çamuru tarım alanlarında kullanırken.0 yüzeye verilmiş sıvı çamur) NH3 . Tablo 17. Azot İçin Agronomik Yükün Hesaplanması Arıtma çamuru uygulandıktan sonra birinci yıl bitkiler tarafından alınabilir azot miktarı şu eşitlikle bulunabilir. çamurdaki organik azot miktarı (Organik N/g kuru ağırlık) Arıtma çamuru uygulanışından sonraki yıllarda alınabilir azot miktarı Nan= kcfmn (Nn-1 – fmn-1Nn-1) Nan. 1. Toprak pH’sı 7. bir sonraki uygulamalar için önceki verilen çamurun son iki yıldaki mineralizasyon oranı dikkate alınır. yılda alınabilir azot (kg/ton) 23 . Arıtma çamurunda nitrat çok az olduğu için hesaplamalarda dikkate alınmaz. Mineralizasyon oranı çamurun işlenmesine bağlı olarak da değişir.50 çamur yüzeye uygulanmış ise. ilk uygulamadan sonra birinci yıl alınabilir N (kg/ton) NO3. Bu nedenle agronomik yükün hesaplanmasında çamur işleme yöntemi. PH’nın 8’in üzerinde olduğu topraklarda bir çok bitki özellikle mikro besin elementlerini alamaz bunun sonucunda verimlilik geriler ve ayrıca toprağa uygulanan herbisidlerin etkinliği azalır.5’in üzerinde ise bu topraklarda alkali stabilize edilmiş arıtma çamurunun kullanılması doğru olmaz. Çamurdaki organik azot mikrobiyal aktivite ile zamanla mineralize olur. çamurdaki amonyum miktarı (NH3 N/g kuru ağırlık) fm. Sürekli azot yüküne göre yapılan hesaplamalar sonucu fazla kireç uygulaması ile toprak pH’sı yükselebilir. Agronomik yükün hesaplanmasında. Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo] Na1 . bitkilerin alabileceği NO3 formuna dönüşür. Organik azotun mineralizasyon katsayısı (Tablo 17) No. topraklarda oluşturulacak alkalilik problemine de dikkat edilmesi gerekir. Dönüştürme katsayısı (1000 kg/ton) kv. Çamur uygulandıktan sonra n. Bitkiler mineralize olmuş inorganik azot kaynakları NH4 ve NO3 kullanabilir.

Çamur toprak içine uygulanacaktır.010+0.020)]= 12 kg/ton Birinci yıl verilen arıtma çamurunda ikinci yıl kullanılabilen azot miktarı Na2=f2No1= 0. önceki uygulamalarda mineralize olan azotların toplamı kg/ton i= 2’den n’e kadar Agronomik yükleme oranı çamurun kuru ağırlığı üzerinden hesaplanır ve sonra çamurun kuru madde oranına göre volumetrik birime çevrilir. NH3.N= 10g/1000g= 0.96 kg/ton 24 .20(0.40(0.40(0. ve No. Azot kapsamı NO3-N.4 kg/ton İkinci yıl uygulanabilecek arıtma çamuru miktarı UN 100 AN2=-------------------.= ----------------------. Çamurun kuru madde 0ranı % 10.fmn. fmn-1.6 kg/ton Bu çamurun alınabilir azot miktarı Na3=f3No2= 0.012-0. Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı (ton/hektar/yıl) UN.10(9.56 ton Na1 + ΣNai 18 kg/ton Birinci yıldan sonra kalan organik azot No1= No – f1No = (1000) [0.= --------------------.= 5.= 4.010 No= 20 g/1000 g= 0.6 kg/ton)= 0. 0.4 İlk çamur uygulamasından kalan azot miktarı şimdi No2= N1 – f2N1 = (1000) [0.020-0. Volumetrik uygulama oranını hesaplayınız.012)]= 9. Yılda alınabilir azot katsayısı (Tablo 17) Bu eşitlik her yıl için ayrı ayrı hesaplanır Azot ihtiyacına göre çamur uygulama oranı şu formülle hesaplanabilir. 10 g/kg). Bitkinin ihtiyaç duyduğu azot (kg/ha/yıl) ΣNai.20(12 kg/ton)= 2. NO3. Örnek: Ham çamurun 3 yıllık uygulama oranını azot ihtiyacına göre hesaplayınız.90 ton/ha Na1 + ΣNai 18+2. n ve n-1. UN AN=-------------------Na1 + ΣNai AN.020 Arıtma çamurundan birinci yıl alınabilir azot miktarı Na1=kc[(NO3)+kv(NH3)+fmNo]= (1000)[0. 20 g/kg). Bitkinin azot ihtiyacı 100 kg/ha.020)]= 18 kg/ton UN= 100 kg/ha Birinci yıl UN 100 (kg/ha) AN=-------------------.

oran gittikçe azalır. Na2=(4. Yüksek fosfor oranı yüzey sularının kirlenme riskini artırır. efektif salım oranının bulunması gerekir ve bu şu şekilde bulunur. Ticari gübrelerin azot oranı ise % 11-82 arasındadır. Anaerobik çürütülmüş sıvı çamurda. Bunların oranı arıtma çamurunun ne tip işlemden geçtiğine bağlı olarak değişir.4 kg/ton)= 2. Azot oranına göre uygulanacak çamur miktarında. Organik azotun mineralizasyon oranı dikkate alınmadan.İkinci yılda arıtma çamuru az miktarda uygulanmıştır ve bu nedenle azot salım oranı uygulama oranına bağlı olarak gerilemiştir. çamur ve toprağın karbon/azot oranı.5 fosfor içeren çamur 10 ton olarak hektara verildiğinde 150 kg/ha fosfor verilmiş olur. Organik azotu bitkilerin alabilmesi için onun önce inorganik forma mineralize olması gerekir. Fazla azot bitki kök bölgesinden yıkanarak yer altı sularını kirletebilir. 1983). çamur uygulaması. Yalnız fosforun inorganik formu yıkanmaz ve toprakta birikir. Çamur azot kaynağı olarak kullanıldığında. organik ve inorganik azot miktarlarının bilinmesi gerekir. Aerobik çürütülmüş çamurda. Aynı kayıp anaerobik çamur içinde geçerlidir.90/5. bitkinin fosfor ihtiyacına göre yapılmalıdır.= 4. Birikimini söz konusu olduğu durumda çamur hesaplamaları azot ihtiyacına göre değil.1 arasında fosfor içerir. 25 . Araziye verilen çamurun birinci yılda mineralizasyon aranı % 100 ile % 12 arasında değişir. takip eden yıllarda mineralize olur fakat. Mineralizasyon oranını pek çok faktör etkiler. Bu nedenle sürekli çamur uygulamalarında toprağın fosfor kapsamının takip edilmesi gereklidir. azot uygulama oranının. diğer gübrelerle toprağa verilen azot miktarını (agronomik yük) geçmemesi gerekir.96 Arıtma Çamurunda Bitki Besin Elementleri AZOT: Çürütülmüş arıtma çamurları kuru ağırlık olarak % 1-6 azot içerir. organik maddenin mikrobiyal oksidasyonu tamamlanmaz ve azot çözünmüş amonyak veya çözünmez organik formda bulunur (çoğunluk mikrobiyal hücre yapısında).74 ton/ha 18+2. Genellikle azot oranına göre yapılan hesaplamalarla verile çamur ile bitki tüketiminden daha fazla fosfor toprağa verilmiş olur. Genel olarak kompost ve kurutulmuş çamurun mineralizasyon oranı. kurutma esnasında amonyak azotu nitrata oksitlenir ve kaybolur. Bu miktar pek çok bitki ve toprakta ihtiyacın üstündedir. sıvı çamur ve çamur kekinden daha düşüktür. iklim. Arıtma çamurundaki fosfor da azot gibi organik ve inorganik formlarda bulunur. Birinci yıl mineralize olmayan organik azot.12 kg/ton 100 AN3= ----------------------. anaerobik çamurda ise amonyak toplam azotun % 30’u kadardır (Linden. toprak tipi ve su miktarı.56)(2. Aerobik çamurda toplam azot içinde amonyak azotunun oranı % 10. çamur tipi.12+0.8-6. Çürütülmüş arıtma çamurundaki azot organik ve bitkilerin alabileceği inorganik formlarda bulunur. Örneğin %1. Aerobik çürütülmüş çamurda mikrobiyal oksidasyon daha fazladır ve organik azot oranı daha azdır. FOSFOR: Arıtma çamuru tipik olarak % 0. fazla gübreleme ve azot yıkanması ile sonuçlanabilir.

Strüktür ve Agregat Oluşumu Arıtma çamuru toprağın mineral bölümünden daha az yoğundur ve toprağın volüm ağırlığını azaltarak.. Organik madde ya direk olarak suyu bünyesinde tutar veya toprakta poroziteyi artırarak indirek olarak suyun tutulmasını sağlar. Organik maddenin yetersiz olduğu durumda. büyük porlar kaybolur. Arıtma çamurlarının besin elementi konsantrasyonu. yağış veya sulamayla agregatlar parçalanır. toprak havası azalır.Diğer Elementler: Azot ve fosfora ilave olarak çamur. Agregat oluşumu kimyasal ve mikrobiyal aktivitelerin sonucunda gerçekleşir. Toprak işlendikçe organik maddesi zamanla azalır ve toprağın fiziksel yapısı bozulur. 1983). mangan ve çinko da içerir. toprak agregatlarının stabilitesi bozulur. Agregat stabilizasyonun araştırıldığı bir çalışmada Agregat stabilizasyonu çamur uygulamasında %24. 1987). bitki ihtiyacından daha fazla azot ve fosforun toprağa verilme ihtimali yüksektir (özellikle kurak bölgelerde). Bitkilerin su ihtiyacına göre yapılan hesaplamalarda. Çamurun Toprağın Fiziksel Yapısına Etkisi Organik Madde: Toprak organik maddesi. Örneğin domates. Bitki artıklarıyla toprağa gelen organik madde. potasyum. toprak sıkılaşır ve volüm ağırlığı artar. su hareketi azalır. yoncada %40 ve saman uygulamasında %59 artmıştır. Yalnız toprağın fiziksel özelliğini önemli ölçüde değiştirmek için bitki ihtiyacını karşılayacak agronomik miktarın üzerinde çamur verilmesi gereklidir (Chaney ve ark. 26 . patates. 1-30 mg fosfor içerir (Asano ve ark.. Bu sayede toprak içinde hava ve su hareketi kolaylaşır. Sürekli toprak işlemeli tarım altındaki toprakların organik maddesi çok düşüktür. demir. mikrobiyal parçalanma ile uzaklaşan organik maddeden daha azdır. bu elementlerin çoğu. Su Tutma Kapasitesi: Genellikle arıtma çamuru uygulaması toprağın su tutma kapasitesini artırır. Arıtma çamurunda ortalama olarak % 50 oranında bulunan organik madde agregat oluşumu ve stabilitesini sağlayarak toprağın yapısını iyileştirir. ya sızma kayıplarına neden olur veya fazla azot hızlı bitki büyümesine neden olarak verimi düşürür. Bitkinin gübre ihtiyacının olmadığı zamanlarda sıvı çamurun verilmesi. bitki ihtiyacını karşılayacak düzeydedir. ahır gübresi uygulamasında %22. bitki büyümesi için gerekli diğer elementler olan kalsiyum. (Martes ve Franken-Berger. Arıtma Çamurlarının Sulama Suyu Olarak Kullanılması Su oranı yüksek arıtma çamurları genellikle sulama suyu olarak kullanılırken aynı zamanda besin elementleri de toprağa verilmektedir. Arıtma çamuru azotun agronomik oranına göre verildiğinde. potasyum hariç.1981). Bununla birlikte düşük miktarlar bile (27 ton/ha) toprağın yapısını agregat oluşumu ve poroziteyi attırarak düzeltmektedir. 1985). poroziteyi artırarak toprak yapısını iyileştirir. turunçgil ve üzümün kalitesi yüksek azottan olumsuz etkilenmektedir (Bouer ve Idelovitch. su kaynağı ve arıtma tekniğine bağlı olarak değişir. Arıtma çamurunun içinde bulunan tuzlar ve iz elementlerinde potansiyel zararının dikkate alınması gerekir. ürünün kalitesini bozar.1992) Anaerobik çürütülmüş çamur diğer çamurlara göre en iyi stabilizasyonu sağlamaktadır (Paglia ve ark. toprak partiküllerini bir araya bağlayarak büyük agregat oluşumunu sağlar ve toprakta boşluk oranı artar. Şehir arıtma çamurları tipik olarak litrede 10-40 mg azot. magnezyum. yabancı otlanmaya neden olur.

Atık sular sulama suyu olarak kullanılacağında duyarlı bitkilerde bor konsantrasyonuna dikkat edilmesi gerekir. Arıtma çamurundaki. 2. selenyum. organik madde ve inorganik maddeye dönüşür.Zehirli inorganik kimyasallar. çamurdaki sodyum konsantrasyonuna Mg ve Ca konsantrasyonu oranına ve tuzluluğa bağlıdır. bakır. Anyon ve Moleküller Arıtma çamurlarındaki. Tuzluluk ayrıca bitki gelişimini de olumsuz etkiler.kalsiyum ve magnezyumun yüksek olduğu durumda toprak yapısı bozulmakta. tarımsal yönden önemli katyon. nitrat. düşük tuzluluk toprağı disperse eder. 3. arıtma çamurlarındaki iz elementler. Humus toprağın negatif enerji yükünü ve böylece KDK’yı arttırır. Sodyumun toprak yapısı ve infiltrasyona etkisi Sodyum adsobsiyon oranı (SAR) ile belirlenebilir. borat)’dır. Organik maddelerin çoğu CO2 ve suya dönüşür ve birlikte bir kısmı humus olarak toprağın yapısına katılırlar. Yüksek KDK istenir.Su Hareketi: Organik madde çamurdaki toprak yüzeyini tıkayarak geçici süre infiltrasyonu ve havalanmayı bozabilmektedir. Çözünür katyon. Borik asitin enerji yükü yoktur. karbondioksit. fazla sulama yapıldığında topraktan yıkanıp uzaklaşır. Bu maddelerin hepsini bitkiler absorbe eder ve bunlar arıtma çamurunun bir bakıma gübre değerini gösterir. magnezyum. 1990). Çamur toprağa verildiğinde ayrışır. Çözünür Katyon. 27 . Arıtma çamurundaki bileşikler dört grup altında toplanabilir: 1. Yüksek SAR. selenat ve bor (borik asit. kurşun. 1992. potasyum.anyon ve moleküller. nikel. su ve düşük maddeler. infiltrasyon ve agregat oluşumunu olumsuz etkilemektedir. arsenik. molibden ve diğerleri toprak solusyonuna geçer. Sodyumun toprak yapısına etkisi. anyon ve moleküller. bikarbonat. kobalt. Yağışlı bölgelerde tuz topraktan yıkanır.. Bu elementler bitkiler tarafından fazla kullanılmadığı için üst toprak katlarında birikir. kalsiyum. İz elementler. klor. kadmiyum. sodyum. Sürekli çamur uygulamalarında bu elementler toksik olacak seviyede birikebilir (Chang ve ark. Tuz bitki kök bölgesinden uzaklaştırılamazsa toksik etki yapacak düzeyde birikebilir. Borun sulama suyundaki 0. infiltrasyonu attırmakta ve bazı durumlarda erozyonu azaltmaktadır. McGrath ve ark. Bunlar iyon değiştirme dengesine girer ve tutunamayanlar drenaj suyuyla yıkanır. Dayanıklı bitki pamuk ise sulama suyundaki 10 mg/litre konsantrasyona kadar dayanır (Maas. 1994).7 mg/litre’nin üzerindeki konsantrasyonu duyarlı bitkilere toksik etkide bulunur.sodyum. Arıtma çamurları ve atık sular aynı zamanda tuz da içerir. Yukarıda belirtilen organik maddelerin agregasyona etkisiyle toprak yapısını düzeltmesi sonucu topraktaki su hareketi.. İz Elementler Organik maddelerin ayrışması sonucu. Bu özellikle kurak bölgelerde sürekli sulama sonucunda ortaya çıkar. zayıf olarak tutulur. Zehirli organikler. KDK (Katyon Değişim Kapasitesi) toprağın katyonları tutma kapasitesinin ölçüsüdür. sülfat. 4. yapılı organik asit. Arıtma Çamurunun Toprağın Kimyasal Yapısına Etkisi: Biyolojik stabilize çamurunun ortalama kuru ağırlığının %50’si organik maddedir. çünkü elementlerin topraktan sızmasını engeller.

Mo ve Se kritik düzeyin üstünde tüketildiğinde hayvanlara toksiktir (Mill ve Davis. Arıtma çamuru uygulanmış ve uygulanmamış alanda yetiştirilen farklı bitkilerin yenilen bölünlerinde Cd consantrasyonu (mg/kg) Ürün Çamur Çamur uygulanmamış uygulanmış Marul 8. diğer elementler arsenik.Bitkilerde biriken bu elementler.32 Turp 0. bakır. Levander. Asit topraklarda yetişen bitkilere arıtma çamuru verildiği durumda bitki dokularında fazla miktarda. Yönetmeliklerde belirtildiği şekliyle tarım alanlarına arıtma çamuru verildiğinde toprakta biriken ağır metaller kolaylıkla hesaplanabilir.. cıva ve nikelin bitkiler tarafından az miktarda alındığı. Üç yıl boyunca hektara 15-90 ton arıtma çamurunun verildiği topraklarda yetiştirilen silaj ürününde kadmiyum. çiftlik hayvanı ve yaban hayvanlarında zehirli olacak düzeyde birikebilir (Logan ve Chaney.74 0. cıva ve selenyumun ise alımının artmadığı tespit edilmiştir (Bray ve ark. 1986).08 28 . Arıtma çamuru ile uzun yıllar bitki yetiştiriciliğinin yapıldığı çalışmalarda. 1983).21 Mısır 0.27 Arpa 0.08 Yulaf 0. çinko ve selenyum alım oranının bir çok bitkide fazla olduğu. kurşun. 1986.40 0. kadmiyum. molibden ve çinko bitki beslenmesi için gereklidir ve arıtma çamuru bu elementlerin eksikliğini giderebilir. Tablo 7. 1986). Zehirli İnorganik Kimyasalların Toprak ve Bitkide Birikimi Endüstriyel atıksular etkin olarak ön arıtmadan geçtikten sonra şehir kanalizasyonlarına verildiğinde. belediye arıtma çamuru ve arıtılmış kentsel atık su çok az miktarda inorganik kimyasal içerir. Sonuçta belediye arıtma çamuru ve atık sularının tarım alanlarında kullanılması problem oluşturmaz. çinko oranının arttığı fakat.13 0. Arıtma çamuru uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerde ağır metal konsantrasyonu genellikle uygulanmamış topraklardan daha yüksektir (Tablo 7). kurşun.31 0.1 0.97 0. Bitkiler tarafından alınan bazı metaller bitkiler için gerekli olmakla birlikte.18 0. Bakır. çinko. Genellikle arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin metal alımı çok yüksek değildir. Fazla miktarda metal alımı fitotoksik simptomlar oluşturabilir ve sonuçta verim ve ürün kalitesi düşer. Kadmiyum uzun yıllar boyunca insan diyetine fazla miktarda var olduğunda kronik toksik etkide bulunur (Kostial.7 Lahana 0.) bitkilerde birikebilir. Arıtma çamuru uygulanmış alanlarda bitkilerin element alımı Zn>Cd>Ni>Cu>Pb>Hg>Cr. Genel olarak asit karakterli topraklarda büyüyen bitki dokularında yüksek konsantrasyonlarda iz element birikir ve bitkiler bundan zarar görürler. artışın sınır değerleri geçmediği. kadmiyum ve nikel biriktiği ve toksik belirtilerin görüldüğü değişik çalışmalarda ortaya koyulmuştur. arsenik.21 Domates 0. büyümeye olumlu etkisi olmayan metaller de (Cd. krom. 1985). bakır. molibdeni özellikle baklagil bitkilerini fazla aldığı tespit edilmiştir. Pb vb. Nötral ve alkali topraklardaki zarar fazla olmaz. onları yiyen insan.

Bir çok organik bileşik arıtma çamurunda az miktarda bulunur ve toprakta birikimi analitik metotlarla tespit edilemeyecek kadar azdır ( O’Conner ve ark. Toprakta biriken kimyasallar da bitkiler tarafından çok az alınır veya hiç alınmaz. Pb ve Cd konsantrasyonu böbrek ve karaciğerde. Zehirli Organiklerin Toprak ve Bitkilerde Birikimi Organik kimyasallar toprağa verildiğinde volatilize olur.Fitotoksik simptomlar 2440 mm/kg Zn konsantrasyonunda. Mantar bitkiden karbonhidrat sağlarken. Mikroorganizma Miktarı ve Aktivitesi Otlayan Hayvanlar Ağır metal ve organik mikro kirleticilerin otlayan hayvanlara etkisi. Uzun dönem çamur uygulaması ile toprakta metal birikiminin mikrobial aktivite ve mikroorganizma miktarı. daha yüksektir. son olarak ta tohum ve yumrularda yüksektir.0 mg/kg taze ağırlık/sakatat EEC). Diğer bir arıtma çamuru çalışmasında bitki dokusunda 474 mg/kg Zn konsantrasyonu tespit edilmesine rağmen fitotoksik etki ve verim düşüklüğü tespit edilmemiştir. 1991). hayvanlara etkisi de genellikle olmamaktadır. Webber ve ark. Ağır metal birikimi çoğunlukla kök. Cd.. sakatat ve kemiklerdeki birikim. biyolojik azot fiksasyonu. • Çamur uygulanmış topraklardan kaynaklanan kirleticileri biriktirmiş otları yemeleri • Üzerine çamur bulaşmış otları yemeleri • Çamur uygulanmış toprakları yemeleri (Toprak koyunların %1-2 diyetini oluşturur) Ağır metallerin hayvanlarda birikimi hayvan türü. organların fizyolojik fonksiyonuna bağlı olarak. 1991. mantar ve algler toprağın organik maddesini ayrıştırması... bakteri. Fe ve Mo fitotoksik düzeyin altında bitkide birikebilir. Solusyon kültüründe Cd alımının incelendiği bir çalışmada. ayrışmaya dayanıklı olanlar toprakta birikir. aktinomiset. Bununla birlikte. fakat bu bitkiyi yiyen hayvan ve insanlarda birikim yapacak kadar yüksektir. bazı çalışmalarda çamur uygulanmış topraklarda yetişen bitkilerle otlayan sakatatlarında Cd konsantrasyonunun artışı tespit edilmekle birlikte. domates yapraklarındaki Cd oranının havuç yapraklarındakinden 70 kat daha yüksek olduğu tespit edilmiştir. Mikorhiza bitki ile mantar arasındaki simbiyotik yaşamdır. Sonuçta volatilize olmayan. bitkiye fosfor ve çinko elementlerini verir. 1989. sıvı arıtma çamuru uygulanmış (228 ton/ha) toprakta yetişen soya bitkisinde gözlenmiştir. bu kabul edilebilir sınırlar içindedir (<0. fosfor. Kurşun Cd kadar bitkiye alınan ve biriktirilen element değildir. Normal Zn konsantrasyonu 17-150 mg/kg iken bitki dokularındaki Zn konsantrasyonu 963 mg/kg olarak tespit edilmiştir. Arıtma çamurlarının Toprak Mikroorganizmalarına Etkisi Toprak mikroorganizmaları. Cd hayvanlardan insanlara besin zinciri ile geçişte çok küçük risk oluşturmakta. Smith. Bununla birlikte fitotoksik simptom ve verim düşüklüğünün olmaması metallerin bitki dokularında birikmediği anlamına gelmez. 29 .5-1. yaşı ve diyetine bağlıdır. 1994). ayrışır veya toprağa adsorbe olur. çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi veya çamur bulaşmış bitkilerin yenmesinden kaynaklanır. kükürt gibi bitki besin elementlerinin doğal döngüsünde onemli rol oynar. mikorhiza etkinliğini etkilemektedir (Giller ve ark. azot. Birikim bitki tür ve çeşitlerine de bağlıdır. gövde ve yapraklarda.

Özel bir ağır metalin alımı. İnsan Sağlığı Arıtma çamurlarının tarım topraklarına verilmesi sonucu ağır metal ve OMP’lerin. Ca. 30 . organik madde Bitkilerin organik mikro kirletici (OMP) alımı genellikle düşüktür. mineral dengesizlik oluşturarak diğer metalin alımı veya birikimini azaltır. ve bu şekilde hayvanlara transferi sınırlıdır. Zn. lipofilik OMP’lerin yağ dokusu ve süte transferinin en önemli potansiyel yoludur. Arıtma çamuru uygulanmış merada otlayan hayvanlarda Cd . kilo kaybı. Mo. Tablo 8. Fe. kemik bozukluğu.Ağır metallerin birikim yoluyla hayvanlara toksik etkisinin bulunmayışıyla birlikte. bitki ve hayvansal besinleri tüketerek insanlara geçişi potansiyel risktir. Zn. Ca Fe. Fakat bunun insan sağlığı için ciddi risk oluşturmadığına inanılmaktadır. Bu bazı üretim kriterlerinin. P. üremede aksaklıklar şeklinde ortaya çıkabilir. elementler arasında kompleks antogonistik etki de vardır (Tablo 8). Çamur veya çamur uygulanmış toprağın direk yenmesi. Cu eksikliğine neden olur Diyetteki fazla Zn Zn (>1000mg/kg)Cu yetersizliği oluşturur Diyetteki 50 mg/kg Cu toksisite problemi oluşturmaz Çamur Cd içeriği < Zn içeriğinden küçüktür Çamurdaki düşük Cd:Zn oranı akumulasyon riskini azaltır Antagonism akumulasyonu azaltır Cd Pb Fe.Pb ve Cu için gıda zincirinde antogonistik etki Eleme nt Cu Temel Antagonist S. nadir olarak çamur bulaşık bitkilerin veya çamur uygulanmış toprağın direk yenilerek (çocuklar) yüksek düzeyde madde alımına rağmen. Cd Açıklama Çamurda > %4 Fe.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful